૮. સક્કપઞ્હસુત્તવણ્ણના

નિદાનવણ્ણના

૩૪૪. એવં મે સુતન્તિ સક્કપઞ્હસુત્તં. તત્રાયમનુત્તાનપદવણ્ણના – અમ્બસણ્ડા નામ બ્રાહ્મણગામોતિ સો કિર ગામો અમ્બસણ્ડાનં અવિદૂરે નિવિટ્ઠો, તસ્મા ‘‘અમ્બસણ્ડા’’ ત્વેવ વુચ્ચતિ. વેદિયકે પબ્બતેતિ સો કિર પબ્બતો પબ્બતપાદે જાતેન મણિવેદિકાસદિસેન નીલવનસણ્ડેન સમન્તા પરિક્ખિત્તો, તસ્મા ‘વેદિયકપબ્બતો’ ત્વેવ સઙ્ખ્યં ગતો. ઇન્દસાલગુહાયન્તિ પુબ્બેપિ સા દ્વિન્નં પબ્બતાનં અન્તરે ગુહા, ઇન્દસાલરુક્ખો ચસ્સા દ્વારે, તસ્મા ‘ઇન્દસાલગુહા’તિ સઙ્ખ્યં ગતા. અથ નં કુટ્ટેહિ પરિક્ખિપિત્વા દ્વારવાતપાનાનિ યોજેત્વા સુપરિનિટ્ઠિતસુધાકમ્મમાલાકમ્મલતાકમ્મવિચિત્તં લેણં કત્વા ભગવતો અદંસુ. પુરિમવોહારવસેન પન ‘‘ઇન્દસાલગુહા’’ ત્વેવ નં સઞ્જાનન્તિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘ઇન્દસાલગુહાય’ન્તિ.

ઉસ્સુક્કં ઉદપાદીતિ ધમ્મિકો ઉસ્સાહો ઉપ્પજ્જિ. નનુ ચ એસ અભિણ્હદસ્સાવી ભગવતો, ન સો દેવતાસન્નિપાતો નામ અત્થિ, યત્થાયં ન આગતપુબ્બો, સક્કેન સદિસો અપ્પમાદવિહારી દેવપુત્તો નામ નત્થિ. અથ કસ્મા બુદ્ધદસ્સનં અનાગતપુબ્બસ્સ વિય અસ્સ ઉસ્સાહો ઉદપાદીતિ? મરણભયેન સન્તજ્જિતત્તા. તસ્મિં કિરસ્સ સમયે આયુ પરિક્ખીણો, સો પઞ્ચ પુબ્બનિમિત્તાનિ દિસ્વા ‘‘પરિક્ખીણો દાનિ મે આયૂ’’તિ અઞ્ઞાસિ. યેસઞ્ચ દેવપુત્તાનં મરણનિમિત્તાનિ આવિ ભવન્તિ, તેસુ યે પરિત્તકેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તા, તે ‘‘કુહિં નુ ખો ઇદાનિ નિબ્બત્તિસ્સામા’’તિ ભયં સન્તાસં આપજ્જન્તિ. યે કતભીરુત્તાના બહું પુઞ્ઞં કત્વા નિબ્બત્તા, તે અત્તના દિન્નદાનં રક્ખિતસીલં ભાવિતભાવનઞ્ચ આગમ્મ ‘‘ઉપરિદેવલોકે સમ્પત્તિં અનુભવિસ્સામા’’તિ ન ભાયન્તિ.

સક્કો પન દેવરાજા પુબ્બનિમિત્તાનિ દિસ્વા દસયોજનસહસ્સં દેવનગરં, યોજનસહસ્સુબ્બેધં વેજયન્તં, તિયોજનસતિકં સુધમ્મદેવસભં, યોજનસતુબ્બેધં પારિચ્છત્તકં, સટ્ઠિયોજનિકં પણ્ડુકમ્બલસિલં, અડ્ઢતિયા નાટકકોટિયો દ્વીસુ દેવલોકેસુ દેવપરિસં, નન્દનવનં, ચિત્તલતાવનં, મિસ્સકવનં, ફારુસકવનન્તિ એતં સબ્બસમ્પત્તિં ઓલોકેત્વા ‘‘નસ્સતિ વત ભો મે અયં સમ્પત્તી’’તિ ભયાભિભૂતો અહોસિ.

તતો ‘‘અત્થિ નુ ખો કોચિ સમણો વા બ્રાહ્મણો વા લોકપિતામહો મહાબ્રહ્મા વા, યો મે હદયનિસ્સિતં સોકસલ્લં સમુદ્ધરિત્વા ઇમં સમ્પત્તિં થાવરં કરેય્યા’’તિ ઓલોકેન્તો કઞ્ચિ અદિસ્વા પુન અદ્દસ ‘‘માદિસાનં સતસહસ્સાનમ્પિ ઉપ્પન્નં સોકસલ્લં સમ્માસમ્બુદ્ધો ઉદ્ધરિતું પટિબલો’’તિ. અથેવં પરિવિતક્કેન્તસ્સ તેન ખો પન સમયેન સક્કસ્સ દેવાનમિન્દસ્સ ઉસ્સુક્કં ઉદપાદિ ભગવન્તં દસ્સનાય.

કહં નુ ખો ભગવા એતરહિ વિહરતીતિ કતરસ્મિં જનપદે કતરં નગરં ઉપનિસ્સાય કસ્સ પચ્ચયે પરિભુઞ્જન્તો કસ્સ અમતં ધમ્મં દેસયમાનો વિહરતીતિ. અદ્દસા ખોતિ અદ્દક્ખિ પટિવિજ્ઝિ. મારિસાતિ પિયવચનમેતં, દેવતાનં પાટિયેક્કો વોહારો. નિદ્દુક્ખાતિપિ વુત્તં હોતિ. કસ્મા પનેસ દેવે આમન્તેસિ? સહાયત્થાય. પુબ્બે કિરેસ ભગવતિ સળલઘરે વિહરન્તે એકકોવ દસ્સનાય અગમાસિ. સત્થા ‘‘અપરિપક્કં તાવસ્સ ઞાણં, કતિપાહં પન અતિક્કમિત્વા મયિ ઇન્દસાલગુહાયં વિહરન્તે પઞ્ચ પુબ્બનિમિત્તાનિ દિસ્વા મરણભયભીતો દ્વીસુ દેવલોકેસુ દેવતાહિ સદ્ધિં ઉપસઙ્કમિત્વા ચુદ્દસ પઞ્હે પુચ્છિત્વા ઉપેક્ખાપઞ્હવિસ્સજ્જનાવસાને અસીતિયા દેવતાસહસ્સેહિ સદ્ધિં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા ઓકાસં નાકાસિ. સો ‘‘મમ પુબ્બેપિ એકકસ્સ ગતત્તા સત્થારા ઓકાસો ન કતો, અદ્ધા મે નત્થિ મગ્ગફલસ્સ ઉપનિસ્સયો, એકસ્સ પન ઉપનિસ્સયે સતિ ચક્કવાળપરિયન્તાયપિ પરિસાય ભગવા ધમ્મં દેસેતિયેવ. અવસ્સં ખો પન દ્વીસુ દેવલોકેસુ કસ્સચિ દેવસ્સ ઉપનિસ્સયો ભવિસ્સતિ, તં સન્ધાય સત્થા ધમ્મં દેસેસ્સતિ. તં સુત્વા અહમ્પિ અત્તનો દોમનસ્સં વૂપસમેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા સહાયત્થાય આમન્તેસિ.

એવં ભદ્દં તવાતિ ખો દેવા તાવતિંસાતિ એવં હોતુ મહારાજ, ગચ્છામ ભગવન્તં દસ્સનાય, દુલ્લભો બુદ્ધુપ્પાદો, ભદ્દં તવ, યો ત્વં ‘‘પબ્બતકીળં નદીકીળં ગચ્છામા’’તિ અવત્વા અમ્હે એવરૂપેસુ ઠાનેસુ નિયોજેસીતિ. પચ્ચસ્સોસુન્તિ તસ્સ વચનં સિરસા સમ્પટિચ્છિંસુ.

૩૪૫. પઞ્ચસિખં ગન્ધબ્બદેવપુત્તં આમન્તેસીતિ દેવે તાવ આમન્તેતુ, ઇમં કસ્મા વિસું આમન્તેસિ? ઓકાસકરણત્થં. એવં કિરસ્સ અહોસિ ‘‘દ્વીસુ દેવલોકેસુ દેવતા ગહેત્વા ધુરેન પહરન્તસ્સ વિય સત્થારં ઉપસઙ્કમિતું ન યુત્તં, અયં પન પઞ્ચસિખો દસબલસ્સ ઉપટ્ઠાકો વલ્લભો ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે ગન્ત્વા પઞ્હં પુચ્છિત્વા ધમ્મં સુણાતિ, ઇમં પુરતો પેસેત્વા ઓકાસં કારેત્વા ઇમિના કતોકાસે ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્હં પુચ્છિસ્સામી’’તિ ઓકાસકરણત્થં આમન્તેસિ.

એવં ભદ્દં તવાતિ સો ‘‘એવં મહારાજ, હોતુ, ભદ્દં તવ, યો ત્વં મં ‘એહિ, મારિસ, ઉય્યાનકીળાદીનિ વા નટસમજ્જાદીનિ વા દસ્સનાય ગચ્છામા’તિ અવત્વા ‘બુદ્ધં પસ્સિસ્સામ, ધમ્મં સોસ્સામા’તિ વદસી’’તિ દળ્હતરં ઉપત્થમ્ભેન્તો દેવાનમિન્દસ્સ વચનં પટિસ્સુત્વા અનુચરિયં સહચરણં એકતો ગમનં ઉપાગમિ.

તત્થ બેલુવપણ્ડુન્તિ બેલુવપક્કં વિય પણ્ડુવણ્ણં. તસ્સ કિર સોવણ્ણમયં પોક્ખરં, ઇન્દનીલમયો દણ્ડો, રજતમયા તન્તિયો, પવાળમયા વેઠકા, વીણાપત્તકં ગાવુતં, તન્તિબન્ધનટ્ઠાનં ગાવુતં, ઉપરિ દણ્ડકો ગાવુતન્તિ તિગાવુતપ્પમાણા વીણા. ઇતિ સો તં વીણં આદાય સમપઞ્ઞાસમુચ્છના મુચ્છેત્વા અગ્ગનખેહિ પહરિત્વા મધુરં ગીતસ્સરં નિચ્છારેત્વા સેસદેવે સક્કસ્સ ગમનકાલં જાનાપેન્તો એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એવં તસ્સ ગીતવાદિતસઞ્ઞાય સન્નિપતિતે દેવગણે અથ ખો સક્કો દેવાનમિન્દો…પે… વેદિયકે પબ્બતે પચ્ચુટ્ઠાસિ.

૩૪૬. અતિરિવ ઓભાસજાતોતિ અઞ્ઞેસુ દિવસેસુ એકસ્સેવ દેવસ્સ વા મારસ્સ વા બ્રહ્મુનો વા ઓભાસેન ઓભાસજાતો હોતિ, તંદિવસં પન દ્વીસુ દેવલોકેસુ દેવતાનં ઓભાસેન અતિરિવ ઓભાસજાતો એકપજ્જોતો સહસ્સચન્દસૂરિયઉગ્ગતકાલસદિસો અહોસિ. પરિતો ગામેસુ મનુસ્સાતિ સમન્તા ગામેસુ મનુસ્સા. પકતિસાયમાસકાલેયેવ કિર ગામમજ્ઝે દારકેસુ કીળન્તેસુ તત્થ સક્કો અગમાસિ, તસ્મા મનુસ્સા પસ્સિત્વા એવમાહંસુ. નનુ ચ મજ્ઝિમયામે દેવતા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમન્તિ, અયં કસ્મા પઠમયામસ્સાપિ પુરિમભાગેયેવ આગતોતિ? મરણભયેનેવ તજ્જિતત્તા. કિંસુ નામાતિ કિંસુ નામ ભો એતં, કો નુ ખો અજ્જ મહેસક્ખો દેવો વા બ્રહ્મા વા ભગવન્તં પઞ્હં પુચ્છિતું ધમ્મં સોતું ઉપસઙ્કમન્તો, કથંસુ નામ ભો ભગવા પઞ્હં વિસ્સજ્જેસ્સતિ ધમ્મં દેસેસ્સતિ, લાભા અમ્હાકં, યેસં નો એવં દેવતાનં કઙ્ખાવિનોદકો સત્થા અવિદૂરે વિહારે વસતિ, યે લભામ થાલકભિક્ખમ્પિ કટચ્છુભિક્ખમ્પિ દાતુન્તિ સંવિગ્ગા લોમહટ્ઠજાતા ઉદ્ધગ્ગલોમા હુત્વા દસનખસમોધાનસમુજ્જલં અઞ્જલિં સિરસ્મિં પતિટ્ઠપેત્વા નમસ્સમાના અટ્ઠંસુ.

૩૪૭. દુરુપસઙ્કમાતિ દુપયિરુપાસિયા. અહં સરાગો સદોસો સમોહો, સત્થા વીતરાગો વીતદોસો વીતમોહો, તસ્મા દુપયિરુપાસિયા તથાગતા માદિસેન. ઝાયીતિ લક્ખણૂપનિજ્ઝાનેન ચ આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનેન ચ ઝાયી. તસ્મિઞ્ઞેવ ઝાને રતાતિ ઝાનરતા. તદન્તરં પટિસલ્લીનાતિ તદન્તરં પટિસલ્લીના સમ્પતિ પટિસલ્લીના વા. તસ્મા ન કેવલં ઝાયી ઝાનરતાતિ દુરુપસઙ્કમા, ઇદાનિમેવ પટિસલ્લીનાતિપિ દુરુપસઙ્કમા. પસાદેય્યાસીતિ આરાધેય્યાસિ, ઓકાસં મે કારેત્વા દદેય્યાસીતિ વદતિ. બેલુવપણ્ડુવીણં આદાયાતિ નનુ પુબ્બેવ આદિન્નાતિ? આમ, આદિન્ના. મગ્ગગમનવસેન પન અંસકૂટે લગ્ગિતા, ઇદાનિ નં વામહત્થે ઠપેત્વા વાદનસજ્જં કત્વા આદિયિ. તેન વુત્તં ‘‘આદાયા’’તિ.

પઞ્ચસિખગીતગાથાવણ્ણના

૩૪૮. અસ્સાવેસીતિ સાવેસિ. બુદ્ધૂપસઞ્હિતાતિ બુદ્ધં આરબ્ભ બુદ્ધં નિસ્સયં કત્વા પવત્તાતિ અત્થો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો.

વન્દે તે પિતરં ભદ્દે, તિમ્બરું સૂરિયવચ્છસેતિ એત્થ સૂરિયવચ્છસાતિ સૂરિયસમાનસરીરા. તસ્સા કિર દેવધીતાય પાદન્તતો રસ્મિ ઉટ્ઠહિત્વા કેસન્તં આરોહતિ, તસ્મા બાલસૂરિયમણ્ડલસદિસા ખાયતિ, ઇતિ નં ‘‘સૂરિયવચ્છસા’’તિ સઞ્જાનન્તિ. તં સન્ધાયાહ – ‘‘ભદ્દે, સૂરિયવચ્છસે, તવ પિતરં તિમ્બરું ગન્ધબ્બદેવરાજાનં વન્દામી’’તિ. યેન જાતાસિ કલ્યાણીતિ યેન કારણભૂતેન યં તિમ્બરું દેવરાજાનં નિસ્સાય ત્વં જાતા, કલ્યાણી સબ્બઙ્ગસોભના. આનન્દજનની મમાતિ મય્હં પીતિસોમનસ્સવડ્ઢની.

વાતોવ સેદતં કન્તોતિ યથા સઞ્જાતસેદાનં સેદહરણત્થં વાતો ઇટ્ઠો હોતિ કન્તો મનાપો, એવન્તિ અત્થો. પાનીયંવ પિપાસતોતિ પાતુમિચ્છન્તસ્સ પિપાસતો પિપાસાભિભૂતસ્સ. અઙ્ગીરસીતિ અઙ્ગે રસ્મિયો અસ્સાતિ અઙ્ગીરસી, તમેવ આરબ્ભ આલપન્તો વદતિ. ધમ્મો અરહતામિવાતિ અરહન્તાનં નવલોકુત્તરધમ્મો વિય.

જિઘચ્છતોતિ ભુઞ્જિતુકામસ્સ ખુદાભિભૂતસ્સ. જલન્તમિવ વારિનાતિ યથા કોચિ જલન્તં જાતવેદં ઉદકકુમ્ભેન નિબ્બાપેય્ય, એવં તવ કારણા ઉપ્પન્નં મમ કામરાગપરિળાહં નિબ્બાપેહીતિ વદતિ.

યુત્તં કિઞ્જક્ખરેણુનાતિ પદુમકેસરરેણુના યુત્તં. નાગો ઘમ્માભિતત્તો વાતિ ઘમ્માભિતત્તહત્થી વિય. ઓગાહે તે થનૂદરન્તિ યથા સો નાગો પોક્ખરણિં ઓગાહિત્વા પિવિત્વા અગ્ગસોણ્ડમત્તં પઞ્ઞાયમાનં કત્વા નિમુગ્ગો સુખં સાતં વિન્દતિ, એવં કદા નુ ખો તે થનૂદરં થનવેમજ્ઝં ઉદરઞ્ચ ઓતરિત્વા અહં સુખં સાતં પટિલભિસ્સામીતિ વદતિ.

‘‘અચ્ચઙ્કુસોવ નાગોવ, જિતં મે તુત્તતોમરં;

કારણં નપ્પજાનામિ, સમ્મત્તો લક્ખણૂરુયા’’તિ. –

એત્થ તુત્તં વુચ્ચતિ કણ્ણમૂલે વિજ્ઝનઅયદણ્ડકો. તોમરન્તિ પાદાદીસુ વિજ્ઝનદણ્ડતોમરં. અઙ્કુસોતિ મત્થકે વિજ્ઝનકુટિલકણ્ટકો. યો ચ નાગો પભિન્નમત્તો અચ્ચઙ્કુસો હોતિ, અઙ્કુસં અતીતો; અઙ્કુસેન વિજ્ઝિયમાનોપિ વસં ન ગચ્છતિ, સો ‘‘જિતં મયા તુત્તતોમરં, યો અહં અઙ્કુસસ્સપિ વસં ન ગચ્છામી’’તિ મદદપ્પેન કિઞ્ચિ કારણં ન બુજ્ઝતિ. યથા સો અચ્ચઙ્કુસો નાગો ‘‘જિતં મે તુત્તતોમર’’ન્તિ કિઞ્ચિ કારણં નપ્પજાનાતિ, એવં અહમ્પિ લક્ખણસમ્પન્નઊરુતાય લક્ખણૂરુયા સમ્મત્તો મત્તો પમત્તો ઉમ્મત્તો વિય કિઞ્ચિ કારણં નપ્પજાનામીતિ વદતિ. અથ વા અચ્ચઙ્કુસોવ નાગો અહમ્પિ સમ્મત્તો લક્ખણૂરુયા કિઞ્ચિ તતો વિરાગકારણં નપ્પજાનામિ. કસ્મા? યસ્મા તેન નાગેન વિય જિતં મે તુત્તતોમરં, ન કસ્સચિ વદતો વચનં આદિયામિ.

તયિ ગેધિતચિત્તોસ્મીતિ ભદ્દે લક્ખણૂરુ તયિ બદ્ધચિત્તોસ્મિ. ગેધિતચિત્તોતિ વા ગેધં અજ્ઝુપેતચિત્તો. ચિત્તં વિપરિણામિતન્તિ પકતિં જહિત્વા ઠિતં. પટિગન્તું ન સક્કોમીતિ નિવત્તિતું ન સક્કોમિ. વઙ્કઘસ્તોવ અમ્બુજોતિ બળિસં ગિલિત્વા ઠિતમચ્છો વિય. ‘‘ઘસો’’તિપિ પાઠો, અયમેવત્થો.

વામૂરૂતિ વામાકારેન સણ્ઠિતઊરુ, કદલિક્ખન્ધસદિસઊરૂતિ વા અત્થો. સજાતિ આલિઙ્ગ. મન્દલોચનેતિ ઇત્થિયો ન તિખિણં નિજ્ઝાયન્તિ મન્દં આલોચેન્તિ ઓલોકેન્તિ, તસ્મા ‘‘મન્દલોચના’’તિ વુચ્ચન્તિ. પલિસ્સજાતિ સબ્બતોભાગેન આલિઙ્ગ. એતં મે અભિપત્થિતન્તિ એતં મયા અભિણ્હં પત્થિતં.

અપ્પકો વત મે સન્તોતિ પકતિયાવ મન્દો સમાનો. વેલ્લિતકેસિયાતિ કેસા મુઞ્ચિત્વા પિટ્ઠિયં વિસ્સટ્ઠકાલે સપ્પો વિય વેલ્લન્તા ગચ્છન્તા અસ્સાતિ વેલ્લિતકેસી, તસ્સા વેલ્લિતકેસિયા. અનેકભાવો સમુપ્પાદીતિ અનેકવિધો જાતો. અનેકભાગોતિ વા પાઠો. અરહન્તેવ દક્ખિણાતિ અરહન્તમ્હિ દિન્નદાનં વિય નાનપ્પકારતો પભિન્નો.

યં મે અત્થિ કતં પુઞ્ઞન્તિ યં મયા કતં પુઞ્ઞમત્થિ. અરહન્તેસુ તાદિસૂતિ તાદિલક્ખણપ્પત્તેસુ અરહન્તેસુ. તયા સદ્ધિં વિપચ્ચતન્તિ સબ્બં તયા સદ્ધિમેવ વિપાકં દેતુ.

એકોદીતિ એકીભાવં ગતો. નિપકો સતોતિ નેપક્કં વુચ્ચતિ પઞ્ઞા, તાય સમન્નાગતોતિ નિપકો. સતિયા સમન્નાગતત્તા સતો. અમતં મુનિ જિગીસાનોતિ યથા સો બુદ્ધમુનિ અમતં નિબ્બાનં જિગીસતિ પરિયેસતિ, એવં તં અહં સૂરિયવચ્છસે જિગીસામિ પરિયેસામિ. યથા વા સો અમતં જિગીસાનો એસન્તો ગવેસન્તો વિચરતિ, એવાહં તં એસન્તો ગવેસન્તો વિચરામીતિપિ અત્થો.

યથાપિ મુનિ નન્દેય્ય, પત્વા સમ્બોધિમુત્તમન્તિ યથા બુદ્ધમુનિ બોધિપલ્લઙ્કે નિસિન્નો સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પત્વા નન્દેય્ય તોસેય્ય. એવં નન્દેય્યન્તિ એવમેવ અહમ્પિ તયા મિસ્સીભાવં ગતો નન્દેય્યં, પીતિસોમનસ્સજાતો ભવેય્યન્તિ વદતિ.

તાહં ભદ્દે વરેય્યાહેતિ અહેતિ આમન્તનં, અહે ભદ્દે સૂરિયવચ્છસે, સક્કેન દેવાનમિન્દેન ‘‘કિં દ્વીસુ દેવલોકેસુ દેવરજ્જં ગણ્હસિ, સુરિયવચ્છસ’’ન્તિ, એવં વરે દિન્ને દેવરજ્જં પહાય ‘‘સૂરિયવચ્છસં ગણ્હામી’’તિ એવં તં અહં વરેય્યં ઇચ્છેય્યં ગણ્હેય્યન્તિ અત્થો.

સાલંવ ન ચિરં ફુલ્લન્તિ તવ પિતુ નગરદ્વારે નચિરં પુપ્ફિતો સાલો અત્થિ. સો અતિવિય મનોહરો. તં નચિરં ફુલ્લસાલં વિય. પિતરં તે સુમેધસેતિ અતિસસ્સિરીકં તવ પિતરં વન્દમાનો નમસ્સામિ નમો કરોમિ. યસ્સાસેતાદિસી પજાતિ યસ્સ આસિ એતાદિસી ધીતા.

૩૪૯. સંસન્દતીતિ કસ્મા ગીતસદ્દસ્સ ચેવ વીણાસદ્દસ્સ ચ વણ્ણં કથેસિ? કિં તત્થ ભગવતો સારાગો અત્થીતિ? નત્થિ. છળઙ્ગુપેક્ખાય ઉપેક્ખકો ભગવા એતાદિસેસુ ઠાનેસુ, કેવલં ઇટ્ઠાનિટ્ઠં જાનાતિ, ન તત્થ રજ્જતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘સંવિજ્જતિ ખો, આવુસો, ભગવતો ચક્ખુ, પસ્સતિ ભગવા ચક્ખુના રૂપં, છન્દરાગો ભગવતો નત્થિ, સુવિમુત્તચિત્તો ભગવા. સંવિજ્જતિ ખો, આવુસો, ભગવતો સોત’’ન્તિઆદિ (સં. નિ. ૪.૨૩૨). સચે પન વણ્ણં ન કથેય્ય, પઞ્ચસિખો ‘‘ઓકાસો મે કતો’’તિ ન જાનેય્ય. અથ સક્કો ‘‘ભગવતા પઞ્ચસિખસ્સ ઓકાસો ન કતો’’તિ દેવતા ગહેત્વા તતોવ પટિનિવત્તેય્ય, તતો મહાજાનિયો ભવેય્ય. વણ્ણે પન કથિતે ‘‘કતો ભગવતા પઞ્ચસિખસ્સ ઓકાસો’’તિ દેવતાહિ સદ્ધિં ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્હં પુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જનાવસાને અસીતિયા દેવતાસહસ્સેહિ સદ્ધિં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિસ્સતીતિ ઞત્વા વણ્ણં કથેસિ.

તત્થ કદા સંયૂળ્હાતિ કદા ગન્થિતા પિણ્ડિતા. તેન ખો પનાહં, ભન્તે, સમયેનાતિ તેન સમયેન તસ્મિં તુમ્હાકં સમ્બોધિપ્પત્તિતો પટ્ઠાય અટ્ઠમે સત્તાહે. ભદ્દા નામ સૂરિયવચ્છસાતિ નામતો ભદ્દા સરીરસમ્પત્તિયા સૂરિયવચ્છસા. ભગિનીતિ વોહારવચનમેતં, દેવધીતાતિ અત્થો. પરકામિનીતિ પરં કામેતિ અભિકઙ્ખતિ.

ઉપનચ્ચન્તિયાતિ નચ્ચમાનાય. સા કિર એકસ્મિં સમયે ચાતુમહારાજિકદેવેહિ સદ્ધિં સક્કસ્સ દેવરાજસ્સ નચ્ચં દસ્સનત્થાય ગતા, તસ્મિઞ્ચ ખણે સક્કો તથાગતસ્સ અટ્ઠ યથાભુચ્ચે ગુણે પયિરુદાહાસિ. એવં તસ્મિં દિવસે ગન્ત્વા નચ્ચન્તી અસ્સોસિ.

સક્કૂપસઙ્કમવણ્ણના

૩૫૦. પટિસમ્મોદતીતિ ‘‘સંસન્દતિ ખો તે’’તિઆદીનિ વદન્તો ભગવા સમ્મોદતિ, પઞ્ચસિખો પટિસમ્મોદતિ. ગાથા ચ ભાસન્તો પઞ્ચસિખો સમ્મોદતિ, ભગવા પટિસમ્મોદતિ. આમન્તેસીતિ જાનાપેસિ. તસ્સ કિરેવં અહોસિ ‘‘અયં પઞ્ચસિખો મયા મમ કમ્મેન પેસિતો અત્તનો કમ્મં કરોતિ. એવરૂપસ્સ સત્થુ સન્તિકે ઠત્વા કામગુણૂપસઞ્હિતં અનનુચ્છવિકં કથેસિ, નટા નામ નિલ્લજ્જા હોન્તિ, કથેન્તો વિપ્પકારમ્પિ દસ્સેય્ય, હન્દ નં મમ કમ્મં જાનાપેમી’’તિ ચિન્તેત્વા આમન્તેસિ.

૩૫૧. એવઞ્ચ પન તથાગતાતિ ધમ્મસઙ્ગાહકત્થેરેહિ ઠપિતવચનં. અભિવદન્તીતિ અભિવાદનસમ્પટિચ્છનેન વડ્ઢિતવચનેન વદન્તિ. અભિવદિતોતિ વડ્ઢિતવચનેન વુત્તો.

ઉરુન્દા સમપાદીતિ મહન્તા વિવટા અહોસિ, અન્ધકારો ગુહાયં અન્તરધાયિ. આલોકો ઉદપાદીતિ યો પકતિયા ગુહાયં અન્ધકારો, સો અન્તરહિતો, આલોકો જાતો. સબ્બમેતં ધમ્મસઙ્ગાહકાનં વચનં.

૩૫૨. ચિરપટિકાહં, ભન્તેતિ ચિરતો અહં, ચિરતો પટ્ઠાયાહં દસ્સનકામોતિ અત્થો. કેહિચિ કેહિચિ કિચ્ચકરણીયેહીતિ દેવાનં ધીતા ચ પુત્તા ચ અઙ્કે નિબ્બત્તન્તિ, પાદપરિચારિકા ઇત્થિયો સયને નિબ્બત્તન્તિ, તાસં મણ્ડનપસાધનકારિકા દેવતા સયનં પરિવારેત્વા નિબ્બત્તન્તિ, વેય્યાવચ્ચકરા અન્તોવિમાને નિબ્બત્તન્તિ, એતેસં અત્થાય અડ્ડકરણં નામ નત્થિ. યે પન સીમન્તરે નિબ્બત્તન્તિ, તે ‘‘તવ સન્તકા, મમ સન્તકા’’તિ નિચ્છેતું અસક્કોન્તા અડ્ડં કરોન્તિ, સક્કં દેવરાજાનં પુચ્છન્તિ. સો ‘‘યસ્સ વિમાનં આસન્નતરં, તસ્સ સન્તકા’’તિ વદતિ. સચે દ્વેપિ સમટ્ઠાને હોન્તિ, ‘‘યસ્સ વિમાનં ઓલોકેન્તી ઠિતા, તસ્સ સન્તકા’’તિ વદતિ. સચે એકમ્પિ ન ઓલોકેતિ, તં ઉભિન્નં કલહુપચ્છેદનત્થં અત્તનો સન્તકં કરોતિ. કીળાદીનિપિ કિચ્ચાનિ કરણીયાનેવ. એવરૂપાનિ તાનિ કરણીયાનિ સન્ધાય ‘‘કેહિચિ કેહિચિ કિચ્ચકરણીયેહી’’તિ આહ.

સલળાગારકેતિ સલળમયગન્ધકુટિયં. અઞ્ઞતરેન સમાધિનાતિ તદા કિર ભગવા સક્કસ્સેવ અપરિપાકગતં ઞાણં વિદિત્વા ઓકાસં અકારેતુકામો ફલસમાપત્તિવિહારેન નિસીદિ. તં એસ અજાનન્તો ‘‘અઞ્ઞતરેન સમાધિના’’તિ આહ. ભૂજતિ ચ નામાતિ ભૂજતીતિ તસ્સા નામં. પરિચારિકાતિ પાદપરિચારિકા દેવધીતા. સા કિર દ્વે ફલાનિ પત્તા, તેનસ્સા દેવલોકે અભિરતિયેવ નત્થિ. નિચ્ચં ભગવતો ઉપટ્ઠાનં આગન્ત્વા અઞ્જલિં સિરસિ ઠપેત્વા ભગવન્તં નમસ્સમાના તિટ્ઠતિ. નેમિસદ્દેન તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠિતોતિ ‘‘સમાપન્નો સદ્દં સુણાતી’’તિ નો વત રે વત્તબ્બે, નનુ ભગવા સક્કસ્સ દેવાનમિન્દસ્સ ‘‘અપિચાહં આયસ્મતો ચક્કનેમિસદ્દેન તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠિતો’’તિ ભણતીતિ. તિટ્ઠતુ નેમિસદ્દો, સમાપન્નો નામ અન્તોસમાપત્તિયં કણ્ણમૂલે ધમમાનસ્સ સઙ્ખયુગળસ્સાપિ અસનિસન્નિપાતસ્સાપિ સદ્દં ન સુણાતિ. ભગવા પન ‘‘એત્તકં કાલં સક્કસ્સ ઓકાસં ન કરિસ્સામી’’તિ પરિચ્છિન્દિત્વા કાલવસેન ફલસમાપત્તિં સમાપન્નો. સક્કો ‘‘ન દાનિ મે સત્થા ઓકાસં કરોતી’’તિ ગન્ધકુટિં પદક્ખિણં કત્વા રથં નિવત્તેત્વા દેવલોકાભિમુખં પેસેસિ. ગન્ધકુટિપરિવેણં રથસદ્દેન સમોહિતં પઞ્ચઙ્ગિકતૂરિયં વિય અહોસિ. ભગવતો યથાપરિચ્છિન્નકાલવસેન સમાપત્તિતો વુટ્ઠિતસ્સ રથસદ્દેનેવ પઠમાવજ્જનં ઉપ્પજ્જિ, તસ્મા એવમાહ.

ગોપકવત્થુવણ્ણના

૩૫૩. સીલેસુ પરિપૂરકારિનીતિ પઞ્ચસુ સીલેસુ પરિપૂરકારિની. ઇત્થિત્તં વિરાજેત્વાતિ ઇત્થિત્તં નામ અલં, ન હિ ઇત્થિત્તે ઠત્વા ચક્કવત્તિસિરિં, ન સક્કમારબ્રહ્મસિરિયો પચ્ચનુભવિતું, ન પચ્ચેકબોધિં, ન સમ્માસમ્બોધિં ગન્તું સક્કાતિ એવં ઇત્થિત્તં વિરાજેતિ નામ. મહન્તમિદં પુરિસત્તં નામ સેટ્ઠં ઉત્તમં, એત્થ ઠત્વા સક્કા એતા સમ્પત્તિયો પાપુણિતુન્તિ એવં પન પુરિસત્તં ભાવેતિ નામ. સાપિ એવમકાસિ. તેન વુત્તં – ‘‘ઇત્થિત્તં વિરાજેત્વા પુરિસત્તં ભાવેત્વા’’તિ. હીનં ગન્ધબ્બકાયન્તિ હીનં લામકં ગન્ધબ્બનિકાયં. કસ્મા પન તે પરિસુદ્ધસીલા તત્થ ઉપ્પન્નાતિ? પુબ્બનિકન્તિયા. પુબ્બેપિ કિર નેસં એતદેવ વસિતટ્ઠાનં, તસ્મા નિકન્તિવસેન તત્થ ઉપ્પન્ના. ઉપટ્ઠાનન્તિ ઉપટ્ઠાનસાલં. પારિચરિયન્તિ પરિચરણભાવં. ગીતવાદિતેહિ અમ્હે પરિચરિસ્સામાતિ આગચ્છન્તિ.

પટિચોદેસીતિ સારેસિ. સો કિર તે દિસ્વા ‘‘ઇમે દેવપુત્તા અતિવિય વિરોચેન્તિ અતિવણ્ણવન્તો, કિં નુ ખો કમ્મં કત્વા આગતા’’તિ આવજ્જન્તો ‘‘ભિક્ખૂ અહેસુ’’ન્તિ અદ્દસ. તતો ‘‘ભિક્ખૂ હોન્તુ, સીલેસુ પરિપૂરકારિનો’’તિ ઉપધારેન્તો ‘‘પરિપૂરકારિનો’’તિ અદ્દસ. ‘‘પરિપૂરકારિનો હોન્તુ, અઞ્ઞો ગુણો અત્થિ નત્થી’’તિ ઉપધારેન્તો ‘‘ઝાનલાભિનો’’તિ અદ્દસ. ‘‘ઝાનલાભિનો હોન્તુ, કુહિં વાસિકા’’તિ ઉપધારેન્તો ‘‘મય્હંવ કુલૂપકા’’તિ અદ્દસ. પરિસુદ્ધસીલા નામ છસુ દેવલોકેસુ યત્થિચ્છન્તિ, તત્થ નિબ્બત્તન્તિ. ઇમે પન ઉપરિદેવલોકે ચ ન નિબ્બત્તા. ઝાનલાભિનો નામ બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તન્તિ, ઇમે ચ બ્રહ્મલોકે ન નિબ્બત્તા. અહં પન એતેસં ઓવાદે ઠત્વા દેવલોકસામિકસ્સ સક્કસ્સ દેવાનમિન્દસ્સ પલ્લઙ્કે પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તો, ઇમે હીને ગન્ધબ્બકાયે નિબ્બત્તા. અટ્ઠિવેધપુગ્ગલા નામેતે વટ્ટેત્વા વટ્ટેત્વા ગાળ્હં વિજ્ઝિતબ્બાતિ ચિન્તેત્વા કુતોમુખા નામાતિઆદીહિ વચનેહિ પટિચોદેસિ.

તત્થ કુતોમુખાતિ ભગવતિ અભિમુખે ધમ્મં દેસેન્તે તુમ્હે કુતોમુખા કિં અઞ્ઞા વિહિતા ઇતો ચિતો ચ ઓલોકયમાના ઉદાહુ નિદ્દાયમાના? દુદ્દિટ્ઠરૂપન્તિ દુદ્દિટ્ઠસભાવં દટ્ઠું અયુત્તં. સહધમ્મિકેતિ એકસ્સ સત્થુ સાસને સમાચિણ્ણધમ્મે કતપુઞ્ઞે. તેસં ભન્તેતિ તેસં ગોપકેન દેવપુત્તેન એવં વત્વા પુન ‘‘અહો તુમ્હે નિલ્લજ્જા અહિરિકા’’તિઆદીહિ વચનેહિ પટિચોદિતાનં દ્વે દેવા દિટ્ઠેવ ધમ્મે સતિં પટિલભિંસુ.

કાયં બ્રહ્મપુરોહિતન્તિ તે કિર ચિન્તયિંસુ – ‘‘નટેહિ નામ નચ્ચન્તેહિ ગાયન્તેહિ વાદેન્તેહિ આગન્ત્વા દાયો નામ લભિતબ્બો અસ્સ, અયં પન અમ્હાકં દિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય પક્ખિત્તલોણં ઉદ્ધનં વિય તટતટાયતેવ, કિં નુ ખો ઇદ’’ન્તિ આવજ્જન્તા અત્તનો સમણભાવં પરિસુદ્ધસીલતં ઝાનલાભિતં તસ્સેવ કુલૂપકભાવઞ્ચ દિસ્વા ‘‘પરિસુદ્ધસીલા નામ છસુ દેવલોકેસુ યથારુચિતે ઠાને નિબ્બત્તન્તિ, ઝાનલાભિનો બ્રહ્મલોકે. મયં ઉપરિદેવલોકેપિ બ્રહ્મલોકેપિ નિબ્બત્તિતું નાસક્ખિમ્હ. અમ્હાકં ઓવાદે ઠત્વા અયં ઇત્થિકા ઉપરિ નિબ્બત્તા, મયં ભિક્ખૂ સમાના ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં ચરિત્વા હીને ગન્ધબ્બકાયે નિબ્બત્તા. તેન નો અયં એવં નિગ્ગણ્હાતી’’તિ ઞત્વા તસ્સ કથં સુણન્તાયેવ તેસુ દ્વે જના પઠમજ્ઝાનસતિં પટિલભિત્વા ઝાનં પાદકં કત્વા સઙ્ખારે સમ્મસન્તા અનાગામિફલેયેવ પતિટ્ઠહિંસુ. અથ નેસં સો પરિત્તો કામાવચરત્તભાવો ધારેતું નાસક્ખિ. તસ્મા તાવદેવ ચવિત્વા બ્રહ્મપુરોહિતેસુ નિબ્બત્તા. સો ચ નેસં કાયો તત્થ ઠિતાનંયેવ નિબ્બત્તો. તેન વુત્તં – ‘‘તેસં, ભન્તે, ગોપકેન દેવપુત્તેન પટિચોદિતાનં દ્વે દેવા દિટ્ઠેવ ધમ્મે સતિં પટિલભિંસુ કાયં બ્રહ્મપુરોહિત’’ન્તિ.

તત્થ દિટ્ઠેવ ધમ્મેતિ તસ્મિઞ્ઞેવ અત્તભાવે ઝાનસતિં પટિલભિંસુ. તત્થેવ ઠત્વા ચુતા પન કાયં બ્રહ્મપુરોહિતં બ્રહ્મપુરોહિતસરીરં પટિલભિંસૂતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. એકો પન દેવોતિ એકો દેવપુત્તો નિકન્તિં છિન્દિતું અસક્કોન્તો કામે અજ્ઝવસિ, તત્થેવ આવાસિકો અહોસિ.

૩૫૪. સઙ્ઘઞ્ચુપટ્ઠાસિન્તિ સઙ્ઘઞ્ચ ઉપટ્ઠાસિં.

સુધમ્મતાયાતિ ધમ્મસ્સ સુન્દરભાવેન. તિદિવૂપપન્નોતિ તિદિવે તિદસપુરે ઉપપન્નો. ગન્ધબ્બકાયૂપગતે વસીનેતિ ગન્ધબ્બકાયં આવાસિકો હુત્વા ઉપગતે. યે ચ મયં પુબ્બે મનુસ્સભૂતાતિ યે પુબ્બે મનુસ્સભૂતા મયં અન્નેન પાનેન ઉપટ્ઠહિમ્હાતિ ઇમિના સદ્ધિં યોજેત્વા અત્થો વેદિતબ્બો.

પાદૂપસઙ્ગય્હાતિ પાદે ઉપસઙ્ગય્હ પાદધોવનપાદમક્ખનાનુપ્પદાનેન પૂજેત્વા ચેવ વન્દિત્વા ચ. સકે નિવેસનેતિ અત્તનો ઘરે. ઇમસ્સાપિ પદસ્સ ઉપટ્ઠહિમ્હાતિ ઇમિનાવ સમ્બન્ધો.

પચ્ચત્તં વેદિતબ્બોતિ અત્તનાવ વેદિતબ્બો. અરિયાન સુભાસિતાનીતિ તુમ્હેહિ વુચ્ચમાનાનિ બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં સુભાસિતાનિ.

તુમ્હે પન સેટ્ઠમુપાસમાનાતિ ઉત્તમં બુદ્ધં ભગવન્તં ઉપાસમાના અનુત્તરે બુદ્ધસાસને વા. બ્રહ્મચરિયન્તિ સેટ્ઠચરિયં. ભવતૂપપત્તીતિ ભવન્તાનં ઉપપત્તિ.

અગારે વસતો મય્હન્તિ ઘરમજ્ઝે વસન્તસ્સ મય્હં.

સ્વજ્જાતિ સો અજ્જ. ગોતમસાવકેનાતિ ઇધ ગોપકો ગોતમસાવકોતિ વુત્તો. સમેચ્ચાતિ સમાગન્ત્વા.

હન્દ વિયાયામ બ્યાયામાતિ હન્દ ઉય્યમામ બ્યાયમામ. મા નો મયં પરપેસ્સા અહુમ્હાતિ નોતિ નિપાતમત્તં, મા મયં પરસ્સ પેસનકારકાવ અહુમ્હાતિ અત્થો. ગોતમસાસનાનીતિ ઇધ પકતિયા પટિવિદ્ધં પઠમજ્ઝાનમેવ ગોતમસાસનાનીતિ વુત્તં, તં અનુસ્સરં અનુસ્સરિત્વાતિ અત્થો.

ચિત્તાનિ વિરાજયિત્વાતિ પઞ્ચકામગુણિકચિત્તાનિ વિરાજયિત્વા. કામેસુ આદીનવન્તિ વિક્ખમ્ભનવસેન પઠમજ્ઝાનેન કામેસુ આદીનવં અદ્દસંસુ, સમુચ્છેદવસેન તતિયમગ્ગેન. કામસંયોજનબન્ધનાનીતિ કામસઞ્ઞોજનાનિ ચ કામબન્ધનાનિ ચ. પાપિમયોગાનીતિ પાપિમતો મારસ્સ યોગભૂતાનિ, બન્ધનભૂતાનીતિ અત્થો. દુરચ્ચયાનીતિ દુરતિક્કમાનિ. સઇન્દા દેવા સપજાપતિકાતિ ઇન્દં જેટ્ઠકં કત્વા ઉપવિટ્ઠા સઇન્દા પજાપતિં દેવરાજાનં જેટ્ઠકં કત્વા ઉપવિટ્ઠા સપજાપતિકા. સભાયુપવિટ્ઠાતિ સભાયં ઉપવિટ્ઠા, નિસિન્નાતિ અત્થો.

વીરાતિ સૂરા. વિરાગાતિ વીતરાગા. વિરજં કરોન્તાતિ વિરજં અનાગામિમગ્ગં કરોન્તા ઉપ્પાદેન્તા. નાગોવ સન્નાનિ ગુણાનીતિ કામસઞ્ઞોજનબન્ધનાનિ છેત્વા દેવે તાવતિંસે અતિક્કમિંસુ. સંવેગજાતસ્સાતિ જાતસંવેગસ્સ સક્કસ્સ.

કામાભિભૂતિ દુવિધાનમ્પિ કામાનં અભિભૂ. સતિયા વિહીનાતિ ઝાનસતિવિરહિતા.

તિણ્ણં તેસન્તિ તેસુ તીસુ જનેસુ. આવસિનેત્થ એકોતિ તત્થ હીને કાયે એકોયેવ આવાસિકો જાતો. સમ્બોધિપથાનુસારિનોતિ અનાગામિમગ્ગાનુસારિનો. દેવેપિ હીળેન્તીતિ દ્વે દેવલોકે હીળેન્તા અધોકરોન્તા ઉપચારપ્પનાસમાધીહિ સમાહિતત્તા અત્તનો પાદપંસું દેવતાનં મત્થકે ઓકિરન્તા આકાસે ઉપ્પતિત્વા ગતાતિ.

એતાદિસી ધમ્મપ્પકાસનેત્થાતિ એત્થ સાસને એવરૂપા ધમ્મપ્પકાસના, યાય સાવકા એતેહિ ગુણેહિ સમન્નાગતા હોન્તિ. ન તત્થ કિં કઙ્ખતિ કોચિ સાવકોતિ કિં તત્થ તેસુ સાવકેસુ કોચિ એકસાવકોપિ બુદ્ધાદીસુ વા ચાતુદ્દિસભાવે વા ન કઙ્ખતિ ‘‘સબ્બદિસાસુ અસજ્જમાનો અગય્હમાનો વિહરતી’’તિ. ઇદાનિ ભગવતો વણ્ણં ભણન્તો ‘‘નિતિણ્ણઓઘં વિચિકિચ્છછિન્નં, બુદ્ધં નમસ્સામ જિનં જનિન્દ’’ન્તિ આહ. તત્થ વિચિકિચ્છછિન્નન્તિ છિન્નવિચિકિચ્છં. જનિન્દન્તિ સબ્બલોકુત્તમં.

યં તે ધમ્મન્તિ યં તવ ધમ્મં. અજ્ઝગંસુ તેતિ તે દેવપુત્તા અધિગતા. કાયં બ્રહ્મપુરોહિતન્તિ અમ્હાકં પસ્સન્તાનંયેવ બ્રહ્મપુરોહિતસરીરં. ઇદં વુત્તં હોતિ – યં તવ ધમ્મં જાનિત્વા તેસં તિણ્ણં જનાનં તે દ્વે વિસેસગૂ અમ્હાકં પસ્સન્તાનંયેવ કાયં બ્રહ્મપુરોહિતં અધિગન્ત્વા મગ્ગફલવિસેસં અજ્ઝગંસુ, મયમ્પિ તસ્સ ધમ્મસ્સ પત્તિયા આગતમ્હાસિ મારિસાતિ. આગતમ્હસેતિ સમ્પત્તમ્હ. કતાવકાસા ભગવતા, પઞ્હં પુચ્છેમુ મારિસાતિ સચે નો ભગવા ઓકાસં કરોતિ, અથ ભગવતા કતાવકાસા હુત્વા પઞ્હં, મારિસ, પુચ્છેય્યામાતિ અત્થો.

મઘમાણવવત્થુ

૩૫૫. દીઘરત્તં વિસુદ્ધો ખો અયં યક્ખોતિ ચિરકાલતો પભુતિ વિસુદ્ધો. કીવ ચિરકાલતો? અનુપ્પન્ને બુદ્ધે મગધરટ્ઠે મચલગામકે મઘમાણવકાલતો પટ્ઠાય. તદા કિરેસ એકદિવસં કાલસ્સેવ વુટ્ઠાય ગામમજ્ઝે મનુસ્સાનં ગામકમ્મકરણટ્ઠાનં ગન્ત્વા અત્તનો ઠિતટ્ઠાનં પાદન્તેનેવ પંસુકચવરં અપનેત્વા રમણીયમકાસિ, અઞ્ઞો આગન્ત્વા તત્થ અટ્ઠાસિ. સો તાવતકેનેવ સતિં પટિલભિત્વા મજ્ઝે ગામસ્સ ખલમણ્ડલમત્તં ઠાનં સોધેત્વા વાલુકં ઓકિરિત્વા દારૂનિ આહરિત્વા સીતકાલે અગ્ગિં કરોતિ, દહરા ચ મહલ્લકા ચ આગન્ત્વા તત્થ નિસીદન્તિ.

અથસ્સ એકદિવસં એતદહોસિ – ‘‘મયં નગરં ગન્ત્વા રાજરાજમહામત્તાદયો પસ્સામ, ઇમેસુપિ ચન્દિમસૂરિયેસુ ‘ચન્દો નામ દેવપુત્તો, સૂરિયો નામ દેવપુત્તો’તિ વદન્તિ. કિં નુ ખો કત્વા એતે એતા સમ્પત્તિયો અધિગતા’’તિ? તતો ‘‘નાઞ્ઞં કિઞ્ચિ, પુઞ્ઞકમ્મમેવ કત્વા’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘મયાપિ એવંવિધસમ્પત્તિદાયકં પુઞ્ઞકમ્મમેવ કત્તબ્બ’’ન્તિ ચિન્તેસિ.

સો કાલસ્સેવ વુટ્ઠાય યાગું પિવિત્વા વાસિફરસુકુદાલમુસલહત્થો ચતુમહાપથં ગન્ત્વા મુસલેન પાસાણે ઉચ્ચાલેત્વા પવટ્ટેતિ, યાનાનં અક્ખપટિઘાતરુક્ખે હરતિ, વિસમં સમં કરોતિ, ચતુમહાપથે સાલં કરોતિ, પોક્ખરણિં ખણતિ, સેતું બન્ધતિ, એવં દિવસં કમ્મં કત્વા અત્થઙ્ગતે સૂરિયે ઘરં એતિ. તં અઞ્ઞો પુચ્છિ – ‘‘ભો, મઘ, ત્વં પાતોવ નિક્ખમિત્વા સાયં અરઞ્ઞતો એસિ, કિં કમ્મં કરોસી’’તિ? પુઞ્ઞકમ્મં કરોમિ. સગ્ગગામિમગ્ગં સોધેમીતિ. કિમિદં, ભો, પુઞ્ઞં નામાતિ? ત્વં ન જાનાસીતિ? આમ, ન જાનામીતિ. નગરં ગતકાલે દિટ્ઠપુબ્બા તે રાજરાજમહામત્તાદયોતિ? આમ, દિટ્ઠપુબ્બાતિ. પુઞ્ઞકમ્મં કત્વા તેહિ તં ઠાનં લદ્ધં, અહમ્પિ એવંવિધસમ્પત્તિદાયકં કમ્મં કરોમિ. ‘‘ચન્દો નામ દેવપુત્તો, સૂરિયો નામ દેવપુત્તો’’તિ સુતપુબ્બં તયાતિ? આમ સુતપુબ્બન્તિ. એતસ્સ સગ્ગસ્સ ગમનમગ્ગં અહં સોધેમીતિ. ઇદં પન પુઞ્ઞકમ્મં કિં તવેવ વટ્ટતિ, અઞ્ઞસ્સ ન વટ્ટતીતિ? ન કસ્સચેતં વારિતન્તિ. યદિ એવં સ્વે અરઞ્ઞં ગમનકાલે મય્હમ્પિ સદ્દં દેહીતિ. પુનદિવસે તં ગહેત્વા ગતો, એવં તસ્મિં ગામે તેત્તિંસ મનુસ્સા તરુણવયા સબ્બે તસ્સેવ અનુવત્તકા અહેસું. તે એકચ્છન્દા હુત્વા પુઞ્ઞકમ્માનિ કરોન્તા વિચરન્તિ. યં દિસં ગચ્છન્તિ, મગ્ગં સમં કરોન્તા એકદિવસેનેવ કરોન્તિ, પોક્ખરણિં ખણન્તા, સાલં કરોન્તા, સેતું બન્ધન્તા એકદિવસેનેવ નિટ્ઠાપેન્તિ.

અથ નેસં ગામભોજકો ચિન્તેસિ – ‘‘અહં પુબ્બે એતેસુ સુરં પિવન્તેસુ પાણઘાતાદીનિ કરોન્તેસુ ચ કહાપણાદિવસેન ચેવ દણ્ડબલિવસેન ચ ધનં લભામિ. ઇદાનિ એતેસં પુઞ્ઞકરણકાલતો પટ્ઠાય એત્તકો આયો નત્થિ, હન્દ ને રાજકુલે પરિભિન્દામી’’તિ રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા ચોરે, મહારાજ, પસ્સામીતિ. કુહિં, તાતાતિ? મય્હં ગામેતિ. કિં ચોરા નામ, તાતાતિ? રાજાપરાધિકા દેવાતિ. કિં જાતિકાતિ? ગહપતિજાતિકા દેવાતિ. ગહપતિકા કિં કરિસ્સન્તિ, તયા જાનમાનેન કસ્મા મય્હં ન કથિતન્તિ? ભયેન, મહારાજ, ન કથેમિ, ઇદાનિ મા મય્હં દોસં કરેય્યાથાતિ. અથ રાજા ‘‘અયં મય્હં મહારવં રવતી’’તિ સદ્દહિત્વા ‘‘તેન હિ ગચ્છ, ત્વમેવ ને આનેહી’’તિ બલં દત્વા પેસેસિ. સો ગન્ત્વા દિવસં અરઞ્ઞે કમ્મં કત્વા સાયમાસં ભુઞ્જિત્વા ગામમજ્ઝે નિસીદિત્વા ‘‘સ્વે કિં કમ્મં કરિસ્સામ, કિં મગ્ગં સમં કરોમ, પોક્ખરણિં ખણામ, સેતું બન્ધામા’’તિ મન્તયમાનેયેવ તે પરિવારેત્વા ‘‘મા ફન્દિત્થ, રઞ્ઞો આણા’’તિ બન્ધિત્વા પાયાસિ. અથ ખો નેસં ઇત્થિયો ‘‘સામિકા કિર વો ‘રાજાપરાધિકા ચોરા’તિ બન્ધિત્વા નિય્યન્તી’’તિ સુત્વા ‘‘અતિચિરેન કૂટા એતે ‘પુઞ્ઞકમ્મં કરોમા’તિ દિવસે દિવસે અરઞ્ઞેવ અચ્છન્તિ, સબ્બકમ્મન્તા પરિહીના, ગેહે ન કિઞ્ચિ વડ્ઢતિ, સુટ્ઠુ બદ્ધા સુટ્ઠુ ગહિતા’’તિ વદિંસુ.

ગામભોજકોપિ તે નેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેસિ. રાજા અનુપપરિક્ખિત્વાયેવ ‘‘હત્થિના મદ્દાપેથા’’તિ આહ. તેસુ નીયમાનેસુ મઘો ઇતરે આહ – ‘‘ભો, સક્ખિસ્સથ મમ વચનં કાતુ’’ન્તિ? તવ વચનં કરોન્તાયેવમ્હ ઇમં ભયં પત્તા, એવં સન્તેપિ તવ વચનં કરોમ, ભણ ભો, કિં કરોમાતિ? એત્થ ભો વટ્ટે ચરન્તાનં નામ નિબદ્ધં એતં, કિં પન તુમ્હે ચોરાતિ? ન ચોરમ્હાતિ. ઇમસ્સ લોકસ્સ સચ્ચકિરિયા નામ અવસ્સયો, તસ્મા સબ્બેપિ ‘‘યદિ અમ્હે ચોરા, હત્થી મદ્દતુ, અથ ન ચોરા, મા મદ્દતૂ’’તિ સચ્ચકિરિયં કરોથાતિ. તે તથા અકંસુ. હત્થી ઉપગન્તુમ્પિ ન સક્કોતિ, વિરવન્તો પલાયતિ, હત્થિં તુત્તતોમરઙ્કુસેહિ કોટ્ટેન્તાપિ ઉપનેતું ન સક્કોન્તિ. ‘‘હત્થિં ઉપનેતું ન સક્કોમા’’તિ રઞ્ઞો આરોચેસું. તેન હિ ઉપરિ કટેન પટિચ્છાદેત્વા મદ્દાપેથાતિ. ઉપરિ કટે દિન્ને દિગુણરવં વિરવન્તો પલાયતિ.

રાજા સુત્વા પેસુઞ્ઞકારકં પક્કોસાપેત્વા આહ – ‘‘તાત, હત્થી મદ્દિતું ન ઇચ્છતી’’તિ? આમ, દેવ, જેટ્ઠકમાણવો મન્તં જાનાતિ, મન્તસ્સેવ અયમાનુભાવોતિ. રાજા તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘મન્તો કિર તે અત્થી’’તિ પુચ્છિ? નત્થિ, દેવ, મય્હં મન્તો, સચ્ચકિરિયં પન મયં કરિમ્હ – ‘‘યદિ અમ્હે રઞ્ઞો ચોરા, મદ્દતુ, અથ ન ચોરા, મા મદ્દતૂ’’તિ, સચ્ચકિરિયાય નો એસ આનુભાવોતિ. કિં પન, તાત, તુમ્હે કમ્મં કરોથાતિ? અમ્હે, દેવ, મગ્ગં સમં કરોમ, ચતુમહાપથે સાલં કરોમ, પોક્ખરણિં ખણામ, સેતું બન્ધામ, એવરૂપાનિ પુઞ્ઞકમ્માનિ કરોન્તા વિચરિમ્હાતિ.

અયં તુમ્હે કિમત્થં પિસુણેસીતિ? અમ્હાકં પમત્તકાલે ઇદઞ્ચિદઞ્ચ લભતિ, અપ્પમત્તકાલે તં નત્થિ, એતેન કારણેનાતિ. તાત, અયં હત્થી નામ તિરચ્છાનો, સોપિ તુમ્હાકં ગુણે જાનાતિ. અહં મનુસ્સો હુત્વાપિ ન જાનામિ, તુમ્હાકં વસનગામં તુમ્હાકંયેવ પુન અહરણીયં કત્વા દેમિ, અયમ્પિ હત્થી તુમ્હાકંયેવ હોતુ, પેસુઞ્ઞકારકોપિ તુમ્હાકંયેવ દાસો હોતુ. ઇતો પટ્ઠાય મય્હમ્પિ પુઞ્ઞકમ્મં કરોથાતિ ધનં દત્વા વિસ્સજ્જેસિ. તે ધનં ગહેત્વા વારેન વારેન હત્થિં આરુય્હ ગચ્છન્તા મન્તયન્તિ ‘‘ભો પુઞ્ઞકમ્મં નામ અનાગતભવત્થાય કરિયતિ, અમ્હાકં પન અન્તોઉદકે પુપ્ફિતં નીલુપ્પલં વિય ઇમસ્મિઞ્ઞેવ અત્તભાવે વિપાકં દેતિ. ઇદાનિ અતિરેકં પુઞ્ઞં કરિસ્સામા’’તિ, કિં કરોમાતિ? ચતુમહાપથે થાવરં કત્વા મહાજનસ્સ વિસ્સમનસાલં કરોમ, ઇત્થીહિ પન સદ્ધિં અપત્તિકં કત્વા કરિસ્સામ, અમ્હેસુ હિ ‘‘ચોરા’’તિ ગહેત્વા નીયમાનેસુ ઇત્થીનં એકાપિ ચિન્તામત્તકમ્પિ અકત્વા ‘‘સુબદ્ધા સુગહિતા’’તિ ઉટ્ઠહિંસુ, તસ્મા તાસં પત્તિં ન દસ્સામાતિ. તે અત્તનો ગેહાનિ ગન્ત્વા હત્થિનો તેત્તિંસપિણ્ડં દેન્તિ, તેત્તિંસ તિણમુટ્ઠિયો આહરન્તિ, તં સબ્બં હત્થિસ્સ કુચ્છિપૂરં જાતં. તે અરઞ્ઞં પવિસિત્વા રુક્ખે છિન્દન્તિ, છિન્નં છિન્નં હત્થી કડ્ઢિત્વા સકટપથે ઠપેસિ. તે રુક્ખે તચ્છેત્વા સાલાય કમ્મં આરભિંસુ.

મઘસ્સ ગેહે સુજાતા, સુધમ્મા, ચિત્તા, નન્દાતિ ચતસ્સો ભરિયાયો અહેસું. સુધમ્મા વડ્ઢકિં પુચ્છતિ – ‘‘તાત, ઇમે સહાયા કાલસ્સેવ ગન્ત્વા સાયં એન્તિ, કિં કમ્મં કરોન્તી’’તિ? ‘‘સાલં કરોન્તિ, અમ્મા’’તિ. ‘‘તાત, મય્હમ્પિ સાલાય પત્તિં કત્વા દેહી’’તિ. ‘‘ઇત્થીહિ અપત્તિકં કરોમા’’તિ એતે વદન્તીતિ. સા વડ્ઢકિસ્સ અટ્ઠ કહાપણે દત્વા ‘‘તાત, યેન કેનચિ ઉપાયેન મય્હં પત્તિકં કરોહી’’તિ આહ. સો ‘‘સાધુ અમ્મા’’તિ વત્વા પુરેતરં વાસિફરસું ગહેત્વા ગામમજ્ઝે ઠત્વા ‘‘કિં ભો અજ્જ ઇમસ્મિમ્પિ કાલે ન નિક્ખમથા’’તિ ઉચ્ચાસદ્દં કત્વા ‘‘સબ્બે મગ્ગં આરુળ્હા’’તિ ઞત્વા ‘‘ગચ્છથ તાવ તુમ્હે, મય્હં પપઞ્ચો અત્થી’’તિ તે પુરતો કત્વા અઞ્ઞં મગ્ગં આરુય્હ કણ્ણિકૂપગં રુક્ખં છિન્દિત્વા તચ્છેત્વા મટ્ઠં કત્વા આહરિત્વા સુધમ્માય ગેહે ઠપેસિ – ‘‘મયા દેહીતિ વુત્તદિવસે નીહરિત્વા દદેય્યાસી’’તિ.

અથ નિટ્ઠિતે દબ્બસમ્ભારકમ્મે ભૂમિકમ્મતો પટ્ઠાય ચયબન્ધનથમ્ભુસ્સાપન સઙ્ઘાટયોજન કણ્ણિકમઞ્ચબન્ધનેસુ કતેસુ સો વડ્ઢકી કણ્ણિકમઞ્ચે નિસીદિત્વા ચતૂહિ દિસાહિ ગોપાનસિયો ઉક્ખિપિત્વા ‘‘ભો એકં પમુટ્ઠં અત્થી’’તિ આહ. કિં ભો પમુટ્ઠં, સબ્બમેવ ત્વં પમુસ્સસીતિ. ઇમા ભો ગોપાનસિયો કત્થ પતિટ્ઠહિસ્સન્તીતિ? કણ્ણિકા નામ લદ્ધું વટ્ટતીતિ. કુહિં ભો ઇદાનિ સક્કા લદ્ધુન્તિ? કુલાનં ગેહે સક્કા લદ્ધુન્તિ. આહિણ્ડન્તા પુચ્છથાતિ. તે અન્તોગામં પવિસિત્વા પુચ્છિત્વા સુધમ્માય ઘરદ્વારે ‘‘ઇમસ્મિં ઘરે કણ્ણિકા અત્થી’’તિ આહંસુ. સા ‘‘અત્થી’’તિ આહ. હન્દ મૂલં ગણ્હાહીતિ. મૂલં ન ગણ્હામિ, સચે મમ પત્તિં કરોથ, દસ્સામીતિ. એથ ભો માતુગામસ્સ પત્તિં ન કરોમ, અરઞ્ઞં ગન્ત્વા રુક્ખં છિન્દિસ્સામાતિ નિક્ખમિંસુ.

તતો વડ્ઢકી ‘‘કિં ન લદ્ધા, તાત, કણ્ણિકા’’તિ પુચ્છિ. તે તમત્થં આરોચયિંસુ. વડ્ઢકી કણ્ણિકમઞ્ચે નિસિન્નોવ આકાસં ઉલ્લોકેત્વા ‘‘ભો અજ્જ નક્ખત્તં સુન્દરં, ઇદં અઞ્ઞં સંવચ્છરં અતિક્કમિત્વા સક્કા લદ્ધું, તુમ્હેહિ ચ દુક્ખેન આભતા દબ્બસમ્ભારા, તે સકલસંવચ્છરેન ઇમસ્મિઞ્ઞેવ ઠાને પૂતિકા ભવિસ્સન્તિ. દેવલોકે નિબ્બત્તકાલે તસ્સાપિ એકસ્મિં કોણે સાલા હોતુ, આહરથ ન’’ન્તિ આહ. સાપિ યાવ તે ન પુન આગચ્છન્તિ, તાવ કણ્ણિકાય હેટ્ઠિમતલે ‘‘અયં સાલા સુધમ્મા નામા’’તિ અક્ખરાનિ છિન્દાપેત્વા અહતેન વત્થેન વેઠેત્વા ઠપેસિ. કમ્મિકા આગન્ત્વા – ‘‘આહર, રે કણ્ણિકં, યં હોતુ તં હોતુ. તુય્હમ્પિ પત્તિં કરિસ્સામા’’તિ આહંસુ. સા નીહરિત્વા ‘‘તાતા, યાવ અટ્ઠ વા સોળસ વા ગોપાનસિયો ન આરોહન્તિ, તાવ ઇમં વત્થં મા નિબ્બેઠયિત્થા’’તિ વત્વા અદાસિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા ગહેત્વા ગોપાનસિયો આરોપેત્વાવ વત્થં નિબ્બેઠેસું.

એકો મહાગામિકમનુસ્સો ઉદ્ધં ઉલ્લોકેન્તો અક્ખરાનિ દિસ્વા ‘‘કિં, ભો, ઇદ’’ન્તિ અક્ખરઞ્ઞું મનુસ્સં પક્કોસાપેત્વા દસ્સેસિ. સો ‘‘સુધમ્મા નામ અયં સાલા’’તિ આહ. ‘‘હરથ, ભો, મયં આદિતો પટ્ઠાય સાલં કત્વા નામમત્તમ્પિ ન લભામ, એસા રતનમત્તેન કણ્ણિકરુક્ખેન સાલં અત્તનો નામેન કારેતી’’તિ વિરવન્તિ. વડ્ઢકી તેસં વિરવન્તાનંયેવ ગોપાનસિયો પવેસેત્વા આણિં દત્વા સાલાકમ્મં નિટ્ઠાપેસિ.

સાલં તિધા વિભજિંસુ, એકસ્મિં કોટ્ઠાસે ઇસ્સરાનં વસનટ્ઠાનં અકંસુ, એકસ્મિં દુગ્ગતાનં, એકસ્મિં ગિલાનાનં. તેત્તિંસ જના તેત્તિંસ ફલકાનિ પઞ્ઞપેત્વા હત્થિસ્સ સઞ્ઞં અદંસુ – ‘‘આગન્તુકો આગન્ત્વા યસ્સ અત્થતે ફલકે નિસીદતિ, તં ગહેત્વા ફલકસામિકસ્સેવ ગેહે પતિટ્ઠપેહિ. તસ્સ પાદપરિકમ્મપિટ્ઠિપરિકમ્મખાદનીયભોજનીયસયનાનિ સબ્બાનિ ફલકસામિકસ્સેવ ભારો ભવિસ્સતી’’તિ. હત્થી આગતાગતં ગહેત્વા ફલકસામિકસ્સ ગેહં નેતિ, સો તસ્સ તં દિવસં કત્તબ્બં કરોતિ.

મઘમાણવો સાલતો અવિદૂરે ઠાને કોવિળારરુક્ખં રોપાપેસિ, મૂલે ચસ્સ પાસાણફલકં અત્થરિ. નન્દા નામસ્સ ભરિયા અવિદૂરે પોક્ખરણિં ખણાપેસિ, ચિત્તા માલાવચ્છે રોપાપેસિ, સબ્બજેટ્ઠિકા પન આદાસં ગહેત્વા અત્તભાવં મણ્ડયમાનાવ વિચરતિ. મઘો તં આહ – ‘‘ભદ્દે, સુધમ્મા, સાલાય પત્તિકા જાતા, નન્દા પોક્ખરણિં ખણાપેસિ, ચિત્તા માલાવચ્છે રોપાપેસિ. તવ પન પુઞ્ઞકમ્મં નામ નત્થિ, એકં પુઞ્ઞં કરોહિ, ભદ્દે’’તિ સા ‘‘ત્વં કસ્સ કારણા કરોસિ, નનુ તયા કતં મય્હમેવા’’તિ વત્વા અત્તભાવમણ્ડનમેવ અનુયુઞ્જતિ.

મઘો યાવતાયુકં ઠત્વા તતો ચવિત્વા તાવતિંસભવને સક્કો હુત્વા નિબ્બત્તિ, તેપિ તેત્તિંસ ગામિકમનુસ્સા કાલઙ્કત્વા તેત્તિંસ દેવપુત્તા હુત્વા તસ્સેવ સન્તિકે નિબ્બત્તા. સક્કસ્સ વેજયન્તો નામ પાસાદો સત્ત યોજનસતાનિ ઉગ્ગચ્છિ, ધજો તીણિ યોજનસતાનિ ઉગ્ગચ્છિ, કોવિળારરુક્ખસ્સ નિસ્સન્દેન સમન્તા તિયોજનસતપરિમણ્ડલો પઞ્ચદસયોજનપરિણાહક્ખન્ધો પારિચ્છત્તકો નિબ્બત્તિ, પાસાણફલકસ્સ નિસ્સન્દેન પારિચ્છત્તકમૂલે સટ્ઠિયોજનિકા પણ્ડુકમ્બલસિલા નિબ્બત્તિ. સુધમ્માય કણ્ણિકરુક્ખસ્સ નિસ્સન્દેન તિયોજનસતિકા સુધમ્મા દેવસભા નિબ્બત્તિ. નન્દાય પોક્ખરણિયા નિસ્સન્દેન પઞ્ઞાસયોજના નન્દા નામ પોક્ખરણી નિબ્બત્તિ. ચિત્તાય માલાવચ્છવત્થુનિસ્સન્દેન સટ્ઠિયોજનિકં ચિત્તલતાવનં નામ ઉય્યાનં નિબ્બત્તિ.

સક્કો દેવરાજા સુધમ્માય દેવસભાય યોજનિકે સુવણ્ણપલ્લઙ્કે નિસિન્નો તિયોજનિકે સેતચ્છત્તે ધારિયમાને તેહિ દેવપુત્તેહિ તાહિ દેવકઞ્ઞાહિ અડ્ઢતિયાહિ નાટકકોટીહિ દ્વીસુ દેવલોકેસુ દેવતાહિ ચ પરિવારિતો મહાસમ્પત્તિં ઓલોકેન્તો તા તિસ્સો ઇત્થિયો દિસ્વા ‘‘ઇમા તાવ પઞ્ઞાયન્તિ, સુજાતા કુહિ’’ન્તિ ઓલોકેન્તો ‘‘અયં મમ વચનં અકત્વા ગિરિકન્દરાય બકસકુણિકા હુત્વા નિબ્બત્તા’’તિ દિસ્વા દેવલોકતો ઓતરિત્વા તસ્સા સન્તિકં ગતો. સા દિસ્વાવ સઞ્જાનિત્વા અધોમુખા જાતા. ‘‘બાલે, ઇદાનિ કિં સીસં ન ઉક્ખિપસિ? ત્વં મમ વચનં અકત્વા અત્તભાવમેવ મણ્ડયમાના વીતિનામેસિ. સુધમ્માય ચ નન્દાય ચ ચિત્તાય ચ મહાસમ્પત્તિ નિબ્બત્તા, એહિ અમ્હાકં સમ્પત્તિં પસ્સા’’તિ દેવલોકં નેત્વા નન્દાય પોક્ખરણિયા પક્ખિપિત્વા પલ્લઙ્કે નિસીદિ.

નાટકિત્થિયો ‘‘કુહિં ગતત્થ, મહારાજા’’તિ પુચ્છિંસુ. સો અનારોચેતુકામોપિ તાહિ નિપ્પીળિયમાનો ‘‘સુજાતાય સન્તિક’’ન્તિ આહ. કુહિં નિબ્બત્તા, મહારાજાતિ? કન્દરપાદેતિ. ઇદાનિ કુહિન્તિ? નન્દાપોક્ખરણિયં મે વિસ્સટ્ઠાતિ. એથ, ભો, અમ્હાકં અય્યં પસ્સામાતિ સબ્બા તત્થ અગમંસુ. સા પુબ્બે સબ્બજેટ્ઠિકા હુત્વા તા અવમઞ્ઞિત્થ. ઇદાનિ તાપિ તં દિસ્વા – ‘‘પસ્સથ, ભો અમ્હાકં અય્યાય મુખં કક્કટકવિજ્ઝનસૂલસદિસ’’ન્તિઆદીનિ વદન્તિયો કેળિં અકંસુ. સા અતિવિય અટ્ટિયમાના સક્કં દેવરાજાનં આહ – ‘‘મહારાજ, ઇમાનિ સુવણ્ણરજતમણિવિમાનાનિ વા નન્દાપોક્ખરણી વા મય્હં કિં કરિસ્સતિ, જાતિભૂમિયેવ મહારાજ સત્તાનં સુખા, મં તત્થેવ કન્દરપાદે વિસ્સજ્જેહી’’તિ. સક્કો તં તત્થ વિસ્સજ્જેત્વા ‘‘મમ વચનં કરિસ્સસી’’તિ આહ. કરિસ્સામિ, મહારાજાતિ. પઞ્ચ સીલાનિ ગહેત્વા અખણ્ડાનિ કત્વા રક્ખ, કતિપાહેન તં એતાસં જેટ્ઠિકં કરિસ્સામીતિ. સા તથા અકાસિ.

સક્કો કતિપાહસ્સ અચ્ચયેન ‘‘સક્કા નુ ખો સીલં રક્ખિતુ’’ન્તિ ગન્ત્વા મચ્છરૂપેન ઉત્તાનકો હુત્વા તસ્સા પુરતો ઉદકપિટ્ઠે ઓસરતિ, સા ‘‘મતમચ્છકો ભવિસ્સતી’’તિ ગન્ત્વા સીસે અગ્ગહેસિ. મચ્છો નઙ્ગુટ્ઠં ચાલેસિ. સા ‘‘જીવતિ મઞ્ઞે’’તિ ઉદકે વિસ્સજ્જેસિ. સક્કો આકાસે ઠત્વા ‘‘સાધુ, સાધુ, રક્ખસિ સિક્ખાપદં, એવં તં રક્ખમાનં કતિપાહેનેવ નાટકાનં જેટ્ઠિકં કરિસ્સામી’’તિ આહ. તસ્સાપિ પઞ્ચ વસ્સસતાનિ આયુ અહોસિ. એકદિવસમ્પિ ઉદરપૂરં નાલત્થં, સુક્ખિત્વા પરિસુક્ખિત્વા મિલાયમાનાપિ સીલં અખણ્ડેત્વા કાલઙ્કત્વા બારાણસિયં કુમ્ભકારગેહે નિબ્બત્તિ.

સક્કો ‘‘કુહિં નિબ્બત્તા’’તિ ઓલોકેન્તો દિસ્વા ‘‘તતો ઇધ આનેતું ન સક્કા, જીવિતવુત્તિમસ્સા દસ્સામી’’તિ સુવણ્ણએળાલુકાનં યાનકં પૂરેત્વા મજ્ઝે ગામસ્સ મહલ્લકવેસેન નિસીદિત્વા ‘‘એળાલુકાનિ ગણ્હથા’’તિ ઉક્કુટ્ઠિમકાસિ. સમન્તા ગામવાસિકા આગન્ત્વા ‘‘દેહિ, તાતા’’તિ આહંસુ. અહં સીલરક્ખકાનં દેમિ, તુમ્હે સીલં રક્ખથાતિ. તાત મયં સીલં નામ કીદિસન્તિપિ ન જાનામ, મૂલેન દેહીતિ. ‘‘સીલરક્ખકાનંયેવ દમ્મી’’તિ આહ. ‘‘એથ, રે કોસિ અયં એળાલુકમહલ્લકો’’તિ સબ્બે નિવત્તિંસુ.

સા દારિકા પુચ્છિ – ‘‘અમ્મ, તુમ્હે એળાલુકત્થાય ગતા તુચ્છહત્થાવ આગતા’’તિ. કોસિ, અમ્મ, એળાલુકમહલ્લકો ‘‘અહં સીલરક્ખકાનં દમ્મી’’તિ વદતિ, નૂનિમસ્સ દારિકા સીલં ખાદિત્વા વત્તન્તિ, મયં સીલમેવ ન જાનામાતિ. સા ‘‘મય્હં આનીતં ભવિસ્સતી’’તિ ગન્ત્વા ‘‘એળાલુકં, તાત, દેહી’’તિ આહ. ‘‘ત્વં સીલાનિ રક્ખસિ અમ્મા’’તિ? ‘‘આમ, તાત રક્ખામી’’તિ. ઇદં મયા તુય્હમેવ આભતન્તિ ગેહદ્વારે યાનેન સદ્ધિં ઠપેત્વા પક્કામિ. સાપિ યાવજીવં સીલં રક્ખિત્વા ચવિત્વા વેપચિત્તિઅસુરસ્સ ધીતા હુત્વા નિબ્બત્તિ. સીલનિસ્સન્દેન પાસાદિકા અહોસિ. સો ‘‘ધીતુવિવાહમઙ્ગલં કરિસ્સામી’’તિ અસુરે સન્નિપાતેસિ.

સક્કો ‘‘કુહિં નિબ્બત્તા’’તિ ઓલોકેન્તો ‘‘અસુરભવને નિબ્બત્તા, અજ્જસ્સા વિવાહમઙ્ગલં કરિસ્સન્તી’’તિ દિસ્વા ‘‘ઇદાનિ યંકિઞ્ચિ કત્વા આનેતબ્બા મયા’’તિ અસુરવણ્ણં નિમ્મિનિત્વા ગન્ત્વા અસુરાનં અન્તરે અટ્ઠાસિ. ‘‘તવ સામિકં વદેહી’’તિ તસ્સા હત્થે પિતા પુપ્ફદામં અદાસિ ‘‘યં ઇચ્છસિ, તસ્સૂપરિ ખિપાહી’’તિ. સા ઓલોકેન્તી સક્કં દિસ્વા પુબ્બસન્નિવાસેન સઞ્જાતસિનેહા ‘‘અયં મે સામિકો’’તિ તસ્સૂપરિ દામં ખિપિ. સો તં બાહાય ગહેત્વા આકાસે ઉપ્પતિ, તસ્મિં ખણે અસુરા સઞ્જાનિંસુ. તે ‘‘ગણ્હથ, ગણ્હથ, જરસક્કં, વેરિકો અમ્હાકં, ન મયં એતસ્સ દારિકં દસ્સામા’’તિ અનુબન્ધિંસુ. વેપચિત્તિ પુચ્છિ ‘‘કેનાહટા’’તિ? ‘‘જરસક્કેન મહારાજા’’તિ. ‘‘અવસેસેસુ અયમેવ સેટ્ઠો, અપેથા’’તિ આહ. સક્કો નં નેત્વા અડ્ઢતિયકોટિનાટકાનં જેટ્ઠિકટ્ઠાને ઠપેસિ. સા સક્કં વરં યાચિ – ‘‘મહારાજ, મય્હં ઇમસ્મિં દેવલોકે માતા વા પિતા વા ભાતા વા ભગિની વા નત્થિ, યત્થ યત્થ ગચ્છસિ, તત્થ તત્થ મં ગહેત્વાવ ગચ્છ મહારાજા’’તિ. સક્કો ‘‘સાધૂ’’તિ પટિઞ્ઞં અદાસિ.

એવં મચલગામકે મઘમાણવકાલતો પટ્ઠાય વિસુદ્ધભાવમસ્સ સમ્પસ્સન્તો ભગવા ‘‘દીઘરત્તં વિસુદ્ધો ખો અયં યક્ખો’’તિ આહ. અત્થસઞ્હિતન્તિ અત્થનિસ્સિતં કારણનિસ્સિતં.

પઞ્હવેય્યાકરણવણ્ણના

૩૫૭. કિં સંયોજનાતિ કિં બન્ધના, કેન બન્ધનેન બદ્ધા હુત્વા. પુથુકાયાતિ બહુજના. અવેરાતિ અપ્પટિઘા. અદણ્ડાતિ આવુધદણ્ડધનદણ્ડવિનિમુત્તા. અસપત્તાતિ અપચ્ચત્થિકા. અબ્યાપજ્જાતિ વિગતદોમનસ્સા. વિહરેમુ અવેરિનોતિ અહો વત કેનચિ સદ્ધિં અવેરિનો વિહરેય્યામ, કત્થચિ કોપં ન ઉપ્પાદેત્વા અચ્છરાય ગહિતકં જઙ્ઘસહસ્સેન સદ્ધિં પરિભુઞ્જેય્યામાતિ દાનં દત્વા પૂજં કત્વા ચ પત્થયન્તિ. ઇતિ ચ નેસં હોતીતિ એવઞ્ચ નેસં અયં પત્થના હોતિ. અથ ચ પનાતિ એવં પત્થનાય સતિપિ.

ઇસ્સામચ્છરિયસંયોજનાતિ પરસમ્પત્તિખીયનલક્ખણા ઇસ્સા, અત્તસમ્પત્તિયા પરેહિ સાધારણભાવસ્સ અસહનલક્ખણં મચ્છરિયં, ઇસ્સા ચ મચ્છરિયઞ્ચ સંયોજનં એતેસન્તિ ઇસ્સામચ્છરિયસંયોજના. અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારતો પન ઇસ્સામચ્છરિયાનિ અભિધમ્મે વુત્તાનેવ.

આવાસમચ્છરિયેન પનેત્થ યક્ખો વા પેતો વા હુત્વા તસ્સેવ આવાસસ્સ સઙ્કારં સીસેન ઉક્ખિપિત્વા વિચરતિ. કુલમચ્છરિયેન તસ્મિં કુલે અઞ્ઞેસં દાનાદીનિ કરોન્તે દિસ્વા ‘‘ભિન્નં વતિદં કુલં મમા’’તિ ચિન્તયતો લોહિતમ્પિ મુખતો ઉગ્ગચ્છતિ, કુચ્છિવિરેચનમ્પિ હોતિ, અન્તાનિપિ ખણ્ડાખણ્ડાનિ હુત્વા નિક્ખમન્તિ. લાભમચ્છરિયેન સઙ્ઘસ્સ વા ગણસ્સ વા સન્તકે લાભે મચ્છરાયિત્વા પુગ્ગલિકપરિભોગેન પરિભુઞ્જિત્વા યક્ખો વા પેતો વા મહાઅજગરો વા હુત્વા નિબ્બત્તતિ. સરીરવણ્ણગુણવણ્ણમચ્છરિયેન પન પરિયત્તિધમ્મમચ્છરિયેન ચ અત્તનોવ વણ્ણં વણ્ણેતિ, ન પરેસં વણ્ણં, ‘‘કિં વણ્ણો એસો’’તિ તં તં દોસં વદન્તો પરિયત્તિઞ્ચ કસ્સચિ કિઞ્ચિ અદેન્તો દુબ્બણ્ણો ચેવ એળમૂગો ચ હોતિ.

અપિચ આવાસમચ્છરિયેન લોહગેહે પચ્ચતિ. કુલમચ્છરિયેન અપ્પલાભો હોતિ. લાભમચ્છરિયેન ગૂથનિરયે નિબ્બત્તતિ. વણ્ણમચ્છરિયેન ભવે નિબ્બત્તસ્સ વણ્ણો નામ ન હોતિ. ધમ્મમચ્છરિયેન કુક્કુળનિરયે નિબ્બત્તતિ. ઇદં પન ઇસ્સામચ્છરિયસંયોજનં સોતાપત્તિમગ્ગેન પહીયતિ. યાવ તં નપ્પહીયતિ, તાવ દેવમનુસ્સા અવેરતાદીનિ પત્થયન્તાપિ વેરાદીહિ ન પરિમુચ્ચન્તિયેવ.

તિણ્ણા મેત્થ કઙ્ખાતિ એતસ્મિં પઞ્હે મયા તુમ્હાકં વચનં સુત્વા કઙ્ખા તિણ્ણાતિ વદતિ, ન મગ્ગવસેન તિણ્ણકઙ્ખતં દીપેતિ. વિગતા કથંકથાતિ ઇદં કથં, ઇદં કથન્તિ અયમ્પિ કથંકથા વિગતા.

૩૫૮. નિદાનાદીનિ વુત્તત્થાનેવ. પિયાપ્પિયનિદાનન્તિ પિયસત્તસઙ્ખારનિદાનં મચ્છરિયં, અપ્પિયસત્તસઙ્ખારનિદાના ઇસ્સા. ઉભયં વા ઉભયનિદાનં. પબ્બજિતસ્સ હિ સદ્ધિવિહારિકાદયો, ગહટ્ઠસ્સ પુત્તાદયો હત્થિઅસ્સાદયો વા સત્તા પિયા હોન્તિ કેળાયિતા મમાયિતા, મુહુત્તમ્પિ તે અપસ્સન્તો અધિવાસેતું ન સક્કોતિ. સો અઞ્ઞં તાદિસં પિયસત્તં લભન્તં દિસ્વા ઇસ્સં કરોતિ. ‘‘ઇમિના અમ્હાકં કિઞ્ચિ કમ્મં અત્થિ, મુહુત્તં તાવ નં દેથા’’તિ તમેવ અઞ્ઞેહિ યાચિતો ‘‘ન સક્કા દાતું, કિલમિસ્સતિ વા ઉક્કણ્ઠિસ્સતિ વા’’તિઆદીનિ વત્વા મચ્છરિયં કરોતિ. એવં તાવ ઉભયમ્પિ પિયસત્તનિદાનં હોતિ. ભિક્ખુસ્સ પન પત્તચીવરપરિક્ખારજાતં, ગહટ્ઠસ્સ વા અલઙ્કારાદિઉપકરણં પિયં હોતિ મનાપં, સો અઞ્ઞસ્સ તાદિસં ઉપ્પજ્જમાનં દિસ્વા ‘‘અહો વતસ્સ એવરૂપં ન ભવેય્યા’’તિ ઇસ્સં કરોતિ, યાચિતો વાપિ ‘‘મયમ્પેતં મમાયન્તા ન પરિભુઞ્જામ, ન સક્કા દાતુ’’ન્તિ મચ્છરિયં કરોતિ. એવં ઉભયમ્પિ પિયસઙ્ખારનિદાનં હોતિ. અપ્પિયે પન તે વુત્તપ્પકારે સત્તે ચ સઙ્ખારે ચ લભિત્વા સચેપિસ્સ તે અમનાપા હોન્તિ, તથાપિ કિલેસાનં વિપરીતવુત્તિતાય ‘‘ઠપેત્વા મં કો અઞ્ઞો એવરૂપસ્સ લાભી’’તિ ઇસ્સં વા કરોતિ, યાચિતો તાવકાલિકમ્પિ અદદમાનો મચ્છરિયં વા કરોતિ. એવં ઉભયમ્પિ અપ્પિયસત્તસઙ્ખારનિદાનં હોતિ.

છન્દનિદાનન્તિ એત્થ પરિયેસનછન્દો, પટિલાભછન્દો, પરિભોગછન્દો, સન્નિધિછન્દો, વિસ્સજ્જનછન્દોતિ પઞ્ચવિધો છન્દો.

કતમો પરિયેસનછન્દો? ઇધેકચ્ચો અતિત્તો છન્દજાતો રૂપં પરિયેસતિ, સદ્દં. ગન્ધં. રસં. ફોટ્ઠબ્બં પરિયેસતિ, ધનં પરિયેસતિ. અયં પરિયેસનછન્દો.

કતમો પટિલાભછન્દો? ઇધેકચ્ચો અતિત્તો છન્દજાતો રૂપં પટિલભતિ, સદ્દં. ગન્ધં. રસં. ફોટ્ઠબ્બં પટિલભતિ, ધનં પટિલભતિ. અયં પટિલાભછન્દો.

કતમો પરિભોગછન્દો? ઇધેકચ્ચો અતિત્તો છન્દજાતો રૂપં પરિભુઞ્જતિ, સદ્દં. ગન્ધં. રસં. ફોટ્ઠબ્બં પરિભુઞ્જતિ, ધનં પરિભુઞ્જતિ. અયં પરિભોગછન્દો.

કતમો સન્નિધિછન્દો? ઇધેકચ્ચો અતિત્તો છન્દજાતો ધનસન્નિચયં કરોતિ ‘‘આપદાસુ ભવિસ્સતી’’તિ. અયં સન્નિધિછન્દો.

કતમો વિસ્સજ્જનછન્દો? ઇધેકચ્ચો અતિત્તો છન્દજાતો ધનં વિસ્સજ્જેતિ, હત્થારોહાનં, અસ્સારોહાનં, રથિકાનં, ધનુગ્ગહાનં – ‘‘ઇમે મં રક્ખિસ્સન્તિ ગોપિસ્સન્તિ મમાયિસ્સન્તિ સમ્પરિવારયિસ્સન્તી’’તિ. અયં વિસ્સજ્જનછન્દો. ઇમે પઞ્ચ છન્દા. ઇધ તણ્હામત્તમેવ, તં સન્ધાય ઇદં વુત્તં.

વિતક્કનિદાનોતિ એત્થ ‘‘લાભં પટિચ્ચ વિનિચ્છયો’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૧૦) એવં વુત્તો વિનિચ્છયવિતક્કો વિતક્કો નામ. વિનિચ્છયોતિ દ્વે વિનિચ્છયા તણ્હાવિનિચ્છયો ચ, દિટ્ઠિવિનિચ્છયો ચ. અટ્ઠસતં તણ્હાવિચરિતં તણ્હાવિનિચ્છયો નામ. દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો દિટ્ઠિવિનિચ્છયો નામાતિ એવં વુત્તતણ્હાવિનિચ્છયવસેન હિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠપિયાપ્પિયવવત્થાનં ન હોતિ. તદેવ હિ એકચ્ચસ્સ ઇટ્ઠં હોતિ, એકચ્ચસ્સ અનિટ્ઠં પચ્ચન્તરાજમજ્ઝિમદેસરાજૂનં ગણ્ડુપ્પાદમિગમંસાદીસુ વિય. તસ્મિં પન તણ્હાવિનિચ્છયવિનિચ્છિતે પટિલદ્ધવત્થુસ્મિં ‘‘એત્તકં રૂપસ્સ ભવિસ્સતિ, એત્તકં સદ્દસ્સ, એત્તકં ગન્ધસ્સ, એત્તકં રસસ્સ, એત્તકં ફોટ્ઠબ્બસ્સ ભવિસ્સતિ, એત્તકં મય્હં ભવિસ્સતિ, એત્તકં પરસ્સ ભવિસ્સતિ, એત્તકં નિદહિસ્સામિ, એત્તકં પરસ્સ દસ્સામી’’તિ વવત્થાનં વિતક્કવિનિચ્છયેન હોતિ. તેનાહ ‘‘છન્દો ખો, દેવાનમિન્દ, વિતક્કનિદાનો’’તિ.

પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખાનિદાનોતિ તયો પપઞ્ચા તણ્હાપપઞ્ચો, માનપપઞ્ચો, દિટ્ઠિપપઞ્ચોતિ. તત્થ અટ્ઠસતતણ્હાવિચરિતં તણ્હાપપઞ્ચો નામ. નવવિધો માનો માનપપઞ્ચો નામ. દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો દિટ્ઠિપપઞ્ચો નામ. તેસુ ઇધ તણ્હાપપઞ્ચો અધિપ્પેતો. કેનટ્ઠેન પપઞ્ચો? મત્તપમત્તાકારપાપનટ્ઠેન પપઞ્ચો. તંસમ્પયુત્તા સઞ્ઞા પપઞ્ચસઞ્ઞા. સઙ્ખા વુચ્ચતિ કોટ્ઠાસો ‘‘સઞ્ઞાનિદાના હિ પપઞ્ચસઙ્ખા’’તિઆદીસુ વિય. ઇતિ પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખાનિદાનોતિ પપઞ્ચસઞ્ઞાકોટ્ઠાસનિદાનો વિતક્કોતિ અત્થો.

પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખાનિરોધસારુપ્પગામિનિન્તિ એતિસ્સા પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખાય ખયા નિરોધો વૂપસમો, તસ્સ સારુપ્પઞ્ચેવ તત્થ ગામિનિં ચાતિ સહ વિપસ્સનાય મગ્ગં પુચ્છતિ.

વેદનાકમ્મટ્ઠાનવણ્ણના

૩૫૯. અથસ્સ ભગવા સોમનસ્સંપાહન્તિ તિસ્સો વેદના આરભિ. કિં પન ભગવતા પુચ્છિતં કથિતં, અપુચ્છિતં, સાનુસન્ધિકં, અનનુસન્ધિકન્તિ? પુચ્છિતમેવ કથિતં, નો અપુચ્છિતં, સાનુસન્ધિકમેવ, નો અનનુસન્ધિકં. દેવતાનઞ્હિ રૂપતો અરૂપં પાકટતરં, અરૂપેપિ વેદના પાકટતરા. કસ્મા? દેવતાનઞ્હિ કરજકાયં સુખુમં, કમ્મજં બલવં, કરજકાયસ્સ સુખુમત્તા, કમ્મજસ્સ બલવત્તા એકાહારમ્પિ અતિક્કમિત્વા ન તિટ્ઠન્તિ, ઉણ્હપાસાણે ઠપિતસપ્પિપિણ્ડિ વિય વિલીયન્તીતિ સબ્બં બ્રહ્મજાલે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. તસ્મા ભગવા સક્કસ્સ તિસ્સો વેદના આરભિ. દુવિધઞ્હિ કમ્મટ્ઠાનં – રૂપકમ્મટ્ઠાનં, અરૂપકમ્મટ્ઠાનઞ્ચ. રૂપપરિગ્ગહો, અરૂપપરિગ્ગહોતિપિ એતદેવ વુચ્ચતિ. તત્થ ભગવા યસ્સ રૂપં પાકટં, તસ્સ સઙ્ખેપમનસિકારવસેન વા વિત્થારમનસિકારવસેન વા ચતુધાતુવવત્થાનં વિત્થારેન્તો રૂપકમ્મટ્ઠાનં કથેતિ. યસ્સ અરૂપં પાકટં, તસ્સ અરૂપકમ્મટ્ઠાનં કથેતિ. કથેન્તો ચ તસ્સ વત્થુભૂતં રૂપકમ્મટ્ઠાનં દસ્સેત્વાવ કથેતિ, દેવાનં પન અરૂપકમ્મટ્ઠાનં પાકટન્તિ અરૂપકમ્મટ્ઠાનવસેન વેદના આરભિ.

તિવિધો હિ અરૂપકમ્મટ્ઠાને અભિનિવેસો – ફસ્સવસેન, વેદનાવસેન, ચિત્તવસેનાતિ. કથં? એકચ્ચસ્સ હિ સઙ્ખિત્તેન વા વિત્થારેન વા પરિગ્ગહિતે રૂપકમ્મટ્ઠાને તસ્મિં આરમ્મણે ચિત્તચેતસિકાનં પઠમાભિનિપાતો તં આરમ્મણં ફુસન્તો ઉપ્પજ્જમાનો ફસ્સો પાકટો હોતિ. એકચ્ચસ્સ તં આરમ્મણં અનુભવન્તી ઉપ્પજ્જમાના વેદના પાકટા હોતિ. એકચ્ચસ્સ તં આરમ્મણં પરિગ્ગહેત્વા તં વિજાનન્તં ઉપ્પજ્જમાનં વિઞ્ઞાણં પાકટં હોતિ.

તત્થ યસ્સ ફસ્સો પાકટો હોતિ, સોપિ ન કેવલં ફસ્સોવ ઉપ્પજ્જતિ, તેન સદ્ધિં તદેવ આરમ્મણં અનુભવમાના વેદનાપિ ઉપ્પજ્જતિ, સઞ્જાનમાના સઞ્ઞાપિ, ચેતયમાના ચેતનાપિ, વિજાનમાનં વિઞ્ઞાણમ્પિ ઉપ્પજ્જતીતિ ફસ્સપઞ્ચમકેયેવ પરિગ્ગણ્હાતિ. યસ્સ વેદના પાકટા હોતિ, સોપિ ન કેવલં વેદનાવ ઉપ્પજ્જતિ, તાય સદ્ધિં તદેવ આરમ્મણં ફુસમાનો ફસ્સોપિ ઉપ્પજ્જતિ, સઞ્જાનમાના સઞ્ઞાપિ, ચેતયમાના ચેતનાપિ, વિજાનમાનં વિઞ્ઞાણમ્પિ ઉપ્પજ્જતીતિ ફસ્સપઞ્ચમકેયેવ પરિગ્ગણ્હાતિ. યસ્સ વિઞ્ઞાણં પાકટં હોતિ, સોપિ ન કેવલં વિઞ્ઞાણમેવ ઉપ્પજ્જતિ, તેન સદ્ધિં તદેવારમ્મણં ફુસમાનો ફસ્સોપિ ઉપ્પજ્જતિ, અનુભવમાના વેદનાપિ, સઞ્જાનમાના સઞ્ઞાપિ, ચેતયમાના ચેતનાપિ ઉપ્પજ્જતીતિ ફસ્સપઞ્ચમકેયેવ પરિગ્ગણ્હાતિ.

સો ‘‘ઇમે ફસ્સપઞ્ચમકા ધમ્મા કિં નિસ્સિતા’’તિ ઉપધારેન્તો ‘‘વત્થુનિસ્સિતા’’તિ પજાનાતિ. વત્થુ નામ કરજકાયો, યં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘ઇદઞ્ચ પન મે વિઞ્ઞાણં એત્થ સિતં એત્થ પટિબદ્ધ’’ન્તિ. સો અત્થતો ભૂતાનિ ચેવ ઉપાદારૂપાનિ ચ. એવમેત્થ વત્થુ રૂપં, ફસ્સપઞ્ચમકા નામન્તિ નામરૂપમત્તમેવ પસ્સતિ. રૂપઞ્ચેત્થ રૂપક્ખન્ધો, નામં ચત્તારો અરૂપિનો ખન્ધાતિ પઞ્ચક્ખન્ધમત્તં હોતિ. નામરૂપવિનિમુત્તા હિ પઞ્ચક્ખન્ધા, પઞ્ચક્ખન્ધવિનિમુત્તં વા નામરૂપં નત્થિ. સો ‘‘ઇમે પઞ્ચક્ખન્ધા કિં હેતુકા’’તિ ઉપપરિક્ખન્તો ‘‘અવિજ્જાદિહેતુકા’’તિ પસ્સતિ. તતો ‘‘પચ્ચયો ચેવ પચ્ચયુપ્પન્નઞ્ચ ઇદં, અઞ્ઞો સત્તો વા પુગ્ગલો વા નત્થિ, સુદ્ધસઙ્ખારપુઞ્જમત્તમેવા’’તિ સપ્પચ્ચયનામરૂપવસેન તિલક્ખણં આરોપેત્વા વિપસ્સનાપટિપાટિયા ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા’’તિ સમ્મસન્તો વિચરતિ, સો અજ્જ અજ્જાતિ પટિવેધં આકઙ્ખમાનો તથારૂપે દિવસે ઉતુસપ્પાયં, પુગ્ગલસપ્પાયં, ભોજનસપ્પાયં, ધમ્મસવનસપ્પાયં વા લભિત્વા એકપલ્લઙ્કેન નિસિન્નોવ વિપસ્સનં મત્થકં પાપેત્વા અરહત્તે પતિટ્ઠાતિ. એવમિમેસમ્પિ તિણ્ણં જનાનં યાવ અરહત્તા કમ્મટ્ઠાનં કથિતં હોતિ.

ઇધ પન ભગવા અરૂપકમ્મટ્ઠાનં કથેન્તો વેદનાસીસેન કથેસિ. ફસ્સવસેન હિ વિઞ્ઞાણવસેન વા કથિયમાનં એતસ્સ ન પાકટં હોતિ, અન્ધકારં વિય ખાયતિ. વેદનાવસેન પન પાકટં હોતિ. કસ્મા? વેદનાનં ઉપ્પત્તિયા પાકટતાય. સુખદુક્ખવેદનાનઞ્હિ ઉપ્પત્તિ પાકટા. યદા સુખં ઉપ્પજ્જતિ, તદા સકલં સરીરં ખોભેન્તં મદ્દન્તં ફરમાનં અભિસન્દયમાનં સતધોતસપ્પિં ખાદાપયન્તં વિય, સતપાકતેલં મક્ખયમાનં વિય, ઘટસહસ્સેન પરિળાહં નિબ્બાપયમાનં વિય, ‘‘અહો સુખં, અહો સુખ’’ન્તિ વાચં નિચ્છારયમાનમેવ ઉપ્પજ્જતિ. યદા દુક્ખં ઉપ્પજ્જતિ, તદા સકલસરીરં ખોભેન્તં મદ્દન્તં ફરમાનં અભિસન્દયમાનં તત્તફાલં પવેસેન્તં વિય, વિલીનતમ્બલોહેન આસિઞ્ચન્તં વિય, સુક્ખતિણવનપ્પતિમ્હિ અરઞ્ઞે દારુઉક્કાકલાપં ખિપમાનં વિય ‘‘અહો દુક્ખં, અહો દુક્ખ’’ન્તિ વિપ્પલાપયમાનમેવ ઉપ્પજ્જતિ. ઇતિ સુખદુક્ખવેદનાનં ઉપ્પત્તિ પાકટા હોતિ.

અદુક્ખમસુખા પન દુદ્દીપના અન્ધકારેન વિય અભિભૂતા. સા સુખદુક્ખાનં અપગમે સાતાસાતપટિક્ખેપવસેન મજ્ઝત્તાકારભૂતા અદુક્ખમસુખા વેદનાતિ નયતો ગણ્હન્તસ્સ પાકટા હોતિ. યથા કિં? યથા અન્તરા પિટ્ઠિપાસાણં આરુહિત્વા પલાતસ્સ મિગસ્સ અનુપદં ગચ્છન્તો મિગલુદ્દકો પિટ્ઠિપાસાણસ્સ ઓરભાગેપિ પરભાગેપિ પદં દિસ્વા મજ્ઝે અપસ્સન્તોપિ ‘‘ઇતો આરુળ્હો, ઇતો ઓરુળ્હો, મજ્ઝે પિટ્ઠિપાસાણે ઇમિના પદેસેન ગતો ભવિસ્સતી’’તિ નયતો જાનાતિ. એવં આરુળ્હટ્ઠાને પદં વિય હિ સુખવેદનાય ઉપ્પત્તિ પાકટા હોતિ, ઓરુળ્હટ્ઠાને પદં વિય દુક્ખવેદનાય ઉપ્પત્તિ પાકટા હોતિ, ઇતો આરુય્હ, ઇતો ઓરુય્હ, મજ્ઝે એવં ગતોતિ નયતો ગહણં વિય સુખદુક્ખાનં અપગમે સાતાસાતપટિક્ખેપવસેન મજ્ઝત્તાકારભૂતા અદુક્ખમસુખા વેદનાતિ નયતો ગણ્હન્તસ્સ પાકટા હોતિ. એવં ભગવા પઠમં રૂપકમ્મટ્ઠાનં કથેત્વા પચ્છા અરૂપકમ્મટ્ઠાનં વેદનાવસેન નિવત્તેત્વા દસ્સેસિ.

ન કેવલઞ્ચ ઇધેવ એવં દસ્સેસિ, મહાસતિપટ્ઠાને, મજ્ઝિમનિકાયમ્હિ સતિપટ્ઠાને, ચૂળતણ્હાસઙ્ખયે, મહાતણ્હાસઙ્ખયે, ચૂળવેદલ્લસુત્તે, મહાવેદલ્લસુત્તે, રટ્ઠપાલસુત્તે, માગણ્ડિયસુત્તે, ધાતુવિભઙ્ગે, આનેઞ્જસપ્પાયે, સકલે વેદનાસંયુત્તેતિ એવં અનેકેસુ સુત્તન્તેસુ પઠમં રૂપકમ્મટ્ઠાનં કથેત્વા પચ્છા અરૂપકમ્મટ્ઠાનં વેદનાવસેન નિવત્તેત્વા દસ્સેસિ. યથા ચ તેસુ તેસુ, એવં ઇમસ્મિમ્પિ સક્કપઞ્હે પઠમં રૂપકમ્મટ્ઠાનં કથેત્વા પચ્છા અરૂપકમ્મટ્ઠાનં વેદનાવસેન નિવત્તેત્વા દસ્સેસિ. રૂપકમ્મટ્ઠાનં પનેત્થ વેદનાય આરમ્મણમત્તકંયેવ સઙ્ખિત્તં, તસ્મા પાળિયં નારુળ્હં ભવિસ્સતિ.

૩૬૦. અરૂપકમ્મટ્ઠાને યં તસ્સ પાકટં વેદનાવસેન અભિનિવેસમુખં, તમેવ દસ્સેતું સોમનસ્સંપાહં, દેવાનમિન્દાતિઆદિમાહ. તત્થ દુવિધેનાતિ દ્વિવિધેન, દ્વીહિ કોટ્ઠાસેહીતિ અત્થો. એવરૂપં સોમનસ્સં ન સેવિતબ્બન્તિ એવરૂપં ગેહસિતસોમનસ્સં ન સેવિતબ્બં. ગેહસિતસોમનસ્સં નામ ‘‘તત્થ કતમાનિ છ ગેહસિતાનિ સોમનસ્સાનિ? ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાનં રૂપાનં ઇટ્ઠાનં કન્તાનં મનાપાનં મનોરમાનં લોકામિસપટિસંયુત્તાનં પટિલાભં વા પટિલાભતો સમનુપસ્સતો, પુબ્બે વા પટિલદ્ધપુબ્બં અતીતં નિરુદ્ધં વિપરિણતં સમનુસ્સરતો ઉપ્પજ્જતિ સોમનસ્સં, યં એવરૂપં સોમનસ્સં, ઇદં વુચ્ચતિ ગેહસિતં સોમનસ્સ’’ન્તિ એવં છસુ દ્વારેસુ વુત્તકામગુણનિસ્સિતં સોમનસ્સં (મ. નિ. ૩.૩૦૬).

એવરૂપં સોમનસ્સં સેવિતબ્બન્તિ એવરૂપં નેક્ખમ્મસિતં સોમનસ્સં સેવિતબ્બં. નેક્ખમ્મસિતં સોમનસ્સં નામ – ‘‘તત્થ કતમાનિ છ નેક્ખમ્મસિતાનિ સોમનસ્સાનિ? રૂપાનં ત્વેવ અનિચ્ચતં વિદિત્વા વિપરિણામવિરાગનિરોધં પુબ્બે ચેવ રૂપા એતરહિ ચ સબ્બે તે રૂપા અનિચ્ચા, દુક્ખા, વિપરિણામધમ્માતિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો ઉપ્પજ્જતિ સોમનસ્સં, યં એવરૂપં સોમનસ્સં, ઇદં વુચ્ચતિ નેક્ખમ્મસિતં સોમનસ્સ’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૩૦૮) એવં છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે અનિચ્ચાદિવસેન વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા ઉસ્સુક્કાપેતું સક્કોન્તસ્સ ‘‘ઉસ્સુક્કિતા મે વિપસ્સના’’તિ સોમનસ્સજાતસ્સ ઉપ્પન્નં સોમનસ્સં. સેવિતબ્બન્તિ ઇદં નેક્ખમ્મવસેન, વિપસ્સનાવસેન, અનુસ્સતિવસેન, પઠમજ્ઝાનાદિવસેન ચ ઉપ્પજ્જનકસોમનસ્સં સેવિતબ્બં નામ.

તત્થ યં ચે સવિતક્કં સવિચારન્તિ તસ્મિમ્પિ નેક્ખમ્મસિતે સોમનસ્સે યં નેક્ખમ્મવસેન, વિપસ્સનાવસેન, અનુસ્સતિવસેન, પઠમજ્ઝાનવસેન ચ ઉપ્પન્નં સવિતક્કં સવિચારં સોમનસ્સન્તિ જાનેય્ય. યં ચે અવિતક્કં અવિચારન્તિ યં પન દુતિયતતિયજ્ઝાનવસેન ઉપ્પન્નં અવિતક્કં અવિચારં સોમનસ્સન્તિ જાનેય્ય. યે અવિતક્કે અવિચારે, તે પણીતતરેતિ એતેસુપિ દ્વીસુ યં અવિતક્કં અવિચારં, તં પણીતતરન્તિ અત્થો.

ઇમિના કિં કથિતં હોતિ? દ્વિન્નં અરહત્તં કથિતં. કથં? એકો કિર ભિક્ખુ સવિતક્કસવિચારે સોમનસ્સે વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા ‘‘ઇદં સોમનસ્સં કિં નિસ્સિત’’ન્તિ ઉપધારેન્તો ‘‘વત્થુનિસ્સિત’’ન્તિ પજાનાતીતિ ફસ્સપઞ્ચમકે વુત્તનયેનેવ અનુક્કમેન અરહત્તે પતિટ્ઠાતિ. એકો અવિતક્કઅવિચારે સોમનસ્સે વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા વુત્તનયેનેવ અરહત્તે પતિટ્ઠાતિ. તત્થ અભિનિવિટ્ઠસોમનસ્સેસુપિ સવિતક્કસવિચારતો અવિતક્કઅવિચારં પણીતતરં. સવિતક્કસવિચારસોમનસ્સવિપસ્સનાતોપિ અવિતક્કઅવિચારવિપસ્સના પણીતતરા. સવિતક્કસવિચારસોમનસ્સફલસમાપત્તિતોપિ અવિતક્કઅવિચારસોમનસ્સફલસમાપત્તિયેવ પણીતતરા. તેનાહ ભગવા ‘‘યે અવિતક્કે અવિચારે, તે પણીતતરે’’તિ.

૩૬૧. એવરૂપં દોમનસ્સં ન સેવિતબ્બન્તિ એવરૂપં ગેહસિતદોમનસ્સં ન સેવિતબ્બં. ગેહસિતદોમનસ્સં નામ – ‘‘તત્થ કતમાનિ છ ગેહસિતાનિ દોમનસ્સાનિ? ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાનં રૂપાનં ઇટ્ઠાનં કન્તાનં મનાપાનં મનોરમાનં લોકામિસપટિસંયુત્તાનં અપ્પટિલાભં વા અપ્પટિલાભતો સમનુપસ્સતો પુબ્બે વા અપટિલદ્ધપુબ્બં અતીતં નિરુદ્ધં વિપરિણતં સમનુસ્સરતો ઉપ્પજ્જતિ દોમનસ્સં, યં એવરૂપં દોમનસ્સં, ઇદં વુચ્ચતિ ગેહસિતદોમનસ્સ’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૩૦૭). એવં છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠારમ્મણં નાનુભવિં, નાનુભવિસ્સામિ, નાનુભવામીતિ વિતક્કયતો ઉપ્પન્નં કામગુણનિસ્સિતં દોમનસ્સં.

એવરૂપં દોમનસ્સં સેવિતબ્બન્તિ એવરૂપં નેક્ખમ્મસિતદોમનસ્સં સેવિતબ્બં. નેક્ખમ્મસિતદોમનસ્સં નામ – ‘‘તત્થ કતમાનિ છ નેક્ખમ્મસિતાનિ દોમનસ્સાનિ? રૂપાનં ત્વેવ અનિચ્ચતં વિદિત્વા વિપરિણામવિરાગનિરોધં પુબ્બે ચેવ રૂપા એતરહિ ચ સબ્બે તે રૂપા અનિચ્ચા, દુક્ખા, વિપરિણામધમ્માતિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્પપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા અનુત્તરેસુ વિમોક્ખેસુ પિહં ઉપટ્ઠાપેતિ ‘કુદાસ્સુ નામાહં તદાયતનં, ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સામિ, યદરિયા એતરહિ આયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તી’તિ. ઇતિ અનુત્તરેસુ વિમોક્ખેસુ પિહં ઉપટ્ઠાપયતો ઉપ્પજ્જતિ પિહપચ્ચયા દોમનસ્સં, યં એવરૂપં દોમનસ્સં, ઇદં વુચ્ચતિ નેક્ખમ્મસિતદોમનસ્સ’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૩૦૭) એવં છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે અનુત્તરવિમોક્ખસઙ્ખાતઅરિયફલધમ્મેસુ પિહં ઉપટ્ઠપેત્વા તદધિગમાય અનિચ્ચાદિવસેન વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા ઉસ્સુક્કાપેતુમસક્કોન્તસ્સ ઇમમ્પિ પક્ખં, ઇમમ્પિ માસં, ઇમમ્પિ સંવચ્છરં વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરિયભૂમિં પાપુણિતું નાસક્ખિન્તિ અનુસોચતો ઉપ્પન્નં દોમનસ્સં. સેવિતબ્બન્તિ ઇદં નેક્ખમ્મવસેન, વિપસ્સનાવસેન, અનુસ્સતિવસેન, પઠમજ્ઝાનાદિવસેન ચ ઉપ્પજ્જનકદોમનસ્સં સેવિતબ્બં નામ.

તત્થ યં ચે સવિતક્કસવિચારન્તિ તસ્મિમ્પિ દુવિધે દોમનસ્સે ગેહસિતદોમનસ્સમેવ સવિતક્કસવિચારદોમનસ્સં નામ. નેક્ખમ્મવસેન, વિપસ્સનાવસેન, અનુસ્સતિવસેન, પઠમદુતિયજ્ઝાનવસેન ચ ઉપ્પન્નદોમનસ્સં પન અવિતક્કઅવિચારદોમનસ્સન્તિ વેદિતબ્બં. નિપ્પરિયાયેન પન અવિતક્કઅવિચારદોમનસ્સં નામ નત્થિ. દોમનસ્સિન્દ્રિયઞ્હિ એકંસેન અકુસલઞ્ચેવ સવિતક્કસવિચારઞ્ચ, એતસ્સ પન ભિક્ખુનો મઞ્ઞનવસેન સવિતક્કસવિચારન્તિ ચ અવિતક્કઅવિચારન્તિ ચ વુત્તં.

તત્રાયં નયો – ઇધ ભિક્ખુ દોમનસ્સપચ્ચયભૂતે સવિતક્કસવિચારધમ્મે અવિતક્કઅવિચારધમ્મે ચ દોમનસ્સપચ્ચયા એવ ઉપ્પન્ને મગ્ગફલધમ્મે ચ અઞ્ઞેસં પટિપત્તિદસ્સનવસેન દોમનસ્સન્તિ ગહેત્વા ‘‘કદા નુ ખો મે સવિતક્કસવિચારદોમનસ્સે વિપસ્સના પટ્ઠપિતા ભવિસ્સતિ, કદા અવિતક્કઅવિચારદોમનસ્સે’’તિ ચ ‘‘કદા નુ ખો મે સવિતક્કસવિચારદોમનસ્સફલસમાપત્તિ નિબ્બત્તિતા ભવિસ્સતિ, કદા અવિતક્કઅવિચારદોમનસ્સફલસમાપત્તી’’તિ ચિન્તેત્વા તેમાસિકં, છમાસિકં, નવમાસિકં વા પટિપદં ગણ્હાતિ. તેમાસિકં ગહેત્વા પઠમમાસે એકં યામં જગ્ગતિ, દ્વે યામે નિદ્દાય ઓકાસં કરોતિ, મજ્ઝિમે માસે દ્વે યામે જગ્ગતિ, એકં યામં નિદ્દાય ઓકાસં કરોતિ, પચ્છિમમાસે ચઙ્કમનિસજ્જાયેવ યાપેતિ. એવં ચે અરહત્તં પાપુણાતિ, ઇચ્ચેતં કુસલં. નો ચે પાપુણાતિ, વિસેસેત્વા છમાસિકં ગણ્હાતિ. તત્રાપિ દ્વે દ્વે માસે વુત્તનયેન પટિપજ્જિત્વા અરહત્તં પાપુણિતું અસક્કોન્તો વિસેસેત્વા નવમાસિકં ગણ્હાતિ. તત્રાપિ તયો તયો માસે તથેવ પટિપજ્જિત્વા અરહત્તં પાપુણિતું અસક્કોન્તસ્સ ‘‘ન લદ્વં વત મે સબ્રહ્મચારીહિ સદ્ધિં વિસુદ્ધિપવારણં પવારેતુ’’ન્તિ આવજ્જતો દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ, અસ્સુધારા પવત્તન્તિ ગામન્તપબ્ભારવાસીમહાસીવત્થેરસ્સ વિય.

મહાસીવત્થેરવત્થુ

થેરો કિર અટ્ઠારસ મહાગણે વાચેસિ. તસ્સોવાદે ઠત્વા તિંસસહસ્સા ભિક્ખૂ અરહત્તં પાપુણિંસુ. અથેકો ભિક્ખુ ‘‘મય્હં તાવ અબ્ભન્તરે ગુણા અપ્પમાણા, કીદિસા નુ ખો મે આચરિયસ્સ ગુણા’’તિ આવજ્જન્તો પુથુજ્જનભાવં પસ્સિત્વા ‘‘અમ્હાકં આચરિયો અઞ્ઞેસં અવસ્સયો હોતિ, અત્તનો ભવિતું ન સક્કોતિ, ઓવાદમસ્સ દસ્સામી’’તિ આકાસેન ગન્ત્વા વિહારસમીપે ઓતરિત્વા દિવાટ્ઠાને નિસિન્નં આચરિયં ઉપસઙ્કમિત્વા વત્તં દસ્સેત્વા એકમન્તં નિસીદિ.

થેરો – ‘‘કિં કારણા આગતોસિ પિણ્ડપાતિકા’’તિ આહ. એકં અનુમોદનં ગણ્હિસ્સામીતિ આગતોસ્મિ, ભન્તેતિ. ઓકાસો ન ભવિસ્સતિ, આવુસોતિ? વિતક્કમાળકે ઠિતકાલે પુચ્છિસ્સામિ, ભન્તેતિ. તસ્મિં ઠાને અઞ્ઞે પુચ્છન્તીતિ. ભિક્ખાચારમગ્ગે, ભન્તેતિ. તત્રાપિ અઞ્ઞે પુચ્છન્તીતિ. દુપટ્ટનિવાસનટ્ઠાને, સઙ્ઘાટિપારુપનટ્ઠાને, પત્તનીહરણટ્ઠાને, ગામે ચરિત્વા આસનસાલાયં યાગુપીતકાલે, ભન્તેતિ. તત્થ અટ્ઠકથાથેરા અત્તનો કઙ્ખં વિનોદેન્તિ, આવુસોતિ. અન્તોગામતો નિક્ખન્તકાલે પુચ્છિસ્સામિ, ભન્તેતિ. તત્રાપિ અઞ્ઞે પુચ્છન્તિ, આવુસોતિ. અન્તરામગ્ગે, ભન્તે, ભોજનસાલાયં ભત્તકિચ્ચપરિયોસાને, ભન્તે, દિવાટ્ઠાને, પાદધોવનકાલે, મુખધોવનકાલે, ભન્તેતિ? તદા અઞ્ઞે પુચ્છન્તીતિ. તતો પટ્ઠાય યાવ અરુણા અપરે પુચ્છન્તિ, આવુસોતિ. દન્તકટ્ઠં ગહેત્વા મુખધોવનત્થં ગમનકાલે, ભન્તેતિ? તદા અઞ્ઞે પુચ્છન્તીતિ. મુખં ધોવિત્વા આગમનકાલે, ભન્તેતિ? તત્રાપિ અઞ્ઞે પુચ્છન્તીતિ. સેનાસનં પવિસિત્વા નિસિન્નકાલે, ભન્તેતિ? તત્રાપિ અઞ્ઞે પુચ્છન્તીતિ. ભન્તે, નનુ મુખં ધોવિત્વા સેનાસનં પવિસિત્વા તયો ચત્તારો પલ્લઙ્કે ઉસુમં ગાહાપેત્વા યોનિસોમનસિકારે કમ્મં કરોન્તાનં ઓકાસકાલેન ભવિતબ્બં સિયા, મરણખણમ્પિ ન લભિસ્સથ, ભન્તે, ફલકસદિસત્થ ભન્તે પરસ્સ અવસ્સયો હોથ, અત્તનો ભવિતું ન સક્કોથ, ન મે તુમ્હાકં અનુમોદનાય અત્થોતિ આકાસે ઉપ્પતિત્વા અગમાસિ.

થેરો – ‘‘ઇમસ્સ ભિક્ખુનો પરિયત્તિયા કમ્મં નત્થિ, મય્હં પન અઙ્કુસકો ભવિસ્સામીતિ આગતો’’તિ ઞત્વા ‘‘ઇદાનિ ઓકાસો ન ભવિસ્સતિ, પચ્ચૂસકાલે ગમિસ્સામી’’તિ પત્તચીવરં સમીપે કત્વા સબ્બં દિવસભાગં પઠમયામમજ્ઝિમયામઞ્ચ ધમ્મં વાચેત્વા પચ્છિમયામે એકસ્મિં થેરે ઉદ્દેસં ગહેત્વા નિક્ખન્તે પત્તચીવરં ગહેત્વા તેનેવ સદ્ધિં નિક્ખન્તો. નિસિન્નઅન્તેવાસિકા આચરિયો કેનચિ પપઞ્ચેન નિક્ખન્તોતિ મઞ્ઞિંસુ. નિક્ખન્તો થેરો કોચિ દેવ સમાનાચરિયભિક્ખૂતિ સઞ્ઞં અકાસિ.

થેરો કિર ‘‘માદિસસ્સ અરહત્તં નામ કિં, દ્વીહતીહેનેવ પાપુણિત્વા પચ્ચાગમિસ્સામી’’તિ અન્તેવાસિકાનં અનારોચેત્વાવ આસાળ્હીમાસસ્સ જુણ્હપક્ખતેરસિયા નિક્ખન્તો ગામન્તપબ્ભારં ગન્ત્વા ચઙ્કમં આરુય્હ કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તો તં દિવસં અરહત્તં ગહેતું નાસક્ખિ. ઉપોસથદિવસે સમ્પત્તે ‘‘દ્વીહતીહેન અરહત્તં ગણ્હિસ્સામીતિ આગતો, ગહેતું પન નાસક્ખિં. તયો માસે પન તીણિ દિવસાનિ વિય યાવ મહાપવારણા તાવ જાનિસ્સામી’’તિ વસ્સં ઉપગન્ત્વાપિ ગહેતું નાસક્ખિ. પવારણાદિવસે ચિન્તેસિ – ‘‘અહં દ્વીહતીહેન અરહત્તં ગણ્હિસ્સામીતિ આગતો, તેમાસેનાપિ નાસક્ખિં, સબ્રહ્મચારિનો પન વિસુદ્ધિપવારણં પવારેન્તી’’તિ. તસ્સેવં ચિન્તયતો અસ્સુધારા પવત્તન્તિ. તતો ‘‘ન મઞ્ચે મય્હં ચતૂહિ ઇરિયાપથેહિ મગ્ગફલં ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, અરહત્તં અપ્પત્વા નેવ મઞ્ચે પિટ્ઠિં પસારેસ્સામિ, ન પાદે ધોવિસ્સામી’’તિ મઞ્ચં ઉસ્સાપેત્વા ઠપેસિ. પુન અન્તોવસ્સં પત્તં, અરહત્તં ગહેતું નાસક્ખિયેવ. એકૂનતિંસપવારણાસુ અસ્સુધારા પવત્તન્તિ. ગામદારકા થેરસ્સ પાદેસુ ફાલિતટ્ઠાનાનિ કણ્ટકેહિ સિબ્બન્તિ, દવં કરોન્તાપિ ‘‘અય્યસ્સ મહાસીવત્થેરસ્સ વિય પાદા હોન્તૂ’’તિ દવં કરોન્તિ.

થેરો તિંસસંવચ્છરે મહાપવારણાદિવસે આલમ્બણફલકં નિસ્સાય ઠિતો ‘‘ઇદાનિ મે તિંસ વસ્સાનિ સમણધમ્મં કરોન્તસ્સ, નાસક્ખિં અરહત્તં પાપુણિતું, અદ્ધા મે ઇમસ્મિં અત્તભાવે મગ્ગો વા ફલં વા નત્થિ, ન મે લદ્ધં સબ્રહ્મચારીહિ સદ્ધિં વિસુદ્ધિપવારણં પવારેતુ’’ન્તિ ચિન્તેસિ. તસ્સેવં ચિન્તયતોવ દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જિ, અસ્સુધારા પવત્તન્તિ. અથ અવિદૂરટ્ઠાને એકા દેવધીતા રોદમાના અટ્ઠાસિ. ‘‘કો એત્થ રોદસી’’તિ? ‘‘અહં, ભન્તે, દેવધીતા’’તિ. ‘‘કસ્મા રોદસી’’તિ? ‘‘રોદમાનેન મગ્ગફલં નિબ્બત્તિતં, તેન અહમ્પિ એકં દ્વે મગ્ગફલાનિ નિબ્બત્તેસ્સામીતિ રોદામિ, ભન્તે’’તિ.

તતો થેરો – ‘‘ભો મહાસીવત્થેર, દેવતાપિ તયા સદ્ધિં કેળિં કરોન્તિ, અનુચ્છવિકં નુ ખો તે એત’’ન્તિ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં અગ્ગહેસિ. સો ‘‘ઇદાનિ નિપજ્જિસ્સામી’’તિ સેનાસનં પટિજગ્ગિત્વા મઞ્ચકં પઞ્ઞપેત્વા ઉદકટ્ઠાને ઉદકં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા ‘‘પાદે ધોવિસ્સામી’’તિ સોપાનફલકે નિસીદિ.

અન્તેવાસિકાપિસ્સ ‘‘અમ્હાકં આચરિયસ્સ સમણધમ્મં કાતું ગચ્છન્તસ્સ તિંસ વસ્સાનિ, સક્ખિ નુ ખો વિસેસં નિબ્બત્તેતું, નાસક્ખી’’તિ આવજ્જયમાના ‘‘અરહત્તં પત્વા પાદધોવનત્થં નિસિન્નો’’તિ દિસ્વા ‘‘અમ્હાકં આચરિયો અમ્હાદિસેસુ અન્તેવાસિકેસુ તિટ્ઠન્તેસુ ‘અત્તનાવ પાદે ધોવિસ્સતી’તિ અટ્ઠાનમેતં, અહં ધોવિસ્સામિ અહં ધોવિસ્સામી’’તિ તિંસસહસ્સાનિપિ આકાસેન ગન્ત્વા વન્દિત્વા ‘‘પાદે ધોવિસ્સામ, ભન્તે’’તિ આહંસુ. આવુસો, ઇદાનિ તિંસ વસ્સાનિ હોન્તિ મમ પાદાનં અધોતાનં, તિટ્ઠથ, તુમ્હે, અહમેવ ધોવિસ્સામીતિ.

સક્કોપિ આવજ્જન્તો – ‘‘મય્હં અય્યો મહાસીવત્થેરો અરહત્તં પત્તો તિંસસહસ્સાનં અન્તેવાસિકાનં ‘પાદે ધોવિસ્સામા’તિ આગતાનં પાદે ધોવિતું ન દેતિ. માદિસે પન ઉપટ્ઠાકે તિટ્ઠન્તે ‘મય્હં અય્યો સયં પાદે ધોવિસ્સતી’તિ અટ્ઠાનમેતં, અહં ધોવિસ્સામી’’તિ સન્નિટ્ઠાનં કત્વા સુજાતાય દેવિયા સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ સન્તિકે પાતુરહોસિ. સો સુજં અસુરકઞ્ઞં પુરતો કત્વા ‘‘અપેથ, ભન્તે, માતુગામો’’તિ ઓકાસં કારેત્વા થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા પુરતો ઉક્કુટિકો નિસીદિત્વા ‘‘પાદે ધોવિસ્સામિ, ભન્તે’’તિ આહ. કોસિય, ઇદાનિ મે તિંસ વસ્સાનિ પાદાનં અધોતાનં, દેવતાનઞ્ચ પકતિયાપિ મનુસ્સસરીરગન્ધો નામ જેગુચ્છો, યોજનસતે ઠિતાનમ્પિ કણ્ઠે આસત્તકુણપં વિય હોતિ, અહમેવ ધોવિસ્સામીતિ. ભન્તે, અયં ગન્ધો નામ ન પઞ્ઞાયતિ, તુમ્હાકં પન સીલગન્ધો છ દેવલોકે અતિક્કમિત્વા ઉપરિ ભવગ્ગં પત્વા ઠિતો. સીલગન્ધતો અઞ્ઞો ઉત્તરિતરો ગન્ધો નામ નત્થિ, ભન્તે, તુમ્હાકં સીલગન્ધેનમ્હિ આગતોતિ વામહત્થેન ગોપ્ફકસન્ધિયં ગહેત્વા દક્ખિણહત્થેન પાદતલં પરિમજ્જિ. દહરકુમારસ્સેવ પાદા અહેસું. સક્કો પાદે ધોવિત્વા વન્દિત્વા દેવલોકમેવ ગતો.

એવં ‘‘ન લભામિ સબ્રહ્મચારીહિ સદ્ધિં વિસુદ્ધિપવારણં પવારેતુ’’ન્તિ આવજ્જન્તસ્સ ઉપ્પન્નં દોમનસ્સં નિસ્સાય ભિક્ખુનો મઞ્ઞનવસેન વિપસ્સનાય આરમ્મણમ્પિ વિપસ્સનાપિ મગ્ગોપિ ફલમ્પિ સવિતક્કસવિચારદોમનસ્સન્તિ ચ અવિતક્કાવિચારદોમનસ્સન્તિ ચ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

તત્થ એકો ભિક્ખુ સવિતક્કસવિચારદોમનસ્સે વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા ઇદં દોમનસ્સં કિં નિસ્સિતન્તિ ઉપધારેન્તો વત્થુનિસ્સિતન્તિ પજાનાતીતિ ફસ્સપઞ્ચમકે વુત્તનયેનેવ અનુક્કમેન અરહત્તે પતિટ્ઠાતિ. એકો અવિતક્કાવિચારે દોમનસ્સે વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા વુત્તનયેનેવ અરહત્તે પતિટ્ઠાતિ. તત્થ અભિનિવિટ્ઠદોમનસ્સેસુપિ સવિતક્કસવિચારતો અવિતક્કઅવિચારં પણીતતરં. સવિતક્કસવિચારદોમનસ્સવિપસ્સનાતોપિ અવિતક્કાવિચારદોમનસ્સવિપસ્સના પણીતતરા. સવિતક્કસવિચારદોમનસ્સફલસમાપત્તિતોપિ અવિતક્કાવિચારદોમનસ્સફલસમાપત્તિયેવ પણીતતરા. તેનાહ ભગવા – ‘‘યે અવિતક્કઅવિચારે તે પણીતતરે’’તિ.

૩૬૨. એવરૂપા ઉપેક્ખા ન સેવિતબ્બાતિ એવરૂપા ગેહસિતઉપેક્ખા ન સેવિતબ્બા. ગેહસિતઉપેક્ખા નામ ‘‘તત્થ કતમા છ ગેહસિતઉપેક્ખા. ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ઉપ્પજ્જતિ ઉપેક્ખા બાલસ્સ મૂળ્હસ્સ પુથુજ્જનસ્સ અનોધિજિનસ્સ અવિપાકજિનસ્સ અનાદીનવદસ્સાવિનો અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ, યા એવરૂપા ઉપેક્ખા, રૂપં સા નાતિવત્તતિ, તસ્મા સા ઉપેક્ખા ગેહસિતાતિ વુચ્ચતી’’તિ એવં છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે ગુળપિણ્ડિકે નિલીનમક્ખિકા વિય રૂપાદીનિ અનતિવત્તમાના તત્થેવ લગ્ગા લગ્ગિતા હુત્વા ઉપ્પન્ના કામગુણનિસ્સિતા ઉપેક્ખા ન સેવિતબ્બા.

એવરૂપા ઉપેક્ખા સેવિતબ્બાતિ એવરૂપા નેક્ખમ્મસિતા ઉપેક્ખા સેવિતબ્બા. નેક્ખમ્મસિતા ઉપેક્ખા નામ – ‘‘તત્થ કતમા છ નેક્ખમ્મસિતા ઉપેક્ખા? રૂપાનં ત્વેવ અનિચ્ચતં વિદિત્વા વિપરિણામવિરાગનિરોધં ‘પુબ્બે ચેવ રૂપા એતરહિ ચ, સબ્બે તે રૂપા અનિચ્ચા, દુક્ખા, વિપરિણામધમ્મા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો ઉપ્પજ્જતિ ઉપેક્ખા, યા એવરૂપા ઉપેક્ખા, રૂપં સા અતિવત્તતિ, તસ્મા સા ઉપેક્ખા નેક્ખમ્મસિતાતિ વુચ્ચતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૦૮). એવં છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠાનિટ્ઠઆરમ્મણે આપાથગતે ઇટ્ઠે અરજ્જન્તસ્સ, અનિટ્ઠે અદુસ્સન્તસ્સ, અસમપેક્ખનેન અસમ્મુય્હન્તસ્સ ઉપ્પન્ના વિપસ્સના ઞાણસમ્પયુત્તા ઉપેક્ખા. અપિચ વેદનાસભાગા તત્ર મજ્ઝત્તુપેક્ખાપિ એત્થ ઉપેક્ખાવ. તસ્મા સેવિતબ્બાતિ અયં નેક્ખમ્મવસેન વિપસ્સનાવસેન અનુસ્સતિટ્ઠાનવસેન પઠમદુતિયતતિયચતુત્થજ્ઝાનવસેન ચ ઉપ્પજ્જનકઉપેક્ખા સેવિતબ્બા નામ.

એત્થ યં ચે સવિતક્કં સવિચારન્તિ તાયપિ નેક્ખમ્મસિતઉપેક્ખાય યં નેક્ખમ્મવસેન વિપસ્સનાવસેન અનુસ્સતિટ્ઠાનવસેન પઠમજ્ઝાનવસેન ચ ઉપ્પન્નં સવિતક્કસવિચારં ઉપેક્ખન્તિ જાનેય્ય. યં ચે અવિતક્કં અવિચારન્તિ યં પન દુતિયજ્ઝાનાદિવસેન ઉપ્પન્નં અવિતક્કાવિચારં ઉપેક્ખન્તિ જાનેય્ય. યે અવિતક્કે અવિચારે તે પણીતતરેતિ એતાસુ દ્વીસુ યા અવિતક્કઅવિચારા, સા પણીતતરાતિ અત્થો. ઇમિના કિં કથિતં હોતિ? દ્વિન્નં અરહત્તં કથિતં. એકો હિ ભિક્ખુ સવિતક્કસવિચારઉપેક્ખાય વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અયં ઉપેક્ખા કિં નિસ્સિતાતિ ઉપધારેન્તો વત્થુનિસ્સિતાતિ પજાનાતીતિ ફસ્સપઞ્ચમકે વુત્તનયેનેવ અનુક્કમેન અરહત્તે પતિટ્ઠાતિ. એકો અવિતક્કાવિચારાય ઉપેક્ખાય વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા વુત્તનયેનેવ અરહત્તે પતિટ્ઠાતિ. તત્થ અભિનિવિટ્ઠઉપેક્ખાસુપિ સવિતક્કસવિચારતો અવિતક્કાવિચારા પણીતતરા. સવિતક્કસવિચારઉપેક્ખાવિપસ્સનાતોપિ અવિતક્કાવિચારઉપેક્ખાવિપસ્સનાપણીતતરા. સવિતક્કસવિચારઉપેક્ખાફલસમાપત્તિતોપિ અવિતક્કાવિચારુપેક્ખાફલસમાપત્તિયેવ પણીતતરા. તેનાહ ભગવા ‘‘યે અવિતક્કે અવિચારે તે પણીતતરે’’તિ.

૩૬૩. એવં પટિપન્નો ખો, દેવાનમિન્દ, ભિક્ખુ પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખાનિરોધસારુપ્પગામિનિં પટિપદં પટિપન્નો હોતીતિ ભગવા અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠપેસિ. સક્કો પન સોતાપત્તિફલં પત્તો. બુદ્ધાનઞ્હિ અજ્ઝાસયો હીનો ન હોતિ, ઉક્કટ્ઠોવ હોતિ. એકસ્સપિ બહૂનમ્પિ ધમ્મં દેસેન્તા અરહત્તેનેવ કૂટં ગણ્હન્તિ. સત્તા પન અત્તનો અનુરૂપે ઉપનિસ્સયે ઠિતા કેચિ સોતાપન્ના હોન્તિ, કેચિ સકદાગામી, કેચિ અનાગામી, કેચિ અરહન્તો. રાજા વિય હિ ભગવા, રાજકુમારા વિય વેનેય્યા. યથા હિ રાજા ભોજનકાલે અત્તનો પમાણેન પિણ્ડં ઉદ્ધરિત્વા રાજકુમારાનં ઉપનેતિ, તે તતો અત્તનો મુખપ્પમાણેનેવ કબળં કરોન્તિ, એવં ભગવા અત્તજ્ઝાસયાનુરૂપાય દેસનાય અરહત્તેનેવ કૂટં ગણ્હાતિ. વેનેય્યા અત્તનો ઉપનિસ્સયપ્પમાણેન તતો સોતાપત્તિફલમત્તં વા સકદાગામિઅનાગામિઅરહત્તફલમેવ વા ગણ્હન્તિ. સક્કો પન સોતાપન્નો જાતો. સોતાપન્નો ચ હુત્વા ભગવતો પુરતોયેવ ચવિત્વા તરુણસક્કો હુત્વા નિબ્બત્તિ, દેવતાનઞ્હિ ચવમાનાનં અત્તભાવસ્સ ગતાગતટ્ઠાનં નામ ન પઞ્ઞાયતિ, દીપસિખાગમનં વિય હોતિ. તસ્મા સેસદેવતા ન જાનિંસુ. સક્કો પન સયં ચુતત્તા ભગવા ચ અપ્પટિહતઞાણત્તા દ્વેવ જના જાનિંસુ. અથ સક્કો ચિન્તેસિ ‘‘મય્હઞ્હિ ભગવતા તીસુ ઠાનેસુ નિબ્બત્તિતફલમેવ કથિતં, અયઞ્ચ પન મગ્ગો વા ફલં વા સકુણિકાય વિય ઉપ્પતિત્વા ગહેતું ન સક્કા, આગમનીયપુબ્બભાગપટિપદાય અસ્સ ભવિતબ્બં. હન્દાહં ઉપરિ ખીણાસવસ્સ પુબ્બભાગપટિપદં પુચ્છામી’’તિ.

પાતિમોક્ખસંવરવણ્ણના

૩૬૪. તતો તં પુચ્છન્તો કથં પટિપન્નો પન, મારિસાતિઆદિમાહ. તત્થ પાતિમોક્ખસંવરાયાતિ ઉત્તમજેટ્ઠકસીલસંવરાય. કાયસમાચારમ્પીતિઆદિ સેવિતબ્બકાયસમાચારાદિવસેન પાતિમોક્ખસંવરદસ્સનત્થં વુત્તં. સીલકથા ચ નામેસા કમ્મપથવસેન વા પણ્ણત્તિવસેન વા કથેતબ્બા હોતિ.

તત્થ કમ્મપથવસેન કથેન્તેન અસેવિતબ્બકાયસમાચારો તાવ પાણાતિપાતઅદિન્નાદાનમિચ્છાચારેહિ કથેતબ્બો. પણ્ણત્તિવસેન કથેન્તેન કાયદ્વારે પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદવીતિક્કમવસેન કથેતબ્બો. સેવિતબ્બકાયસમાચારો પાણાતિપાતાદિવેરમણીહિ ચેવ કાયદ્વારે પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદઅવીતિક્કમેન ચ કથેતબ્બો. અસેવિતબ્બવચીસમાચારો મુસાવાદાદિવચીદુચ્ચરિતેન ચેવ વચીદ્વારે પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદવીતિક્કમેન ચ કથેતબ્બો. સેવિતબ્બવચીસમાચારો મુસાવાદાદિવેરમણીહિ ચેવ વચીદ્વારે પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદઅવીતિક્કમેન ચ કથેતબ્બો.

પરિયેસના પન કાયવાચાહિ પરિયેસનાયેવ. સા કાયવચીસમાચારગહણેન ગહિતાપિ સમાના યસ્મા આજીવટ્ઠમકસીલં નામ એતસ્મિઞ્ઞેવ દ્વારદ્વયે ઉપ્પજ્જતિ, ન આકાસે, તસ્મા આજીવટ્ઠમકસીલદસ્સનત્થં વિસું વુત્તા. તત્થ નસેવિતબ્બપરિયેસના અનરિયપરિયેસનાય કથેતબ્બા. સેવિતબ્બપરિયેસના અરિયપરિયેસનાય. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘દ્વેમા, ભિક્ખવે, પરિયેસના અનરિયા ચ પરિયેસના, અરિયા ચ પરિયેસના. કતમા ચ, ભિક્ખવે, અનરિયા પરિયેસના? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો અત્તના જાતિધમ્મો સમાનો જાતિધમ્મંયેવ પરિયેસતિ, અત્તના જરાધમ્મો, બ્યાધિધમ્મો, મરણધમ્મો, સોકધમ્મો, સંકિલેસધમ્મો સમાનો સંકિલેસધમ્મંયેવ પરિયેસતિ.

કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, જાતિધમ્મં વદેથ? પુત્તભરિયં, ભિક્ખવે, જાતિધમ્મં, દાસિદાસં જાતિધમ્મં અજેળકં જાતિધમ્મં, કુક્કુટસૂકરં જાતિધમ્મં, હત્થિગવાસ્સવળવં જાતિધમ્મં, જાતરૂપરજતં જાતિધમ્મં. જાતિધમ્મા હેતે, ભિક્ખવે, ઉપધયો, એત્થાયં ગથિતો મુચ્છિતો અજ્ઝાપન્નો અત્તના જાતિધમ્મો સમાનો જાતિધમ્મંયેવ પરિયેસતિ.

કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, જરાધમ્મં વદેથ? પુત્તભરિયં, ભિક્ખવે, જરાધમ્મં…પે… જરાધમ્મંયેવ પરિયેસતિ.

કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, બ્યાધિધમ્મં વદેથ? પુત્તભરિયં, ભિક્ખવે, બ્યાધિધમ્મં, દાસિદાસં બ્યાધિધમ્મં, અજેળકં, કુક્કુટસૂકરં, હત્થિગવાસ્સવળવં બ્યાધિધમ્મં. બ્યાધિધમ્મા હેતે, ભિક્ખવે, ઉપધયો, એત્થાયં ગથિતો મુચ્છિતો અજ્ઝાપન્નો અત્તના બ્યાધિધમ્મો સમાનો બ્યાધિધમ્મંયેવ પરિયેસતિ.

કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, મરણધમ્મં વદેથ? પુત્તભરિયં, ભિક્ખવે, મરણધમ્મં…પે… મરણધમ્મંયેવ પરિયેસતિ.

કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, સોકધમ્મં વદેથ? પુત્તભરિયં…પે… સોકધમ્મંયેવ પરિયેસતિ.

કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, સંકિલેસધમ્મં વદેથ…પે… જાતરૂપરજતં સંકિલેસધમ્મં. સંકિલેસધમ્મા, હેતે, ભિક્ખવે, ઉપધયો, એત્થાયં ગથિતો મુચ્છિતો અજ્ઝાપન્નો અત્તના સંકિલેસધમ્મો સમાનો સંકિલેસધમ્મંયેવ પરિયેસતિ. અયં, ભિક્ખવે, અનરિયા પરિયેસનાતિ (મ. નિ. ૧.૨૭૪).

અપિચ કુહનાદિવસેન પઞ્ચવિધા, અગોચરવસેન છબ્બિધા વેજ્જકમ્માદિવસેન એકવીસતિવિધા, એવં પવત્તા સબ્બાપિ અનેસના અનરિયપરિયેસનાયેવાતિ વેદિતબ્બા.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, અરિયા પરિયેસના? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો અત્તના જાતિધમ્મો સમાનો જાતિધમ્મે આદીનવં વિદિત્વા અજાતં અનુત્તરં યોગક્ખેમં નિબ્બાનં પરિયેસતિ, અત્તના જરાધમ્મો, બ્યાધિ, મરણ, સોક, સંકિલેસધમ્મો સમાનો સંકિલેસધમ્મે આદીનવં વિદિત્વા અસંકિલિટ્ઠં અનુત્તરં યોગક્ખેમં નિબ્બાનં પરિયેસતિ. અયં અરિયા પરિયેસનાતિ (મ. નિ. ૧.૨૭૫).

અપિચ પઞ્ચ કુહનાદીનિ છ અગોચરે એકવીસતિવિધઞ્ચ અનેસનં વજ્જેત્વા ભિક્ખાચરિયાય ધમ્મેન સમેન પરિયેસનાપિ અરિયપરિયેસનાયેવાતિ વેદિતબ્બા.

એત્થ ચ યો યો ‘‘ન સેવિતબ્બો’’તિ વુત્તો, સો સો પુબ્બભાગે પાણાતિપાતાદીનં સમ્ભારપરિયેસનાપયોગકરણગમનકાલતો પટ્ઠાય ન સેવિતબ્બોવ. ઇતરો આદિતો પટ્ઠાય સેવિતબ્બો, અસક્કોન્તેન ચિત્તમ્પિ ઉપ્પાદેતબ્બં. અપિચ સઙ્ઘભેદાદીનં અત્થાય પરક્કમન્તાનં દેવદત્તાદીનં વિય કાયસમાચારો ન સેવિતબ્બો, દિવસસ્સ દ્વત્તિક્ખત્તું તિણ્ણં રતનાનં ઉપટ્ઠાનગમનાદિવસેન પવત્તો ધમ્મસેનાપતિમહામોગ્ગલ્લાનત્થેરાદીનં વિય કાયસમાચારો સેવિતબ્બો. ધનુગ્ગહપેસનાદિવસેન વાચં ભિન્દન્તાનં દેવદત્તાદીનં વિય વચીસમાચારો ન સેવિતબ્બો, તિણ્ણં રતનાનં ગુણકિત્તનાદિવસેન પવત્તો ધમ્મસેનાપતિમહામોગ્ગલ્લાનત્થેરાદીનં વિય વચીસમાચારો સેવિતબ્બો. અનરિયપરિયેસનં પરિયેસન્તાનં દેવદત્તાદીનં વિય પરિયેસના ન સેવિતબ્બા, અરિયપરિયેસનમેવ પરિયેસન્તાનં ધમ્મસેનાપતિમહામોગ્ગલ્લાનત્થેરાદીનં વિય પરિયેસના સેવિતબ્બા.

એવં પટિપન્નો ખોતિ એવં અસેવિતબ્બં કાયવચીસમાચારં પરિયેસનઞ્ચ પહાય સેવિતબ્બાનં પારિપૂરિયા પટિપન્નો, દેવાનમિન્દ, ભિક્ખુ પાતિમોક્ખસંવરાય ઉત્તમજેટ્ઠકસીલસંવરત્થાય પટિપન્નો નામ હોતીતિ ભગવા ખીણાસવસ્સ આગમનીયપુબ્બભાગપટિપદં કથેસિ.

ઇન્દ્રિયસંવરવણ્ણના

૩૬૫. દુતિયપુચ્છાયં ઇન્દ્રિયસંવરાયાતિ ઇન્દ્રિયાનં પિધાનાય, ગુત્તદ્વારતાય સંવુતદ્વારતાયાતિ અત્થો. વિસ્સજ્જને પનસ્સ ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યં રૂપમ્પીતિઆદિ સેવિતબ્બરૂપાદિવસેન ઇન્દ્રિયસંવરદસ્સનત્થં વુત્તં. તત્થ એવં વુત્તેતિ હેટ્ઠા સોમનસ્સાદિપઞ્હાવિસ્સજ્જનાનં સુતત્તા ઇમિનાપિ એવરૂપેન ભવિતબ્બન્તિ સઞ્જાતપટિભાનો ભગવતા એવં વુત્તે સક્કો દેવાનમિન્દો ભગવન્તં એતદવોચ, એતં ઇમસ્સ ખો અહં, ભન્તેતિ આદિકં વચનં અવોચ. ભગવાપિસ્સ ઓકાસં દત્વા તુણ્હી અહોસિ. કથેતુકામોપિ હિ યો અત્થં સમ્પાદેતું ન સક્કોતિ, અત્થં સમ્પાદેતું સક્કોન્તો વા ન કથેતુકામો હોતિ, ન તસ્સ ભગવા ઓકાસં કરોતિ. અયં પન યસ્મા કથેતુકામો ચેવ, સક્કોતિ ચ અત્થં સમ્પાદેતું તેનસ્સ ભગવા ઓકાસમકાસિ.

તત્થ એવરૂપં ન સેવિતબ્બન્તિ આદીસુ અયં સઙ્ખેપો – યં રૂપં પસ્સતો રાગાદયો ઉપ્પજ્જન્તિ, તં ન સેવિતબ્બં ન દટ્ઠબ્બં ન ઓલોકેતબ્બન્તિ અત્થો. યં પન પસ્સતો અસુભસઞ્ઞા વા સણ્ઠાતિ, પસાદો વા ઉપ્પજ્જતિ, અનિચ્ચસઞ્ઞાપટિલાભો વા હોતિ, તં સેવિતબ્બં.

યં ચિત્તક્ખરં ચિત્તબ્યઞ્જનમ્પિ સદ્દં સુણતો રાગાદયો ઉપ્પજ્જન્તિ, એવરૂપો સદ્દો ન સેવિતબ્બો. યં પન અત્થનિસ્સિતં ધમ્મનિસ્સિતં કુમ્ભદાસિગીતમ્પિ સુણન્તસ્સ પસાદો વા ઉપ્પજ્જતિ, નિબ્બિદા વા સણ્ઠાતિ, એવરૂપો સદ્દો સેવિતબ્બો.

યં ગન્ધં ઘાયતો રાગાદયો ઉપ્પજ્જન્તિ, એવરૂપો ગન્ધો ન સેવિતબ્બો. યં પન ગન્ધં ઘાયતો અસુભસઞ્ઞાદિપટિલાભો હોતિ, એવરૂપો ગન્ધો સેવિતબ્બો.

યં રસં સાયતો રાગાદયો ઉપ્પજ્જન્તિ, એવરૂપો રસો ન સેવિતબ્બો. યં પન રસં સાયતો આહારે પટિકૂલસઞ્ઞા ચેવ ઉપ્પજ્જતિ, સાયિતપચ્ચયા ચ કાયબલં નિસ્સાય અરિયભૂમિં ઓક્કમિતું સક્કોતિ, મહાસીવત્થેરભાગિનેય્યસીવસામણેરસ્સ વિય પરિભુઞ્જન્તસ્સેવ કિલેસક્ખયો વા હોતિ, એવરૂપો રસો સેવિતબ્બો.