મહાસીવત્થેરવત્થુ

થેરો કિર અટ્ઠારસ મહાગણે વાચેસિ. તસ્સોવાદે ઠત્વા તિંસસહસ્સા ભિક્ખૂ અરહત્તં પાપુણિંસુ. અથેકો ભિક્ખુ ‘‘મય્હં તાવ અબ્ભન્તરે ગુણા અપ્પમાણા, કીદિસા નુ ખો મે આચરિયસ્સ ગુણા’’તિ આવજ્જન્તો પુથુજ્જનભાવં પસ્સિત્વા ‘‘અમ્હાકં આચરિયો અઞ્ઞેસં અવસ્સયો હોતિ, અત્તનો ભવિતું ન સક્કોતિ, ઓવાદમસ્સ દસ્સામી’’તિ આકાસેન ગન્ત્વા વિહારસમીપે ઓતરિત્વા દિવાટ્ઠાને નિસિન્નં આચરિયં ઉપસઙ્કમિત્વા વત્તં દસ્સેત્વા એકમન્તં નિસીદિ.

થેરો – ‘‘કિં કારણા આગતોસિ પિણ્ડપાતિકા’’તિ આહ. એકં અનુમોદનં ગણ્હિસ્સામીતિ આગતોસ્મિ, ભન્તેતિ. ઓકાસો ન ભવિસ્સતિ, આવુસોતિ? વિતક્કમાળકે ઠિતકાલે પુચ્છિસ્સામિ, ભન્તેતિ. તસ્મિં ઠાને અઞ્ઞે પુચ્છન્તીતિ. ભિક્ખાચારમગ્ગે, ભન્તેતિ. તત્રાપિ અઞ્ઞે પુચ્છન્તીતિ. દુપટ્ટનિવાસનટ્ઠાને, સઙ્ઘાટિપારુપનટ્ઠાને, પત્તનીહરણટ્ઠાને, ગામે ચરિત્વા આસનસાલાયં યાગુપીતકાલે, ભન્તેતિ. તત્થ અટ્ઠકથાથેરા અત્તનો કઙ્ખં વિનોદેન્તિ, આવુસોતિ. અન્તોગામતો નિક્ખન્તકાલે પુચ્છિસ્સામિ, ભન્તેતિ. તત્રાપિ અઞ્ઞે પુચ્છન્તિ, આવુસોતિ. અન્તરામગ્ગે, ભન્તે, ભોજનસાલાયં ભત્તકિચ્ચપરિયોસાને, ભન્તે, દિવાટ્ઠાને, પાદધોવનકાલે, મુખધોવનકાલે, ભન્તેતિ? તદા અઞ્ઞે પુચ્છન્તીતિ. તતો પટ્ઠાય યાવ અરુણા અપરે પુચ્છન્તિ, આવુસોતિ. દન્તકટ્ઠં ગહેત્વા મુખધોવનત્થં ગમનકાલે, ભન્તેતિ? તદા અઞ્ઞે પુચ્છન્તીતિ. મુખં ધોવિત્વા આગમનકાલે, ભન્તેતિ? તત્રાપિ અઞ્ઞે પુચ્છન્તીતિ. સેનાસનં પવિસિત્વા નિસિન્નકાલે, ભન્તેતિ? તત્રાપિ અઞ્ઞે પુચ્છન્તીતિ. ભન્તે, નનુ મુખં ધોવિત્વા સેનાસનં પવિસિત્વા તયો ચત્તારો પલ્લઙ્કે ઉસુમં ગાહાપેત્વા યોનિસોમનસિકારે કમ્મં કરોન્તાનં ઓકાસકાલેન ભવિતબ્બં સિયા, મરણખણમ્પિ ન લભિસ્સથ, ભન્તે, ફલકસદિસત્થ ભન્તે પરસ્સ અવસ્સયો હોથ, અત્તનો ભવિતું ન સક્કોથ, ન મે તુમ્હાકં અનુમોદનાય અત્થોતિ આકાસે ઉપ્પતિત્વા અગમાસિ.

થેરો – ‘‘ઇમસ્સ ભિક્ખુનો પરિયત્તિયા કમ્મં નત્થિ, મય્હં પન અઙ્કુસકો ભવિસ્સામીતિ આગતો’’તિ ઞત્વા ‘‘ઇદાનિ ઓકાસો ન ભવિસ્સતિ, પચ્ચૂસકાલે ગમિસ્સામી’’તિ પત્તચીવરં સમીપે કત્વા સબ્બં દિવસભાગં પઠમયામમજ્ઝિમયામઞ્ચ ધમ્મં વાચેત્વા પચ્છિમયામે એકસ્મિં થેરે ઉદ્દેસં ગહેત્વા નિક્ખન્તે પત્તચીવરં ગહેત્વા તેનેવ સદ્ધિં નિક્ખન્તો. નિસિન્નઅન્તેવાસિકા આચરિયો કેનચિ પપઞ્ચેન નિક્ખન્તોતિ મઞ્ઞિંસુ. નિક્ખન્તો થેરો કોચિ દેવ સમાનાચરિયભિક્ખૂતિ સઞ્ઞં અકાસિ.

થેરો કિર ‘‘માદિસસ્સ અરહત્તં નામ કિં, દ્વીહતીહેનેવ પાપુણિત્વા પચ્ચાગમિસ્સામી’’તિ અન્તેવાસિકાનં અનારોચેત્વાવ આસાળ્હીમાસસ્સ જુણ્હપક્ખતેરસિયા નિક્ખન્તો ગામન્તપબ્ભારં ગન્ત્વા ચઙ્કમં આરુય્હ કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તો તં દિવસં અરહત્તં ગહેતું નાસક્ખિ. ઉપોસથદિવસે સમ્પત્તે ‘‘દ્વીહતીહેન અરહત્તં ગણ્હિસ્સામીતિ આગતો, ગહેતું પન નાસક્ખિં. તયો માસે પન તીણિ દિવસાનિ વિય યાવ મહાપવારણા તાવ જાનિસ્સામી’’તિ વસ્સં ઉપગન્ત્વાપિ ગહેતું નાસક્ખિ. પવારણાદિવસે ચિન્તેસિ – ‘‘અહં દ્વીહતીહેન અરહત્તં ગણ્હિસ્સામીતિ આગતો, તેમાસેનાપિ નાસક્ખિં, સબ્રહ્મચારિનો પન વિસુદ્ધિપવારણં પવારેન્તી’’તિ. તસ્સેવં ચિન્તયતો અસ્સુધારા પવત્તન્તિ. તતો ‘‘ન મઞ્ચે મય્હં ચતૂહિ ઇરિયાપથેહિ મગ્ગફલં ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, અરહત્તં અપ્પત્વા નેવ મઞ્ચે પિટ્ઠિં પસારેસ્સામિ, ન પાદે ધોવિસ્સામી’’તિ મઞ્ચં ઉસ્સાપેત્વા ઠપેસિ. પુન અન્તોવસ્સં પત્તં, અરહત્તં ગહેતું નાસક્ખિયેવ. એકૂનતિંસપવારણાસુ અસ્સુધારા પવત્તન્તિ. ગામદારકા થેરસ્સ પાદેસુ ફાલિતટ્ઠાનાનિ કણ્ટકેહિ સિબ્બન્તિ, દવં કરોન્તાપિ ‘‘અય્યસ્સ મહાસીવત્થેરસ્સ વિય પાદા હોન્તૂ’’તિ દવં કરોન્તિ.

થેરો તિંસસંવચ્છરે મહાપવારણાદિવસે આલમ્બણફલકં નિસ્સાય ઠિતો ‘‘ઇદાનિ મે તિંસ વસ્સાનિ સમણધમ્મં કરોન્તસ્સ, નાસક્ખિં અરહત્તં પાપુણિતું, અદ્ધા મે ઇમસ્મિં અત્તભાવે મગ્ગો વા ફલં વા નત્થિ, ન મે લદ્ધં સબ્રહ્મચારીહિ સદ્ધિં વિસુદ્ધિપવારણં પવારેતુ’’ન્તિ ચિન્તેસિ. તસ્સેવં ચિન્તયતોવ દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જિ, અસ્સુધારા પવત્તન્તિ. અથ અવિદૂરટ્ઠાને એકા દેવધીતા રોદમાના અટ્ઠાસિ. ‘‘કો એત્થ રોદસી’’તિ? ‘‘અહં, ભન્તે, દેવધીતા’’તિ. ‘‘કસ્મા રોદસી’’તિ? ‘‘રોદમાનેન મગ્ગફલં નિબ્બત્તિતં, તેન અહમ્પિ એકં દ્વે મગ્ગફલાનિ નિબ્બત્તેસ્સામીતિ રોદામિ, ભન્તે’’તિ.

તતો થેરો – ‘‘ભો મહાસીવત્થેર, દેવતાપિ તયા સદ્ધિં કેળિં કરોન્તિ, અનુચ્છવિકં નુ ખો તે એત’’ન્તિ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં અગ્ગહેસિ. સો ‘‘ઇદાનિ નિપજ્જિસ્સામી’’તિ સેનાસનં પટિજગ્ગિત્વા મઞ્ચકં પઞ્ઞપેત્વા ઉદકટ્ઠાને ઉદકં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા ‘‘પાદે ધોવિસ્સામી’’તિ સોપાનફલકે નિસીદિ.

અન્તેવાસિકાપિસ્સ ‘‘અમ્હાકં આચરિયસ્સ સમણધમ્મં કાતું ગચ્છન્તસ્સ તિંસ વસ્સાનિ, સક્ખિ નુ ખો વિસેસં નિબ્બત્તેતું, નાસક્ખી’’તિ આવજ્જયમાના ‘‘અરહત્તં પત્વા પાદધોવનત્થં નિસિન્નો’’તિ દિસ્વા ‘‘અમ્હાકં આચરિયો અમ્હાદિસેસુ અન્તેવાસિકેસુ તિટ્ઠન્તેસુ ‘અત્તનાવ પાદે ધોવિસ્સતી’તિ અટ્ઠાનમેતં, અહં ધોવિસ્સામિ અહં ધોવિસ્સામી’’તિ તિંસસહસ્સાનિપિ આકાસેન ગન્ત્વા વન્દિત્વા ‘‘પાદે ધોવિસ્સામ, ભન્તે’’તિ આહંસુ. આવુસો, ઇદાનિ તિંસ વસ્સાનિ હોન્તિ મમ પાદાનં અધોતાનં, તિટ્ઠથ, તુમ્હે, અહમેવ ધોવિસ્સામીતિ.

સક્કોપિ આવજ્જન્તો – ‘‘મય્હં અય્યો મહાસીવત્થેરો અરહત્તં પત્તો તિંસસહસ્સાનં અન્તેવાસિકાનં ‘પાદે ધોવિસ્સામા’તિ આગતાનં પાદે ધોવિતું ન દેતિ. માદિસે પન ઉપટ્ઠાકે તિટ્ઠન્તે ‘મય્હં અય્યો સયં પાદે ધોવિસ્સતી’તિ અટ્ઠાનમેતં, અહં ધોવિસ્સામી’’તિ સન્નિટ્ઠાનં કત્વા સુજાતાય દેવિયા સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ સન્તિકે પાતુરહોસિ. સો સુજં અસુરકઞ્ઞં પુરતો કત્વા ‘‘અપેથ, ભન્તે, માતુગામો’’તિ ઓકાસં કારેત્વા થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા પુરતો ઉક્કુટિકો નિસીદિત્વા ‘‘પાદે ધોવિસ્સામિ, ભન્તે’’તિ આહ. કોસિય, ઇદાનિ મે તિંસ વસ્સાનિ પાદાનં અધોતાનં, દેવતાનઞ્ચ પકતિયાપિ મનુસ્સસરીરગન્ધો નામ જેગુચ્છો, યોજનસતે ઠિતાનમ્પિ કણ્ઠે આસત્તકુણપં વિય હોતિ, અહમેવ ધોવિસ્સામીતિ. ભન્તે, અયં ગન્ધો નામ ન પઞ્ઞાયતિ, તુમ્હાકં પન સીલગન્ધો છ દેવલોકે અતિક્કમિત્વા ઉપરિ ભવગ્ગં પત્વા ઠિતો. સીલગન્ધતો અઞ્ઞો ઉત્તરિતરો ગન્ધો નામ નત્થિ, ભન્તે, તુમ્હાકં સીલગન્ધેનમ્હિ આગતોતિ વામહત્થેન ગોપ્ફકસન્ધિયં ગહેત્વા દક્ખિણહત્થેન પાદતલં પરિમજ્જિ. દહરકુમારસ્સેવ પાદા અહેસું. સક્કો પાદે ધોવિત્વા વન્દિત્વા દેવલોકમેવ ગતો.

એવં ‘‘ન લભામિ સબ્રહ્મચારીહિ સદ્ધિં વિસુદ્ધિપવારણં પવારેતુ’’ન્તિ આવજ્જન્તસ્સ ઉપ્પન્નં દોમનસ્સં નિસ્સાય ભિક્ખુનો મઞ્ઞનવસેન વિપસ્સનાય આરમ્મણમ્પિ વિપસ્સનાપિ મગ્ગોપિ ફલમ્પિ સવિતક્કસવિચારદોમનસ્સન્તિ ચ અવિતક્કાવિચારદોમનસ્સન્તિ ચ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

તત્થ એકો ભિક્ખુ સવિતક્કસવિચારદોમનસ્સે વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા ઇદં દોમનસ્સં કિં નિસ્સિતન્તિ ઉપધારેન્તો વત્થુનિસ્સિતન્તિ પજાનાતીતિ ફસ્સપઞ્ચમકે વુત્તનયેનેવ અનુક્કમેન અરહત્તે પતિટ્ઠાતિ. એકો અવિતક્કાવિચારે દોમનસ્સે વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા વુત્તનયેનેવ અરહત્તે પતિટ્ઠાતિ. તત્થ અભિનિવિટ્ઠદોમનસ્સેસુપિ સવિતક્કસવિચારતો અવિતક્કઅવિચારં પણીતતરં. સવિતક્કસવિચારદોમનસ્સવિપસ્સનાતોપિ અવિતક્કાવિચારદોમનસ્સવિપસ્સના પણીતતરા. સવિતક્કસવિચારદોમનસ્સફલસમાપત્તિતોપિ અવિતક્કાવિચારદોમનસ્સફલસમાપત્તિયેવ પણીતતરા. તેનાહ ભગવા – ‘‘યે અવિતક્કઅવિચારે તે પણીતતરે’’તિ.

૩૬૨. એવરૂપા ઉપેક્ખા ન સેવિતબ્બાતિ એવરૂપા ગેહસિતઉપેક્ખા ન સેવિતબ્બા. ગેહસિતઉપેક્ખા નામ ‘‘તત્થ કતમા છ ગેહસિતઉપેક્ખા. ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ઉપ્પજ્જતિ ઉપેક્ખા બાલસ્સ મૂળ્હસ્સ પુથુજ્જનસ્સ અનોધિજિનસ્સ અવિપાકજિનસ્સ અનાદીનવદસ્સાવિનો અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ, યા એવરૂપા ઉપેક્ખા, રૂપં સા નાતિવત્તતિ, તસ્મા સા ઉપેક્ખા ગેહસિતાતિ વુચ્ચતી’’તિ એવં છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે ગુળપિણ્ડિકે નિલીનમક્ખિકા વિય રૂપાદીનિ અનતિવત્તમાના તત્થેવ લગ્ગા લગ્ગિતા હુત્વા ઉપ્પન્ના કામગુણનિસ્સિતા ઉપેક્ખા ન સેવિતબ્બા.

એવરૂપા ઉપેક્ખા સેવિતબ્બાતિ એવરૂપા નેક્ખમ્મસિતા ઉપેક્ખા સેવિતબ્બા. નેક્ખમ્મસિતા ઉપેક્ખા નામ – ‘‘તત્થ કતમા છ નેક્ખમ્મસિતા ઉપેક્ખા? રૂપાનં ત્વેવ અનિચ્ચતં વિદિત્વા વિપરિણામવિરાગનિરોધં ‘પુબ્બે ચેવ રૂપા એતરહિ ચ, સબ્બે તે રૂપા અનિચ્ચા, દુક્ખા, વિપરિણામધમ્મા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો ઉપ્પજ્જતિ ઉપેક્ખા, યા એવરૂપા ઉપેક્ખા, રૂપં સા અતિવત્તતિ, તસ્મા સા ઉપેક્ખા નેક્ખમ્મસિતાતિ વુચ્ચતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૦૮). એવં છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠાનિટ્ઠઆરમ્મણે આપાથગતે ઇટ્ઠે અરજ્જન્તસ્સ, અનિટ્ઠે અદુસ્સન્તસ્સ, અસમપેક્ખનેન અસમ્મુય્હન્તસ્સ ઉપ્પન્ના વિપસ્સના ઞાણસમ્પયુત્તા ઉપેક્ખા. અપિચ વેદનાસભાગા તત્ર મજ્ઝત્તુપેક્ખાપિ એત્થ ઉપેક્ખાવ. તસ્મા સેવિતબ્બાતિ અયં નેક્ખમ્મવસેન વિપસ્સનાવસેન અનુસ્સતિટ્ઠાનવસેન પઠમદુતિયતતિયચતુત્થજ્ઝાનવસેન ચ ઉપ્પજ્જનકઉપેક્ખા સેવિતબ્બા નામ.

એત્થ યં ચે સવિતક્કં સવિચારન્તિ તાયપિ નેક્ખમ્મસિતઉપેક્ખાય યં નેક્ખમ્મવસેન વિપસ્સનાવસેન અનુસ્સતિટ્ઠાનવસેન પઠમજ્ઝાનવસેન ચ ઉપ્પન્નં સવિતક્કસવિચારં ઉપેક્ખન્તિ જાનેય્ય. યં ચે અવિતક્કં અવિચારન્તિ યં પન દુતિયજ્ઝાનાદિવસેન ઉપ્પન્નં અવિતક્કાવિચારં ઉપેક્ખન્તિ જાનેય્ય. યે અવિતક્કે અવિચારે તે પણીતતરેતિ એતાસુ દ્વીસુ યા અવિતક્કઅવિચારા, સા પણીતતરાતિ અત્થો. ઇમિના કિં કથિતં હોતિ? દ્વિન્નં અરહત્તં કથિતં. એકો હિ ભિક્ખુ સવિતક્કસવિચારઉપેક્ખાય વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અયં ઉપેક્ખા કિં નિસ્સિતાતિ ઉપધારેન્તો વત્થુનિસ્સિતાતિ પજાનાતીતિ ફસ્સપઞ્ચમકે વુત્તનયેનેવ અનુક્કમેન અરહત્તે પતિટ્ઠાતિ. એકો અવિતક્કાવિચારાય ઉપેક્ખાય વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા વુત્તનયેનેવ અરહત્તે પતિટ્ઠાતિ. તત્થ અભિનિવિટ્ઠઉપેક્ખાસુપિ સવિતક્કસવિચારતો અવિતક્કાવિચારા પણીતતરા. સવિતક્કસવિચારઉપેક્ખાવિપસ્સનાતોપિ અવિતક્કાવિચારઉપેક્ખાવિપસ્સનાપણીતતરા. સવિતક્કસવિચારઉપેક્ખાફલસમાપત્તિતોપિ અવિતક્કાવિચારુપેક્ખાફલસમાપત્તિયેવ પણીતતરા. તેનાહ ભગવા ‘‘યે અવિતક્કે અવિચારે તે પણીતતરે’’તિ.

૩૬૩. એવં પટિપન્નો ખો, દેવાનમિન્દ, ભિક્ખુ પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખાનિરોધસારુપ્પગામિનિં પટિપદં પટિપન્નો હોતીતિ ભગવા અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠપેસિ. સક્કો પન સોતાપત્તિફલં પત્તો. બુદ્ધાનઞ્હિ અજ્ઝાસયો હીનો ન હોતિ, ઉક્કટ્ઠોવ હોતિ. એકસ્સપિ બહૂનમ્પિ ધમ્મં દેસેન્તા અરહત્તેનેવ કૂટં ગણ્હન્તિ. સત્તા પન અત્તનો અનુરૂપે ઉપનિસ્સયે ઠિતા કેચિ સોતાપન્ના હોન્તિ, કેચિ સકદાગામી, કેચિ અનાગામી, કેચિ અરહન્તો. રાજા વિય હિ ભગવા, રાજકુમારા વિય વેનેય્યા. યથા હિ રાજા ભોજનકાલે અત્તનો પમાણેન પિણ્ડં ઉદ્ધરિત્વા રાજકુમારાનં ઉપનેતિ, તે તતો અત્તનો મુખપ્પમાણેનેવ કબળં કરોન્તિ, એવં ભગવા અત્તજ્ઝાસયાનુરૂપાય દેસનાય અરહત્તેનેવ કૂટં ગણ્હાતિ. વેનેય્યા અત્તનો ઉપનિસ્સયપ્પમાણેન તતો સોતાપત્તિફલમત્તં વા સકદાગામિઅનાગામિઅરહત્તફલમેવ વા ગણ્હન્તિ. સક્કો પન સોતાપન્નો જાતો. સોતાપન્નો ચ હુત્વા ભગવતો પુરતોયેવ ચવિત્વા તરુણસક્કો હુત્વા નિબ્બત્તિ, દેવતાનઞ્હિ ચવમાનાનં અત્તભાવસ્સ ગતાગતટ્ઠાનં નામ ન પઞ્ઞાયતિ, દીપસિખાગમનં વિય હોતિ. તસ્મા સેસદેવતા ન જાનિંસુ. સક્કો પન સયં ચુતત્તા ભગવા ચ અપ્પટિહતઞાણત્તા દ્વેવ જના જાનિંસુ. અથ સક્કો ચિન્તેસિ ‘‘મય્હઞ્હિ ભગવતા તીસુ ઠાનેસુ નિબ્બત્તિતફલમેવ કથિતં, અયઞ્ચ પન મગ્ગો વા ફલં વા સકુણિકાય વિય ઉપ્પતિત્વા ગહેતું ન સક્કા, આગમનીયપુબ્બભાગપટિપદાય અસ્સ ભવિતબ્બં. હન્દાહં ઉપરિ ખીણાસવસ્સ પુબ્બભાગપટિપદં પુચ્છામી’’તિ.