નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

દીઘનિકાયે

મહાવગ્ગટ્ઠકથા

૧. મહાપદાનસુત્તવણ્ણના

પુબ્બેનિવાસપટિસંયુત્તકથા

૧. એવં મે સુતં…પે… કરેરિકુટિકાયન્તિ મહાપદાનસુત્તં. તત્રાયં અપુબ્બપદવણ્ણના – કરેરિકુટિકાયન્તિ કરેરીતિ વરુણરુક્ખસ્સ નામં, કરેરિમણ્ડપો તસ્સા કુટિકાય દ્વારે ઠિતો, તસ્મા ‘‘કરેરિકુટિકા’’તિ વુચ્ચતિ, યથા કોસમ્બરુક્ખસ્સ દ્વારે ઠિતત્તા ‘‘કોસમ્બકુટિકા’’તિ. અન્તોજેતવને કિર કરેરિકુટિ કોસમ્બકુટિ ગન્ધકુટિ સલળાગારન્તિ ચત્તારિ મહાગેહાનિ, એકેકં સતસહસ્સપરિચ્ચાગેન નિપ્ફન્નં. તેસુ સલળાગારં રઞ્ઞા પસેનદિના કારિતં, સેસાનિ અનાથપિણ્ડિકેન કારિતાનિ. ઇતિ ભગવા અનાથપિણ્ડિકેન ગહપતિના થમ્ભાનં ઉપરિ કારિતાય દેવવિમાનકપ્પાય કરેરિકુટિકાયં વિહરતિ. પચ્છાભત્તન્તિ એકાસનિકખલુપચ્છાભત્તિકાનં પાતોવ ભુત્તાનં અન્તોમજ્ઝન્હિકેપિ પચ્છાભત્તમેવ. ઇધ પન પકતિભત્તસ્સ પચ્છતો ‘‘પચ્છાભત્ત’’ન્તિ અધિપ્પેતં. પિણ્ડપાતપટિક્કન્તાનન્તિ પિણ્ડપાતતો પટિક્કન્તાનં, ભત્તકિચ્ચં નિટ્ઠપેત્વા ઉટ્ઠિતાનન્તિ અત્થો.

કરેરિમણ્ડલમાળેતિ તસ્સેવ કરેરિમણ્ડપસ્સ અવિદૂરે કતાય નિસીદનસાલાય. સો કિર કરેરિમણ્ડપો ગન્ધકુટિકાય ચ સાલાય ચ અન્તરે હોતિ, તસ્મા ગન્ધકુટીપિ કરેરિકુટિકાપિ સાલાપિ – ‘‘કરેરિમણ્ડલમાળો’’તિ વુચ્ચતિ. પુબ્બેનિવાસપટિસંયુત્તાતિ ‘‘એકમ્પિ જાતિં, દ્વેપિ જાતિયો’’તિ એવં વિભત્તેન પુબ્બેનિવુત્થક્ખન્ધસન્તાનસઙ્ખાતેન પુબ્બેનિવાસેન સદ્ધિં યોજેત્વા પવત્તિતા. ધમ્મીતિ ધમ્મસંયુત્તા.

ઉદપાદીતિ અહો અચ્છરિયં દસબલસ્સ પુબ્બેનિવાસઞાણં, પુબ્બેનિવાસં નામ કે અનુસ્સરન્તિ, કે નાનુસ્સરન્તીતિ. તિત્થિયા અનુસ્સરન્તિ, સાવકા ચ પચ્ચેકબુદ્ધા ચ બુદ્ધા ચ અનુસ્સરન્તિ. કતરતિત્થિયા અનુસ્સરન્તિ? યે અગ્ગપ્પત્તકમ્મવાદિનો, તેપિ ચત્તાલીસંયેવ કપ્પે અનુસ્સરન્તિ, ન તતો પરં. સાવકા કપ્પસતસહસ્સં અનુસ્સરન્તિ. દ્વે અગ્ગસાવકા અસઙ્ખ્યેય્યઞ્ચેવ કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ. પચ્ચેકબુદ્ધા દ્વે અસઙ્ખ્યેય્યાનિ કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ. બુદ્ધાનં પન એત્તકન્તિ પરિચ્છેદો નત્થિ, યાવતકં આકઙ્ખન્તિ, તાવતકં અનુસ્સરન્તિ.

તિત્થિયા ખન્ધપટિપાટિયા અનુસ્સરન્તિ, પટિપાટિં મુઞ્ચિત્વા ન સક્કોન્તિ. પટિપાટિયા અનુસ્સરન્તાપિ અસઞ્ઞભવં પત્વા ખન્ધપ્પવત્તિં ન પસ્સન્તિ, જાલે પતિતા કુણ્ઠા વિય, કૂપે પતિતા પઙ્ગુળા વિય ચ હોન્તિ. તે તત્થ ઠત્વા ‘‘એત્તકમેવ, ઇતો પરં નત્થી’’તિ દિટ્ઠિં ગણ્હન્તિ. ઇતિ તિત્થિયાનં પુબ્બેનિવાસાનુસ્સરણં અન્ધાનં યટ્ઠિકોટિગમનં વિય હોતિ. યથા હિ અન્ધા યટ્ઠિકોટિગ્ગાહકે સતિયેવ ગચ્છન્તિ, અસતિ તત્થેવ નિસીદન્તિ, એવમેવ તિત્થિયા ખન્ધપટિપાટિયાવ અનુસ્સરિતું સક્કોન્તિ, પટિપાટિં વિસ્સજ્જેત્વા ન સક્કોન્તિ.

સાવકાપિ ખન્ધપટિપાટિયાવ અનુસ્સરન્તિ, અસઞ્ઞભવં પત્વા ખન્ધપ્પવત્તિં ન પસ્સન્તિ. એવં સન્તેપિ તે વટ્ટે સંસરણકસત્તાનં ખન્ધાનં અભાવકાલો નામ નત્થિ. અસઞ્ઞભવે પન પઞ્ચકપ્પસતાનિ પવત્તન્તીતિ તત્તકં કાલં અતિક્કમિત્વા બુદ્ધેહિ દિન્નનયે ઠત્વા પરતો અનુસ્સરન્તિ; સેય્યથાપિ આયસ્મા સોભિતો. દ્વે અગ્ગસાવકા પન પચ્ચેકબુદ્ધા ચ ચુતિપટિસન્ધિં ઓલોકેત્વા અનુસ્સરન્તિ. બુદ્ધાનં ચુતિપટિસન્ધિકિચ્ચં નત્થિ, યં યં ઠાનં પસ્સિતુકામા હોન્તિ, તં તદેવ પસ્સન્તિ.

તિત્થિયા ચ પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરમાના અત્તના દિટ્ઠકતસુતમેવ અનુસ્સરન્તિ. તથા સાવકા ચ પચ્ચેકબુદ્ધા ચ. બુદ્ધા પન અત્તના વા પરેહિ વા દિટ્ઠકતસુતં સબ્બમેવ અનુસ્સરન્તિ.

તિત્થિયાનં પુબ્બેનિવાસઞાણં ખજ્જોપનકઓભાસસદિસં, સાવકાનં પદીપોભાસસદિસં, અગ્ગસાવકાનં ઓસધિતારકોભાસસદિસં, પચ્ચેકબુદ્ધાનં ચન્દોભાસસદિસં, બુદ્ધાનં સરદસૂરિયમણ્ડલોભાસસદિસં. તસ્સ એત્તકાનિ જાતિસતાનિ જાતિસહસ્સાનિ જાતિસતસહસ્સાનીતિ વા એત્તકાનિ કપ્પસતાનિ કપ્પસહસ્સાનિ કપ્પસતસહસ્સાનીતિ વા નત્થિ, યં કિઞ્ચિ અનુસ્સરન્તસ્સ નેવ ખલિતં, ન પટિઘાતં હોતિ, આવજ્જનપટિબદ્ધમેવ આકઙ્ખમનસિકારચિત્તુપ્પાદપટિબદ્ધમેવ હોતિ. દુબ્બલપત્તપુટે વેગક્ખિત્તનારાચો વિય, સિનેરુકૂટે વિસ્સટ્ઠઇન્દવજિરં વિય ચ અસજ્જમાનમેવ ગચ્છતિ. ‘‘અહો મહન્તં ભગવતો પુબ્બેનિવાસઞાણ’’ન્તિ એવં ભગવન્તંયેવ આરબ્ભ કથા ઉપ્પન્ના, જાતા પવત્તાતિ અત્થો. તં સબ્બમ્પિ સઙ્ખેપતો દસ્સેતું ‘‘ઇતિપિ પુબ્બેનિવાસો, ઇતિપિ પુબ્વેનિવાસો’’તિ એત્તકમેવ પાળિયં વુત્તં. તત્થ ઇતિપીતિ એવમ્પિ.

૨-૩. અસ્સોસિ ખો…પે… અથ ભગવા અનુપ્પત્તોતિ એત્થ યં વત્તબ્બં, તં બ્રહ્મજાલસુત્તવણ્ણનાયં વુત્તમેવ. અયમેવ હિ વિસેસો – તત્થ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન અસ્સોસિ, ઇધ દિબ્બસોતેન. તત્થ ચ વણ્ણાવણ્ણકથા વિપ્પકતા, ઇધ પુબ્બેનિવાસકથા. તસ્મા ભગવા – ‘‘ઇમે ભિક્ખૂ મમ પુબ્બેનિવાસઞાણં આરબ્ભ ગુણં થોમેન્તિ, પુબ્બેનિવાસઞાણસ્સ પન મે નિપ્ફત્તિં ન જાનન્તિ; હન્દ નેસં તસ્સ નિપ્ફત્તિં કથેત્વા દસ્સામી’’તિ આગન્ત્વા પકતિયાપિ બુદ્ધાનં નિસીદિત્વા ધમ્મદેસનત્થમેવ ઠપિતે તઙ્ખણે ભિક્ખૂહિ પપ્ફોટેત્વા દિન્ને વરબુદ્ધાસને નિસીદિત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે’’તિ પુચ્છાય ચ ‘‘ઇધ, ભન્તે’’તિઆદિપટિવચનસ્સ ચ પરિયોસાને તેસં પુબ્બેનિવાસપટિસંયુત્તં ધમ્મિં કથં કથેતુકામો ઇચ્છેય્યાથ નોતિઆદિમાહ. તત્થ ઇચ્છેય્યાથ નોતિ ઇચ્છેય્યાથ નુ. અથ નં પહટ્ઠમાનસા ભિક્ખૂ યાચમાના એતસ્સ ભગવાતિઆદિમાહંસુ. તત્થ એતસ્સાતિ એતસ્સ ધમ્મિકથાકરણસ્સ.

૪. અથ ભગવા તેસં યાચનં ગહેત્વા કથેતુકામો ‘‘તેન હિ, ભિક્ખવે, સુણાથા’’તિ તે સોતાવધારણસાધુકમનસિકારેસુ નિયોજેત્વા અઞ્ઞેસં અસાધારણં છિન્નવટુમકાનુસ્સરણં પકાસેતુકામો ઇતો સો, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ યં વિપસ્સીતિ યસ્મિં કપ્પે વિપસ્સી. અયઞ્હિ ‘ય’ન્તિ સદ્દો ‘‘યં મે, ભન્તે, દેવાનં તાવતિંસાનં સમ્મુખા સુતં સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં, આરોચેમિ તં, ભગવતો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૨૦૩) પચ્ચત્તવચને દિસ્સતિ. ‘‘યં તં અપુચ્છિમ્હ અકિત્તયી નો, અઞ્ઞં તં પુચ્છામ તદિઙ્ઘ બ્રૂહી’’તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૮૮૧) ઉપયોગવચને. ‘‘અટ્ઠાનમેતં, ભિક્ખવે, અનવકાસો, યં એકિસ્સા લોકધાતુયા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૧.૨૭૭) કરણવચને. ઇધ પન ભુમ્મત્થેતિ દટ્ઠબ્બો. તેન વુત્તં – ‘‘યસ્મિં કપ્પે’’તિ. ઉદપાદીતિ દસસહસ્સિલોકધાતું ઉન્નાદેન્તો ઉપ્પજ્જિ.

ભદ્દકપ્પેતિ પઞ્ચબુદ્ધુપ્પાદપટિમણ્ડિતત્તા સુન્દરકપ્પે સારકપ્પેતિ ભગવા ઇમં કપ્પં થોમેન્તો એવમાહ. યતો પટ્ઠાય કિર અમ્હાકં ભગવતા અભિનીહારો કતો, એતસ્મિં અન્તરે એકકપ્પેપિ પઞ્ચ બુદ્ધા નિબ્બત્તા નામ નત્થિ. અમ્હાકં ભગવતો અભિનીહારસ્સ પુરતો પન તણ્હઙ્કરો, મેધઙ્કરો, સરણઙ્કરો, દીપઙ્કરોતિ ચત્તારો બુદ્ધા એકસ્મિં કપ્પે નિબ્બત્તિંસુ. તેસં ઓરભાગે એકં અસઙ્ખ્યેય્યં બુદ્ધસુઞ્ઞમેવ અહોસિ.

અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પપરિયોસાને પન કોણ્ડઞ્ઞો નામ બુદ્ધો એકોવ એકસ્મિં કપ્પે ઉપ્પન્નો. તતોપિ અસઙ્ખ્યેય્યં બુદ્ધસુઞ્ઞમેવ અહોસિ. અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પપરિયોસાને મઙ્ગલો, સુમનો, રેવતો, સોભિતોતિ ચત્તારો બુદ્ધા એકસ્મિં કપ્પે ઉપ્પન્ના. તતોપિ અસઙ્ખ્યેય્યં બુદ્ધસુઞ્ઞમેવ અહોસિ. અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પપરિયોસાને પન ઇતો કપ્પસતસહસ્સાધિકસ્સ અસઙ્ખ્યેય્યસ્સ ઉપરિ અનોમદસ્સી, પદુમો, નારદોતિ તયો બુદ્ધા એકસ્મિં કપ્પે ઉપ્પન્ના. તતોપિ અસઙ્ખ્યેય્યં બુદ્ધસુઞ્ઞમેવ અહોસિ. અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પપરિયોસાને પન ઇતો કપ્પસતસહસ્સાનં ઉપરિ પદુમુત્તરો ભગવા એકોવ એકસ્મિં કપ્પે ઉપ્પન્નો. તસ્સ ઓરભાગે ઇતો તિંસકપ્પસહસ્સાનં ઉપરિ સુમેધો, સુજાતોતિ દ્વે બુદ્ધા એકસ્મિં કપ્પે ઉપ્પન્ના. તતો ઓરભાગે ઇતો અટ્ઠારસન્નં કપ્પસહસ્સાનં ઉપરિ પિયદસ્સી, અત્થદસ્સી, ધમ્મદસ્સીતિ તયો બુદ્ધા એકસ્મિં કપ્પે ઉપ્પન્ના. અથ ઇતો ચતુનવુતિકપ્પે સિદ્ધત્થો નામ બુદ્ધો એકોવ એકસ્મિં કપ્પે ઉપ્પન્નો. ઇતો દ્વે નવુતિકપ્પે તિસ્સો, ફુસ્સોતિ દ્વે બુદ્ધા એકસ્મિં કપ્પે ઉપ્પન્ના. ઇતો એકનવુતિકપ્પે વિપસ્સી ભગવા ઉપ્પન્નો. ઇતો એકતિંસે કપ્પે સિખી, વેસ્સભૂતિ દ્વે બુદ્ધા ઉપ્પન્ના. ઇમસ્મિં ભદ્દકપ્પે કકુસન્ધો, કોણાગમનો, કસ્સપો, ગોતમો અમ્હાકં સમ્માસમ્બુદ્ધોતિ ચત્તારો બુદ્ધા ઉપ્પન્ના, મેત્તેય્યો ઉપ્પજ્જિસ્સતિ. એવમયં કપ્પો પઞ્ચબુદ્ધુપ્પાદપટિમણ્ડિતત્તા સુન્દરકપ્પો સારકપ્પોતિ ભગવા ઇમં કપ્પં થોમેન્તો એવમાહ.

કિં પનેતં બુદ્ધાનંયેવ પાકટં હોતિ – ‘‘ઇમસ્મિં કપ્પે એત્તકા બુદ્ધા ઉપ્પન્ના વા ઉપ્પજ્જિસ્સન્તીતિ વા’’તિ, ઉદાહુ અઞ્ઞેસમ્પિ પાકટં હોતીતિ? અઞ્ઞેસમ્પિ પાકટં હોતિ. કેસં? સુદ્ધાવાસબ્રહ્માનં. કપ્પસણ્ઠાનકાલસ્મિઞ્હિ એકમસઙ્ખ્યેય્યં એકઙ્ગણં હુત્વા ઠિતે લોકસન્નિવાસે લોકસ્સ સણ્ઠાનત્થાય દેવો વસ્સિતું આરભતિ. આદિતોવ અન્તરટ્ઠકે હિમપાતો વિય હોતિ. તતો તિલમત્તા કણમત્તા તણ્ડુલમત્તા મુગ્ગ-માસ-બદર-આમલક-એળાલુક-કુમ્ભણ્ડ-અલાબુમત્તા ઉદકધારા હુત્વા અનુક્કમેન ઉસભદ્વેઉસભઅડ્ઢગાવુતગાવુતદ્વેગાવુતઅડ્ઢયોજનયોજનદ્વિયોજન…પે… યોજનસતયોજનસહસ્સયોજનસતસહસ્સમત્તા હુત્વા કોટિસતસહસ્સચક્કવાળબ્ભન્તરે યાવ અવિનટ્ઠબ્રહ્મલોકા પૂરેત્વા તિટ્ઠન્તિ. અથ તં ઉદકં અનુપુબ્બેન ભસ્સતિ, ભસ્સન્તે ઉદકે પકતિદેવલોકટ્ઠાનેસુ દેવલોકા સણ્ઠહન્તિ, તેસં સણ્ઠહનવિધાનં વિસુદ્ધિમગ્ગે પુબ્બેનિવાસકથાયં વુત્તમેવ.

મનુસ્સલોકસણ્ઠહનટ્ઠાનં પન પત્તે ઉદકે ધમકરણમુખે પિહિતે વિય વાતવસેન તં ઉદકં સન્તિટ્ઠતિ, ઉદકપિટ્ઠે ઉપ્પલિનિપણ્ણં વિય પથવી સણ્ઠહતિ. મહાબોધિપલ્લઙ્કો વિનસ્સમાને લોકે પચ્છા વિનસ્સતિ, સણ્ઠહમાને પઠમં સણ્ઠહતિ. તત્થ પુબ્બનિમિત્તં હુત્વા એકો પદુમિનિગચ્છો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ સચે તસ્મિં કપ્પે બુદ્ધો નિબ્બત્તિસ્સતિ, પુપ્ફં ઉપ્પજ્જતિ. નો ચે, નુપ્પજ્જતિ. ઉપ્પજ્જમાનઞ્ચ સચે એકો બુદ્ધો નિબ્બત્તિસ્સતિ, એકં ઉપ્પજ્જતિ. સચે દ્વે, તયો, ચત્તારો, પઞ્ચ બુદ્ધા નિબ્બત્તિસ્સન્તિ, પઞ્ચ ઉપ્પજ્જન્તિ. તાનિ ચ ખો એકસ્મિંયેવ નાળે કણ્ણિકાબદ્ધાનિ હુત્વા. સુદ્ધાવાસબ્રહ્માનો ‘‘આયામ, મયં મારિસા, પુબ્બનિમિત્તં પસ્સિસ્સામા’’તિ મહાબોધિપલ્લઙ્કટ્ઠાનં આગચ્છન્તિ, બુદ્ધાનં અનિબ્બત્તનકપ્પે પુપ્ફં ન હોતિ. તે પન અપુપ્ફિતગચ્છં દિસ્વા – ‘‘અન્ધકારો વત ભો લોકો ભવિસ્સતિ, મતા મતા સત્તા અપાયે પૂરેસ્સન્તિ, છ દેવલોકા નવ બ્રહ્મલોકા સુઞ્ઞા ભવિસ્સન્તી’’તિ અનત્તમના હોન્તિ. પુપ્ફિતકાલે પન પુપ્ફં દિસ્વા – ‘‘સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તેસુ માતુકુચ્છિં ઓક્કમન્તેસુ નિક્ખમન્તેસુ સમ્બુજ્ઝન્તેસુ ધમ્મચક્કં પવત્તેન્તેસુ યમકપાટિહારિયં કરોન્તેસુ દેવોરોહનં કરોન્તેસુ આયુસઙ્ખારં ઓસ્સજ્જન્તેસુ પરિનિબ્બાયન્તેસુ દસસહસ્સચક્કવાળકમ્પનાદીનિ પાટિહારિયાનિ દક્ખિસ્સામા’’તિ ચ ‘‘ચત્તારો અપાયા પરિહાયિસ્સન્તિ, છ દેવલોકા નવ બ્રહ્મલોકા પરિપૂરેસ્સન્તી’’તિ ચ અત્તમના ઉદાનં ઉદાનેન્તા અત્તનો અત્તનો બ્રહ્મલોકં ગચ્છન્તિ. ઇમસ્મિં ભદ્દકપ્પે પઞ્ચ પદુમાનિ ઉપ્પજ્જિંસુ. તેસં નિમિત્તાનં આનુભાવેન ચત્તારો બુદ્ધા ઉપ્પન્ના, પઞ્ચમો ઉપ્પજ્જિસ્સતિ. સુદ્ધાવાસબ્રહ્માનોપિ તાનિ પદુમાનિ દિસ્વા ઇમમત્થં જાનિંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘અઞ્ઞેસમ્પિ પાકટં હોતી’’તિ.

આયુપરિચ્છેદવણ્ણના

૫-૭. ઇતિ ભગવા – ‘‘ઇતો સો, ભિક્ખવે’’તિઆદિના નયેન કપ્પપરિચ્છેદવસેન પુબ્બેનિવાસં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તેસં બુદ્ધાનં જાતિપરિચ્છેદાદિવસેન દસ્સેતું વિપસ્સી, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ આયુપરિચ્છેદે પરિત્તં લહુકન્તિ ઉભયમેતં અપ્પકસ્સેવ વેવચનં. યઞ્હિ અપ્પકં, તં પરિત્તઞ્ચેવ લહુકઞ્ચ હોતિ.

અપ્પં વા ભિય્યોતિ વસ્સસતતો વા ઉપરિ અપ્પં, અઞ્ઞં વસ્સસતં અપત્વા વીસં વા તિંસં વા ચત્તાલીસં વા પણ્ણાસં વા સટ્ઠિ વા વસ્સાનિ જીવતિ. એવં દીઘાયુકો પન અતિદુલ્લભો, અસુકો કિર એવં ચિરં જીવતીતિ તત્થ તત્થ ગન્ત્વા દટ્ઠબ્બો હોતિ. તત્થ વિસાખા ઉપાસિકા વીસવસ્સસતં જીવતિ, તથા પોક્ખરસાતિ બ્રાહ્મણો, બ્રહ્માયુ બ્રાહ્મણો, સેલો બ્રાહ્મણો, બાવરિયબ્રાહ્મણો, આનન્દત્થેરો, મહાકસ્સપત્થેરોતિ. અનુરુદ્ધત્થેરો પન વસ્સસતઞ્ચેવ પણ્ણાસઞ્ચ વસ્સાનિ, બાકુલત્થેરો વસ્સસતઞ્ચેવ સટ્ઠિ ચ વસ્સાનિ. અયં સબ્બદીઘાયુકો. સોપિ દ્વે વસ્સસતાનિ ન જીવતિ.

વિપસ્સીઆદયો પન સબ્બેપિ બોધિસત્તા મેત્તાપુબ્બભાગેન સોમનસ્સસહગતઞાણસમ્પયુત્તઅસઙ્ખારિકચિત્તેન માતુકુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગણ્હિંસુ. તેન ચિત્તેન ગહિતાય પટિસન્ધિયા અસઙ્ખ્યેય્યં આયુ, ઇતિ સબ્બે બુદ્ધા અસઙ્ખ્યેય્યાયુકા. તે કસ્મા અસઙ્ખ્યેય્યં ન અટ્ઠંસુ? ઉતુભોજનવિપત્તિયા. ઉતુભોજનવસેન હિ આયુ હાયતિપિ વડ્ઢતિપિ.

તત્થ યદા રાજાનો અધમ્મિકા હોન્તિ, તદા ઉપરાજાનો, સેનાપતિ, સેટ્ઠિ, સકલનગરં, સકલરટ્ઠં અધમ્મિકમેવ હોતિ; અથ તેસં આરક્ખદેવતા, તાસં દેવતાનં મિત્તા ભૂમટ્ઠદેવતા, તાસં દેવતાનં મિત્તા આકાસટ્ઠકદેવતા, આકાસટ્ઠકદેવતાનં મિત્તા ઉણ્હવલાહકા દેવતા, તાસં મિત્તા અબ્ભવલાહકા દેવતા, તાસં મિત્તા સીતવલાહકા દેવતા, તાસં મિત્તા વસ્સવલાહકા દેવતા, તાસં મિત્તા ચાતુમહારાજિકા દેવતા, તાસં મિત્તા તાવતિંસા દેવતા, તાસં મિત્તા યામા દેવતાતિ એવમાદિ. એવં યાવ ભવગ્ગા ઠપેત્વા અરિયસાવકે સબ્બા દેવબ્રહ્મપરિસાપિ અધમ્મિકાવ હોન્તિ. તાસં અધમ્મિકતાય વિસમં ચન્દિમસૂરિયા પરિહરન્તિ, વાતો યથામગ્ગેન ન વાયતિ, અયથામગ્ગેન વાયન્તો આકાસટ્ઠકવિમાનાનિ ખોભેતિ, વિમાનેસુ ખોભિતેસુ દેવતાનં કીળનત્થાય ચિત્તાનિ ન નમન્તિ, દેવતાનં કીળનત્થાય ચિત્તેસુ અનમન્તેસુ સીતુણ્હભેદો ઉતુ યથાકાલેન ન સમ્પજ્જતિ, તસ્મિં અસમ્પજ્જન્તે ન સમ્મા દેવો વસ્સતિ, કદાચિ વસ્સતિ, કદાચિ ન વસ્સતિ; કત્થચિ વસ્સતિ, કત્થચિ ન વસ્સતિ, વસ્સન્તોપિ વપ્પકાલે અઙ્કુરકાલે નાળકાલે પુપ્ફકાલે ખીરગ્ગહણાદિકાલેસુ યથા યથા સસ્સાનં ઉપકારો ન હોતિ, તથા તથા વસ્સતિ ચ વિગચ્છતિ ચ, તેન સસ્સાનિ વિસમપાકાનિ હોન્તિ, વિગતગન્ધવણ્ણરસાદિસમ્પન્નાનિ. એકભાજને પક્ખિત્તતણ્ડુલેસુપિ એકસ્મિં પદેસે ભત્તં ઉત્તણ્ડુલં હોતિ, એકસ્મિં અતિકિલિન્નં, એકસ્મિં સમપાકં. તં પરિભુત્તં કુચ્છિયમ્પિ તીહાકારેહિ પચ્ચતિ. તેન સત્તા બહ્વાબાધા ચેવ હોન્તિ, અપ્પાયુકા ચ. એવં તાવ ઉતુભોજનવસેન આયુ હાયતિ.

યદા પન રાજાનો ધમ્મિકા હોન્તિ, તદા ઉપરાજાનોપિ ધમ્મિકા હોન્તીતિ પુરિમનયેનેવ યાવ બ્રહ્મલોકા સબ્બેપિ ધમ્મિકા હોન્તિ. તેસં ધમ્મિકત્તા સમં ચન્દિમસૂરિયા પરિહરન્તિ, યથામગ્ગેન વાતો વાયતિ, યથામગ્ગેન વાયન્તો આકાસટ્ઠકવિમાનાનિ ન ખોભેતિ, તેસં અખોભા દેવતાનં કીળનત્થાય ચિત્તાનિ નમન્તિ. એવં કાલેન ઉતુ સમ્પજ્જતિ, દેવો સમ્મા વસ્સતિ, વપ્પકાલતો પટ્ઠાય સસ્સાનં ઉપકારં કરોન્તો કાલે વસ્સતિ, કાલે વિગચ્છતિ, તેન સસ્સાનિ સમપાકાનિ સુગન્ધાનિ સુવણ્ણાનિ સુરસાનિ ઓજવન્તાનિ હોન્તિ, તેહિ સમ્પાદિતં ભોજનં પરિભુત્તમ્પિ સમ્મા પરિપાકં ગચ્છતિ, તેન સત્તા અરોગા દીઘાયુકા હોન્તિ. એવં ઉતુભોજનવસેન આયુ વડ્ઢતિ.

તત્થ વિપસ્સી ભગવા અસીતિવસ્સસહસ્સાયુકકાલે નિબ્બત્તો, સિખી સત્તતિવસ્સસહસ્સાયુકકાલેતિ ઇદં અનુપુબ્બેન પરિહીનસદિસં કતં, ન પન એવં પરિહીનં, વડ્ઢિત્વા વડ્ઢિત્વા પરિહીનન્તિ વેદિતબ્બં. કથં? ઇમસ્મિં તાવ કપ્પે કકુસન્ધો ભગવા ચત્તાલીસવસ્સસહસ્સાયુકકાલે નિબ્બત્તો, આયુપ્પમાણં પઞ્ચ કોટ્ઠાસે કત્વા ચત્તારિ ઠત્વા પઞ્ચમે વિજ્જમાનેયેવ પરિનિબ્બુતો. તં આયુ પરિહાયમાનં દસવસ્સકાલં પત્વા પુન વડ્ઢમાનં અસઙ્ખ્યેય્યં હુત્વા તતો પરિહાયમાનં તિંસવસ્સસહસ્સકાલે ઠિતં; તદા કોણાગમનો ભગવા નિબ્બત્તો. તસ્મિમ્પિ તથેવ પરિનિબ્બુતે તં આયુ દસવસ્સકાલં પત્વા પુન વડ્ઢમાનં અસઙ્ખ્યેય્યં હુત્વા પરિહાયિત્વા વીસતિવસ્સસહસ્સકાલે ઠિતં; તદા કસ્સપો ભગવા નિબ્બત્તો. તસ્મિમ્પિ તથેવ પરિનિબ્બુતે તં આયુ દસવસ્સકાલં પત્વા પુન વડ્ઢમાનં અસઙ્ખ્યેય્યં હુત્વા પરિહાયિત્વા વસ્સસતકાલં પત્તં, અથ અમ્હાકં સમ્માસમ્બુદ્ધો નિબ્બત્તો. એવં અનુપુબ્બેન પરિહાયિત્વા પરિહાયિત્વા વડ્ઢિત્વા વડ્ઢિત્વા પરિહીનન્તિ વેદિતબ્બં. તત્થ યં યં આયુપરિમાણેસુ મનુસ્સેસુ બુદ્ધા નિબ્બત્તન્તિ, તેસમ્પિ તં તદેવ આયુપરિમાણં હોતીતિ વેદિતબ્બં.

આયુપરિચ્છેદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

બોધિપરિચ્છેદવણ્ણના

૮. બોધિપરિચ્છેદે પન પાટલિયા મૂલેતિ પાટલિરુક્ખસ્સ હેટ્ઠા. તસ્સા પન પાટલિયા ખન્ધો તં દિવસં પણ્ણાસરતનો હુત્વા અબ્ભુગ્ગતો, સાખા પણ્ણાસરતનાતિ ઉબ્બેધેન રતનસતં અહોસિ. તં દિવસઞ્ચ સા પાટલિ કણ્ણિકાબદ્ધેહિ વિય પુપ્ફેહિ મૂલતો પટ્ઠાય એકસઞ્છન્ના અહોસિ, દિબ્બગન્ધં વાયતિ. ન કેવલઞ્ચ તદા અયમેવ પુપ્ફિતા, દસસહસ્સચક્કવાળે સબ્બપાટલિયો પુપ્ફિતા. ન કેવલઞ્ચ પાટલિયો, દસસહસ્સચક્કવાળે સબ્બરુક્ખાનં ખન્ધેસુ ખન્ધપદુમાનિ, સાખાસુ સાખાપદુમાનિ, લતાસુ લતાપદુમાનિ, આકાસે આકાસપદુમાનિ પુપ્ફિતાનિ, પથવિતલં ભિન્દિત્વાપિ મહાપદુમાનિ ઉટ્ઠિતાનિ. મહાસમુદ્દોપિ પઞ્ચવણ્ણેહિ પદુમેહિ નીલુપ્પલરત્તુપ્પલેહિ ચ સઞ્છન્નો અહોસિ. સકલદસસહસ્સચક્કવાળં ધજમાલાકુલં તત્થ તત્થ નિબદ્ધપુપ્ફદામવિસ્સટ્ઠમાલાગુળવિપ્પકિણ્ણં નાનાવણ્ણકુસુમસમુજ્જલં નન્દનવનચિત્તલતાવનમિસ્સકવનફારુસકવનસદિસં અહોસિ. પુરત્થિમચક્કવાળમુખવટ્ટિયં ઉસ્સિતદ્ધજા પચ્છિમચક્કવાળમુખવટ્ટિં અભિહનન્તિ. પચ્છિમદક્ખિણઉત્તરચક્કવાળમુખવટ્ટિયં ઉસ્સિતદ્ધજા દક્ખિણચક્કવાળમુખવટ્ટિં અભિહનન્તિ. એવં અઞ્ઞમઞ્ઞસિરીસમ્પત્તાનિ ચક્કવાળાનિ અહેસું. અભિસમ્બુદ્ધોતિ સકલં બુદ્ધગુણવિભવસિરિં પટિવિજ્ઝમાનો ચત્તારિ સચ્ચાનિ અભિસમ્બુદ્ધો.

‘‘સિખી, ભિક્ખવે, ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો પુણ્ડરીકસ્સ મૂલે અભિસમ્બુદ્ધો’’તિઆદીસુપિ ઇમિનાવ નયેન પદવણ્ણના વેદિતબ્બા. એત્થ પન પુણ્ડરીકોતિ સેતમ્બરુક્ખો. તસ્સાપિ તદેવ પરિમાણં. તં દિવસઞ્ચ સોપિ દિબ્બગન્ધેહિ પુપ્ફેહિ સુસઞ્છન્નો અહોસિ. ન કેવલઞ્ચ પુપ્ફેહિ, ફલેહિપિ સઞ્છન્નો અહોસિ. તસ્સ એકતો તરુણાનિ ફલાનિ, એકતો મજ્ઝિમાનિ ફલાનિ, એકતો નાતિપક્કાનિ ફલાનિ, એકતો સુપક્કાનિ પક્ખિત્તદિબ્બોજાનિ વિય સુરસાનિ ઓલમ્બન્તિ. યથા સો, એવં સકલદસસહસ્સચક્કવાળેસુ પુપ્ફૂપગરુક્ખા પુપ્ફેહિ, ફલૂપગરુક્ખા ફલેહિ પટિમણ્ડિતા અહેસું.

સાલોતિ સાલરુક્ખો. તસ્સાપિ તદેવ પરિમાણં, તથેવ પુપ્ફસિરીવિભવો વેદિતબ્બો. સિરીસરુક્ખેપિ એસેવ નયો. ઉદુમ્બરરુક્ખે પુપ્ફાનિ નાહેસું, ફલવિભૂતિ પનેત્થ અમ્બે વુત્તનયાવ, તથા નિગ્રોધે, તથા અસ્સત્થે. ઇતિ સબ્બબુદ્ધાનં એકોવ પલ્લઙ્કો, રુક્ખા પન અઞ્ઞેપિ હોન્તિ. તેસુ યસ્સ યસ્સ રુક્ખસ્સ મૂલે ચતુમગ્ગઞાણસઙ્ખાતબોધિં બુદ્ધા પટિવિજ્ઝન્તિ, સો સો બોધીતિ વુચ્ચતિ. અયં બોધિપરિચ્છેદો નામ.

સાવકયુગપરિચ્છેદવણ્ણના

૯. સાવકયુગપરિચ્છેદે પન ખણ્ડતિસ્સન્તિ ખણ્ડો ચ તિસ્સો ચ. તેસુ ખણ્ડો એકપિતિકો કનિટ્ઠભાતા, તિસ્સો પુરોહિતપુત્તો. ખણ્ડો પઞ્ઞાપારમિયા મત્થકં પત્તો, તિસ્સો સમાધિપારમિયા મત્થકં પત્તો. અગ્ગન્તિ ઠપેત્વા વિપસ્સિં ભગવન્તં અવસેસેહિ સદ્ધિં અસદિસગુણતાય ઉત્તમં. ભદ્દયુગન્તિ અગ્ગત્તાયેવ ભદ્દયુગં. અભિભૂસમ્ભવન્તિ અભિભૂ ચ સમ્ભવો ચ. તેસુ અભિભૂ પઞ્ઞાપારમિયા મત્થકં પત્તો. સિખિના ભગવતા સદ્ધિં અરુણવતિતો બ્રહ્મલોકં ગન્ત્વા બ્રહ્મપરિસાય વિવિધાનિ પાટિહારિયાનિ દસ્સેન્તો ધમ્મં દેસેત્વા દસસહસ્સિલોકધાતું અન્ધકારેન ફરિત્વા – ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ સઞ્જાતસંવેગાનં ઓભાસં ફરિત્વા – ‘‘સબ્બે મે રૂપઞ્ચ પસ્સન્તુ, સદ્દઞ્ચ સુણન્તૂ’’તિ અધિટ્ઠહિત્વા – ‘‘આરમ્ભથા’’તિ ગાથાદ્વયં (સં. નિ. ૧.૧૮૫) ભણન્તો સદ્દં સાવેસિ. સમ્ભવો સમાધિપારમિયા મત્થકં પત્તો અહોસિ.

સોણુત્તરન્તિ સોણો ચ ઉત્તરો ચ. તેસુપિ સોણો પઞ્ઞાપારમિં પત્તો, ઉત્તરો સમાધિપારમિં પત્તો અહોસિ. વિધુરસઞ્જીવન્તિ વિધુરો ચ સઞ્જીવો ચ. તેસુ વિધુરો પઞ્ઞાપારમિં પત્તો અહોસિ, સઞ્જીવો સમાધિપારમિં પત્તો. સમાપજ્જનબહુલો રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનકુટિલેણમણ્ડપાદીસુ સમાપત્તિબલેન ઝાયન્તો એકદિવસં અરઞ્ઞે નિરોધં સમાપજ્જિ, અથ નં વનકમ્મિકાદયો ‘‘મતો’’તિ સલ્લક્ખેત્વા ઝાપેસું. સો યથાપરિચ્છેદેન સમાપત્તિતો ઉટ્ઠાય ચીવરાનિ પપ્ફોટેત્વા ગામં પિણ્ડાય પાવિસિ. તદુપાદાયેવ ચ નં ‘‘સઞ્જીવો’’તિ સઞ્જાનિંસુ. ભિય્યોસુત્તરન્તિ ભિય્યોસો ચ ઉત્તરો ચ. તેસુ ભિય્યોસો પઞ્ઞાય ઉત્તરો, ઉત્તરો સમાધિના અગ્ગો અહોસિ. તિસ્સભારદ્વાજન્તિ તિસ્સો ચ ભારદ્વાજો ચ. તેસુ તિસ્સો પઞ્ઞાપારમિં પત્તો, ભારદ્વાજો સમાધિપારમિં પત્તો અહોસિ. સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનન્તિ સારિપુત્તો ચ મોગ્ગલ્લાનો ચ. તેસુ સારિપુત્તો પઞ્ઞાવિસયે, મોગ્ગલ્લાનો સમાધિવિસયે અગ્ગો અહોસિ. અયં સાવકયુગપરિચ્છેદો નામ.

સાવકસન્નિપાતપરિચ્છેદવણ્ણના

૧૦. સાવકસન્નિપાતપરિચ્છેદે વિપસ્સિસ્સ ભગવતો પઠમસન્નિપાતો ચતુરઙ્ગિકો અહોસિ, સબ્બે એહિભિક્ખૂ, સબ્બે ઇદ્ધિયા નિબ્બત્તપત્તચીવરા, સબ્બે અનામન્તિતાવ આગતા, ઇતિ તે ચ ખો પન્નરસે ઉપોસથદિવસે. અથ સત્થા બીજનિં ગહેત્વા નિસિન્નો ઉપોસથં ઓસારેસિ. દુતિયતતિયેસુપિ એસેવ નયો. તથા સેસબુદ્ધાનં સબ્બસન્નિપાતેસુ. યસ્મા પન અમ્હાકં ભગવતો પઠમબોધિયાવ સન્નિપાતો અહોસિ, ઇદઞ્ચ સુત્તં અપરભાગે વુત્તં, તસ્મા ‘‘મય્હં, ભિક્ખવે, એતરહિ એકો સાવકાનં સન્નિપાતો’’તિ અનિટ્ઠપેત્વા ‘‘અહોસી’’તિ વુત્તં.

તત્થ અડ્ઢતેળસાનિ ભિક્ખુસતાનીતિ પુરાણજટિલાનં સહસ્સં, દ્વિન્નં અગ્ગસાવકાનં પરિવારાનિ અડ્ઢતેય્યસતાનીતિ અડ્ઢતેળસાનિ ભિક્ખુસતાનિ. તત્થ દ્વિન્નં અગ્ગસાવકાનં અભિનીહારતો પટ્ઠાય વત્થું કથેત્વા પબ્બજ્જા દીપેતબ્બા. પબ્બજિતાનં પન તેસં મહામોગ્ગલ્લાનો સત્તમે દિવસે અરહત્તં પત્તો. ધમ્મસેનાપતિ પન્નરસમે દિવસે ગિજ્ઝકૂટપબ્બતમજ્ઝે સૂકરખતલેણપબ્ભારે ભાગિનેય્યસ્સ દીઘનખપરિબ્બાજકસ્સ સજ્જિતે ધમ્મયાગે વેદનાપરિગ્ગહસુત્તન્તે (મ. નિ. ૨.૨૦૧) દેસિયમાને દેસનં અનુબુજ્ઝમાનં ઞાણં પેસેત્વા સાવકપારમિઞાણં પત્તો. ભગવા થેરસ્સ અરહત્તપ્પત્તિં ઞત્વા વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા વેળુવનેયેવ પચ્ચુટ્ઠાસિ. થેરો – ‘‘કુહિં નુ ખો ભગવા ગતો’’તિ આવજ્જન્તો વેળુવને પતિટ્ઠિતભાવં ઞત્વા સયમ્પિ વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા વેળુવનેયેવ પચ્ચુટ્ઠાસિ. અથ ભગવા પાતિમોક્ખં ઓસારેસિ. તં સન્નિપાતં સન્ધાય ભગવા – ‘‘અડ્ઢતેળસાનિ ભિક્ખુસતાની’’તિ આહ. અયં સાવકસન્નિપાતપરિચ્છેદો નામ.

ઉપટ્ઠાકપરિચ્છેદવણ્ણના

૧૧. ઉપટ્ઠાકપરિચ્છેદે પન આનન્દોતિ નિબદ્ધુપટ્ઠાકભાવં સન્ધાય વુત્તં. ભગવતો હિ પઠમબોધિયં અનિબદ્ધા ઉપટ્ઠાકા અહેસું. એકદા નાગસમાલો પત્તચીવરં ગહેત્વા વિચરિ, એકદા નાગિતો, એકદા ઉપવાનો, એકદા સુનક્ખત્તો, એકદા ચુન્દો સમણુદ્દેસો, એકદા સાગતો, એકદા મેઘિયો. તત્થ એકદા ભગવા નાગસમાલત્થેરેન સદ્ધિં અદ્ધાનમગ્ગપટિપન્નો દ્વેધાપથં પત્તો. થેરો મગ્ગા ઓક્કમ્મ – ‘‘ભગવા, અહં ઇમિના મગ્ગેન ગચ્છામી’’તિ આહ. અથ નં ભગવા – ‘‘એહિ ભિક્ખુ, ઇમિના મગ્ગેન ગચ્છામા’’તિ આહ. સો – ‘‘હન્દ, ભગવા, તુમ્હાકં પત્તચીવરં ગણ્હથ, અહં ઇમિના મગ્ગેન ગચ્છામી’’તિ વત્વા પત્તચીવરં છમાયં ઠપેતું આરદ્ધો. અથ નં ભગવા – ‘‘આહર, ભિક્ખૂ’’તિ વત્વા પત્તચીવરં ગહેત્વા ગતો. તસ્સપિ ભિક્ખુનો ઇતરેન મગ્ગેન ગચ્છતો ચોરા પત્તચીવરઞ્ચેવ હરિંસુ, સીસઞ્ચ ભિન્દિંસુ. સો – ‘‘ભગવા ઇદાનિ મે પટિસરણં, ન અઞ્ઞો’’તિ ચિન્તેત્વા લોહિતેન ગળિતેન ભગવતો સન્તિકં અગમાસિ. ‘‘કિમિદં ભિક્ખૂ’’તિ ચ વુત્તે તં પવત્તિં આરોચેસિ. અથ નં ભગવા – ‘‘મા ચિન્તયિ, ભિક્ખુ, એતંયેવ તે કારણં સલ્લક્ખેત્વા નિવારયિમ્હા’’તિ વત્વા નં સમસ્સાસેસિ.

એકદા પન ભગવા મેઘિયત્થેરેન સદ્ધિં પાચીનવંસમિગદાયે જન્તુગામં અગમાસિ. તત્રાપિ મેઘિયો જન્તુગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા નદીતીરે પાસાદિકં અમ્બવનં દિસ્વા – ‘‘ભગવા, તુમ્હાકં પત્તચીવરં ગણ્હથ, અહં તસ્મિં અમ્બવને સમણધમ્મં કરોમી’’તિ વત્વા ભગવતા તિક્ખત્તું નિવારિયમાનોપિ ગન્ત્વા અકુસલવિતક્કેહિ ઉપદ્દુતો અન્વાસત્તો (અ. નિ. ૯.૩; ઉદાન પરિચ્છેદો ૩૧ દટ્ઠબ્બો). પચ્ચાગન્ત્વા તં પવત્તિં આરોચેસિ. તમ્પિ ભગવા – ‘‘ઇદમેવ તે કારણં સલ્લક્ખેત્વા નિવારયિમ્હા’’તિ વત્વા અનુપુબ્બેન સાવત્થિં અગમાસિ. તત્થ ગન્ધકુટિપરિવેણે પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસિન્નો ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવે, ઇદાનિમ્હિ મહલ્લકો, ‘એકચ્ચે ભિક્ખૂ ઇમિના મગ્ગેન ગચ્છામા’તિ વુત્તે અઞ્ઞેન ગચ્છન્તિ, એકચ્ચે મય્હં પત્તચીવરં નિક્ખિપન્તિ, મય્હં નિબદ્ધુપટ્ઠાકં એકં ભિક્ખું જાનાથા’’તિ. ભિક્ખૂનં ધમ્મસંવેગો ઉદપાદિ. અથાયસ્મા સારિપુત્તો ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં વન્દિત્વા – ‘‘અહં, ભન્તે, તુમ્હેયેવ પત્થયમાનો સતસહસ્સકપ્પાધિકં અસઙ્ખ્યેય્યં પારમિયો પૂરયિં, નનુ માદિસો મહાપઞ્ઞો ઉપટ્ઠાકો નામ વટ્ટતિ, અહં ઉપટ્ઠહિસ્સામી’’તિ આહ. તં ભગવા – ‘‘અલં સારિપુત્ત, યસ્સં દિસાયં ત્વં વિહરસિ, અસુઞ્ઞાયેવ મે સા દિસા, તવ ઓવાદો બુદ્ધાનં ઓવાદસદિસો, ન મે તયા ઉપટ્ઠાકકિચ્ચં અત્થી’’તિ પટિક્ખિપિ. એતેનેવુપાયેન મહામોગ્ગલ્લાનં આદિં કત્વા અસીતિમહાસાવકા ઉટ્ઠહિંસુ. તે સબ્બેપિ ભગવા પટિક્ખિપિ.

આનન્દત્થેરો પન તુણ્હીયેવ નિસીદિ. અથ નં ભિક્ખૂ એવમાહંસુ – ‘‘આવુસો, આનન્દ, ભિક્ખુસઙ્ઘો ઉપટ્ઠાકટ્ઠાનં યાચતિ, ત્વમ્પિ યાચાહી’’તિ. સો આહ – ‘‘યાચિત્વા લદ્ધુપટ્ઠાનં નામ આવુસો કીદિસં હોતિ, કિં મં સત્થા ન પસ્સતિ, સચે રોચિસ્સતિ, આનન્દો મં ઉપટ્ઠાતૂતિ વક્ખતી’’તિ. અથ ભગવા – ‘‘ન, ભિક્ખવે, આનન્દો અઞ્ઞેન ઉસ્સાહેતબ્બો, સયમેવ જાનિત્વા મં ઉપટ્ઠહિસ્સતી’’તિ આહ. તતો ભિક્ખૂ – ‘‘ઉટ્ઠેહિ, આવુસો આનન્દ, ઉટ્ઠેહિ આવુસો આનન્દ, દસબલં ઉપટ્ઠાકટ્ઠાનં યાચાહી’’તિ આહંસુ. થેરો ઉટ્ઠહિત્વા ચત્તારો પટિક્ખેપે, ચતસ્સો ચ આયાચનાતિ અટ્ઠ વરે યાચિ.

ચત્તારો પટિક્ખેપા નામ – ‘‘સચે મે, ભન્તે, ભગવા અત્તના લદ્ધં પણીતં ચીવરં ન દસ્સતિ, પિણ્ડપાતં ન દસ્સતિ, એકગન્ધકુટિયં વસિતું ન દસ્સતિ, નિમન્તનં ગહેત્વા ન ગમિસ્સતિ, એવાહં ભગવન્તં ઉપટ્ઠહિસ્સામી’’તિ વત્વા – ‘‘કિં પનેત્થ, આનન્દ, આદીનવં પસ્સસી’’તિ વુત્તે – ‘‘સચાહં, ભન્તે, ઇમાનિ વત્થૂનિ લભિસ્સામિ, ભવિસ્સન્તિ વત્તારો – ‘આનન્દો દસબલેન લદ્ધં પણીતં ચીવરં પરિભુઞ્જતિ, પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જતિ, એકગન્ધકુટિયં વસતિ, એકતો નિમન્તનં ગચ્છતિ, એતં લાભં લભન્તો તથાગતં ઉપટ્ઠાતિ, કો એવં ઉપટ્ઠહતો ભારો’તિ’’ ઇમે ચત્તારો પટિક્ખેપે યાચિ.

ચતસ્સો આયાચના નામ – ‘‘સચે, ભન્તે, ભગવા મયા ગહિતનિમન્તનં ગમિસ્સતિ, સચાહં તિરોરટ્ઠા તિરોજનપદા ભગવન્તં દટ્ઠું આગતં પરિસં આગતક્ખણે એવ ભગવન્તં દસ્સેતું લચ્છામિ, યદા મે કઙ્ખા ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મિંયેવ ખણે ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિતું લચ્છામિ, યં ભગવા મય્હં પરમ્મુખા ધમ્મં દેસેતિ, તં આગન્ત્વા મય્હં કથેસ્સતિ, એવાહં ભગવન્તં ઉપટ્ઠહિસ્સામી’’તિ વત્વા – ‘‘કં પનેત્થ, આનન્દ, આનિસંસં પસ્સસી’’તિ વુત્તે – ‘‘ઇધ, ભન્તે, સદ્ધા કુલપુત્તા ભગવતો ઓકાસં અલભન્તા મં એવં વદન્તિ – ‘સ્વે, ભન્તે આનન્દ, ભગવતા સદ્ધિં અમ્હાકં ઘરે ભિક્ખં ગણ્હેય્યાથા’તિ, સચે ભન્તે ભગવા તત્થ ન ગમિસ્સતિ, ઇચ્છિતક્ખણેયેવ પરિસં દસ્સેતું, કઙ્ખઞ્ચ વિનોદેતું ઓકાસં ન લચ્છામિ, ભવિસ્સન્તિ વત્તારો – ‘કિં આનન્દો દસબલં ઉપટ્ઠાતિ, એત્તકમ્પિસ્સ અનુગ્ગહં ભગવા ન કરોતી’તિ. ભગવતો ચ પરમ્મુખા મં પુચ્છિસ્સન્તિ – ‘અયં, આવુસો આનન્દ, ગાથા, ઇદં સુત્તં, ઇદં જાતકં, કત્થ દેસિત’ન્તિ. સચાહં તં ન સમ્પાદયિસ્સામિ, ભવિસ્સન્તિ વત્તારો – ‘એત્તકમ્પિ, આવુસો, ન જાનાસિ, કસ્મા ત્વં છાયા વિય ભગવન્તં અવિજહન્તો દીઘરત્તં વિચરસી’તિ. તેનાહં પરમ્મુખા દેસિતસ્સપિ ધમ્મસ્સ પુન કથનં ઇચ્છામી’’તિ ઇમા ચતસ્સો આયાચના યાચિ. ભગવાપિસ્સ અદાસિ.

એવં ઇમે અટ્ઠ વરે ગહેત્વા નિબદ્ધુપટ્ઠાકો અહોસિ. તસ્સેવ ઠાનન્તરસ્સત્થાય કપ્પસતસહસ્સં પૂરિતાનં પારમીનં ફલં પાપુણીતિ ઇમસ્સ નિબદ્ધુપટ્ઠાકભાવં સન્ધાય – ‘‘મય્હં, ભિક્ખવે, એતરહિ આનન્દો ભિક્ખુ ઉપટ્ઠાકો અગ્ગુપટ્ઠાકો’’તિ આહ. અયં ઉપટ્ઠાકપરિચ્છેદો નામ.

૧૨. પિતિપરિચ્છેદો ઉત્તાનત્થોયેવ.

વિહારં પાવિસીતિ કસ્મા વિહારં પાવિસિ? ભગવા કિર એત્તકં કથેત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘ન તાવ મયા સત્તન્નં બુદ્ધાનં વંસો નિરન્તરં મત્થકં પાપેત્વા કથિતો, અજ્જ મયિ પન વિહારં પવિટ્ઠે ઇમે ભિક્ખૂ ભિય્યોસો મત્તાય પુબ્બેનિવાસઞાણં આરબ્ભ વણ્ણં કથયિસ્સન્તિ. અથાહં આગન્ત્વા નિરન્તરં બુદ્ધવંસં કથેત્વા મત્થકં પાપેત્વા દસ્સામી’’તિ ભિક્ખૂનં કથાવારસ્સ ઓકાસં દત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પાવિસિ.

યઞ્ચેતં ભગવા તન્તિં કથેસિ, તત્થ કપ્પપરિચ્છેદો, જાતિપરિચ્છેદો, ગોત્તપરિચ્છેદો, આયુપરિચ્છેદો, બોધિપરિચ્છેદો, સાવકયુગપરિચ્છેદો, સાવકસન્નિપાતપરિચ્છેદો, ઉપટ્ઠાકપરિચ્છેદો, પિતિપરિચ્છેદોતિ નવિમે વારા આગતા, સમ્બહુલવારો અનાગતો, આનેત્વા પન દીપેતબ્બો.

સમ્બહુલવારકથાવણ્ણના

સબ્બબોધિસત્તાનઞ્હિ એકસ્મિં કુલવંસાનુરૂપે પુત્તે જાતે નિક્ખમિત્વા પબ્બજિતબ્બન્તિ અયમેવ વંસો, અયં પવેણી. કસ્મા? સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તાનઞ્હિ માતુકુચ્છિં ઓક્કમનતો પટ્ઠાય પુબ્બે વુત્તપ્પકારાનિ અનેકાનિ પાટિહારિયાનિ હોન્તિ, તત્ર નેસં યદિ નેવ જાતનગરં, ન પિતા, ન માતા, ન ભરિયા, ન પુત્તો પઞ્ઞાયેય્ય, ‘‘ઇમસ્સ નેવ જાતનગરં, ન પિતા, ન ભરિયા, ન પુત્તો પઞ્ઞાયતિ, દેવો વા સક્કો વા મારો વા બ્રહ્મા વા એસ મઞ્ઞે, દેવાનઞ્ચ ઈદિસં પાટિહારિયં અનચ્છરિય’’ન્તિ મઞ્ઞમાનો જનો નેવ સોતબ્બં, ન સદ્ધાતબ્બં મઞ્ઞેય્ય. તતો અભિસમયો ન ભવેય્ય, અભિસમયે અસતિ નિરત્થકોવ બુદ્ધુપ્પાદો, અનિય્યાનિકં સાસનં હોતિ. તસ્મા સબ્બબોધિસત્તાનં – ‘‘એકસ્મિં કુલવંસાનુરૂપે પુત્તે જાતે નિક્ખમિત્વા પબ્બજિતબ્બ’’ન્તિ અયમેવ વંસો અયં પવેણી. તસ્મા પુત્તાદીનં વસેન સમ્બહુલવારો આનેત્વા દીપેતબ્બો.

સમ્બહુલપરિચ્છેદવણ્ણના

તત્થ –

સમવત્તક્ખન્ધો અતુલો, સુપ્પબુદ્ધો ચ ઉત્તરો;

સત્થવાહો વિજિતસેનો, રાહુલો ભવતિ સત્તમોતિ.

એતે તાવ સત્તન્નમ્પિ બોધિસત્તાનં અનુક્કમેનેવ સત્ત પુત્તા વેદિતબ્બા.

તત્થ રાહુલભદ્દે તાવ જાતે પણ્ણં આહરિત્વા મહાપુરિસસ્સ હત્થે ઠપયિંસુ. અથસ્સ તાવદેવ સકલસરીરં ખોભેત્વા પુત્તસિનેહો અટ્ઠાસિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘એકસ્મિં તાવ જાતે એવરૂપો પુત્તસિનેહો, પરોસહસ્સં કિર મે પુત્તા ભવિસ્સન્તિ, તેસુ એકેકસ્મિં જાતે ઇદં સિનેહબન્ધનં એવં વડ્ઢન્તં દુબ્ભેજ્જં ભવિસ્સતિ, રાહુ જાતો, બન્ધનં જાત’’ન્તિ આહ. તં દિવસમેવ ચ રજ્જં પહાય નિક્ખન્તો. એસ નયો સબ્બેસં પુત્તુપ્પત્તિયન્તિ. અયં પુત્તપરિચ્છેદો.

સુતના સબ્બકામા ચ, સુચિત્તા અથ રોચિની;

રુચગ્ગતી સુનન્દા ચ, બિમ્બા ભવતિ સત્તમાતિ.

એતા તેસં સત્તન્નમ્પિ પુત્તાનં માતરો અહેસું. બિમ્બાદેવી પન રાહુલકુમારે જાતે રાહુલમાતાતિ પઞ્ઞાયિત્થ. અયં ભરિયપરિચ્છેદો.

વિપસ્સી કકુસન્ધોતિ ઇમે પન દ્વે બોધિસત્તા પયુત્તઆજઞ્ઞરથમારુય્હ મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિંસુ. સિખી કોણાગમનોતિ ઇમે દ્વે હત્થિક્ખન્ધવરગતા હુત્વા નિક્ખમિંસુ. વેસ્સભૂ સુવણ્ણસિવિકાય નિસીદિત્વા નિક્ખમિ. કસ્સપો ઉપરિપાસાદે મહાતલે નિસિન્નોવ આનાપાનચતુત્થજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા ઝાના ઉટ્ઠાય તં ઝાનં પાદકં કત્વા – ‘‘પાસાદો ઉગ્ગન્ત્વા બોધિમણ્ડે ઓતરતૂ’’તિ અધિટ્ઠાસિ. પાસાદો આકાસેન ગન્ત્વા બોધિમણ્ડે ઓતરિ. મહાપુરિસોપિ તતો ઓતરિત્વા ભૂમિયં ઠત્વા – ‘‘પાસાદો યથાઠાનેયેવ પતિટ્ઠાતૂ’’તિ ચિન્તેસિ. સો યથાઠાને પતિટ્ઠાસિ. મહાપુરિસોપિ સત્ત દિવસાનિ પધાનમનુયુઞ્જિત્વા બોધિપલ્લઙ્કે નિસીદિત્વા સબ્બઞ્ઞુતં પટિવિજ્ઝિ. અમ્હાકં પન બોધિસત્તો કણ્ટકં અસ્સવરમારુય્હ નિક્ખન્તોતિ. અયં યાનપરિચ્છેદો.

વિપસ્સિસ્સ પન ભગવતો યોજનપ્પમાણે પદેસે વિહારો પતિટ્ઠાસિ, સિખિસ્સ તિગાવુતે, વેસ્સભુસ્સ અડ્ઢયોજને, કકુસન્ધસ્સ ગાવુતે, કોણાગમનસ્સ અડ્ઢગાવુતે, કસ્સપસ્સ વીસતિઉસભે. અમ્હાકં ભગવતો પકતિમાનેન સોળસકરીસે, રાજમાનેન અટ્ઠકરીસે પદેસે વિહારો પતિટ્ઠિતોતિ. અયં વિહારપરિચ્છેદો.

વિપસ્સિસ્સ પન ભગવતો એકરતનાયામા વિદત્થિવિત્થારા અટ્ઠઙ્ગુલુબ્બેધા સુવણ્ણિટ્ઠકા કારેત્વા ચૂળંસેન છાદેત્વા વિહારટ્ઠાનં કિણિંસુ. સિખિસ્સ સુવણ્ણયટ્ઠિફાલેહિ છાદેત્વા કિણિંસુ. વેસ્સભુસ્સ સુવણ્ણહત્થિપાદાનિ કારેત્વા તેસં ચૂળંસેન છાદેત્વા કિણિંસુ. કકુસન્ધસ્સ વુત્તનયેનેવ સુવણ્ણિટ્ઠકાહિ છાદેત્વા કિણિંસુ. કોણાગમનસ્સ વુત્તનયેનેવ સુવણ્ણકચ્છપેહિ છાદેત્વા કિણિંસુ. કસ્સપસ્સ સુવણ્ણકટ્ટીહિયેવ છાદેત્વા કિણિંસુ. અમ્હાકં ભગવતો સલક્ખણાનં કહાપણાનં ચૂળંસેન છાદેત્વા કિણિંસુ. અયં વિહારભૂમિગ્ગહણધનપરિચ્છેદો.

તત્થ વિપસ્સિસ્સ ભગવતો તથા ભૂમિં કિણિત્વા વિહારં કત્વા દિન્નુપટ્ઠાકો પુનબ્બસુમિત્તો નામ અહોસિ, સિખિસ્સ સિરિવડ્ઢનો નામ, વેસ્સભુસ્સ સોત્થિયો નામ, કકુસન્ધસ્સ અચ્ચુતો નામ, કોણાગમનસ્સ ઉગ્ગો નામ, કસ્સપસ્સ સુમનો નામ, અમ્હાકં ભગવતો સુદત્તો નામ. સબ્બે ચેતે ગહપતિમહાસાલા સેટ્ઠિનો અહેસુન્તિ. અયં ઉપટ્ઠાકપરિચ્છેદો નામ.

અપરાનિ ચત્તારિ અવિજહિતટ્ઠાનાનિ નામ હોન્તિ. સબ્બબુદ્ધાનઞ્હિ બોધિપલ્લઙ્કો અવિજહિતો, એકસ્મિંયેવ ઠાને હોતિ. ધમ્મચક્કપ્પવત્તનં ઇસિપતને મિગદાયે અવિજહિતમેવ હોતિ. દેવોરોહનકાલે સઙ્કસ્સનગરદ્વારે પઠમપદગણ્ઠિકા અવિજહિતાવ હોતિ. જેતવને ગન્ધકુટિયા ચત્તારિ મઞ્ચપાદટ્ઠાનાનિ અવિજહિતાનેવ હોન્તિ. વિહારો પન ખુદ્દકોપિ મહન્તોપિ હોતિ, વિહારોપિ ન વિજહિતોયેવ, નગરં પન વિજહતિ. યદા નગરં પાચીનતો હોતિ, તદા વિહારો પચ્છિમતો; યદા નગરં દક્ખિણતો, તદા વિહારો ઉત્તરતો. યદા નગરં પચ્છિમતો, તદા વિહારો પાચીનતો; યદા નગરં ઉત્તરતો, તદા વિહારો દક્ખિણતો. ઇદાનિ પન નગરં ઉત્તરતો, વિહારો દક્ખિણતો.

સબ્બબુદ્ધાનઞ્ચ આયુવેમત્તં, પમાણવેમત્તં, કુલવેમત્તં, પધાનવેમત્તં, રસ્મિવેમત્તન્તિ પઞ્ચ વેમત્તાનિ હોન્તિ. આયુવેમત્તં નામ કેચિ દીઘાયુકા હોન્તિ, કેચિ અપ્પાયુકા. તથા હિ દીપઙ્કરસ્સ વસ્સસતસહસ્સં આયુપ્પમાણં અહોસિ, અમ્હાકં ભગવતો વસ્સસતં આયુપ્પમાણં.

પમાણવેમત્તં નામ કેચિ દીઘા હોન્તિ કેચિ રસ્સા. તથા હિ દીપઙ્કરો અસીતિહત્થો અહોસિ, સુમનો નવુતિહત્થો, અમ્હાકં ભગવા અટ્ઠારસહત્થો.

કુલવેમત્તં નામ કેચિ ખત્તિયકુલે નિબ્બત્તન્તિ, કેચિ બ્રાહ્મણકુલે. પધાનવેમત્તં નામ કેસઞ્ચિ પધાનં ઇત્તરકાલમેવ હોતિ, યથા કસ્સપસ્સ ભગવતો. કેસઞ્ચિ અદ્ધનિયં, યથા અમ્હાકં ભગવતો.

રસ્મિવેમત્તં નામ મઙ્ગલસ્સ ભગવતો સરીરરસ્મિ દસસહસ્સિલોકધાતુપ્પમાણા અહોસિ. અમ્હાકં ભગવતો સમન્તા બ્યામમત્તા. તત્ર રસ્મિવેમત્તં અજ્ઝાસયપ્પટિબદ્ધં, યો યત્તકં ઇચ્છતિ, તસ્સ તત્તકં સરીરપ્પભા ફરતિ. મઙ્ગલસ્સ પન નિચ્ચમ્પિ દસસહસ્સિલોકધાતું ફરતૂતિ અજ્ઝાસયો અહોસિ. પટિવિદ્ધગુણેસુ પન કસ્સચિ વેમત્તં નામ નત્થિ.

અપરં અમ્હાકંયેવ ભગવતો સહજાતપરિચ્છેદઞ્ચ નક્ખત્તપરિચ્છેદઞ્ચ દીપેસું. સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તેન કિર સદ્ધિં રાહુલમાતા, આનન્દત્થેરો, છન્નો, કણ્ટકો, નિધિકુમ્ભો, મહાબોધિ, કાળુદાયીતિ ઇમાનિ સત્ત સહજાતાનિ. મહાપુરિસો ચ ઉત્તરાસાળ્હનક્ખત્તેનેવ માતુકુચ્છિં ઓક્કમિ, મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિ, ધમ્મચક્કં પવત્તેસિ, યમકપાટિહારિયં અકાસિ. વિસાખાનક્ખત્તેન જાતો ચ અભિસમ્બુદ્ધો ચ પરિનિબ્બુતો ચ. માઘનક્ખત્તેનસ્સ સાવકસન્નિપાતો ચ અહોસિ, આયુસઙ્ખારોસ્સજ્જનઞ્ચ, અસ્સયુજનક્ખત્તેન દેવોરોહનન્તિ એત્તકં આહરિત્વા દીપેતબ્બં. અયં સમ્બહુલપરિચ્છેદો નામ.

૧૩. ઇદાનિ અથ ખો તેસં ભિક્ખૂનન્તિઆદીસુ તે ભિક્ખૂ – ‘‘આવુસો, પુબ્બેનિવાસસ્સ નામ અયં ગતિ, યદિદં ચુતિતો પટ્ઠાય પટિસન્ધિઆરોહનં. યં પન ઇદં પટિસન્ધિતો પટ્ઠાય પચ્છામુખં ઞાણં પેસેત્વા ચુતિ ગન્તબ્બં, ઇદં અતિગરુકં. આકાસે પદં દસ્સેન્તો વિય ભગવા કથેસી’’તિ અતિવિમ્હયજાતા હુત્વા – ‘‘અચ્છરિયં, આવુસો,’’તિઆદીનિ વત્વા પુન અપરમ્પિ કારણં દસ્સેન્તો – ‘‘યત્ર હિ નામ તથાગતો’’તિઆદિમાહંસુ. તત્થ યત્ર હિ નામાતિ અચ્છરિયત્થે નિપાતો, યો નામ તથાગતોતિ અત્થો. છિન્નપપઞ્ચેતિ એત્થ પપઞ્ચા નામ તણ્હા માનો દિટ્ઠીતિ ઇમે તયો કિલેસા. છિન્નવટુમેતિ એત્થ વટુમન્તિ કુસલાકુસલકમ્મવટ્ટં વુચ્ચતિ. પરિયાદિન્નવટ્ટેતિ તસ્સેવ વેવચનં, પરિયાદિન્નસબ્બકમ્મવટ્ટેતિ અત્થો. સબ્બદુક્ખવીતિવત્તેતિ સબ્બં વિપાકવટ્ટસઙ્ખાતં દુક્ખં વીતિવત્તે. અનુસ્સરિસ્સતીતિ ઇદં યત્રાતિ નિપાતવસેન અનાગતવચનં, અત્થો પનેત્થ અતીતવસેન વેદિતબ્બો. ભગવા હિ તે બુદ્ધે અનુસ્સરિ, ન ઇદાનિ અનુસ્સરિસ્સતિ. એવંસીલાતિ મગ્ગસીલેન ફલસીલેન લોકિયલોકુત્તરસીલેન એવંસીલા. એવંધમ્માતિ એત્થ સમાધિપક્ખા ધમ્મા અધિપ્પેતા, મગ્ગસમાધિના ફલસમાધિના લોકિયલોકુત્તરસમાધિના, એવંસમાધયોતિ અત્થો. એવંપઞ્ઞાતિ મગ્ગપઞ્ઞાદિવસેનેવ એવંપઞ્ઞા. એવંવિહારીતિ એત્થ પન હેટ્ઠા સમાધિપક્ખાનં ધમ્માનં ગહિતત્તા વિહારો ગહિતોવ પુન કસ્મા ગહિતમેવ ગણ્હાતીતિ ચે; ન ઇદં ગહિતમેવ, ઇદઞ્હિ નિરોધસમાપત્તિદીપનત્થં વુત્તં. તસ્મા એવં નિરોધસમાપત્તિવિહારી તે ભગવન્તો અહેસુન્તિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

એવંવિમુત્તાતિ એત્થ વિક્ખમ્ભનવિમુત્તિ, તદઙ્ગવિમુત્તિ, સમુચ્છેદવિમુત્તિ, પટિપ્પસ્સદ્ધિવિમુત્તિ, નિસ્સરણવિમુત્તીતિ પઞ્ચવિધા વિમુત્તિ. તત્થ અટ્ઠ સમાપત્તિયો સયં વિક્ખમ્ભિતેહિ નીવરણાદીહિ વિમુત્તત્તા વિક્ખમ્ભનવિમુત્તીતિ સઙ્ખ્યં ગચ્છન્તિ. અનિચ્ચાનુપસ્સનાદિકા સત્તાનુપસ્સના સયં તસ્સ તસ્સ પચ્ચનીકઙ્ગવસેન પરિચ્ચત્તાહિ નિચ્ચસઞ્ઞાદીહિ વિમુત્તત્તા તદઙ્ગવિમુત્તીતિ સઙ્ખ્યં ગચ્છન્તિ. ચત્તારો અરિયમગ્ગા સયં સમુચ્છિન્નેહિ કિલેસેહિ વિમુત્તત્તા સમુચ્છેદવિમુત્તીતિ સઙ્ખ્યં ગચ્છન્તિ. ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનિ મગ્ગાનુભાવેન કિલેસાનં પટિપ્પસ્સદ્ધન્તે ઉપ્પન્નત્તા પટિપ્પસ્સદ્ધિવિમુત્તીતિ સઙ્ખ્યં ગચ્છન્તિ. નિબ્બાનં સબ્બકિલેસેહિ નિસ્સટત્તા અપગતત્તા દૂરે ઠિતત્તા નિસ્સરણવિમુત્તીતિ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. ઇતિ ઇમાસં પઞ્ચન્નં વિમુત્તીનં વસેન – ‘‘એવં વિમુત્તા’’તિ એત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

૧૪. પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતોતિ એકીભાવા વુટ્ઠિતો.

૧૬. ‘‘ઇતો સો, ભિક્ખવે’’તિ કો અનુસન્ધિ? ઇદઞ્હિ સુત્તં – ‘‘તથાગતસ્સેવેસા, ભિક્ખવે, ધમ્મધાતુ સુપ્પટિવિદ્ધા’’તિ ચ ‘‘દેવતાપિ તથાગતસ્સ એતમત્થં આરોચેસુ’’ન્તિ ચ ઇમેહિ દ્વીહિ પદેહિ આબદ્ધં. તત્થ દેવતારોચનપદં સુત્તન્તપરિયોસાને દેવચારિકકોલાહલં દસ્સેન્તો વિચારેસ્સતિ. ધમ્મધાતુપદાનુસન્ધિવસેન પન અયં દેસના આરદ્ધા. તત્થ ખત્તિયો જાતિયાતિઆદીનિ એકાદસપદાનિ નિદાનકણ્ડે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ.

બોધિસત્તધમ્મતાવણ્ણના

૧૭. અથ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સી બોધિસત્તોતિઆદીસુ પન વિપસ્સીતિ તસ્સ નામં, તઞ્ચ ખો વિવિધે અત્થે પસ્સનકુસલતાય લદ્ધં. બોધિસત્તોતિ પણ્ડિતસત્તો બુજ્ઝનકસત્તો. બોધિસઙ્ખાતેસુ વા ચતૂસુ મગ્ગેસુ સત્તો આસત્તો લગ્ગમાનસોતિ બોધિસત્તો. સતો સમ્પજાનોતિ એત્થ સતોતિ સતિયેવ. સમ્પજાનોતિ ઞાણં. સતિં સૂપટ્ઠિતં કત્વા ઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વા માતુકુચ્છિં ઓક્કમીતિ અત્થો. ઓક્કમીતિ ઇમિના ચસ્સ ઓક્કન્તભાવો પાળિયં દસ્સિતો, ન ઓક્કમનક્કમો. સો પન યસ્મા અટ્ઠકથં આરૂળ્હો, તસ્મા એવં વેદિતબ્બો –

સબ્બબોધિસત્તા હિ સમતિંસ પારમિયો પૂરેત્વા, પઞ્ચ મહાપરિચ્ચાગે પરિચ્ચજિત્વા, ઞાતત્થચરિયલોકત્થચરિયબુદ્ધચરિયાનં કોટિં પત્વા, વેસ્સન્તરસદિસે તતિયે અત્તભાવે ઠત્વા, સત્ત મહાદાનાનિ દત્વા, સત્તક્ખત્તું પથવિં કમ્પેત્વા, કાલઙ્કત્વા, દુતિયચિત્તવારે તુસિતભવને નિબ્બત્તન્તિ. વિપસ્સી બોધિસત્તોપિ તથેવ કત્વા તુસિતપુરે નિબ્બત્તિત્વા સટ્ઠિસતસહસ્સાધિકા સત્તપઞ્ઞાસ વસ્સકોટિયો તત્થ અટ્ઠાસિ. અઞ્ઞદા પન દીઘાયુકદેવલોકે નિબ્બત્તા બોધિસત્તા ન યાવતાયુકં તિટ્ઠન્તિ. કસ્મા? તત્થ પારમીનં દુપ્પૂરણીયત્તા. તે અધિમુત્તિકાલકિરિયં કત્વા મનુસ્સપથેયેવ નિબ્બત્તન્તિ. પારમીનં પૂરેન્તો પન યથા ઇદાનિ એકેન અત્તભાવેન સબ્બઞ્ઞુતં ઉપનેતું સક્કોન્તિ, એવં સબ્બસો પૂરિતત્તા તદા વિપસ્સી બોધિસત્તો તત્થ યાવતાયુકં અટ્ઠાસિ.

દેવતાનં પન – ‘‘મનુસ્સાનં ગણનાવસેન ઇદાનિ સત્તહિ દિવસેહિ ચુતિ ભવિસ્સતી’’તિ પઞ્ચ પુબ્બનિમિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ – માલા મિલાયન્તિ, વત્થાનિ કિલિસ્સન્તિ, કચ્છેહિ સેદા મુચ્ચન્તિ, કાયે દુબ્બણ્ણિયં ઓક્કમતિ, દેવો દેવાસને ન સણ્ઠાતિ. તત્થ માલાતિ પટિસન્ધિગ્ગહણદિવસે પિળન્ધનમાલા, તા કિર સટ્ઠિસતસહસ્સાધિકા સત્તપણ્ણાસ વસ્સકોટિયો અમિલાયિત્વા તદા મિલાયન્તિ. વત્થેસુપિ એસેવ નયો. એત્તકં પન કાલં દેવાનં નેવ સીતં ન ઉણ્હં હોતિ, તસ્મિં કાલે સરીરા બિન્દુબિન્દુવસેન સેદા મુચ્ચન્તિ. એત્તકઞ્ચ કાલં તેસં સરીરે ખણ્ડિચ્ચપાલિચ્ચાદિવસેન વિવણ્ણતા ન પઞ્ઞાયતિ, દેવધીતા સોળસવસ્સુદ્દેસિકા વિય ખાયન્તિ, દેવપુત્તા વીસતિવસ્સુદ્દેસિકા વિય ખાયન્તિ, મરણકાલે પન તેસં કિલન્તરૂપો અત્તભાવો હોતિ. એત્તકઞ્ચ તેસં કાલં દેવલોકે ઉક્કણ્ઠિતા નામ નત્થિ, મરણકાલે પન નિસ્સસન્તિ વિજમ્ભન્તિ, સકે આસને નાભિરમન્તિ.

ઇમાનિ પન પુબ્બનિમિત્તાનિ યથા લોકે મહાપુઞ્ઞાનં રાજરાજમહામત્તાદીનંયેવ ઉક્કાપાતભૂમિચાલચન્દગ્ગાહાદીનિ નિમિત્તાનિ પઞ્ઞાયન્તિ, ન સબ્બેસં; એવં મહેસક્ખદેવતાનંયેવ પઞ્ઞાયન્તિ, ન સબ્બેસં. યથા ચ મનુસ્સેસુ પુબ્બનિમિત્તાનિ નક્ખત્તપાઠકાદયોવ જાનન્તિ, ન સબ્બે; એવં તાનિપિ ન સબ્બદેવતા જાનન્તિ, પણ્ડિતા એવ પન જાનન્તિ. તત્થ યે મન્દેન કુસલકમ્મેન નિબ્બત્તા દેવપુત્તા, તે તેસુ ઉપ્પન્નેસુ – ‘‘ઇદાનિ કો જાનાતિ, ‘કુહિં નિબ્બત્તેસ્સામા’તિ’’ ભાયન્તિ. યે મહાપુઞ્ઞા, તે ‘‘અમ્હેહિ દિન્નં દાનં, રક્ખિતં સીલં, ભાવિતં ભાવનં આગમ્મ ઉપરિ દેવલોકેસુ સમ્પત્તિં અનુભવિસ્સામા’’તિ ન ભાયન્તિ. વિપસ્સી બોધિસત્તોપિ તાનિ પુબ્બનિમિત્તાનિ દિસ્વા ‘‘ઇદાનિ અનન્તરે અત્તભાવે બુદ્ધો ભવિસ્સામી’’તિ ન ભાયતિ. અથસ્સ તેસુ નિમિત્તેસુ પાતુભૂતેસુ દસસહસ્સચક્કવાળદેવતા સન્નિપતિત્વા – ‘‘મારિસ, તુમ્હેહિ દસ પારમિયો પૂરેન્તેહિ ન સક્કસમ્પત્તિં, ન મારસમ્પત્તિં, ન બ્રહ્મસમ્પત્તિં, ન ચક્કવત્તિસમ્પત્તિં પત્થેન્તેહિ પૂરિતા, લોકનિત્થરણત્થાય પન બુદ્ધત્તં પત્થયમાનેહિ પૂરિતા. સો વો, ઇદાનિ કાલો, મારિસ, બુદ્ધત્તાય, સમયો, મારિસ, બુદ્ધત્તાયા’’તિ યાચન્તિ.

અથ મહાસત્તો તાસં દેવતાનં પટિઞ્ઞં અદત્વાવ કાલદીપદેસકુલજનેત્તિઆયુપરિચ્છેદવસેન પઞ્ચમહાવિલોકનં નામ વિલોકેસિ. તત્થ ‘‘કાલો નુ ખો, ન કાલો’’તિ પઠમં કાલં વિલોકેસિ. તત્થ વસ્સસતસહસ્સતો ઉદ્ધં વડ્ઢિતઆયુકાલો કાલો નામ ન હોતિ. કસ્મા? તદા હિ સત્તાનં જાતિજરામરણાનિ ન પઞ્ઞાયન્તિ, બુદ્ધાનઞ્ચ ધમ્મદેસના નામ તિલક્ખણમુત્તા નત્થિ. તે તેસં – ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ કથેન્તાનં – ‘‘કિં નામેતં કથેન્તી’’તિ નેવ સોતું, ન સદ્દહિતું મઞ્ઞન્તિ, તતો અભિસમયો ન હોતિ, તસ્મિં અસતિ અનિય્યાનિકં સાસનં હોતિ. તસ્મા સો અકાલો. વસ્સસતતો ઊનઆયુકાલોપિ કાલો ન હોતિ. કસ્મા? તદા હિ સત્તા ઉસ્સન્નકિલેસા હોન્તિ, ઉસ્સન્નકિલેસાનઞ્ચ દિન્નો ઓવાદો ઓવાદટ્ઠાને ન તિટ્ઠતિ, ઉદકે દણ્ડરાજિ વિય ખિપ્પં વિગચ્છતિ. તસ્મા સોપિ અકાલોવ. વસ્સસતસહસ્સતો પટ્ઠાય હેટ્ઠા, વસ્સસતતો પટ્ઠાય ઉદ્ધં આયુકાલો કાલો નામ, તદા ચ અસીતિવસ્સસહસ્સાયુકા મનુસ્સા. અથ મહાસત્તો – ‘‘નિબ્બત્તિતબ્બકાલો’’તિ કાલં પસ્સિ.

તતો દીપં વિલોકેન્તો સપરિવારે ચત્તારો દીપે ઓલોકેત્વા – ‘‘તીસુ દીપેસુ બુદ્ધા ન નિબ્બત્તન્તિ, જમ્બુદીપેયેવ નિબ્બત્તન્તી’’તિ દીપં પસ્સિ.

તતો – ‘‘જમ્બુદીપો નામ મહા, દસયોજનસહસ્સપરિમાણો, કતરસ્મિં નુ ખો પદેસે બુદ્ધા નિબ્બત્તન્તી’’તિ દેસં વિલોકેન્તો મજ્ઝિમદેસં પસ્સિ. મજ્ઝિમદેસો નામ – ‘‘પુરત્થિમાય દિસાય ગજઙ્ગલં નામ નિગમો’’તિઆદિના (મહાવ. ૨૫૯) નયેન વિનયે વુત્તોવ. સો આયામતો તીણિ યોજનસતાનિ, વિત્થારતો અડ્ઢતેય્યાનિ, પરિક્ખેપતો નવયોજનસતાનીતિ. એતસ્મિઞ્હિ પદેસે બુદ્ધા પચ્ચેકબુદ્ધા અગ્ગસાવકા અસીતિ મહાસાવકા ચક્કવત્તિરાજાનો અઞ્ઞે ચ મહેસક્ખા ખત્તિયબ્રાહ્મણગહપતિમહાસાલા ઉપ્પજ્જન્તિ. ઇદઞ્ચેત્થ બન્ધુમતી નામ નગરં, તત્થ મયા નિબ્બત્તિતબ્બન્તિ નિટ્ઠં અગમાસિ.

તતો કુલં વિલોકેન્તો – ‘‘બુદ્ધા નામ લોકસમ્મતે કુલે નિબ્બત્તન્તિ. ઇદાનિ ચ ખત્તિયકુલં લોકસમ્મતં, તત્થ નિબ્બત્તિસ્સામિ, બન્ધુમા નામ મે રાજા પિતા ભવિસ્સતી’’તિ કુલં પસ્સિ.

તતો માતરં વિલોકેન્તો – ‘‘બુદ્ધમાતા નામ લોલા સુરાધુત્તા ન હોતિ, કપ્પસતસહસ્સં પૂરિતપારમી, જાતિતો પટ્ઠાય અખણ્ડપઞ્ચસીલા હોતિ, અયઞ્ચ બન્ધુમતી નામ દેવી ઈદિસા, અયં મે માતા ભવિસ્સતિ, ‘‘કિત્તકં પનસ્સા આયૂ’’તિ આવજ્જન્તો ‘‘દસન્નં માસાનં ઉપરિ સત્ત દિવસાની’’તિ પસ્સિ.

ઇતિ ઇમં પઞ્ચમહાવિલોકનં વિલોકેત્વા ‘‘કાલો, મે મારિસા, બુદ્ધભાવાયા’’તિ દેવતાનં સઙ્ગહં કરોન્તો પટિઞ્ઞં દત્વા – ‘‘ગચ્છથ, તુમ્હે’’તિ તા દેવતા ઉય્યોજેત્વા તુસિતદેવતાહિ પરિવુતો તુસિતપુરે નન્દનવનં પાવિસિ. સબ્બદેવલોકેસુ હિ નન્દનવનં અત્થિયેવ. તત્ર નં દેવતા ઇતો ચુતો સુગતિં ગચ્છાતિ પુબ્બેકતકુસલકમ્મોકાસં સારયમાના વિચરન્તિ. સો એવં દેવતાહિ કુસલં સારયમાનાહિ પરિવુતો તત્થ વિચરન્તોયેવ ચવિ.

એવં ચુતો ચ ‘ચવામી’તિ જાનાતિ, ચુતિચિત્તં ન જાનાતિ. પટિસન્ધિં ગહેત્વાપિ જાનાતિ, પટિસન્ધિચિત્તમેવ ન જાનાતિ. ‘‘ઇમસ્મિં મે ઠાને પટિસન્ધિં ગહિતા’’તિ એવં પન જાનાતિ. કેચિ પન થેરા – ‘‘આવજ્જનપરિયાયો નામ લદ્ધું વટ્ટતિ, દુતિયતતિયચિત્તવારે એવ જાનિસ્સતી’’તિ વદન્તિ. તિપિટકમહાસીવત્થેરો પન આહ – ‘‘મહાસત્તાનં પટિસન્ધિ ન અઞ્ઞેસં પટિસન્ધિસદિસા, કોટિપ્પત્તં પન તેસં સતિસમ્પજઞ્ઞં. યસ્મા પન તેનેવ ચિત્તેન તં ચિત્તં ઞાતું ન સક્કા, તસ્મા ચુતિચિત્તં ન જાનાતિ. ચુતિક્ખણેપિ ‘ચવામી’તિ જાનાતિ. પટિસન્ધિચિત્તં ન જાનાતિ. ‘અસુકસ્મિં મે ઠાને પટિસન્ધિ ગહિતા’તિ જાનાતિ, તસ્મિં કાલે દસસહસ્સિલોકધાતુ કમ્પતી’’તિ. એવં સતો સમ્પજાનો માતુકુચ્છિં ઓક્કમન્તો પન એકૂનવીસતિયા પટિસન્ધિચિત્તેસુ મેત્તાપુબ્બભાગસ્સ સોમનસ્સસહગતઞાણસમ્પયુત્તઅસઙ્ખારિકકુસલચિત્તસ્સ સદિસમહાવિપાકચિત્તેન પટિસન્ધિ ગણ્હિ. મહાસીવત્થેરો પન ઉપેક્ખાસહગતેનાતિ આહ. યથા ચ અમ્હાકં ભગવા, એવં સોપિ આસાળ્હીપુણ્ણમાયં ઉત્તરાસાળ્હનક્ખત્તેનેવ પટિસન્ધિં અગ્ગહેસિ.

તદા કિર પુરે પુણ્ણમાય સત્તમદિવસતો પટ્ઠાય વિગતસુરાપાનં માલાગન્ધાદિવિભૂતિસમ્પન્નં નક્ખત્તકીળં અનુભવમાના બોધિસત્તમાતા સત્તમે દિવસે પાતો ઉટ્ઠાય ગન્ધોદકેન નહાયિત્વા સબ્બાલઙ્કારવિભૂસિતા વરભોજનં ભુઞ્જિત્વા ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાય સિરિગબ્ભં પવિસિત્વા સિરિસયને નિપન્ના નિદ્દં ઓક્કમમાના ઇદં સુપિનં અદ્દસ – ‘‘ચત્તારો કિર નં મહારાજાનો સયનેનેવ સદ્ધિં ઉક્ખિપિત્વા અનોતત્તદહં નેત્વા નહાપેત્વા દિબ્બવત્થં નિવાસેત્વા દિબ્બગન્ધેહિ વિલિમ્પેત્વા દિબ્બપુપ્ફાનિ પિળન્ધિત્વા, તતો અવિદૂરે રજતપબ્બતો, તસ્સ અન્તો કનકવિમાનં અત્થિ, તસ્મિં પાચીનતો સીસં કત્વા નિપજ્જાપેસું. અથ બોધિસત્તો સેતવરવારણો હુત્વા તતો અવિદૂરે એકો સુવણ્ણપબ્બતો, તત્થ ચરિત્વા તતો ઓરુય્હ રજતપબ્બતં અભિરુહિત્વા કનકવિમાનં પવિસિત્વા માતરં પદક્ખિણં કત્વા દક્ખિણપસ્સં ફાલેત્વા કુચ્છિં પવિટ્ઠસદિસો અહોસિ’’.

અથ પબુદ્ધા દેવી તં સુપિનં રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા વિભાતાય રત્તિયા ચતુસટ્ઠિમત્તે બ્રાહ્મણપામોક્ખે પક્કોસાપેત્વા હરિતૂપલિત્તાય લાજાદીહિ કતમઙ્ગલસક્કારાય ભૂમિયા મહારહાનિ આસનાનિ પઞ્ઞપેત્વા તત્થ નિસિન્નાનં બ્રાહ્મણાનં સપ્પિમધુસક્કરાભિસઙ્ખતસ્સ વરપાયાસસ્સ સુવણ્ણરજતપાતિયો પૂરેત્વા સુવણ્ણરજતપાતીહેવ પટિકુજ્જિત્વા અદાસિ, અઞ્ઞેહિ ચ અહતવત્થકપિલગાવીદાનાદીહિ નેસં સન્તપ્પેસિ. અથ નેસં સબ્બકામસન્તપ્પિતાનં તં સુપિનં આરોચેત્વા – ‘‘કિં ભવિસ્સતી’’તિ પુચ્છિ. બ્રાહ્મણા આહંસુ – ‘‘મા ચિન્તયિ, મહારાજ, દેવિયા તે કુચ્છિમ્હિ ગબ્ભો પતિટ્ઠિતો, સો ચ ખો પુરિસગબ્ભો ન ઇત્થિગબ્ભો, પુત્તો તે ભવિસ્સતિ. સો સચે અગારં અજ્ઝાવસિસ્સતિ, રાજા ભવિસ્સતિ ચક્કવત્તી. સચે અગારા નિક્ખમ્મ પબ્બજિસ્સતિ, બુદ્ધો ભવિસ્સતિ લોકે વિવટ્ટચ્છદો’’તિ. અયં તાવ – ‘‘માતુકુચ્છિં ઓક્કમી’’તિ એત્થ વણ્ણનાક્કમો.

અયમેત્થ ધમ્મતાતિ અયં એત્થ માતુકુચ્છિઓક્કમને ધમ્મતા, અયં સભાવો, અયં નિયામોતિ વુત્તં હોતિ. નિયામો ચ નામેસ કમ્મનિયામો, ઉતુનિયામો, બીજનિયામો, ચિત્તનિયામો, ધમ્મનિયામોતિ પઞ્ચવિધો (ધ. સ. અટ્ઠ. ૪૯૮).

તત્થ કુસલસ્સ ઇટ્ઠવિપાકદાનં, અકુસલસ્સ અનિટ્ઠવિપાકદાનન્તિ અયં કમ્મનિયામો. તસ્સ દીપનત્થં – ‘‘ન અન્તલિક્ખે’’તિ (ખુ. પા. ૧૨૭) ગાથાય વત્થૂનિ વત્તબ્બાનિ. અપિચ એકા કિર ઇત્થી સામિકેન સદ્ધિં ભણ્ડિત્વા ઉબ્બન્ધિત્વા મરિતુકામા રજ્જુપાસે ગીવં પવેસેસિ. અઞ્ઞતરો પુરિસો વાસિં નિસેન્તો તં ઇત્થિકમ્મં દિસ્વા રજ્જું છિન્દિતુકામો – ‘‘મા ભાયિ, મા ભાયી’’તિ તં સમસ્સાસેન્તો ઉપધાવિ. રજ્જુ આસીવિસો હુત્વા અટ્ઠાસિ. સો ભીતો પલાયિ. ઇતરા તત્થેવ મરિ. એવમાદીનિ ચેત્થ વત્થૂનિ દસ્સેતબ્બાનિ.

તેસુ તેસુ જનપદેસુ તસ્મિં તસ્મિં કાલે એકપ્પહારેનેવ રુક્ખાનં પુપ્ફફલગહણાદીનિ, વાતસ્સ વાયનં અવાયનં, આતપસ્સ તિક્ખતા મન્દતા, દેવસ્સ વસ્સનં અવસ્સનં, પદુમાનં દિવા વિકસનં રત્તિં મિલાયનન્તિ એવમાદિ ઉતુનિયામો.

યં પનેતં સાલિબીજતો સાલિફલમેવ, મધુરતો મધુરસંયેવ, તિત્તતો તિત્તરસંયેવ ફલં હોતિ, અયં બીજનિયામો.

પુરિમા પુરિમા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા પચ્છિમાનં પચ્છિમાનં ચિત્તચેતસિકાનં ધમ્માનં ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ એવં યદેતં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં અનન્તરા સમ્પટિચ્છનાદીનં નિબ્બત્તનં, અયં ચિત્તનિયામો.

યા પનેસા બોધિસત્તાનં માતુકુચ્છિઓક્કમનાદીસુ દસસહસ્સિલોકધાતુકમ્પનાદીનં પવત્તિ, અયં ધમ્મનિયામો નામ. તેસુ ઇધ ધમ્મનિયામો અધિપ્પેતો. તસ્મા તમેવત્થં દસ્સેન્તો ધમ્મતા એસા ભિક્ખવેતિઆદિમાહ.

૧૮. તત્થ કુચ્છિં ઓક્કમતીતિ એત્થ કુચ્છિં ઓક્કન્તો હોતીતિ અયમેવત્થો. ઓક્કન્તે હિ તસ્મિં એવં હોતિ, ન ઓક્કમમાને. અપ્પમાણોતિ વુડ્ઢિપ્પમાણો, વિપુલોતિ અત્થો. ઉળારોતિ તસ્સેવ વેવચનં. ઉળારાનિ ઉળારાનિ ખાદનીયાનિ ખાદન્તીતિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૯૯) હિ મધુરં ઉળારન્તિ વુત્તં. ઉળારાય ખલુ ભવં વચ્છાયનો સમણં ગોતમં પસંસાય પસંસતીતિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૮૮) સેટ્ઠં ઉળારન્તિ વુત્તં. ઇધ પન વિપુલં અધિપ્પેતં. દેવાનં દેવાનુભાવન્તિ એત્થ દેવાનં અયમાનુભાવો નિવત્થવત્થસ્સ પભા દ્વાદસયોજનાનિ ફરતિ, તથા સરીરસ્સ, તથા અલઙ્કારસ્સ, તથા વિમાનસ્સ, તં અતિક્કમિત્વાતિ અત્થો.

લોકન્તરિકાતિ તિણ્ણં તિણ્ણં ચક્કવાળાનં અન્તરા એકેકો લોકન્તરિકો હોતિ, તિણ્ણં સકટચક્કાનં વા તિણ્ણં પત્તાનં વા અઞ્ઞમઞ્ઞં આહચ્ચ ઠપિતાનં મજ્ઝે ઓકાસો વિય. સો પન લોકન્તરિકનિરયો પરિમાણતો અટ્ઠયોજનસહસ્સો હોતિ. અઘાતિ નિચ્ચવિવટા. અસંવુતાતિ હેટ્ઠાપિ અપ્પતિટ્ઠા. અન્ધકારાતિ તમભૂતા. અન્ધકારતિમિસાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણુપ્પત્તિનિવારણતો અન્ધભાવકરણતિમિસેન સમન્નાગતા. તત્થ કિર ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ન જાયતિ. એવંમહિદ્ધિકાતિ ચન્દિમસૂરિયા કિર એકપ્પહારેનેવ તીસુ દીપેસુ પઞ્ઞાયન્તિ, એવં મહિદ્ધિકા. એકેકાય દિસાય નવ નવ યોજનસતસહસ્સાનિ અન્ધકારં વિધમિત્વા આલોકં દસ્સેન્તિ, એવંમહાનુભાવા. આભાય નાનુભોન્તીતિ અત્તનો પભાય નપ્પહોન્તિ. તે કિર ચક્કવાળપબ્બતસ્સ વેમજ્ઝેન વિચરન્તિ, ચક્કવાળપબ્બતઞ્ચ અતિક્કમ્મ લોકન્તરિકનિરયા. તસ્મા તે તત્થ આભાય નપ્પહોન્તિ.

યેપિ તત્થ સત્તાતિ યેપિ તસ્મિં લોકન્તરિકમહાનિરયે સત્તા ઉપ્પન્ના. કિં પન કમ્મં કત્વા તત્થ ઉપ્પજ્જન્તીતિ. ભારિયં દારુણં માતાપિતૂનં ધમ્મિકસમણબ્રાહ્મણાનઞ્ચ ઉપરિ અપરાધં, અઞ્ઞઞ્ચ દિવસે દિવસે પાણવધાદિસાહસિકકમ્મં કત્વા ઉપ્પજ્જન્તિ, તમ્બપણ્ણિદીપે અભયચોરનાગચોરાદયો વિય. તેસં અત્તભાવો તિગાવુતિકો હોતિ, વગ્ગુલીનં વિય દીઘનખા હોન્તિ. તે રુક્ખે વગ્ગુલિયો વિય નખેહિ ચક્કવાળપબ્બતે લગ્ગન્તિ. યદા સંસપ્પન્તા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ હત્થપાસં ગતા હોન્તિ, અથ ‘‘ભક્ખો નો લદ્ધો’’તિ મઞ્ઞમાના તત્થ વાવટા વિપરિવત્તિત્વા લોકસન્ધારકઉદકે પતન્તિ, વાતે પહરન્તેપિ મધુકફલાનિ વિય છિજ્જિત્વા ઉદકે પતન્તિ, પતિતમત્તાવ અચ્ચન્તખારે ઉદકે પિટ્ઠપિણ્ડિ વિય વિલીયન્તિ.

અઞ્ઞેપિ કિર ભો સન્તિ સત્તાતિ ભો યથા મયં મહાદુક્ખં અનુભવામ, એવં અઞ્ઞે કિર સત્તાપિ ઇમં દુક્ખમનુભવનત્થાય ઇધૂપપન્નાતિ તં દિવસં પસ્સન્તિ. અયં પન ઓભાસો એકયાગુપાનમત્તમ્પિ ન તિટ્ઠતિ, અચ્છરાસઙ્ઘાટમત્તમેવ વિજ્જોભાસો વિય નિચ્છરિત્વા – ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ ભણન્તાનંયેવ અન્તરધાયતિ. સઙ્કમ્પતીતિ સમન્તતો કમ્પતિ. ઇતરદ્વયં પુરિમપદસ્સેવ વેવચનં. પુન અપ્પમાણો ચાતિઆદિ નિગમનત્થં વુત્તં.

૧૯. ચત્તારો નં દેવપુત્તા ચાતુદ્દિસં રક્ખાય ઉપગચ્છન્તીતિ એત્થ ચત્તારોતિ ચતુન્નં મહારાજાનં વસેન વુત્તં. દસસહસ્સચક્કવાળેસુ પન ચત્તારો ચત્તારો કત્વા ચત્તાલીસસહસ્સાનિ હોન્તિ. તત્થ ઇમસ્મિં ચક્કવાળે મહારાજાનો ખગ્ગહત્થા બોધિસત્તસ્સ આરક્ખત્થાય ઉપગન્ત્વા સિરિગબ્ભં પવિટ્ઠા, ઇતરે ગબ્ભદ્વારતો પટ્ઠાય અવરુદ્ધકે પંસુપિસાચકાદિયક્ખગણે પટિક્કમાપેત્વા યાવ ચક્કવાળા આરક્ખં ગણ્હિંસુ.

કિમત્થાય પનાયં રક્ખા? નનુ પટિસન્ધિક્ખણે કલલકાલતો પટ્ઠાય સચેપિ કોટિસતસહસ્સમારા કોટિસતસહસ્સસિનેરું ઉક્ખિપિત્વા બોધિસત્તસ્સ વા બોધિસત્તમાતુયા વા અન્તરાયકરણત્થં આગચ્છેય્યું, સબ્બે અન્તરાવ અન્તરધાયેય્યું. વુત્તમ્પિ ચેતં ભગવતા રુહિરુપ્પાદવત્થુસ્મિં – ‘‘અટ્ઠાનમેતં, ભિક્ખવે, અનવકાસો, યં પરુપક્કમેન તથાગતં જીવિતા વોરોપેય્ય. અનુપક્કમેન, ભિક્ખવે, તથાગતા પરિનિબ્બાયન્તિ. ગચ્છથ, તુમ્હે ભિક્ખવે, યથાવિહારં, અરક્ખિયા, ભિક્ખવે તથાગતા’’તિ (ચૂળવ. ૩૪૧). એવમેવ, તેન પરુપક્કમેન ન તેસં જીવિતન્તરાયો અત્થિ, સન્તિ ખો પન અમનુસ્સા વિરૂપા દુદ્દસિકા ભેરવરૂપા મિગપક્ખિનો, યેસં રૂપં વા દિસ્વા સદ્દં વા સુત્વા બોધિસત્તમાતુ ભયં વા સન્તાસો વા ઉપ્પજ્જેય્ય, તેસં નિવારણત્થાય રક્ખં અગ્ગહેસું. અપિચ બોધિસત્તસ્સ પુઞ્ઞતેજેન સઞ્જાતગારવા અત્તનો ગારવચોદિતાપિ તે એવમકંસુ.

કિં પન તે અન્તોગબ્ભં પવિસિત્વા ઠિતા ચત્તારો મહારાજાનો બોધિસત્તસ્સ માતુયા અત્તાનં દસ્સેન્તિ, ન દસ્સેન્તીતિ? નહાનમણ્ડનભોજનાદિસરીરકિચ્ચકાલે ન દસ્સેન્તિ, સિરિગબ્ભં પવિસિત્વા વરસયને નિપન્નકાલે પન દસ્સેન્તિ. તત્થ કિઞ્ચાપિ અમનુસ્સદસ્સનં નામ મનુસ્સાનં સપ્પટિભયં હોતિ, બોધિસત્તસ્સ માતા પન અત્તનો ચેવ પુત્તસ્સ ચ પુઞ્ઞાનુભાવેન તે દિસ્વા ન ભાયતિ, પકતિઅન્તેપુરપાલકેસુ વિય અસ્સા એતેસુ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ.

૨૦. પકતિયા સીલવતીતિ સભાવેનેવ સીલસમ્પન્ના. અનુપ્પન્ને કિર બુદ્ધે મનુસ્સા તાપસપરિબ્બાજકાનં સન્તિકે વન્દિત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા સીલં ગણ્હન્તિ. બોધિસત્તમાતાપિ કાલદેવિલસ્સ ઇસિનો સન્તિકે સીલં ગણ્હાતિ. બોધિસત્તે પન કુચ્છિગતે અઞ્ઞસ્સ પાદમૂલે નિસીદિતું નામ ન સક્કા, સમાનાસને નિસીદિત્વા ગહિતસીલમ્પિ આવજ્જનકરણમત્તં હોતિ. તસ્મા સયમેવ સીલં અગ્ગહેસીતિ વુત્તં હોતિ.

૨૧. પુરિસેસૂતિ બોધિસત્તસ્સ પિતરં આદિં કત્વા કેસુચિ મનુસ્સેસુ પુરિસાધિપ્પાયચિત્તં નુપ્પજ્જતિ. બોધિસત્તમાતુરૂપં પન કુસલા સિપ્પિકા પોત્થકમ્માદીસુપિ કાતું ન સક્કોન્તિ. તં દિસ્વા પુરિસસ્સ રાગો નુપ્પજ્જતીતિ ન સક્કા વત્તું, સચે પન તં રત્તચિત્તો ઉપસઙ્કમિતુકામો હોતિ, પાદા ન વહન્તિ, દિબ્બસઙ્ખલિકા વિય બજ્ઝન્તિ. તસ્મા ‘‘અનતિક્કમનીયા’’તિઆદિ વુત્તં.

૨૨. પઞ્ચન્નં કામગુણાનન્તિ પુબ્બે કામગુણૂપસઞ્હિતન્તિ ઇમિના પુરિસાધિપ્પાયવસેન વત્થુપટિક્ખેપો કતો, ઇધ આરમ્મણપ્પટિલાભો દસ્સિતો. તદા કિર દેવિયા એવરૂપો પુત્તો કુચ્છિં ઉપપન્નોતિ સુત્વા સમન્તતો રાજાનો મહગ્ઘઆભરણતૂરિયાદિવસેન પઞ્ચદ્વારારમ્મણવત્થુભૂતં પણ્ણાકારં પેસેન્તિ. બોધિસત્તસ્સ ચ બોધિસત્તમાતુ ચ કતકમ્મસ્સ ઉસ્સન્નત્તા લાભસક્કારસ્સ પમાણપરિચ્છેદો નત્થિ.

૨૩. અકિલન્તકાયાતિ યથા અઞ્ઞા ઇત્થિયો ગબ્ભભારેન કિલમન્તિ હત્થપાદા ઉદ્ધુમાતતાદીનિ પાપુણન્તિ, એવં તસ્સા કોચિ કિલમથો નાહોસિ. તિરોકુચ્છિગતન્તિ અન્તોકુચ્છિગતં. પસ્સતીતિ કલલાદિકાલં અતિક્કમિત્વા સઞ્જાતઅઙ્ગપચ્ચઙ્ગઅહીનિન્દ્રિયભાવં ઉપગતંયેવ પસ્સતિ. કિમત્થં પસ્સતિ? સુખવાસત્થંયેવ. યથેવ હિ માતા પુત્તેન સદ્ધિં નિપન્ના વા નિસિન્ના વા – ‘‘હત્થં વાસ્સ પાદં વા ઓલમ્બન્તં ઉક્ખિપિત્વા સણ્ઠપેસ્સામી’’તિ સુખવાસત્થં પુત્તં ઓલોકેતિ, એવં બોધિસત્તમાતાપિ યં તં માતુ ઉટ્ઠાનગમનપરિવત્તનનિસજ્જાદીસુ ઉણ્હસીતલોણિકતિત્તકકટુકાહારઅજ્ઝોહરણકાલેસુ ચ ગબ્ભસ્સ દુક્ખં ઉપ્પજ્જતિ, ‘‘અત્થિ નુ ખો મે તં પુત્તસ્સા’’તિ સુખવાસત્થં ઓલોકયમાના પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા નિસિન્નં બોધિસત્તં પસ્સતિ. યથા હિ અઞ્ઞે અન્તોકુચ્છિગતા પક્કાસયં અવત્થરિત્વા આમાસયં ઉક્ખિપિત્વા ઉદરપટલં પિટ્ઠિતો કત્વા પિટ્ઠિકણ્ડકં નિસ્સાય ઉક્કુટિકં દ્વીસુ મુટ્ઠીસુ હનુકં ઠપેત્વા દેવે વસ્સન્તે રુક્ખસુસિરે મક્કટા વિય નિસીદન્તિ, ન એવં બોધિસત્તો, બોધિસત્તો પન પિટ્ઠિકણ્ડકં પિટ્ઠિતો કત્વા ધમ્માસને ધમ્મકથિકો વિય પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા પુરત્થાભિમુખો નિસીદતિ. પુબ્બેકતકમ્મં પનસ્સા વત્થું સોધેતિ, સુદ્ધે વત્થુમ્હિ સુખુમચ્છવિલક્ખણં નિબ્બત્તતિ. અથ નં કુચ્છિતચો પટિચ્છાદેતું ન સક્કોતિ, ઓલોકેન્તિયા બહિઠિતો વિય પઞ્ઞાયતિ. તમત્થં ઉપમાય વિભાવેન્તો ભગવા સેય્યથાપીતિઆદિમાહ. બોધિસત્તો પન અન્તોકુચ્છિગતો માતરં ન પસ્સતિ. ન હિ અન્તોકુચ્છિયં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ.

૨૪. કાલઙ્કરોતીતિ ન વિજાતભાવપચ્ચયા, આયુપરિક્ખયેનેવ. બોધિસત્તેન વસિતટ્ઠાનઞ્હિ ચેતિયકુટિસદિસં હોતિ, અઞ્ઞેસં અપરિભોગારહં, ન ચ સક્કા બોધિસત્તમાતરં અપનેત્વા અઞ્ઞં અગ્ગમહેસિટ્ઠાને ઠપેતુન્તિ તત્તકંયેવ બોધિસત્તમાતુ આયુપ્પમાણં હોતિ, તસ્મા તદા કાલઙ્કરોતિ. કતરસ્મિં પન વયે કાલં કરોતીતિ? મજ્ઝિમવયે. પઠમવયસ્મિઞ્હિ સત્તાનં અત્તભાવે છન્દરાગો બલવા હોતિ, તેન તદા સઞ્જાતગબ્ભા ઇત્થી ગબ્ભં અનુરક્ખિતું ન સક્કોતિ, ગબ્ભો બહ્વાબાધો હોતિ. મજ્ઝિમવયસ્સ પન દ્વે કોટ્ઠાસે અતિક્કમ્મ તતિયે કોટ્ઠાસે વત્થુ વિસદં હોતિ, વિસદે વત્થુમ્હિ નિબ્બત્તદારકા અરોગા હોન્તિ, તસ્મા બોધિસત્તમાતાપિ પઠમવયે સમ્પત્તિં અનુભવિત્વા મજ્ઝિમવયસ્સ તતિયે કોટ્ઠાસે વિજાયિત્વા કાલં કરોતીતિ અયમેત્થ ધમ્મતા.

૨૫. નવ વા દસ વાતિ એત્થ વા સદ્દસ્સ વિકપ્પનવસેન સત્ત વા અટ્ઠ વા એકાદસ વા દ્વાદસ વાતિ એવમાદીનં સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. તત્થ સત્તમાસજાતો જીવતિ, સીતુણ્હક્ખમો પન ન હોતિ. અટ્ઠમાસજાતો ન જીવતિ, અવસેસા જીવન્તિ.

૨૭. દેવા પઠમં પટિગ્ગણ્હન્તીતિ ખીણાસવા સુદ્ધાવાસબ્રહ્માનો પટિગ્ગણ્હન્તિ. કથં પટિગ્ગણ્હન્તિ? ‘‘સૂતિવેસં ગણ્હિત્વા’’તિ એકે. તં પન પટિક્ખિપિત્વા ઇદં વુત્તં – ‘તદા બોધિસત્તમાતા સુવણ્ણખચિતં વત્થં નિવાસેત્વા મચ્છક્ખિસદિસં દુકૂલપટં યાવ પાદન્તા પારુપિત્વા અટ્ઠાસિ. અથસ્સા સલ્લહુકગબ્ભવુટ્ઠાનં અહોસિ, ધમકરણતો ઉદકનિક્ખમનસદિસં. અથ તે પકતિબ્રહ્મવેસેનેવ ઉપસઙ્કમિત્વા પઠમં સુવણ્ણજાલેન પટિગ્ગહેસું. તેસં હત્થતો ચત્તારો મહારાજાનો અજિનપ્પવેણિયા પટિગ્ગહેસું. તતો મનુસ્સા દુકૂલચુમ્બટકેન પટિગ્ગહેસું’. તેન વુત્તં – ‘‘દેવા પઠમં પટિગ્ગણ્હન્તિ, પચ્છા મનુસ્સા’’તિ.

૨૮. ચત્તારો નં દેવપુત્તાતિ ચત્તારો મહારાજાનો. પટિગ્ગહેત્વાતિ અજિનપ્પવેણિયા પટિગ્ગહેત્વા. મહેસક્ખોતિ મહાતેજો મહાયસો લક્ખણસમ્પન્નો.

૨૯. વિસદોવ નિક્ખમતીતિ યથા અઞ્ઞે સત્તા યોનિમગ્ગે લગ્ગન્તા ભગ્ગવિભગ્ગા નિક્ખમન્તિ, ન એવં નિક્ખમતિ, અલગ્ગો હુત્વા નિક્ખમતીતિ અત્થો ઉદેનાતિ ઉદકેન. કેનચિ અસુચિનાતિ યથા અઞ્ઞે સત્તા કમ્મજવાતેહિ ઉદ્ધંપાદા અધોસિરા યોનિમગ્ગે પક્ખિત્તા સતપોરિસં નરકપપાતં પતન્તા વિય, તાળચ્છિદ્દેન નિક્કડ્ઢિયમાના હત્થી વિય મહાદુક્ખં અનુભવન્તા નાનાઅસુચિમક્ખિતાવ નિક્ખમન્તિ, ન એવં બોધિસત્તો. બોધિસત્તઞ્હિ કમ્મજવાતા ઉદ્ધપાદં અધોસિરં કાતું ન સક્કોન્તિ. સો ધમ્માસનતો ઓતરન્તો ધમ્મકથિકો વિય, નિસ્સેણિતો ઓતરન્તો પુરિસો વિય ચ દ્વે હત્થે ચ દ્વે પાદે ચ પસારેત્વા ઠિતકોવ માતુકુચ્છિસમ્ભવેન કેનચિ અસુચિના અમક્ખિતોવ નિક્ખમતિ.

ઉદકસ્સ ધારાતિ ઉદકવટ્ટિયો. તાસુ સીતા સુવણ્ણકટાહે પતતિ ઉણ્હા રજતકટાહે. ઇદઞ્ચ પથવિતલે કેનચિ અસુચિના અસમ્મિસ્સં તેસં પાનીયપરિભોજનીયઉદકઞ્ચેવ અઞ્ઞેહિ અસાધારણં કીળાઉદકઞ્ચ દસ્સેતું વુત્તં, અઞ્ઞસ્સ પન સુવણ્ણરજતઘટેહિ આહરિયમાનઉદકસ્સ ચેવ હંસવત્તકાદિપોક્ખરણીગતસ્સ ચ ઉદકસ્સ પરિચ્છેદો નત્થિ.

૩૧. સમ્પતિજાતોતિ મુહુત્તજાતો. પાળિયં પન માતુકુચ્છિતો નિક્ખન્તમત્તો વિય દસ્સિતો, ન એવં દટ્ઠબ્બં. નિક્ખન્તમત્તઞ્હિ નં પઠમં બ્રહ્માનો સુવણ્ણજાલેન પટિગ્ગણ્હિંસુ, તેસં હત્થતો ચત્તારો મહારાજાનો અજિનપ્પવેણિયા, તેસં હત્થતો મનુસ્સા દુકૂલચુમ્બટકેન. મનુસ્સાનં હત્થતો મુચ્ચિત્વા પથવિયં પતિટ્ઠિતો. સેતમ્હિ છત્તે અનુધારિયમાનેતિ દિબ્બસેતચ્છત્તે અનુધારિયમાનમ્હિ. એત્થ ચ છત્તસ્સ પરિવારાનિ ખગ્ગાદીનિ પઞ્ચ રાજકકુધભણ્ડાનિપિ આગતાનેવ. પાળિયં પન રાજગમને રાજા વિય છત્તમેવ વુત્તં. તેસુ છત્તમેવ પઞ્ઞાયતિ, ન છત્તગ્ગાહકો. તથા ખગ્ગતાલવણ્ટમોરહત્થકવાળબીજનીઉણ્હીસમત્તાયેવ પઞ્ઞાયન્તિ, ન તેસં ગાહકા. સબ્બાનિ કિર તાનિ અદિસ્સમાનરૂપા દેવતા ગણ્હિંસુ. વુત્તઞ્ચેતં –

‘‘અનેકસાખઞ્ચ સહસ્સમણ્ડલં,

છત્તં મરૂ ધારયુમન્તલિક્ખે;

સુવણ્ણદણ્ડા વિપતન્તિ ચામરા,

ન દિસ્સરે ચામરછત્તગાહકા’’તિ. (સુ. નિ. ૬૯૩);

સબ્બા ચ દિસાતિ ઇદં સત્તપદવીતિહારૂપરિ ઠિતસ્સ વિય સબ્બદિસાનુવિલોકનં વુત્તં, ન ખો પનેવં દટ્ઠબ્બં. મહાસત્તો હિ મનુસ્સાનં હત્થતો મુચ્ચિત્વા પઠવિયં પતિટ્ઠિતો પુરત્થિમં દિસં ઓલોકેસિ. અનેકાનિ ચક્કવાળસહસ્સાનિ એકઙ્ગણાનિ અહેસું. તત્થ દેવમનુસ્સા ગન્ધમાલાદીહિ પૂજયમાના – ‘‘મહાપુરિસ, ઇધ તુમ્હેહિ સદિસોપિ નત્થિ, કુતો ઉત્તરિતરો’’તિ આહંસુ. એવં ચતસ્સો દિસા, ચતસ્સો અનુદિસા, હેટ્ઠા, ઉપરીતિ દસ દિસા અનુવિલોકેત્વા અત્તના સદિસં અદિસ્વા – ‘‘અયં ઉત્તરા દિસા’’તિ ઉત્તરાભિમુખો સત્તપદવીતિહારેન અગમાસીતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. આસભિન્તિ ઉત્તમં. અગ્ગોતિ ગુણેહિ સબ્બપઠમો. ઇતરાનિ દ્વે પદાનિ એતસ્સેવ વેવચનાનિ. અયમન્તિમા જાતિ, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવોતિ પદદ્વયેન ઇમસ્મિં અત્તભાવે પત્તબ્બં અરહત્તં બ્યાકાસિ.

એત્થ ચ સમેહિ પાદેહિ પથવિયા પતિટ્ઠાનં ચતુરિદ્ધિપાદપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, ઉત્તરાભિમુખભાવો મહાજનં અજ્ઝોત્થરિત્વા અભિભવિત્વા ગમનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, સત્તપદગમનં સત્તબોજ્ઝઙ્ગરતનપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, દિબ્બસેતચ્છત્તધારણં વિમુત્તિવરછત્તપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, પઞ્ચરાજકકુધભણ્ડાનં પટિલાભો પઞ્ચહિ વિમુત્તીહિ વિમુચ્ચનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, સબ્બદિસાનુવિલોકનં અનાવરણઞાણપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, આસભિવાચાભાસનં અપ્પટિવત્તિયધમ્મચક્કપ્પવત્તનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, ‘‘અયમન્તિમા જાતી’’તિ સીહનાદો અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાનસ્સ પુબ્બનિમિત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ઇમે વારા પાળિયં આગતા, સમ્બહુલવારો પન નાગતો, આહરિત્વા દીપેતબ્બો.

મહાપુરિસસ્સ હિ જાતદિવસે દસસહસ્સિલોકધાતુ કમ્પિ. દસસહસ્સિલોકધાતુમ્હિ દેવતા એકચક્કવાળે સન્નિપતિંસુ. પઠમં દેવા પટિગ્ગણ્હિંસુ, પચ્છા મનુસ્સા. તન્તિબદ્ધા વીણા ચમ્મબદ્ધા ભેરિયો ચ કેનચિ અવાદિતા સયમેવ વજ્જિંસુ. મનુસ્સાનં અન્દુબન્ધનાદીનિ ખણ્ડાખણ્ડં છિજ્જિંસુ. સબ્બરોગા વૂપસમિંસુ, અમ્બિલેન ધોતતમ્બમલં વિય વિગચ્છિંસુ. જચ્ચન્ધા રૂપાનિ પસ્સિંસુ. જચ્ચબધિરા સદ્દં સુણિંસુ. પીઠસપ્પી જવસમ્પન્ના અહેસું. જાતિજળાનમ્પિ એળમૂગાનં સતિ પતિટ્ઠાસિ. વિદેસપક્ખન્દા નાવા સુપટ્ટનં પાપુણિંસુ. આકાસટ્ઠકભૂમટ્ઠકરતનાનિ સકતેજોભાસિતાનિ અહેસું. વેરિનો મેત્તચિત્તં પટિલભિંસુ. અવીચિમ્હિ અગ્ગિ નિબ્બાયિ. લોકન્તરેસુ આલોકો ઉદપાદિ. નદીસુ જલં નપ્પવત્તતિ. મહાસમુદ્દે મધુરસં ઉદકં અહોસિ. વાતો ન વાયિ. આકાસપબ્બતરુક્ખગતા સકુણા ભસ્સિત્વા પથવિગતા અહેસું. ચન્દો અતિવિરોચિ. સૂરિયો ન ઉણ્હો, ન સીતલો, નિમ્મલો ઉતુસમ્પન્નો અહોસિ. દેવતા અત્તનો અત્તનો વિમાનદ્વારે ઠત્વા અપ્ફોટનસેળનચેલુક્ખેપાદીહિ મહાકીળકં કીળિંસુ. ચાતુદ્દીપિકમહામેઘો વસ્સિ. મહાજનં નેવ ખુદા ન પિપાસા પીળેસિ. દ્વારકવાટાનિ સયમેવ વિવરિંસુ. પુપ્ફૂપગફલૂપગા રુક્ખા પુપ્ફફલાનિ ગણ્હિંસુ. દસસહસ્સિલોકધાતુ એકદ્ધજમાલા અહોસિ.

તત્રાપિ દસસહસ્સિલોકધાતુકમ્પો સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. દેવતાનં એકચક્કવાળે સન્નિપાતો ધમ્મચક્કપ્પવત્તનકાલે એકપ્પહારેનેવ સન્નિપતિત્વા ધમ્મં પટિગ્ગણ્હનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. પઠમં દેવતાનં પટિગ્ગહણં ચતુન્નં રૂપાવચરજ્ઝાનાનં પટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. પચ્છા મનુસ્સાનં પટિગ્ગહણં ચતુન્નં અરૂપાવચરજ્ઝાનાનં પટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. તન્તિબદ્ધવીણાનં સયં વજ્જનં અનુપુબ્બવિહારપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. ચમ્મબદ્ધભેરીનં વજ્જનં મહતિયા ધમ્મભેરિયા અનુસ્સાવનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. અન્દુબન્ધનાદીનં છેદો અસ્મિમાનસમુચ્છેદસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. મહાજનસ્સ રોગવિગમો ચતુસચ્ચપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. જચ્ચન્ધાનં રૂપદસ્સનં દિબ્બચક્ખુપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. બધિરાનં સદ્દસ્સવનં દિબ્બસોતધાતુપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. પીઠસપ્પીનં જવસમ્પદા ચતુરિદ્ધિપાદપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. જળાનં સતિપતિટ્ઠાનં ચતુસતિપટ્ઠાનપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. વિદેસપક્ખન્દનાવાનં સુપટ્ટનસમ્પાપુણનં ચતુપટિસમ્ભિદાધિગમસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. રતનાનં સકતેજોભાસિતત્તં યં લોકસ્સ ધમ્મોભાસં દસ્સેસ્સતિ, તસ્સ પુબ્બનિમિત્તં.

વેરીનં મેત્તચિત્તપટિલાભો ચતુબ્રહ્મવિહારપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. અવીચિમ્હિ અગ્ગિનિબ્બાયનં એકાદસઅગ્ગિનિબ્બાયનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. લોકન્તરિકાલોકો અવિજ્જન્ધકારં વિધમિત્વા ઞાણાલોકદસ્સનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. મહાસમુદ્દસ્સ મધુરતા નિબ્બાનરસેન એકરસભાવસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. વાતસ્સ અવાયનં દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિગતભિન્દનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. સકુણાનં પથવિગમનં મહાજનસ્સ ઓવાદં સુત્વા પાણેહિ સરણગમનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. ચન્દસ્સ અતિવિરોચનં બહુજનકન્તતાય પુબ્બનિમિત્તં. સૂરિયસ્સ ઉણ્હસીતવિવજ્જનઉતુસુખતા કાયિકચેતસિકસુખપ્પત્તિયા પુબ્બનિમિત્તં. દેવતાનં વિમાનદ્વારેસુ ઠત્વા અપ્ફોટનાદીહિ કીળનં બુદ્ધભાવં પત્વા ઉદાનં ઉદાનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. ચાતુદ્દીપિકમહામેઘવસ્સનં મહતો ધમ્મમેઘવસ્સનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. ખુદાપીળનસ્સ અભાવો કાયગતાસતિઅમતપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. પિપાસાપીળનસ્સ અભાવો વિમુત્તિસુખેન સુખિતભાવસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. દ્વારકવાટાનં સયમેવ વિવરણં અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગદ્વારવિવરણસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. રુક્ખાનં પુપ્ફફલગ્ગહણં વિમુત્તિપુપ્ફેહિ પુપ્ફિતસ્સ ચ સામઞ્ઞફલભારભરિતભાવસ્સ ચ પુબ્બનિમિત્તં. દસસહસ્સિલોકધાતુયા એકદ્ધજમાલિતા અરિયદ્ધજમાલમાલિતાય પુબ્બનિમિત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અયં સમ્બહુલવારો નામ.

એત્થ પઞ્હં પુચ્છન્તિ – ‘‘યદા મહાપુરિસો પથવિયં પતિટ્ઠહિત્વા ઉત્તરાભિમુખો પદસા ગન્ત્વા આસભિં વાચં અભાસિ, તદા કિં પથવિયા ગતો, ઉદાહુ આકાસેન; દિસ્સમાનો ગતો, ઉદાહુ અદિસ્સમાનો; અચેલકો ગતો, ઉદાહુ અલઙ્કતપટિયત્તો; દહરો હુત્વા ગતો, ઉદાહુ મહલ્લકો; પચ્છાપિ કિં તાદિસોવ અહોસિ, ઉદાહુ પુન બાલદારકો’’તિ? અયં પન પઞ્હો હેટ્ઠાલોહપાસાદે સમુટ્ઠિતો તિપિટકચૂળાભયત્થેરેન વિસ્સજ્જિતોવ. થેરો કિર એત્થ નિયતિપુબ્બેકતકમ્મઇસ્સરનિમ્માનવાદવસેન તં તં બહું વત્વા અવસાને એવં બ્યાકરિ – ‘‘મહાપુરિસો પથવિયા ગતો, મહાજનસ્સ પન આકાસેન ગચ્છન્તો વિય અહોસિ. દિસ્સમાનો ગતો, મહાજનસ્સ પન અદિસ્સમાનો વિય અહોસિ. અચેલકો ગતો, મહાજનસ્સ પન અલઙ્કતપટિયત્તો વિય ઉપટ્ઠાસિ. દહરોવ ગતો, મહાજનસ્સ પન સોળસવસ્સુદ્દેસિકો વિય અહોસિ. પચ્છા પન બાલદારકોવ અહોસિ, ન તાદિસો’’તિ. પરિસા ચસ્સ – ‘‘બુદ્ધેન વિય હુત્વા ભો થેરેન પઞ્હો કથિતો’’તિ અત્તમના અહોસિ. લોકન્તરિકવારો વુત્તનયો એવ.

ઇમા ચ પન આદિતો પટ્ઠાય કથિતા સબ્બધમ્મતા સબ્બબોધિસત્તાનં હોન્તીતિ વેદિતબ્બા.

દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણવણ્ણના

૩૩. અદ્દસ ખોતિ દુકૂલચુમ્બટકે નિપજ્જાપેત્વા આનીતં અદ્દસ. મહાપુરિસસ્સાતિ જાતિગોત્તકુલપદેસાદિવસેન મહન્તસ્સ પુરિસસ્સ. દ્વે ગતિયોતિ દ્વે નિટ્ઠા, દ્વે નિપ્ફત્તિયો. અયઞ્હિ ગતિસદ્દો – ‘‘પઞ્ચ ખો ઇમા, સારિપુત્ત, ગતિયો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૫૩) એત્થ નિરયાદિભેદાય સત્તેહિ ગન્તબ્બગતિયા વત્તતિ. ‘‘ઇમેસં ખો અહં ભિક્ખૂનં સીલવન્તાનં કલ્યાણધમ્માનં નેવ જાનામિ આગતિં વા ગતિં વા’’તિ (મ. નિ. ૧.૫૦૮) એત્થ અજ્ઝાસયે. ‘‘નિબ્બાનં અરહતો ગતી’’તિ (પરિ. ૩૩૯) એત્થ પટિસ્સરણે. ‘‘અપિ ચ ત્યાહં બ્રહ્મે ગતિઞ્ચ પજાનામિ, જુતિઞ્ચ પજાનામિ એવંમહિદ્ધિકો બકો બ્રહ્મા’’તિ (મ. નિ. ૧.૫૦૩) એત્થ નિપ્ફત્તિયં વત્તતિ. સ્વાયમિધાપિ નિપ્ફત્તિયં વત્તતીતિ વેદિતબ્બો. અનઞ્ઞાતિ અઞ્ઞા ગતિ નિપ્ફત્તિ નામ નત્થિ.

ધમ્મિકોતિ દસકુસલધમ્મસમન્નાગતો અગતિગમનવિરહિતો. ધમ્મરાજાતિ ઇદં પુરિમપદસ્સેવ વેવચનં. ધમ્મેન વા લદ્ધરજ્જત્તા ધમ્મરાજા. ચાતુરન્તોતિ પુરત્થિમસમુદ્દાદીનં ચતુન્નં સમુદ્દાનં વસેન ચતુરન્તાય પથવિયા ઇસ્સરો. વિજિતાવીતિ વિજિતસઙ્ગામો. જનપદો અસ્મિં થાવરિયં થિરભાવં પત્તોતિ જનપદત્થાવરિયપ્પત્તો. ચણ્ડસ્સ હિ રઞ્ઞો બલિદણ્ડાદીહિ લોકં પીળયતો મનુસ્સા મજ્ઝિમજનપદં છડ્ડેત્વા પબ્બતસમુદ્દતીરાદીનિ નિસ્સાય પચ્ચન્તે વાસં કપ્પેન્તિ. અતિમુદુકસ્સ રઞ્ઞો ચોરેહિ સાહસિકધનવિલોપપીળિતા મનુસ્સા પચ્ચન્તં પહાય જનપદમજ્ઝે વાસં કપ્પેન્તિ, ઇતિ એવરૂપે રાજિનિ જનપદો થિરભાવં ન પાપુણાતિ. ઇમસ્મિં પન કુમારે રજ્જં કારયમાને એતસ્સ જનપદો પાસાણપિટ્ઠિયં ઠપેત્વા અયોપટ્ટેન પરિક્ખિત્તો વિય થિરો ભવિસ્સતીતિ દસ્સેન્તો – ‘‘જનપદત્થાવરિયપ્પત્તો’’તિ આહંસુ.

સત્તરતનસમન્નાગતોતિ એત્થ રતિજનનટ્ઠેન રતનં. અપિચ –

‘‘ચિત્તીકતં મહગ્ઘઞ્ચ, અતુલં દુલ્લભદસ્સનં;

અનોમસત્તપરિભોગં, રતનં તેન વુચ્ચતિ’’.

ચક્કરતનસ્સ ચ નિબ્બત્તકાલતો પટ્ઠાય અઞ્ઞં દેવટ્ઠાનં નામ ન હોતિ, સબ્બે ગન્ધપુપ્ફાદીહિ તસ્સેવ પૂજઞ્ચ અભિવાદનાદીનિ ચ કરોન્તીતિ ચિત્તીકતટ્ઠેન રતનં. ચક્કરતનસ્સ ચ એત્તકં નામ ધનં અગ્ઘતીતિ અગ્ઘો નત્થિ, ઇતિ મહગ્ઘટ્ઠેનાપિ રતનં. ચક્કરતનઞ્ચ અઞ્ઞેહિ લોકે વિજ્જમાનરતનેહિ અસદિસન્તિ અતુલટ્ઠેનાપિ રતનં. યસ્મા ચ પન યસ્મિં કપ્પે બુદ્ધા ઉપ્પજ્જન્તિ, તસ્મિંયેવ ચક્કવત્તિનો ઉપ્પજ્જન્તિ, બુદ્ધા ચ કદાચિ કરહચિ ઉપ્પજ્જન્તિ, તસ્મા દુલ્લભદસ્સનટ્ઠેનાપિ રતનં. તદેતં જાતિરૂપકુલઇસ્સરિયાદીહિ અનોમસ્સ ઉળારસત્તસ્સેવ ઉપ્પજ્જતિ, ન અઞ્ઞસ્સાતિ અનોમસત્તપરિભોગટ્ઠેનાપિ રતનં. યથા ચક્કરતનં, એવં સેસાનિપીતિ. ઇમેહિ સત્તહિ રતનેહિ પરિવારભાવેન ચેવ સબ્બભોગૂપકરણભાવેન ચ સમન્નાગતોતિ સત્તરતનસમન્નાગતો.

ઇદાનિ તેસં સરૂપતો દસ્સનત્થં તસ્સિમાનીતિઆદિ વુત્તં. તત્થ ચક્કરતનન્તિઆદીસુ અયં સઙ્ખેપાધિપ્પાયો – દ્વેસહસ્સદીપપરિવારાનં ચતુન્નં મહાદીપાનં સિરિવિભવં ગહેત્વા દાતું સમત્થં ચક્કરતનં પાતુભવતિ. તથા પુરેભત્તમેવ સાગરપરિયન્તં પથવિં અનુસંયાયનસમત્થં વેહાસઙ્ગમં હત્થિરતનં, તાદિસમેવ અસ્સરતનં, ચતુરઙ્ગસમન્નાગતે અન્ધકારે યોજનપ્પમાણં અન્ધકારં વિધમિત્વા આલોકદસ્સનસમત્થં મણિરતનં, છબ્બિધદોસવિવજ્જિતં મનાપચારિ ઇત્થિરતનં, યોજનપ્પમાણે અન્તોપથવિગતં નિધિં દસ્સનસમત્થં ગહપતિરતનં, અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તિત્વા સકલરજ્જમનુસાસનસમત્થં જેટ્ઠપુત્તસઙ્ખાતં પરિણાયકરતનં પાતુભવતિ.

પરોસહસ્સન્તિ અતિરેકસહસ્સં. સૂરાતિ અભીરુકા. વીરઙ્ગરૂપાતિ વીરાનં અઙ્ગં વીરઙ્ગં, વીરિયસ્સેતં નામં, વીરઙ્ગં રૂપમેતેસન્તિ વીરઙ્ગરૂપા, વીરિયજાતિકા વીરિયસભાવા વીરિયમયા અકિલાસુનો અહેસું. દિવસમ્પિ યુજ્ઝન્તા ન કિલમન્તીતિ વુત્તં હોતિ. સાગરપરિયન્તન્તિ ચક્કવાળપબ્બતં સીમં કત્વા ઠિતસમુદ્દપરિયન્તં. અદણ્ડેનાતિ યે કતાપરાધે સત્તે સતમ્પિ સહસ્સમ્પિ ગણ્હન્તિ, તે ધનદણ્ડેન રજ્જં કારેન્તિ. યે છેજ્જભેજ્જં અનુસાસન્તિ, તે સત્થદણ્ડેન. અયં પન દુવિધમ્પિ દણ્ડં પહાય અદણ્ડેન અજ્ઝાવસતિ. અસત્થેનાતિ યે એકતોધારાદિના સત્થેન પરં વિહેસન્તિ, તે સત્થેન રજ્જં કારેન્તિ નામ. અયં પન સત્થેન ખુદ્દમક્ખિકાયપિ પિવનમત્તં લોહિતં કસ્સચિ અનુપ્પાદેત્વા ધમ્મેનેવ – ‘‘એહિ ખો મહારાજા’’તિ એવં પટિરાજૂહિ સમ્પટિચ્છિતાગમનો વુત્તપ્પકારં પથવિં અભિવિજિનિત્વા અજ્ઝાવસતિ, અભિભવિત્વા સામી હુત્વા વસતીતિ અત્થો.

એવં એકં નિપ્ફત્તિં કથેત્વા દુતિયં કથેતું સચે ખો પનાતિઆદિ વુત્તં. તત્થ રાગદોસમોહમાનદિટ્ઠિકિલેસતણ્હાસઙ્ખાતં છદનં આવરણં વિવટં વિદ્ધંસિતં વિવટકં એતેનાતિ વિવટચ્છદો. ‘‘વિવટ્ટચ્છદા’’તિપિ પાઠો, અયમેવ અત્થો.

૩૫. એવં દુતિયં નિપ્ફત્તિં કથેત્વા તાસં નિમિત્તભૂતાનિ લક્ખણાનિ દસ્સેતું અયઞ્હિ, દેવ, કુમારોતિઆદિ વુત્તં. તત્થ સુપ્પતિટ્ઠિતપાદોતિ યથા અઞ્ઞેસં ભૂમિયં પાદં ઠપેન્તાનં અગ્ગપાદતલં વા પણ્હિ વા પસ્સં વા પઠમં ફુસતિ, વેમજ્ઝે વા પન છિદ્દં હોતિ, ઉક્ખિપન્તાનં અગ્ગતલાદીસુ એકકોટ્ઠાસોવ પઠમં ઉટ્ઠહતિ, ન એવમસ્સ. અસ્સ પન સુવણ્ણપાદુકતલમિવ એકપ્પહારેનેવ સકલં પાદતલં ભૂમિં ફુસતિ, એકપ્પહારેનેવ ભૂમિતો ઉટ્ઠહતિ. તસ્મા અયં સુપ્પતિટ્ઠિતપાદો.

ચક્કાનીતિ દ્વીસુ પાદતલેસુ દ્વે ચક્કાનિ, તેસં અરા ચ નેમિ ચ નાભિ ચ પાળિયં વુત્તાવ. સબ્બાકારપરિપૂરાનીતિ ઇમિના પન અયં વિસેસો વેદિતબ્બો, તેસં કિર ચક્કાનં પાદતલસ્સ મજ્ઝે નાભિ દિસ્સતિ, નાભિપરિચ્છિન્ના વટ્ટલેખા દિસ્સતિ, નાભિમુખપરિક્ખેપપટ્ટો દિસ્સતિ, પનાળિમુખં દિસ્સતિ, અરા દિસ્સન્તિ, અરેસુ વટ્ટિલેખા દિસ્સન્તિ, નેમિમણિકા દિસ્સન્તિ. ઇદં તાવ પાળિયં આગતમેવ. સમ્બહુલવારો પન અનાગતો, સો એવં દટ્ઠબ્બો – સત્તિ, સિરિવચ્છો, નન્દિ, સોવત્તિકો, વટંસકો, વડ્ઢમાનકં, મચ્છયુગળં, ભદ્દપીઠં, અઙ્કુસકો, પાસાદો, તોરણં, સેતચ્છત્તં, ખગ્ગો, તાલવણ્ટં, મોરહત્થકો, વાળબીજની, ઉણ્હીસં, મણિ, પત્તો, સુમનદામં, નીલુપ્પલં, રત્તુપ્પલં, સેતુપ્પલં, પદુમં, પુણ્ડરીકં, પુણ્ણઘટો, પુણ્ણપાતિ, સમુદ્દો, ચક્કવાળો, હિમવા, સિનેરુ, ચન્દિમસૂરિયા, નક્ખત્તાનિ, ચત્તારો મહાદીપા, દ્વિપરિત્તદીપસહસ્સાનિ, અન્તમસો ચક્કવત્તિરઞ્ઞો પરિસં ઉપાદાય સબ્બો ચક્કલક્ખણસ્સેવ પરિવારો.

આયતપણ્હીતિ દીઘપણ્હિ, પરિપુણ્ણપણ્હીતિ અત્થો. યથા હિ અઞ્ઞેસં અગ્ગપાદો દીઘો હોતિ, પણ્હિમત્થકે જઙ્ઘા પતિટ્ઠાતિ, પણ્હિં તચ્છેત્વા ઠપિતા વિય હોતિ, ન એવં મહાપુરિસસ્સ. મહાપુરિસસ્સ પન ચતૂસુ કોટ્ઠાસેસુ દ્વે કોટ્ઠાસા અગ્ગપાદો હોતિ, તતિયે કોટ્ઠાસે જઙ્ઘા પતિટ્ઠાતિ, ચતુત્થકોટ્ઠાસે આરગ્ગેન વટ્ટેત્વા ઠપિતા વિય રત્તકમ્બલગેણ્ડુકસદિસા પણ્હિ હોતિ.

દીઘઙ્ગુલીતિ યથા અઞ્ઞેસં કાચિ અઙ્ગુલિયો દીઘા હોન્તિ, કાચિ રસ્સા, ન એવં મહાપુરિસસ્સ. મહાપુરિસસ્સ પન મક્કટસ્સેવ દીઘા હત્થપાદઙ્ગુલિયો મૂલે થૂલા, અનુપુબ્બેન ગન્ત્વા અગ્ગે તનુકા, નિય્યાસતેલેન મદ્દિત્વા વટ્ટિતહરિતાલવટ્ટિસદિસા હોન્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘દીઘઙ્ગુલી’’તિ.

મુદુતલુનહત્થપાદોતિ સપ્પિમણ્ડે ઓસારેત્વા ઠપિતં સતવારવિહતકપ્પાસપટલં વિય મુદુ. યથા ચ ઇદાનિ જાતમત્તસ્સ, એવં વુડ્ઢકાલેપિ મુદુતલુનાયેવ ભવિસ્સન્તિ, મુદુતલુના હત્થપાદા એતસ્સાતિ મુદુતલુનહત્થપાદો.

જાલહત્થપાદોતિ ન ચમ્મેન પટિબદ્ધઅઙ્ગુલન્તરો. એદિસો હિ ફણહત્થકો પુરિસદોસેન ઉપહતો પબ્બજ્જં ન પટિલભતિ. મહાપુરિસસ્સ પન ચતસ્સો હત્થઙ્ગુલિયો પઞ્ચપિ પાદઙ્ગુલિયો એકપ્પમાણા હોન્તિ, તાસં એકપ્પમાણતાય યવલક્ખણં અઞ્ઞમઞ્ઞં પટિવિજ્ઝિત્વા તિટ્ઠતિ. અથસ્સ હત્થપાદા કુસલેન વડ્ઢકિના યોજિતજાલવાતપાનસદિસા હોન્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘જાલહત્થપાદો’’તિ.

ઉદ્ધં પતિટ્ઠિતગોપ્ફકત્તા ઉસ્સઙ્ખા પાદા અસ્સાતિ ઉસ્સઙ્ખપાદો. અઞ્ઞેસઞ્હિ પિટ્ઠિપાદે ગોપ્ફકા હોન્તિ, તેન તેસં પાદા આણિબદ્ધા વિય બદ્ધા હોન્તિ, ન યથાસુખં પરિવટ્ટન્તિ, ગચ્છન્તાનં પાદતલાનિપિ ન દિસ્સન્તિ. મહાપુરિસસ્સ પન આરુહિત્વા ઉપરિ ગોપ્ફકા પતિટ્ઠહન્તિ, તેનસ્સ નાભિતો પટ્ઠાય ઉપરિમકાયો નાવાય ઠપિતસુવણ્ણપટિમા વિય નિચ્ચલો હોતિ, અધોકાયોવ ઇઞ્જતિ, સુખેન પાદા પરિવટ્ટન્તિ, પુરતોપિ પચ્છતોપિ ઉભયપસ્સેસુપિ ઠત્વા પસ્સન્તાનં પાદતલાનિ પઞ્ઞાયન્તિ, ન હત્થીનં વિય પચ્છતોયેવ.

એણિજઙ્ઘોતિ એણિમિગસદિસજઙ્ઘો મંસુસ્સદેન પરિપુણ્ણજઙ્ઘો, ન એકતો બદ્ધપિણ્ડિકમંસો, સમન્તતો સમસણ્ઠિતેન મંસેન પરિક્ખિત્તાહિ સુવટ્ટિતાહિ સાલિગબ્ભયવગબ્ભસદિસાહિ જઙ્ઘાહિ સમન્નાગતોતિ અત્થો.

અનોનમન્તોતિ અનમન્તો, એતેનસ્સ અખુજ્જઅવામનભાવો દીપિતો. અવસેસજના હિ ખુજ્જા વા હોન્તિ વામના વા. ખુજ્જાનં ઉપરિમકાયો અપરિપુણ્ણો હોતિ, વામનાનં હેટ્ઠિમકાયો. તે અપરિપુણ્ણકાયત્તા ન સક્કોન્તિ અનોનમન્તા જણ્ણુકાનિ પરિમજ્જિતું. મહાપુરિસો પન પરિપુણ્ણઉભયકાયત્તા સક્કોતિ.

કોસોહિતવત્થગુય્હોતિ ઉસભવારણાદીનં વિય સુવણ્ણપદુમકણ્ણિકસદિસેહિ કોસેહિ ઓહિતં પટિચ્છન્નં વત્થગુય્હં અસ્સાતિ કોસોહિતવત્થગુય્હો. વત્થગુય્હન્તિ વત્થેન ગુહિતબ્બં અઙ્ગજાતં વુચ્ચતિ.

સુવણ્ણવણ્ણોતિ જાતિહિઙ્ગુલકેન મજ્જિત્વા દીપિદાઠાય ઘંસિત્વા ગેરુકપરિકમ્મં કત્વા ઠપિતઘનસુવણ્ણરૂપસદિસોતિ અત્થો. એતેનસ્સ ઘનસિનિદ્ધસણ્હસરીરતં દસ્સેત્વા છવિવણ્ણદસ્સનત્થં કઞ્ચનસન્નિભત્તચોતિ વુત્તં. પુરિમસ્સ વા વેવચનમેતં.

રજોજલ્લન્તિ રજો વા મલં વા. ન ઉપલિમ્પતીતિ ન લગ્ગતિ પદુમપલાસતો ઉદકબિન્દુ વિય વિવટ્ટતિ. હત્થધોવનાદીનિ પન ઉતુગ્ગહણત્થાય ચેવ દાયકાનં પુઞ્ઞફલત્થાય ચ બુદ્ધા કરોન્તિ, વત્તસીસેનાપિ ચ કરોન્તિયેવ. સેનાસનં પવિસન્તેન હિ ભિક્ખુના પાદે ધોવિત્વા પવિસિતબ્બન્તિ વુત્તમેતં.

ઉદ્ધગ્ગલોમોતિ આવટ્ટપરિયોસાને ઉદ્ધગ્ગાનિ હુત્વા મુખસોભં ઉલ્લોકયમાનાનિ વિય ઠિતાનિ લોમાનિ અસ્સાતિ ઉદ્ધગ્ગલોમો.

બ્રહ્મુજુગત્તોતિ બ્રહ્મા વિય ઉજુગત્તો, ઉજુમેવ ઉગ્ગતદીઘસરીરો ભવિસ્સતિ. યેભુય્યેન હિ સત્તા ખન્ધે કટિયં જાણૂસૂતિ તીસુ ઠાનેસુ નમન્તિ, તે કટિયં નમન્તા પચ્છતો નમન્તિ, ઇતરેસુ દ્વીસુ ઠાનેસુ પુરતો. દીઘસરીરા પન એકે પસ્સવઙ્કા હોન્તિ, એકે મુખં ઉન્નમેત્વા નક્ખત્તાનિ ગણયન્તા વિય ચરન્તિ, એકે અપ્પમંસલોહિતા સૂલસદિસા હોન્તિ, એકે પુરતો પબ્ભારા હોન્તિ, પવેધમાના ગચ્છન્તિ. અયં પન ઉજુમેવ ઉગ્ગન્ત્વા દીઘપ્પમાણો દેવનગરે ઉસ્સિતસુવણ્ણતોરણં વિય ભવિસ્સતીતિ દીપેન્તિ. યથા ચેતં, એવં યં યં જાતમત્તસ્સ સબ્બસો અપરિપુણ્ણં મહાપુરિસલક્ખણં હોતિ, તં તં આયતિં તથાભાવિતં સન્ધાય વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

સત્તુસ્સદોતિ દ્વે હત્થપિટ્ઠિયો દ્વે પાદપિટ્ઠિયો દ્વે અંસકૂટાનિ ખન્ધોતિ ઇમેસુ સત્તસુ ઠાનેસુ પરિપુણ્ણો મંસુસ્સદો અસ્સાતિ સત્તુસ્સદો. અઞ્ઞેસં પન હત્થપાદપિટ્ઠાદીસુ સિરાજાલં પઞ્ઞાયતિ, અંસકૂટક્ખન્ધેસુ અટ્ઠિકોટિયો. તે મનુસ્સા પેતા વિય ખાયન્તિ, ન તથા મહાપુરિસો, મહાપુરિસો પન સત્તસુ ઠાનેસુ પરિપુણ્ણમંસુસ્સદત્તા નિગૂળ્હસિરાજાલેહિ હત્થપિટ્ઠાદીહિ વટ્ટેત્વા સુટ્ઠપિતસુવણ્ણાળિઙ્ગસદિસેન ખન્ધેન સિલારૂપકં વિય ખાયતિ, ચિત્તકમ્મરૂપકં વિય ચ ખાયતિ.

સીહસ્સ પુબ્બદ્ધં વિય કાયો અસ્સાતિ સીહપુબ્બદ્ધકાયો. સીહસ્સ હિ પુરત્થિમકાયોવ પરિપુણ્ણો હોતિ, પચ્છિમકાયો અપરિપુણ્ણો. મહાપુરિસસ્સ પન સીહસ્સ પુબ્બદ્ધકાયો વિય સબ્બો કાયો પરિપુણ્ણો. સોપિ સીહસ્સેવ તત્થ તત્થ વિનતુન્નતાદિવસેન દુસ્સણ્ઠિતવિસણ્ઠિતો ન હોતિ, દીઘયુત્તટ્ઠાને પન દીઘો, રસ્સથૂલકિસપુથુલઅનુવટ્ટિતયુત્તટ્ઠાનેસુ તથાવિધોવ હોતિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘મનાપિયેવ ખો, ભિક્ખવે, કમ્મવિપાકે પચ્ચુપટ્ઠિતે યેહિ અઙ્ગેહિ દીઘેહિ સોભતિ, તાનિ અઙ્ગાનિ દીઘાનિ સણ્ઠન્તિ. યેહિ અઙ્ગેહિ રસ્સેહિ સોભતિ, તાનિ અઙ્ગાનિ રસ્સાનિ સણ્ઠન્તિ. યેહિ અઙ્ગેહિ થૂલેહિ સોભતિ, તાનિ અઙ્ગાનિ થૂલાનિ સણ્ઠન્તિ. યેહિ અઙ્ગેહિ કિસેહિ સોભતિ, તાનિ અઙ્ગાનિ કિસાનિ સણ્ઠન્તિ. યેહિ અઙ્ગેહિ પુથુલેહિ સોભતિ, તાનિ અઙ્ગાનિ પુથુલાનિ સણ્ઠન્તિ. યેહિ અઙ્ગેહિ વટ્ટેહિ સોભતિ, તાનિ અઙ્ગાનિ વટ્ટાનિ સણ્ઠન્તી’’તિ.

ઇતિ નાનાચિત્તેન પુઞ્ઞચિત્તેન ચિત્તિતો દસહિ પારમીહિ સજ્જિતો મહાપુરિસસ્સ અત્તભાવો, લોકે સબ્બસિપ્પિનો વા સબ્બઇદ્ધિમન્તો વા પતિરૂપકમ્પિ કાતું ન સક્કોન્તિ.

ચિતન્તરંસોતિ અન્તરંસં વુચ્ચતિ દ્વિન્નં કોટ્ટાનં અન્તરં, તં ચિતં પરિપુણ્ણં અન્તરંસં અસ્સાતિ ચિતન્તરંસો. અઞ્ઞેસઞ્હિ તં ઠાનં નિન્નં હોતિ, દ્વે પિટ્ઠિકોટ્ટા પાટિયેક્કા પઞ્ઞાયન્તિ. મહાપુરિસસ્સ પન કટિતો પટ્ઠાય મંસપટલં યાવ ખન્ધા ઉગ્ગમ્મ સમુસ્સિતસુવણ્ણફલકં વિય પિટ્ઠિં છાદેત્વા પતિટ્ઠિતં.

નિગ્રોધપરિમણ્ડલોતિ નિગ્રોધો વિય પરિમણ્ડલો. યથા પઞ્ઞાસહત્થતાય વા સતહત્થતાય વા સમક્ખન્ધસાખો નિગ્રોધો દીઘતોપિ વિત્થારતોપિ એકપ્પમાણોવ હોતિ, એવં કાયતોપિ બ્યામતોપિ એકપ્પમાણો. યથા અઞ્ઞેસં કાયો દીઘો વા હોતિ બ્યામો વા, ન એવં વિસમપ્પમાણોતિ અત્થો. તેનેવ યાવતક્વસ્સ કાયોતિઆદિ વુત્તં. તત્થ યાવતકો અસ્સાતિ યાવતક્વસ્સ.