૫૫. ભદ્દિયવગ્ગો

૧. લકુણ્ડકભદ્દિયત્થેરઅપદાનવણ્ણના

પઞ્ચપઞ્ઞાસમવગ્ગે પઠમાપદાને પદુમુત્તરો નામ જિનોતિઆદિકં આયસ્મતો લકુણ્ડકભદ્દિયત્થેરસ્સ અપદાનં. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયાનિ પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે મહાભોગકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો સત્થુ ધમ્મં સુણન્તો નિસિન્નો સત્થારં એકં ભિક્ખું મઞ્જુસ્સરાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા સયમ્પિ તં ઠાનન્તરં પત્થેન્તો બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ સપ્પિસક્ખરાદિમધુરરસસમ્મિસ્સં મહાદાનં દત્વા ‘‘અહમ્પિ, ભન્તે, અનાગતે અયં ભિક્ખુ વિય એકસ્સ બુદ્ધસ્સ સાસને મઞ્જુસ્સરાનં અગ્ગો ભવેય્ય’’ન્તિ પણિધાનં અકાસિ. ભગવા તસ્સ અનન્તરાયં દિસ્વા બ્યાકરિત્વા પક્કામિ.

સો યાવતાયુકં પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઉભયસમ્પત્તિયો અનુભવિત્વા ફુસ્સભગવતો કાલે ચિત્રકોકિલો હુત્વા નિબ્બત્તો રાજુય્યાનતો મધુરં અમ્બફલં તુણ્ડેનાદાય ગચ્છન્તો સત્થારં દિસ્વા પસન્નમાનસો ‘‘દસ્સામિ બુદ્ધસ્સા’’તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેસિ. સત્થા તસ્સ ચિત્તાચારં ઞત્વા પત્તં ગહેત્વા નિસીદિ. કોકિલો દસબલસ્સ પત્તે અમ્બપક્કં ઠપેસિ. સત્થા તસ્સ સોમનસ્સુપ્પાદનત્થં તસ્સ પસ્સન્તસ્સેવ તં પરિભુઞ્જિ. અથ સો કોકિલો પસન્નમાનસો તેનેવ પીતિસુખેન સત્તાહં વીતિનામેસિ. તેનેવ પુઞ્ઞકમ્મેન ઉપ્પન્નુપ્પન્નભવે મઞ્જુસ્સરો અહોસિ. કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે વડ્ઢકિકુલે નિબ્બત્તેત્વા જેટ્ઠકવડ્ઢકી હુત્વા પાકટો અહોસિ. પરિનિબ્બુતે ભગવતિ તસ્સ સરીરધાતુયો નિદહિતું સત્તયોજનપ્પમાણે થૂપે આરદ્ધે સો આહ – ‘‘યોજનાવટ્ટં યોજનુબ્બેધં કરોમા’’તિ. તે સબ્બે તસ્સ વચને અટ્ઠંસુ. ઇતિ અપ્પમાણસ્સ બુદ્ધસ્સ ઓરપ્પમાણં ચેતિયં કારેસિ, તેન કમ્મેન નિબ્બત્તટ્ઠાને અઞ્ઞેહિ હીનપ્પમાણો અહોસિ. સો અમ્હાકં ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા અતિરસ્સતાય ચ સુવણ્ણપટિમા વિય સુન્દરસરીરતાય ચ લકુણ્ડકભદ્દિયોતિ પઞ્ઞાયિત્થ. સો અપરભાગે સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા બહુસ્સુતો ધમ્મકથિકો હુત્વા મધુરેન સરેન પરેસં ધમ્મં કથેસિ.

અથેકસ્મિં ઉસ્સવદિવસે એકેન બ્રાહ્મણેન સદ્ધિં રથેન ગચ્છન્તી એકા ગણિકા થેરં દિસ્વા દન્તવિદંસકં હસિ. થેરો તસ્સા દન્તટ્ઠિકે નિમિત્તં ગહેત્વા ઝાનં ઉપ્પાદેત્વા તં પાદકં કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અનાગામી અહોસિ, સો અભિણ્હં કાયગતાય સતિયા વિહરન્તો એકદિવસં આયસ્મતા ધમ્મસેનાપતિના ઓવદિયમાનો અનુસાસિયમાનો અરહત્તે પતિટ્ઠહિ. એકચ્ચે ભિક્ખૂ ચ સામણેરા ચ તસ્સ અરહત્તપ્પત્તભાવં અજાનન્તો કણ્ણેસુ ગહેત્વા કડ્ઢન્તિ, સીસે બાહાય હત્થપાદાદીસુ વા ગહેત્વા ચાલેત્વા કીળન્તા વિહેઠેસું. અથ ભગવા સુત્વા – ‘‘મા, ભિક્ખવે, મમ પુત્તં વિહેઠેથા’’તિ આહ. તતો પટ્ઠાય તં ‘‘અરહા’’તિ જાનિત્વા ન વિહેઠેસું.

૧૨. સો અરહા હુત્વા સઞ્જાતસોમનસ્સો અત્તનો પુબ્બચરિતાપદાનં પકાસેન્તો પદુમુત્તરો નામ જિનોતિઆદિમાહ. મઞ્જુનાભિનિકૂજહન્તિ મધુરેન પેમનિયેન સરેન અભિનિકૂજિં સદ્દં નિચ્છારેસિં અહન્તિ અત્થો. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

લકુણ્ડકભદ્દિયત્થેરઅપદાનવણ્ણના સમત્તા.

૨. કઙ્ખારેવતત્થેરઅપદાનવણ્ણના

૩૪. દુતિયાપદાને પદુમુત્તરો નામ જિનોતિઆદિકં આયસ્મતો કઙ્ખારેવતત્થેરસ્સ અપદાનં. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયાનિ પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તો, તં સબ્બં પાઠાનુસારેન સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

કઙ્ખારેવતત્થેરઅપદાનવણ્ણના સમત્તા.

૩. સીવલિત્થેરઅપદાનવણ્ણના

તતિયાપદાને પદુમુત્તરો નામ જિનોતિઆદિકં આયસ્મતો સીવલિત્થેરસ્સ અપદાનં. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયાનિ પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તો હેટ્ઠા વુત્તનયેન વિહારં ગન્ત્વા પરિસાય પરિયન્તે ઠિતો ધમ્મં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું લાભીનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા ‘‘મયાપિ અનાગતે એવરૂપેન ભવિતું વટ્ટતી’’તિ દસબલં નિમન્તેત્વા સત્તાહં બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં દત્વા, ‘‘ભન્તે, ઇમિના અધિકારકમ્મેન ન અઞ્ઞં સમ્પત્તિં પત્થેમિ, અનાગતે પન એકસ્સ બુદ્ધસ્સ સાસને અહમ્પિ તુમ્હેહિ સો એતદગ્ગે ઠપિતભિક્ખુ વિય લાભીનં અગ્ગો ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનં અકાસિ. સત્થા તસ્સ અનન્તરાયતં દિસ્વા ‘‘અયં તે પત્થના અનાગતે ગોતમસ્સ બુદ્ધસ્સ સન્તિકે સમિજ્ઝિસ્સતી’’તિ બ્યાકરિત્વા પક્કામિ. સો કુલપુત્તો યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ ઉભયસમ્પત્તિયો અનુભવિત્વા વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે બન્ધુમતીનગરતો અવિદૂરે એકસ્મિં ગામકે નિબ્બત્તિ, તસ્મિં સમયે બન્ધુમતીનગરવાસિનો રઞ્ઞા સદ્ધિં સાકચ્છિત્વા દસબલસ્સ દાનં અદંસુ.

એકદિવસં સબ્બે એકતો હુત્વા દાનં દેન્તા ‘‘કિં નુ ખો અમ્હાકં દાનગ્ગે નત્થી’’તિ (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૦૭; થેરગા. અટ્ઠ. ૧.૫૯ સીવલિત્થેરગાથાવણ્ણના) ઓલોકેન્તા મધુઞ્ચ ગુળદધિઞ્ચ નાદ્દસંસુ. તે ‘‘યતો કુતોચિ આહરિસ્સામા’’તિ જનપદતો નગરપવિસનમગ્ગેસુ પુરિસે ઠપેસું. તદા એસ કુલપુત્તો અત્તનો ગામતો ગુળદધિવારકં ગહેત્વા ‘‘કિઞ્ચિદેવ આહરિસ્સામી’’તિ નગરં ગચ્છન્તો ‘‘મુખં ધોવિત્વા ધોતહત્થપાદો પવિસિસ્સામી’’તિ ફાસુકટ્ઠાનં ઓલોકેન્તો નઙ્ગલસીસપ્પમાણં નિમ્મક્ખિકદણ્ડકમધું દિસ્વા ‘‘પુઞ્ઞેન મે ઇદં ઉપ્પન્ન’’ન્તિ ગહેત્વા નગરં પાવિસિ. નાગરેહિ ઠપિતપુરિસો તં દિસ્વા, ‘‘મારિસ, કસ્સ ઇમં હરસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ન કસ્સચિ, સામિ, વિક્કાયિકં મે ઇદ’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ ઇમં કહાપણં ગહેત્વા એતં મધુઞ્ચ ગુળદધિઞ્ચ દેહી’’તિ.

સો ચિન્તેસિ – ‘‘ઇદં મે ન બહું અગ્ઘતિ, અયઞ્ચ એકપ્પહારેનેવ બહું દેતિ, વીમંસિસ્સામી’’તિ. તતો નં આહ – ‘‘નાહં એકકહાપણેન દેમી’’તિ. ‘‘યદિ એવં દ્વે કહાપણે ગહેત્વા દેહી’’તિ. ‘‘દ્વીહિપિ ન દેમી’’તિ. એતેનુપાયેન વડ્ઢેત્વા યાવ સહસ્સં પાપુણિ, સો ચિન્તેસિ – ‘‘અતિઅઞ્છિતું ન વટ્ટતિ, હોતુ તાવ ઇમિના કત્તબ્બકમ્મં પુચ્છિસ્સામી’’તિ. અથ નં આહ – ‘‘ન ઇદં બહુઅગ્ઘનકં, ત્વં પન બહું દેસિ, કેન કમ્મેન ઇદં ગણ્હસી’’તિ. ‘‘ઇધ, ભો, નગરવાસિનો રઞ્ઞા સદ્ધિં પટિવિરુજ્ઝિત્વા વિપસ્સિસમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ દાનં દેન્તા ઇદં દ્વયં દાનગ્ગે અપસ્સન્તા મં પરિયેસાપેન્તિ. સચે ઇદં દ્વયં ન લભિસ્સન્તિ, નાગરાનં પરાજયો ભવિસ્સતિ. તસ્મા સહસ્સં દત્વા ગણ્હામી’’તિ. ‘‘કિં પનેતં નાગરાનં એવ વટ્ટતિ, ઉદાહુ અઞ્ઞેસમ્પિ દાતું વટ્ટતી’’તિ? ‘‘યસ્સ કસ્સચિ દાતું અવારિતમેત’’ન્તિ. ‘‘અત્થિ પન કોચિ નાગરાનં દાને એકદિવસં સહસ્સં દાતા’’તિ? ‘‘નત્થિ, સમ્મા’’તિ. ‘‘ઇમેસં મે દ્વિન્નં સહસ્સગ્ઘનકભાવં જાનાસી’’તિ? ‘‘આમ, જાનામી’’તિ. ‘‘તેન હિ ગચ્છ, નાગરાનં આરોચેહિ – ‘એકો પુરિસો ઇમાનિ દ્વે મૂલેન ન દેતિ, તુમ્હેહિ સદ્ધિં સહત્થેનેવ દાતુકામો, તુમ્હે ઇમેસં દ્વિન્નં કારણા નિબ્બિતક્કા હોથા’’તિ. ‘‘ત્વં ઇમસ્મિં દાને જેટ્ઠકભાગસ્સ કાયસક્ખી હોહી’’તિ વત્વા ગતો. સો પન કુલપુત્તો ગામતો પરિબ્બયત્થં ગહિતકહાપણેન પઞ્ચકટુકં ગહેત્વા ચુણ્ણં કત્વા દધિતો કઞ્ચિયં વાહેત્વા તત્થ મધુપટલં પીળેત્વા પઞ્ચકટુકચુણ્ણેન યોજેત્વા પદુમિનિપત્તે પક્ખિપિત્વા તં સંવિદહિત્વા આદાય દસબલસ્સ અવિદૂરે નિસીદિ. મહાજનેહિ આહરિયમાનસ્સ સક્કારસ્સ અન્તરે અત્તનો પત્તવારં ઓલોકેન્તો ઓકાસં ઞત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘ભન્તે, અયં મે દુગ્ગતસક્કારો, ઇમં મે અનુકમ્પં પટિચ્ચ પટિગ્ગણ્હથા’’તિ. સત્થા તસ્સાનુકમ્પં પટિચ્ચ ચતુમહારાજેહિ દત્તિયેન સેલમયપત્તેન તં પટિગ્ગહેત્વા યથા અટ્ઠસટ્ઠિયા ભિક્ખુસતસહસ્સસ્સ દિય્યમાનં ન ખીયતિ, એવં અધિટ્ઠાસિ.

સો કુલપુત્તો નિટ્ઠિતભત્તકિચ્ચં ભગવન્તં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્નો આહ – ‘‘દિટ્ઠો મે, ભન્તે ભગવા, અજ્જ બન્ધુમતીનગરવાસીહિ તુમ્હાકં સક્કારો આહરિયમાનો, અહમ્પિ ઇમસ્સ નિસ્સન્દેન નિબ્બત્તનિબ્બત્તભવે લાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તો ભવેય્ય’’ન્તિ. સત્થા ‘‘એવં હોતુ કુલપુત્તા’’તિ વત્વા તસ્સ ચ નગરવાસીનઞ્ચ ભત્તાનુમોદનં કત્વા પક્કામિ. સો કુલપુત્તો યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સુપ્પવાસાય રાજધીતુયા કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તસ્સ પટિસન્ધિગ્ગહણકાલતો પટ્ઠાય સાયં પાતઞ્ચ પઞ્ચપણ્ણાકારસતાનિ સુપ્પવાસાય ઉપનીયન્તિ. અથસ્સ સા પુઞ્ઞવીમંસનત્થં હત્થેન બીજપચ્છિં ફુસાપેન્તી અટ્ઠાસિ. એકેકબીજતો સલાકસતં સલાકસહસ્સમ્પિ નિગ્ગચ્છતિ, એકેકકરીસખેત્તતો પણ્ણાસમ્પિ સટ્ઠિપિ સકટપમાણાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. કોટ્ઠપૂરણકાલેપિસ્સા કોટ્ઠદ્વારં હત્થેન ફુસન્તિયા રાજધીતાય પુઞ્ઞેન ગણ્હન્તાનં ગહિતગહિતં પુન પૂરતિ. પરિપુણ્ણભત્તકુમ્ભિતોપિ ‘‘રાજધીતાય પુઞ્ઞ’’ન્તિ વત્વા યસ્સ કસ્સચિ દેન્તા નં યાવ ન ઉક્કડ્ઢન્તિ, ન તાવ ભત્તં ખીયતિ. દારકે કુચ્છિગતેયેવ સત્ત વસ્સાનિ અતિક્કમિંસુ.

ગબ્ભે પન પરિપક્કે સત્તાહં મહાદુક્ખં અનુભોસિ. સા સામિકં આમન્તેત્વા – ‘‘પુરે મરણા જીવમાના દાનં દસ્સામી’’તિ સત્થુ સન્તિકં પેસેસિ – ‘‘ગચ્છ, સામિ, ઇમં પવત્તિં સત્થુ આરોચેત્વા સત્થારં નિમન્તેહિ, યઞ્ચ સત્થા વદતિ, તં સાધુકં ઉપલક્ખેત્વા આગન્ત્વા મય્હં કથેહી’’તિ. સો ગન્ત્વા તસ્સા સાસનં સત્થુ આરોચેસિ – ‘‘સત્થુ ભન્તે, કોળિયધીતા પાદે વન્દતી’’તિ. સત્થા તસ્સા અનુકમ્પં પટિચ્ચ – ‘‘સુખિની હોતુ સુપ્પવાસા કોળિયધીતા અરોગા, અરોગં પુત્તં વિજાયતૂ’’તિ આહ. સો તં સુત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા અત્તનો ગામાભિમુખો પાયાસિ. તસ્સ પુરે આગમનાયેવ સુપ્પવાસાય કુચ્છિતો ધમ્મકરણતો ઉદકં વિય ગબ્ભો નિક્ખમિ, પરિવારેત્વા નિસિન્નજનો અસ્સુમુખો રોદિતું આરદ્ધો હટ્ઠતુટ્ઠોવ તસ્સા સામિકસ્સ તુટ્ઠિસાસનં આરોચેતું અગમાસિ. સો તેસં ઇઙ્ગિતં દિસ્વા – ‘‘દસબલેન કથિતકથા નિપ્ફન્ના ભવિસ્સતિ મઞ્ઞે’’તિ ચિન્તેસિ. સો આગન્ત્વા સત્થુ કથં રાજધીતાય કથેસિ. રાજધીતા તયા નિમન્તિતં જીવભત્તમેવ મઙ્ગલભત્તં ભવિસ્સતિ, ગચ્છ સત્તાહં દસબલં નિમન્તેહીતિ. સો તથા અકાસિ. સત્તાહં બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં પવત્તયિંસુ. સો દારકો ઞાતીનં સન્તત્તચિત્તં નિબ્બાપેન્તો સીતલભાવં કુરુમાનો જાતોતિ, સીવલિત્વેવ નામં કરિંસુ. સો સત્ત વસ્સાનિ ગબ્ભે વસિતત્તા જાતકાલતો પટ્ઠાય સબ્બકમ્મક્ખમો અહોસિ. ધમ્મસેનાપતિ સારિપુત્તત્થેરો સત્તમે દિવસે તેન સદ્ધિં કથાસલ્લાપમકાસિ. સત્થાપિ ઇમં ગાથં અભાસિ –

‘‘યોમં પલિપથં દુગ્ગં, સંસારં મોહમચ્ચગા;

તિણ્ણો પારઙ્ગતો ઝાયી, અનેજો અકથંકથી;

અનુપાદાય નિબ્બુતો, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૪૧૪; સુ. નિ. ૬૪૩);

અથ નં થેરો એવમાહ – ‘‘કિં પન તયા એવરૂપં દુક્ખં અનુભવિત્વા પબ્બજિતું ન વટ્ટતી’’તિ? ‘‘લભન્તો પબ્બજેય્યં, ભન્તે’’તિ. સુપ્પવાસા તં થેરેન સદ્ધિં કથેન્તં દિસ્વા – ‘‘કિં નુ ખો મે પુત્તો ધમ્મસેનાપતિના કથેતી’’તિ થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિ – ‘‘મય્હં પુત્તો તુમ્હેહિ સદ્ધિં કિં કથેતિ, ભન્તે’’તિ? અત્તના અનુભુત્તગબ્ભવાસદુક્ખં કથેત્વા – ‘‘તુમ્હેહિ અનુઞ્ઞાતો પબ્બજિસ્સામી’’તિ વદતીતિ. ‘‘સાધુ ભન્તે, પબ્બાજેથ ન’’ન્તિ. થેરો તં વિહારં નેત્વા તચપઞ્ચકકમ્મટ્ઠાનં દત્વા પબ્બાજેન્તો, ‘‘સીવલિ, તુય્હં અઞ્ઞેન ઓવાદેન કમ્મં નત્થિ, તયા સત્ત વસ્સાનિ અનુભુત્તદુક્ખમેવ પચ્ચવેક્ખાહી’’તિ. ‘‘ભન્તે, પબ્બજ્જાયેવ તુમ્હાકં ભારો, યં પન મયા સક્કા કાતું, તમહં જાનિસ્સામી’’તિ. સો પન પઠમકેસવટ્ટિયા ઓરોપિતક્ખણેયેવ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ, દુતિયાય ઓરોપિતક્ખણે સકદાગામિફલે, તતિયાય અનાગામિફલે પતિટ્ઠાસિ. સબ્બેસંયેવ કેસાનં ઓરોપનઞ્ચ અરહત્તફલસચ્છિકિરિયા ચ અપુરે અપચ્છા અહોસિ.

અથ ભિક્ખુસઙ્ઘે કથા ઉદપાદિ – ‘‘અહો એવં પુઞ્ઞવાપિ થેરો સત્તમાસાધિકાનિ સત્ત સંવચ્છરાનિ માતુગબ્ભે વસિત્વા સત્ત દિવસાનિ મૂળ્હગબ્ભે વસી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા – ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા – ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે – ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇમિના કુલપુત્તેન ઇમાય જાતિયા કતકમ્મ’’ન્તિ વત્વા અતીતં આહરિત્વા અતીતે, ભિક્ખવે, બુદ્ધુપ્પાદતો પુરેતરમેવ એસ કુલપુત્તો બારાણસિયં રાજકુલે નિબ્બત્તો, પિતુ અચ્ચયેન રજ્જે પતિટ્ઠાય વિભવસમ્પન્નો પાકટો અહોસિ. તદા એકો પચ્ચન્તરાજા ‘‘રજ્જં ગણ્હિસ્સામી’’તિ આગન્ત્વા નગરં ઉપરુન્ધિત્વા ખન્ધાવારં કારેત્વા વિહાસિ. અથ રાજા માતુયા સદ્ધિં સમાનચ્છન્દો હુત્વા સત્તાહં ખન્ધાવારનગરે ચતૂસુ દિસાસુ દ્વારં પિધાપેસિ, નિક્ખમન્તાનં પવિસન્તાનઞ્ચ દ્વારમૂળ્હં અહોસિ. અથ મિગદાયવિહારે પચ્ચેકબુદ્ધા ઉગ્ઘોસેસું. રાજા સુત્વા દ્વારં વિવરાપેસીતિ. પચ્ચન્તરાજાપિ પલાયિ. સો તેન કમ્મવિપાકેન નરકાદીસુ દુક્ખમનુભવિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજકુલે નિબ્બત્તોપિ માતુયા સદ્ધિં ઇમં એવરૂપં દુક્ખમનુભવિ. તસ્સ પન પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચત્તારો પચ્ચયા યદિચ્છકં ઉપ્પજ્જન્તિ. એવં એત્થ વત્થુ સમુટ્ઠિતં.

અપરભાગે સત્થા સાવત્થિં અગમાસિ. થેરો ભગવન્તં અભિવાદેત્વા, ‘‘ભન્તે, મય્હં પુઞ્ઞબલં વીમંસિસ્સામિ, પઞ્ચભિક્ખુસતાનિ દેથા’’તિ. ‘‘ગણ્હ, સીવલી’’તિ. સો પઞ્ચસતે ભિક્ખૂ ગહેત્વા હિમવન્તાભિમુખં ગચ્છન્તો અટવિમગ્ગં ગચ્છતિ. તસ્સ પઠમં દિટ્ઠનિગ્રોધે અધિવત્થા દેવતા સત્ત દિવસાનિ દાનં અદાસિ. ઇતિ સો –

‘‘નિગ્રોધં પઠમં પસ્સિ, દુતિયં પણ્ડવપબ્બતં;

તતિયં અચિરવતિયં, ચતુત્થં વરસાગરં.

‘‘પઞ્ચમં હિમવન્તં સો, છટ્ઠં છદ્દન્તુપાગમિ;

સત્તમં ગન્ધમાદનં, અટ્ઠમં અથ રેવત’’ન્તિ. (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૦૭; થેરગા. અટ્ઠ. ૧.૫૯ સીવલિત્થેરગાથાવણ્ણના) –

સબ્બટ્ઠાનેસુ સત્ત સત્ત દિવસાનેવ દાનં અદંસુ. ગન્ધમાદનપબ્બતે પન નાગદત્તદેવરાજા સત્તસુ દિવસેસુ એકદિવસં ખીરપિણ્ડપાતં અદાસિ, એકદિવસં સપ્પિપિણ્ડપાતં અદાસિ. અથ નં ભિક્ખુસઙ્ઘો આહ – ‘‘આવુસો, ઇમસ્સ દેવરઞ્ઞો નેવ ધેનુયો દુય્હમાના પઞ્ઞાયન્તિ, ન દધિનિમ્મથનં, કુતો તે, દેવરાજ, ઇદં ઉપ્પજ્જતી’’તિ? ‘‘ભન્તે, કસ્સપદસબલસ્સ કાલે ખીરસલાકભત્તદાનસ્સેતં ફલ’’ન્તિ દેવરાજા આહ.

અપરભાગે સત્થા ખદિરવનિયરેવતત્થેરસ્સ પચ્ચુગ્ગમનં અકાસિ. કથં? અથાયસ્મા સારિપુત્તો સત્થારં આહ – ‘‘ભન્તે, મય્હં કિર કનિટ્ઠભાતા રેવતો પબ્બજિતો, સો અભિરમેય્ય વા ન વા, ગન્ત્વા નં પસ્સિસ્સામી’’તિ. ભગવા રેવતસ્સ આરદ્ધવિપસ્સકભાવં ઞત્વા દ્વે વારે પટિક્ખિપિત્વા તતિયવારે યાચિતો અરહત્તપ્પત્તભાવં ઞત્વા – સારિપુત્ત, અહમ્પિ ગમિસ્સામિ ભિક્ખૂનં આરોચેહીતિ. થેરો ભિક્ખૂ સન્નિપાતાપેત્વા – ‘‘આવુસો, સત્થા ચારિકં ચરિતુકામો, ગન્તુકામા આગચ્છન્તૂ’’તિ સબ્બેસંયેવ આરોચેસિ. દસબલસ્સ ચારિકત્થાય ગમનકાલે ઓહિય્યમાનકભિક્ખૂ નામ અપ્પકા હોન્તિ, ‘‘સત્થુ સુવણ્ણવણ્ણં સરીરં પસ્સિસ્સામ, મધુરધમ્મકથં વા સુણિસ્સામા’’તિ યેભુય્યેન ગન્તુકામા બહુતરાવ હોન્તિ. ઇતિ સત્થા મહાભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો ‘‘રેવતં પસ્સિસ્સામા’’તિ નિક્ખન્તો.

અથેકસ્મિં પદેસે આનન્દત્થેરો દ્વેધાપથં પત્વા ભગવન્તં પુચ્છિ – ‘‘ભન્તે, ઇમસ્મિં ઠાને દ્વેધાપથો, કતરમગ્ગેન ભિક્ખુસઙ્ઘો ગચ્છતૂ’’તિ? ‘‘કતરમગ્ગો, આનન્દ, ઉજુકો’’તિ? ‘‘ભન્તે, ઉજુમગ્ગો તિંસયોજનિકો અમનુસ્સપથો. પરિહારમગ્ગો પન સટ્ઠિયોજનિકો ખેમો સુભિક્ખો’’તિ. ‘‘આનન્દ, સીવલિ, અમ્હેહિ સદ્ધિં આગતો’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, આગતો’’તિ. ‘‘તેન હિ સઙ્ઘો ઉજુમગ્ગમેવ ગચ્છતુ, સીવલિસ્સ પુઞ્ઞં વીમંસિસ્સામા’’તિ. સત્થા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો સીવલિત્થેરસ્સ પુઞ્ઞવીમંસનત્થં તિંસયોજનમગ્ગં અભિરુહિ (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૦૩).

મગ્ગં અભિરુહનટ્ઠાનતો પટ્ઠાય દેવસઙ્ઘો યોજને યોજને ઠાને નગરં માપેત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ વસનત્થાય વિહારે પટિયાદેસિ. દેવપુત્તા રઞ્ઞા પેસિતકમ્મકારા વિય હુત્વા યાગુખજ્જકાદીનિ ગહેત્વા – ‘‘કહં, અય્યો સીવલી’’તિ પુચ્છન્તા ગચ્છન્તિ. થેરો સક્કારસમ્માનં ગાહાપેત્વા સત્થુ સન્તિકં ગચ્છતિ. સત્થા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં પરિભુઞ્જિ. ઇમિનાવ નિયામેન સત્થા સક્કારં અનુભવન્તો દેવસિકં યોજનપરમં ગન્ત્વા તિંસયોજનિકં કન્તારં અતિક્કમ્મ ખદિરવનિયરેવતત્થેરસ્સ વસનટ્ઠાનં પત્તો, થેરો સત્થુ આગમનં ઞત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાને બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પહોનકવિહારે દસબલસ્સ ગન્ધકુટિં રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનાનિ ચ ઇદ્ધિયા માપેત્વા તથાગતસ્સ પચ્ચુગ્ગમનં ગતો. સત્થા અલઙ્કતપટિયત્તેન મગ્ગેન વિહારં પાવિસિ. અથ તથાગતે ગન્ધકુટિં પવિટ્ઠે ભિક્ખૂ વસ્સગ્ગેન પત્તસેનાસનાનિ પવિસિંસુ. દેવતા ‘‘અકાલો આહારસ્સા’’તિ અટ્ઠવિધં પાનકં આહરિંસુ. સત્થા સઙ્ઘેન સદ્ધિં પાનકં પિવિ. ઇમિના નિયામેનેવ તથાગતસ્સ સક્કારસમ્માનં અનુભવન્તસ્સેવ અદ્ધમાસો અતિક્કન્તો.

અથેકચ્ચે ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખૂ એકસ્મિં ઠાને નિસીદિત્વા કથં ઉપ્પાદયિંસુ – ‘‘દસબલો ‘મય્હં અગ્ગસાવકસ્સ કનિટ્ઠભાતા’તિ વત્વા એવરૂપં નવકમ્મિકં ભિક્ખું પસ્સિતું આગતો, ઇમસ્સ વિહારસ્સ સન્તિકે જેતવનવિહારો વા વેળુવનવિહારાદયો વા કિં કરિસ્સન્તિ? અયમ્પિ ભિક્ખુ એવરૂપસ્સ નવકમ્મસ્સ કારકો, કિં નામ સમણધમ્મં કરિસ્સતી’’તિ? અથ સત્થા ચિન્તેસિ – ‘‘મયિ ઇધ ચિરં વસન્તે ઇદં ઠાનં આકિણ્ણં ભવિસ્સતિ, આરઞ્ઞકા નામ ભિક્ખૂ પવિવેકત્થિકા હોન્તિ, રેવતસ્સ ફાસુવિહારો ન ભવિસ્સતી’’તિ. તતો થેરસ્સ દિવાટ્ઠાનં ગતો. થેરોપિ એકકોવ ચઙ્કમનકોટિયં આલમ્બનફલકં નિસ્સાય પાસાણફલકે નિસિન્નો સત્થારં દૂરતોવ આગચ્છન્તં દિસ્વા પચ્ચુગ્ગન્ત્વા વન્દિ.

અથ નં સત્થા પુચ્છિ – ‘‘રેવત, ઇદં વાળમિગટ્ઠાનં, ચણ્ડાનં હત્થિઅસ્સાદીનં સદ્દં સુત્વા કિં કરોસી’’તિ? ‘‘તેસં મે, ભન્તે, સદ્દં સુણતો અરઞ્ઞપીતિ નામ ઉપ્પન્ના’’તિ. સત્થા ઇમસ્મિં ઠાને રેવતત્થેરસ્સ પઞ્ચહિ ગાથાસતેહિ અરઞ્ઞાનિસંસં નામ કથેત્વા પુનદિવસે અવિદૂરટ્ઠાને પિણ્ડાય ચરિત્વા રેવતત્થેરં આમન્તેત્વા યેહિ ભિક્ખૂહિ થેરસ્સ અવણ્ણો કથિતો, તેસં કત્તરયટ્ઠિઉપાહનતેલનાળિછત્તાનં પમુસ્સનભાવમકાસિ. તે અત્તનો પરિક્ખારત્થાય નિવત્તા આગતમગ્ગેનેવ ગચ્છન્તાપિ તં ઠાનં સલ્લક્ખેતું ન સક્કોન્તિ. પઠમઞ્હિ તે અલઙ્કતપટિયત્તેન મગ્ગેન ગન્ત્વા, તંદિવસં પન વિસમમગ્ગેન ગચ્છન્તા તસ્મિં તસ્મિં ઠાને ઉક્કુટિકં નિસીદન્તા જણ્ણુકેહિ ગચ્છન્તિ. તે ગુમ્બે ચ ગચ્છે ચ કણ્ડકે ચ મદ્દન્તા અત્તના વસિતસભાગટ્ઠાનં ગન્ત્વા તસ્મિં તસ્મિં ખદિરખાણુકે લગ્ગિતં અત્તનો છત્તં સઞ્જાનન્તિ, ઉપાહનં કત્તરયટ્ઠિં તેલનાળિઞ્ચ સઞ્જાનન્તિ. તે તસ્મિં સમયે ‘‘ઇદ્ધિમા અયં ભિક્ખૂ’’તિ ઞત્વા અત્તનો પરિક્ખારમાદાય ‘‘દસબલસ્સ પટિયત્તસક્કારો નામ એવરૂપો હોતી’’તિ વદન્તા અગમંસુ.

પુરતો આગતે ભિક્ખૂ, વિસાખા ઉપાસિકા, અત્તનો ગેહે નિસિન્નકાલે પુચ્છિ – ‘‘મનાપં નુ ખો, ભન્તે, રેવતસ્સ વસનટ્ઠાન’’ન્તિ? ‘‘મનાપં, ઉપાસિકે, નન્દવનચિત્તલતાવનપટિભાગં તં સેનાસન’’ન્તિ. અથ તેસં પચ્છતો આગતે ભિક્ખૂ પુચ્છિ – ‘‘મનાપં, અય્યા, રેવતસ્સ વસનટ્ઠાન’’ન્તિ? ‘‘મા પુચ્છ, ઉપાસિકે, કથેતું અયુત્તટ્ઠાનં, એતં ઉજ્જઙ્ગલસક્ખરપાસાણવિસમખદિરવનં એવ, તત્થ સો ભિક્ખુ વસતી’’તિ.

વિસાખા પુરિમાનં પચ્છિમાનઞ્ચ ભિક્ખૂનં કથં સુત્વા, ‘‘કેસં નુ ખો કથા સચ્ચા’’તિ પચ્છાભત્તં ગન્ધમાલં આદાય દસબલસ્સ ઉપટ્ઠાનં ગન્ત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્ના સત્થારં પુચ્છિ – ‘‘ભન્તે, રેવતત્થેરસ્સ વસનટ્ઠાનં એકચ્ચે અય્યા વણ્ણેન્તિ, એકચ્ચે નિન્દન્તિ, કિમેતં, ભન્તે’’તિ? ‘‘વિસાખે, રમણિયં વા હોતુ મા વા, યસ્મિં ઠાને અરિયાનં ચિત્તં રમતિ, તદેવ ઠાનં રમણિયં નામા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘ગામે વા યદિ વારઞ્ઞે, નિન્ને વા યદિ વા થલે;

યત્થ અરહન્તો વિહરન્તિ, તં ભૂમિરામણેય્યક’’ન્તિ. (ધ. પ. ૯૮; થેરગા. ૯૯૧; સં. નિ. ૧.૨૬૧);

અપરભાગે ભગવા અરિયગણમજ્ઝે નિસિન્નો થેરં ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં લાભીનં યદિદં, સીવલી’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૯૮, ૨૦૭) એતદગ્ગે ઠપેસિ.

૫૪. અથાયસ્મા સીવલિત્થેરો અરહત્તં પત્વા પત્તએતદગ્ગટ્ઠાનો અત્તનો પુબ્બકમ્મં સરિત્વા સોમનસ્સજાતો પુબ્બચરિતાપદાનં પકાસેન્તો પદુમુત્તરો નામ જિનોતિઆદિમાહ. અનુત્તાનત્થપદવણ્ણનમેવ કરિસ્સામ.

૫૫. સીલં તસ્સ અસઙ્ખેય્યન્તિ તસ્સ પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો સીલં અસઙ્ખેય્યં.

‘‘નવ કોટિસહસ્સાનિ, અસીતિસતકોટિયો;

પઞ્ઞાસસતસહસ્સાનિ, છત્તિંસા ચ પુનાપરે.

‘‘એતે સંવરવિનયા, સમ્બુદ્ધેન પકાસિતા;

પેય્યાલમુખેન નિદ્દિટ્ઠા, સિક્ખાવિનયસંવરે’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૦; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૧.૧.૩૭) –

એવં વુત્તસિક્ખાપદાનિ ભિક્ખૂનં સાવકપઞ્ઞત્તિવસેન વુત્તાનિ. ભગવતો પન સીલં અસઙ્ખેય્યમેવ સંખાતું ગણેતું અસક્કુણેય્યન્તિ અત્થો. સમાધિવજિરૂપમો યથા વજિરં ઇન્દનીલમણિવેળુરિયમણિફલિકમસારગલ્લાદીનિ રતનાનિ વિજ્ઝતિ છિદ્દાવછિદ્દં કરોતિ, એવમેવ પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો લોકુત્તરમગ્ગસમાધિ પટિપક્ખપચ્ચનીકધમ્મે વિજ્ઝતિ ભિન્દતિ સમુચ્છિન્દતીતિ અત્થો. અસઙ્ખેય્યં ઞાણવરં તસ્સ બુદ્ધસ્સ ચત્તારિ સચ્ચાનિ સત્તતિંસબોધિપક્ખિયધમ્મે સઙ્ખતાસઙ્ખતધમ્મે ચ જાનિતું પટિવિજ્ઝિતું સમત્થં સયમ્ભૂઞાણસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાદિઞાણસમૂહં અસઙ્ખેય્યં, અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાદિભેદેન સંખાવિરહિતન્તિ અત્થો. વિમુત્તિ ચ અનોપમાતિ સંકિલેસેહિ વિમુત્તત્તા સોતાપત્તિફલાદિકા ચતસ્સો વિમુત્તિયો અનુપમા ઉપમારહિતા ‘‘ઇમા વિય ભૂતા’’તિ ઉપમેતું ન સક્કાતિ અત્થો. સેસં ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

સીવલિત્થેરઅપદાનવણ્ણના સમત્તા.

૪. વઙ્ગીસત્થેરઅપદાનવણ્ણના

ચતુત્થાપદાને પદુમુત્તરો નામ જિનોતિઆદિકં આયસ્મતો વઙ્ગીસત્થેરસ્સ અપદાનં. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયાનિ પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે મહાભોગકુલે નિબ્બત્તો વુદ્ધિપ્પત્તો ધમ્મં સોતું ગચ્છન્તેહિ નગરવાસીહિ સદ્ધિં વિહારં ગન્ત્વા ધમ્મં સુણન્તો સત્થારં એકભિક્ખું પટિભાનવન્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા સત્થુ અધિકારકમ્મં કત્વા – ‘‘અહમ્પિ અનાગતે પટિભાનવન્તાનં અગ્ગો ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનં કત્વા સત્થારા બ્યાકતો યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ ઉભયસમ્પત્તિયો અનુભવિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા માતુ પરિબ્બાજિકાભાવેન અપરભાગે પરિબ્બાજકોતિ પાકટો વઙ્ગીસોતિ ચ લદ્ધનામો તયો વેદે ઉગ્ગણ્હિત્વા તતો આચરિયં આરાધેત્વા છવસીસજાનનમન્તં નામ સિક્ખિત્વા છવસીસં નખેન આકોટેત્વા – ‘‘અયં સત્તો અસુકયોનિયં નિબ્બત્તો’’તિ જાનાતિ.

બ્રાહ્મણા ‘‘અયં અમ્હાકં જિવિકાય મગ્ગો’’તિ વઙ્ગીસં ગહેત્વા ગામનિગમરાજધાનિયો વિચરિંસુ. વઙ્ગીસો તિવસ્સમત્થકે મતાનમ્પિ સીસં આહરાપેત્વા નખેન આકોટેત્વા – ‘‘અયં સત્તો અસુકયોનિયં નિબ્બત્તો’’તિ વત્વા મહાજનસ્સ કઙ્ખાચ્છેદનત્થં તે તે જને આવાહેત્વા અત્તનો અત્તનો ગતિં કથાપેતિ. તેન તસ્મિં મહાજનો અભિપ્પસીદતિ. સો તં નિસ્સાય મહાજનસ્સ હત્થતો સતમ્પિ સહસ્સમ્પિ લભતિ. બ્રાહ્મણા વઙ્ગીસં આદાય યથારુચિ વિચરિંસુ. વઙ્ગીસો સત્થુ ગુણે સુત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિતુકામો અહોસિ. બ્રાહ્મણા ‘‘સમણો ગોતમો માયાય તં આવટ્ટેસ્સતી’’તિ પટિક્ખિપિંસુ.

વઙ્ગીસો તેસં વચનં અનાદિયિત્વા, સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા, પટિસન્થારં કત્વા, એકમન્તં નિસીદિ. સત્થા તં પુચ્છિ – ‘‘વઙ્ગીસ, કિઞ્ચિ સિપ્પં જાનાતી’’તિ? ‘‘આમ, ભો ગોતમ, છવસીસમન્તં નામેકં જાનામિ, તેન તિવસ્સમત્થકે મતાનમ્પિ સીસં નખેન આકોટેત્વા નિબ્બત્તટ્ઠાનં જાનામી’’તિ. અથ સત્થા તસ્સ એકં નિરયે નિબ્બત્તસ્સ સીસં, એકં મનુસ્સેસુ, એકં દેવેસુ, એકં પરિનિબ્બુતસ્સ સીસં આહરાપેત્વા દસ્સેસિ. સો પઠમસીસં આકોટેત્વા, ‘‘ભો ગોતમ, અયં સત્તો નિરયે નિબ્બત્તો’’તિ આહ. સાધુ વઙ્ગીસ, સુટ્ઠુ તયા દિટ્ઠં, ‘‘અયં સત્તો કુહિં નિબ્બત્તો’’તિ પુચ્છિ. ‘‘મનુસ્સલોકે’’તિ. ‘‘અયં કુહિ’’ન્તિ? ‘‘દેવલોકે’’તિ. તિણ્ણન્નમ્પિ નિબ્બત્તટ્ઠાનં કથેસિ. પરિનિબ્બુતસ્સ પન સીસં નખેન આકોટેન્તો નેવ અન્તં ન કોટિં પસ્સિ. અથ નં સત્થા ‘‘ન સક્કોસિ, વઙ્ગીસા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘પસ્સથ, ભો ગોતમ, ઉપપરિક્ખામિ તાવાતિ પુનપ્પુનં પરિવત્તેત્વાપિ બાહિરકમન્તેન ખીણાસવસ્સ સીસં જાનિતું ન સક્કોતિ. અથસ્સ મત્થકતો સેદો મુચ્ચિ. સો લજ્જિત્વા તુણ્હી અહોસિ’’. અથ નં સત્થા ‘‘કિલમસિ, વઙ્ગીસા’’તિ આહ. ‘‘આમ, ભો ગોતમ, ઇમસ્સ નિબ્બત્તટ્ઠાનં જાનિતું ન સક્કોમિ. સચે તુમ્હે જાનાથ, કથેથા’’તિ. ‘‘વઙ્ગીસ, અહં એતમ્પિ જાનામિ, ઇતો ઉત્તરિપિ જાનામી’’તિ વત્વા –

‘‘ચુતિં યો વેદિ સત્તાનં, ઉપપત્તિઞ્ચ સબ્બસો;

અસત્તં સુગતં બુદ્ધં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણં.

‘‘યસ્સ ગતિં ન જાનન્તિ, દેવા ગન્ધબ્બમાનુસા;

ખીણાસવં અરહન્તં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૪૧૯-૪૨૦; સુ. નિ. ૬૪૮-૬૪૯) –

ઇમા દ્વે ગાથાયો અભાસિ. સો તેન હિ, ભો ગોતમ, તં વિજ્જં મે દેથાતિ અપચિતિં દસ્સેત્વા સત્થુ સન્તિકે નિસીદિ. સત્થા ‘‘અમ્હેહિ સમાનલિઙ્ગસ્સ દેમા’’તિ આહ. વઙ્ગીસો ‘‘યં કિઞ્ચિ કત્વા મયા ઇમં મન્તં ગહેતું વટ્ટતી’’તિ બ્રાહ્મણે ઉપગન્ત્વા આહ – ‘‘તુમ્હે મયિ પબ્બજન્તે મા ચિન્તયિત્થ, અહં મન્તં ઉગ્ગણ્હિત્વા સકલજમ્બુદીપે જેટ્ઠકો ભવિસ્સામિ, તુમ્હાકમ્પિ તેન ભદ્દમેવ ભવિસ્સતી’’તિ સો મન્તત્થાય સત્થુ સન્તિકં ઉપસઙ્કમિત્વા પબ્બજ્જં યાચિ. તદા ચ થેરો નિગ્રોધકપ્પો ભગવતો સન્તિકે ઠિતો હોતિ, તં ભગવા આણાપેસિ – ‘‘નિગ્રોધકપ્પ, ઇમં પબ્બાજેહી’’તિ. થેરો સત્થુ આણાય તં પબ્બાજેત્વા ‘‘મન્તપરિવારં તાવ ઉગ્ગણ્હાહી’’તિ દ્વત્તિંસાકારકમ્મટ્ઠાનં વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનઞ્ચ આચિક્ખિ. સો દ્વત્તિંસાકારકમ્મટ્ઠાનં સજ્ઝાયન્તોવ વિપસ્સનાય કમ્મટ્ઠાનં પટ્ઠપેસિ. બ્રાહ્મણા તં ઉપસઙ્કમિત્વા – ‘‘કિં, ભો વઙ્ગીસ, સમણસ્સ ગોતમસ્સ સન્તિકે સિપ્પં ઉગ્ગહિત’’ન્તિ પુચ્છિંસુ. ‘‘આમ સિક્ખિતં’’. ‘‘તેન હિ એહિ ગમિસ્સામા’’તિ. ‘‘કિં સિપ્પસિક્ખનેન, ગચ્છથ તુમ્હે ન મય્હં તુમ્હેહિ કત્તબ્બકિચ્ચ’’ન્તિ. બ્રાહ્મણા ‘‘ત્વમ્પિ દાનિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ વસં આપન્નો, માયાય આવટ્ટિતો, કિં મયં તવ સન્તિકે કરિસ્સામા’’તિ આગતમગ્ગેનેવ પક્કમિંસુ. વઙ્ગીસો વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં સચ્છાકાસિ.

૯૬. એવં થેરો અરહત્તં પત્વા અત્તનો પુબ્બકમ્મં સરિત્વા સોમનસ્સજાતો પુબ્બચરિતાપદાનં પકાસેન્તો પદુમુત્તરો નામ જિનોતિઆદિમાહ. અનુત્તાનત્થમેવ વણ્ણયિસ્સામ.

૯૯. પભાહિ અનુરઞ્જન્તોતિ સો પદુમુત્તરો ભગવા નીલપીતાદિછબ્બણ્ણપભાહિ રંસીહિ અનુરઞ્જન્તો જલન્તો સોભયમાનો વિજ્જોતમાનોતિ અત્થો. વેનેય્યપદુમાનિ સોતિ પદુમુત્તરસૂરિયો અત્તનો વચનસઙ્ખાતેન સૂરિયરંસિયા વેનેય્યજનસઙ્ખાતપદુમાનિ વિસેસેન બોધેન્તો પબોધેન્તો અરહત્તમગ્ગાધિગમેન ફુલ્લિતાનિ કરોતીતિ અત્થો.

૧૦૦. વેસારજ્જેહિ સમ્પન્નોતિ –

‘‘અન્તરાયે ચ નિય્યાને, બુદ્ધત્તે આસવક્ખયે;

એતેસુ ચતુટ્ઠાનેસુ, બુદ્ધો સુટ્ઠુ વિસારદો’’તિ. –

એવં વુત્તચતુવેસારજ્જઞાણેહિ સમ્પન્નો સમઙ્ગીભૂતો સમન્નાગતોતિ અત્થો.

૧૦૫. વાગીસો વાદિસૂદનોતિ વાદીનં પણ્ડિતજનાનં ઈસો પધાનો ‘‘વાદીસો’’તિ વત્તબ્બે દ-કારસ્સ ગ-કારં કત્વા એવં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. સકત્થપરત્થવાદં સૂદતિ પગ્ઘરાપેતિ પાકટં કરોતીતિ વાદિસૂદનો.

૧૧૦. મારમસનાતિ ખન્ધમારાદયો પઞ્ચમારે મસતિ પરામસતિ વિદ્ધંસેતીતિ મારમસનો. દિટ્ઠિસૂદનાતિ વોહારપરમત્થસઙ્ખાતં દિટ્ઠિદસ્સનં સૂદતિ પગ્ઘરં દીપેતીતિ દિટ્ઠિસૂદનો.

૧૧૧. વિસ્સામભૂમિ સન્તાનન્તિ સકલસંસારસાગરે સન્તાનં કિલમન્તાનં સોતાપત્તિમગ્ગાદિઅધિગમાપનેન વિસ્સમભૂમિ વિસ્સમટ્ઠાનં વૂપસમનટ્ઠાનન્તિ અત્થો.

૧૩૨. તતોહં વિહતારમ્ભોતિ તતો પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ સરીરદસ્સનેન અહં વિહતારમ્ભો વિનટ્ઠસારમ્ભો, વિનટ્ઠમાનો નિમ્મદો હુત્વા પબ્બજ્જં સં સુટ્ઠુ યાચિં સંયાચિં આરોચેસિન્તિ અત્થો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

વઙ્ગીસત્થેરઅપદાનવણ્ણના સમત્તા.

૫. નન્દકત્થેરઅપદાનવણ્ણના

પઞ્ચમાપદાને પદુમુત્તરો નામ જિનોતિઆદિકં આયસ્મતો નન્દકત્થેરસ્સ અપદાનં. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારોતિઆદિ સબ્બં પાઠાનુસારેન સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

નન્દકત્થેરઅપદાનવણ્ણના સમત્તા.

૬. કાળુદાયિત્થેરઅપદાનવણ્ણના

છટ્ઠાપદાને પદુમુત્તરો નામ જિનોતિઆદિકં આયસ્મતો કાળુદાયિત્થેરસ્સ અપદાનં. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયાનિ પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે કુલગેહે નિબ્બત્તો વિઞ્ઞુતં પત્તો સત્થુ ધમ્મદેસનં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું કુલપ્પસાદકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા તજ્જં અભિનીહારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ. સત્થાપિ બ્યાકાસિ. સો યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો અમ્હાકં બોધિસત્તસ્સ માતુકુચ્છિયં પટિસન્ધિગ્ગહણદિવસે દેવલોકતો ચવિત્વા કપિલવત્થુસ્મિંયેવ અમચ્ચકુલે પટિસન્ધિં ગણ્હિ. બોધિસત્તેન સહ એકદિવસેયેવ જાતો, તંદિવસંયેવ નં દુકૂલચુમ્બટકેન નિપજ્જાપેત્વા બોધિસત્તસ્સ ઉપટ્ઠાનં નયિંસુ. બોધિસત્તેન હિ સદ્ધિં બોધિરુક્ખો, રાહુલમાતા, ચત્તારો નિધી, આરોહનિયહત્થી, કણ્ડકો, છન્નો, કાળુદાયીતિ ઇમે સત્ત એકદિવસે જાતત્તા સહજાતા નામ અહેસું. અથસ્સ નામગ્ગહણદિવસે સકલનગરસ્સ ઉદગ્ગચિત્તદિવસે જાતત્તા ઉદાયીત્વેવ નામં કરિંસુ. થોકં કાળધાતુકત્તા પન કાળુદાયીતિ પઞ્ઞાયિત્થ. સો બોધિસત્તેન સદ્ધિં કુમારકીળં કીળન્તો વુદ્ધિં અગમાસિ.

અપરભાગે લોકનાથે મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિત્વા અનુક્કમેન સબ્બઞ્ઞુતં પત્વા પવત્તિતવરધમ્મચક્કે રાજગહં ઉપનિસ્સાય વેળુવને વિહરન્તે સુદ્ધોદનમહારાજા તં પવત્તિં સુત્વા પુરિસસહસ્સપરિવારં એકં અમચ્ચં ‘‘પુત્તં મે ઇધાનેહી’’તિ પેસેસિ. સો સત્થુ ધમ્મદેસનાવેલાયં સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા પરિસપરિયન્તે ઠિતો ધમ્મં સુત્વા સપરિવારો અરહત્તં પાપુણિ. અથ ને સત્થા ‘‘એથ, ભિક્ખવો’’તિ હત્થં પસારેસિ. સબ્બે તંખણંયેવ ઇદ્ધિમયપત્તચીવરધરા વસ્સસટ્ઠિકત્થેરા વિય અહેસું. અરહત્તપ્પત્તતો પટ્ઠાય અરિયા નામ મજ્ઝત્તાવ હોન્તિ, તસ્મા રઞ્ઞા પેસિતસાસનં દસબલસ્સ નારોચેસિ. રાજા નેવ ગતો આગચ્છતિ, ન સાસનં સુય્યતીતિ અપરમ્પિ અમચ્ચં પુરિસસહસ્સપરિવારં પેસેસિ. તસ્મિમ્પિ તથા પટિપન્ને અપરમ્પીતિ એતેન નયેન નવપુરિસસહસ્સપરિવારે નવ અમચ્ચે પેસેસિ. સબ્બે ગન્ત્વા અરહત્તં પત્વા તુણ્હીભૂતા અહેસું.

અથ રાજા ચિન્તેસિ – ‘‘એત્તકા જના મયિ સિનેહાભાવેન દસબલસ્સ ઇધાગમનત્થાય ન કિઞ્ચિ કથયિંસુ, અયં ખો પન ઉદાયી દસબલેન સમવયો સહપંસુકીળિકો, મયિ ચ સિનેહવા, ઇમં પેસેસ્સામી’’તિ. અથ તં પક્કોસાપેત્વા, ‘‘તાત, ત્વં પુરિસસહસ્સપરિવારો ગન્ત્વા દસબલં ઇધાનેહી’’તિ વત્વા પેસેસિ. સો પન ગચ્છન્તો ‘‘સચાહં, દેવ, પબ્બજિતું લભિસ્સામિ, એવાહં ભગવન્તં ઇધાનેસ્સામી’’તિ વત્વા રઞ્ઞા ‘‘પબ્બજિતોપિ મમ પુત્તં દસ્સેહી’’તિ વુત્તો રાજગહં ગન્ત્વા સત્થુ ધમ્મદેસનાવેલાય પરિસપરિયન્તે ઠિતો ધમ્મં સુત્વા સપરિવારો અરહત્તં પત્વા એહિભિક્ખુભાવે પતિટ્ઠાસિ. સો અરહત્તં પત્વા – ‘‘ન તાવાયં દસબલસ્સ કુલનગરં ગન્તું કાલો, વસ્સન્તે પન ઉપગતે પબ્બતેસુ વનસણ્ડેસુ હરિતતિણસઞ્છન્નાય ભૂમિયા ગમનકાલો ભવિસ્સતી’’તિ ગમનકાલં આગમેન્તો વસ્સન્તે સમ્પત્તે સત્થુ કુલનગરં ગન્તું ગમનવણ્ણં સંવણ્ણેસિ. વુત્તઞ્ચેતં થેરગાથાય (થેરગા. ૫૨૭-૫૩૦) –

‘‘અઙ્ગારિનો દાનિ દુમા ભદન્તે, ફલેસિનો છદનં વિપ્પહાય;

તે અચ્ચિમન્તોવ પભાસયન્તિ, સમયો મહાવીર ભાગી રસાનં.

‘‘દુમાનિ ફુલ્લાનિ મનોરમાનિ, સમન્તતો સબ્બદિસા પવન્તિ;

પત્તં પહાય ફલમાસસાના, કાલો ઇતો પક્કમનાય વીર.

‘‘નેવાતિસીતં ન પનાતિઉણ્હં, સુખા ઉતુ અદ્ધનિયા ભદન્તે;

પસ્સન્તુ તં સાકિયા કોળિયા ચ, પચ્છામુખં રોહિનિયં તરન્તં.

‘‘આસાય કસતે ખેત્તં, બીજં આસાય વપ્પતિ;

આસાય વાણિજા યન્તિ, સમુદ્દં ધનહારકા;

યાય આસાય તિટ્ઠામિ, સા મે આસા સમિજ્ઝતુ.

‘‘નાતિસીતં નાતિઉણ્હં, નાતિદુબ્ભિક્ખછાતકં;

સદ્દલા હરિતા ભૂમિ, એસ કાલો મહામુનિ. (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૨૫);

‘‘પુનપ્પુનઞ્ચેવ વપન્તિ બીજં, પુનપ્પુનં વસ્સતિ દેવરાજા;

પુનપ્પુનં ખેત્તં કસન્તિ કસ્સકા, પુનપ્પુનં ધઞ્ઞમુપેતિ રટ્ઠં.

‘‘પુનપ્પુનં યાચનકા ચરન્તિ, પુનપ્પુનં દાનપતી દદન્તિ;

પુનપ્પુનં દાનપતી દદિત્વા, પુનપ્પુનં સગ્ગમુપેન્તિ ઠાનં.

‘‘વીરો હવે સત્તયુગં પુનેતિ; યસ્મિં કુલે જાયતિ ભૂરિપઞ્ઞો;

મઞ્ઞામહં સક્કતિ દેવદેવો, તયા હિ જાતો મુનિ સચ્ચનામો.

‘‘સુદ્ધોદનો નામ પિતા મહેસિનો, બુદ્ધસ્સ માતા પન માયનામા;

યા બોધિસત્તં પરિહરિય કુચ્છિના, કાયસ્સ ભેદા તિદિવમ્હિ મોદતિ.

‘‘સા ગોતમી કાલકતા ઇતો ચુતા, દિબ્બેહિ કામેહિ સમઙ્ગિભૂતા;

સા મોદતિ કામગુણેહિ પઞ્ચહિ, પરિવારિતા દેવગણેહિ તેહિ.

‘‘બુદ્ધસ્સ પુત્તોમ્હિ અસય્હસાહિનો, અઙ્ગીરસસ્સપ્પટિમસ્સ તાદિનો;

પિતુપિતા મય્હં તુવંસિ સક્ક, ધમ્મેન મે ગોતમ અય્યકોસી’’તિ. (થેરગા. ૫૩૧-૫૩૬);

‘‘અમ્બા પનસા કપિટ્ઠા ચ, પુપ્ફપલ્લવલઙ્કતા;

ધુવપ્ફલાનિ સવન્તિ, ખુદ્દામધુકકૂપમા;

સેવમાનો ઉભો પસ્સે, ગન્તુકાલો મહાયસ્સ.

‘‘જમ્બૂ સુમધુરા નીપા, મધુગણ્ડિદિવપ્ફલા;

તા ઉભોસુ પજ્જોતન્તિ, ગન્તુકાલો મહાયસ.

‘‘તિણ્ડુકાનિ પિયાલાનિ, સોણ્ણવણ્ણા મનોરમા;

ખુદ્દકપ્પફલા નિચ્ચં, ગન્તુકાલો મહાયસ.

‘‘કદલી પઞ્ચમોચ્ચિ ચ, સુપક્કફલભૂસિતા;

ઉભોપસ્સેસુ લમ્બન્તિ, ગન્તુકાલો મહાયસ.

‘‘મધુપ્ફલધરા નિચ્ચં, મોરરુક્ખા મનોરમા;

ખુદ્દકપ્પફલા નિચ્ચં, ગન્તુકાલો મહાયસ.

‘‘હિન્તાલતાલપન્તી ચ, રજતક્ખન્ધોવ જોતરે;

સુપક્કફલસઞ્છન્ના, ખુદ્દકપ્પા મધુસ્સવા;

ફલાનિ તાનિ ખાદન્તે, ગન્તુકાલો મહાયસ.

‘‘ઉદુમ્બરારુણાવણ્ણા, સદાસુમધુરપ્ફલા;

ઉભોપસ્સેસુ લમ્બન્તિ, ગન્તુકાલો મહાયસ.

‘‘ઇત્થમ્ભૂતા અનેકા તે, નાનાફલધરા દુમા;

ઉભોપસ્સેસુ લમ્બન્તિ, ગન્તુકાલો મહાયસ.

‘‘ચમ્પકા સલળા નાગા, સુગન્ધા માલુતેરિતા;

સુપુપ્ફિતગ્ગા જોતન્તિ, સુગન્ધેનાભિપૂજયું;

સાદરા વિનતાનેવ, ગન્તુકાલો મહાયસ.

‘‘પુન્નાગા ગિરિપુન્નાગા, પુપ્ફિતા ધરણીરુહા;

સુપુપ્ફિતગ્ગા જોતન્તિ, સુગન્ધેનાભિપૂજયું;

સાદરા વિનતુગ્ગગ્ગા, ગન્તુકાલો મહાયસ.

‘‘અસોકા કોવિળારા ચ, સોમનસ્સકરા વરા;

સુગન્ધા કણ્ણિકા બન્ધા, રત્તવણ્ણેહિ ભૂસિતા;

સાદરા વિનતુગ્ગગ્ગા, સમયો તે મહાયસ.

‘‘કણ્ણિકારા ફુલ્લિતા નિચ્ચં, સોવણ્ણરંસિજોતકા;

દિબ્બગન્ધા પવાયન્તિ, દિસા સબ્બાનિ સોભયં;

સાદરા વિનતાનેવ, સમયો તે મહાયસ.

‘‘સુપત્તા ગન્ધસમ્પન્ના, કેતકી ધનુકેતકી;

સુગન્ધા સમ્પવાયન્તિ, દિસા સબ્બાભિગન્ધિનો;

સાદરા પૂજયન્તાવ, સમયો તે મહાયસ.

‘‘મલ્લિકા જાતિસુમના, સુગન્ધા ખુદ્દમલ્લિકા;

દિસા સબ્બા પવાયન્તિ, ઉભો મગ્ગે પસોભયં;

સાદરા તે પલમ્બન્તિ, સમયો તે મહાયસ.

‘‘સિન્ધુવારા સીતગન્ધા, સુગન્ધા માલુતેરિતા;

દિસા સબ્બાભિપૂજેન્તા, ઉભો મગ્ગે પસોભયં;

સાદરા વિનતુગ્ગગ્ગા, સમયો તે મહાયસ.

‘‘સીહા કેસરસીહા ચ, ચતુપ્પદનિસેવિતા;

અચ્છમ્ભીતા સુરાપાને, મિગરાજા પતાપિનો.

‘‘સીહનાદેન પૂજેન્તિ, સાદરા તે મિગાભિભૂ;

મગ્ગમ્હિ ઉભતો વૂળ્હા, સમયો તે મહાયસ.

‘‘બ્યગ્ઘા સિન્ધવા નકુલા, સાધુરૂપા ભયાનકા;

આકાસે સમ્પતન્તાવ, નિબ્ભીતા યેન કેનચિ;

તેહિ તે સાદરા નતા, સમયો તે મહાયસ.

‘‘તિધા પભિન્ના છદ્દન્તા, સુરૂપા સુસ્સરા સુભા;

સત્તપ્પતિટ્ઠિતઙ્ગા તે, ઉભો મગ્ગેસુ કૂજિનો;

સાદરા હાસમાનાવ, સમયો તે મહાયસ.

‘‘મિગા વરાહા પસદા, ચિત્રાસાવયવા સુભા;

આરોહપરિણાહેન, સુરૂપા અઙ્ગસંયુતા;

ઉભો મગ્ગે ગાયમાનાવ, સમયો તે મહાયસ.

‘‘ગોકણ્ણા સરભા રુરૂ, આરોહપરિણાહિનો;

સુરૂપા અઙ્ગસમ્પન્ના, સેવમાનાવ અચ્છરું;

સેવમાના તેહિ તદા, સમયો તે મહાયસ.