નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

દીઘનિકાયે

પાથિકવગ્ગટ્ઠકથા

૧. પાથિકસુત્તવણ્ણના

સુનક્ખત્તવત્થુવણ્ણના

૧. એવં મે સુતં…પે… મલ્લેસુ વિહરતીતિ પાથિકસુત્તં. તત્રાયં અપુબ્બપદવણ્ણના. મલ્લેસુ વિહરતીતિ મલ્લા નામ જાનપદિનો રાજકુમારા, તેસં નિવાસો એકોપિ જનપદો રુળ્હીસદ્દેન ‘‘મલ્લા’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્મિં મલ્લેસુ જનપદે. ‘‘અનુપિયં નામ મલ્લાનં નિગમો’’તિ અનુપિયન્તિ એવંનામકો મલ્લાનં જનપદસ્સ એકો નિગમો, તં ગોચરગામં કત્વા એકસ્મિં છાયૂદકસમ્પન્ને વનસણ્ડે વિહરતીતિ અત્થો. અનોપિયન્તિપિ પાઠો. પાવિસીતિ પવિટ્ઠો. ભગવા પન ન તાવ પવિટ્ઠો, પવિસિસ્સામીતિ નિક્ખન્તત્તા પન પાવિસીતિ વુત્તો. યથા કિં, યથા ‘‘ગામં ગમિસ્સામી’’તિ નિક્ખન્તો પુરિસો તં ગામં અપત્તોપિ ‘‘કુહિં ઇત્થન્નામો’’તિ વુત્તે ‘‘ગામં ગતો’’તિ વુચ્ચતિ, એવં. એતદહોસીતિ ગામસમીપે ઠત્વા સૂરિયં ઓલોકેન્તસ્સ એતદહોસિ. અતિપ્પગો ખોતિ અતિવિય પગો ખો, ન તાવ કુલેસુ યાગુભત્તં નિટ્ઠિતન્તિ. કિં પન ભગવા કાલં અજાનિત્વા નિક્ખન્તોતિ? ન અજાનિત્વા. પચ્ચૂસકાલેયેવ હિ ભગવા ઞાણજાલં પત્થરિત્વા લોકં વોલોકેન્તો ઞાણજાલસ્સ અન્તો પવિટ્ઠં ભગ્ગવગોત્તં છન્નપરિબ્બાજકં દિસ્વા ‘‘અજ્જાહં ઇમસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ મયા પુબ્બે કતકારણં સમાહરિત્વા ધમ્મં કથેસ્સામિ, સા ધમ્મકથા અસ્સ મયિ પસાદપ્પટિલાભવસેન સફલા ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વાવ પરિબ્બાજકારામં પવિસિતુકામો અતિપ્પગોવ નિક્ખમિ. તસ્મા તત્થ પવિસિતુકામતાય એવં ચિત્તં ઉપ્પાદેસિ.

૨. એતદવોચાતિ ભગવન્તં દિસ્વા માનથદ્ધતં અકત્વા સત્થારં પચ્ચુગ્ગન્ત્વા એતં એતુ ખો, ભન્તેતિઆદિકં વચનં અવોચ. ઇમં પરિયાયન્તિ ઇમં વારં, અજ્જ ઇમં આગમનવારન્તિ અત્થો. કિં પન ભગવા પુબ્બેપિ તત્થ ગતપુબ્બોતિ? ન ગતપુબ્બો, લોકસમુદાચારવસેન પન એવમાહ. લોકિયા હિ ચિરસ્સં આગતમ્પિ અનાગતપુબ્બમ્પિ મનાપજાતિકં આગતં દિસ્વા ‘‘કુતો ભવં આગતો, ચિરસ્સં ભવં આગતો, કથં તે ઇધાગમનમગ્ગો ઞાતો, કિં મગ્ગમૂળ્હોસી’’તિઆદીનિ વદન્તિ. તસ્મા અયમ્પિ લોકસમુદાચારવસેન એવમાહાતિ વેદિતબ્બો. ઇદમાસનન્તિ અત્તનો નિસિન્નાસનં પપ્ફોટેત્વા સમ્પાદેત્વા દદમાનો એવમાહ. સુનક્ખત્તો લિચ્છવિપુત્તોતિ સુનક્ખત્તો નામ લિચ્છવિરાજપુત્તો. સો કિર તસ્સ ગિહિસહાયો હોતિ, કાલેન કાલં તસ્સ સન્તિકં ગચ્છતિ. પચ્ચક્ખાતોતિ ‘‘પચ્ચક્ખામિ દાનાહં, ભન્તે, ભગવન્તં ન દાનાહં, ભન્તે, ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ વિહરિસ્સામી’’તિ એવં પટિઅક્ખાતો નિસ્સટ્ઠો પરિચ્ચત્તો.

૩. ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સાતિ ભગવા મે સત્થા ‘‘ભગવતો અહં ઓવાદં પટિકરોમી’’તિ એવં અપદિસિત્વા. કો સન્તો કં પચ્ચાચિક્ખસીતિ યાચકો વા યાચિતકં પચ્ચાચિક્ખેય્ય, યાચિતકો વા યાચકં. ત્વં પન નેવ યાચકો ન યાચિતકો, એવં સન્તે, મોઘપુરિસ, કો સન્તો કો સમાનો કં પચ્ચાચિક્ખસીતિ દસ્સેતિ. પસ્સ મોઘપુરિસાતિ પસ્સ તુચ્છપુરિસ. યાવઞ્ચ તે ઇદં અપરદ્ધન્તિ યત્તકં ઇદં તવ અપરદ્ધં, યત્તકો તે અપરાધો તત્તકો દોસોતિ એવાહં ભગ્ગવ તસ્સ દોસં આરોપેસિન્તિ દસ્સેતિ.

૪. ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માતિ પઞ્ચસીલદસસીલસઙ્ખાતા મનુસ્સધમ્માઉત્તરિ. ઇદ્ધિપાટિહારિયન્તિ ઇદ્ધિભૂતં પાટિહારિયં. કતે વાતિ કતમ્હિ વા. યસ્સત્થાયાતિ યસ્સ દુક્ખક્ખયસ્સ અત્થાય. સો નિય્યાતિ તક્કરસ્સાતિ સો ધમ્મો તક્કરસ્સ યથા મયા ધમ્મો દેસિતો, તથા કારકસ્સ સમ્મા પટિપન્નસ્સ પુગ્ગલસ્સ સબ્બવટ્ટદુક્ખક્ખયાય અમતનિબ્બાનસચ્છિકિરિયાય ગચ્છતિ, ન ગચ્છતિ, સંવત્તતિ, ન સંવત્તતીતિ પુચ્છતિ. તત્ર સુનક્ખત્તાતિ તસ્મિં સુનક્ખત્ત મયા દેસિતે ધમ્મે તક્કરસ્સ સમ્મા દુક્ખક્ખયાય સંવત્તમાને કિં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મા ઇદ્ધિપાટિહારિયં કતં કરિસ્સતિ, કો તેન કતેન અત્થો. તસ્મિઞ્હિ કતેપિ અકતેપિ મમ સાસનસ્સ પરિહાનિ નત્થિ, દેવમનુસ્સાનઞ્હિ અમતનિબ્બાનસમ્પાપનત્થાય અહં પારમિયો પૂરેસિં, ન પાટિહારિયકરણત્થાયાતિ પાટિહારિયસ્સ નિરત્થકતં દસ્સેત્વા ‘‘પસ્સ, મોઘપુરિસા’’તિ દુતિયં દોસં આરોપેસિ.

૫. અગ્ગઞ્ઞન્તિ લોકપઞ્ઞત્તિં. ‘‘ઇદં નામ લોકસ્સ અગ્ગ’’ન્તિ એવં જાનિતબ્બમ્પિ અગ્ગં મરિયાદં ન તં પઞ્ઞપેતીતિ વદતિ. સેસમેત્થ અનન્તરવાદાનુસારેનેવ વેદિતબ્બં.

૬. અનેકપરિયાયેન ખોતિ ઇદં કસ્મા આરદ્ધં. સુનક્ખત્તો કિર ‘‘ભગવતો ગુણં મક્ખેસ્સામિ, ‘‘દોસં પઞ્ઞપેસ્સામી’’તિ એત્તકં વિપ્પલપિત્વા ભગવતો કથં સુણન્તો અપ્પતિટ્ઠો નિરવો અટ્ઠાસિ.

અથ ભગવા – ‘‘સુનક્ખત્ત, એવં ત્વં મક્ખિભાવે ઠિતો સયમેવ ગરહં પાપુણિસ્સસી’’તિ મક્ખિભાવે આદીનવદસ્સનત્થં અનેકપરિયાયેનાતિઆદિમાહ. તત્થ અનેકપરિયાયેનાતિ અનેકકારણેન. વજ્જિગામેતિ વજ્જિરાજાનં ગામે, વેસાલીનગરે નો વિસહીતિ નાસક્ખિ. સો અવિસહન્તોતિ સો સુનક્ખત્તો યસ્સ પુબ્બે તિણ્ણં રતનાનં વણ્ણં કથેન્તસ્સ મુખં નપ્પહોતિ, સો દાનિ તેનેવ મુખેન અવણ્ણં કથેતિ, અદ્ધા અવિસહન્તો અસક્કોન્તો બ્રહ્મચરિયં ચરિતું અત્તનો બાલતાય અવણ્ણં કથેત્વા હીનાયાવત્તો. બુદ્ધો પન સુબુદ્ધોવ, ધમ્મો સ્વાક્ખાતોવ, સઙ્ઘો સુપ્પટિપન્નોવ. એવં તીણિ રતનાનિ થોમેન્તા મનુસ્સા તુય્હેવ દોસં દસ્સેસ્સન્તીતિ. ઇતિ ખો તેતિ એવં ખો તે, સુનક્ખત્ત, વત્તારો ભવિસ્સન્તિ. તતો એવં દોસે ઉપ્પન્ને સત્થા અતીતાનાગતે અપ્પટિહતઞાણો, મય્હં એવં દોસો ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ જાનન્તોપિ પુરેતરં ન કથેસીતિ વત્તું ન લચ્છસીતિ દસ્સેતિ. અપક્કમેવાતિ અપક્કમિયેવ, અપક્કન્તો વા ચુતોતિ અત્થો. યથા તં આપાયિકોતિ યથા અપાયે નિબ્બત્તનારહો સત્તો અપક્કમેય્ય, એવમેવ અપક્કમીતિ અત્થો.

કોરક્ખત્તિયવત્થુવણ્ણના

૭. એકમિદાહન્તિ ઇમિના કિં દસ્સેતિ? ઇદં સુત્તં દ્વીહિ પદેહિ આબદ્ધં ઇદ્ધિપાટિહારિયં ન કરોતીતિ ચ અગ્ગઞ્ઞં ન પઞ્ઞપેતીતિ ચ. તત્થ ‘‘અગ્ગઞ્ઞં ન પઞ્ઞપેતી’’તિ ઇદં પદં સુત્તપરિયોસાને દસ્સેસ્સતિ. ‘‘પાટિહારિયં ન કરોતી’’તિ ઇમસ્સ પન પદસ્સ અનુસન્ધિદસ્સનવસેન અયં દેસના આરદ્ધા.

તત્થ એકમિદાહન્તિ એકસ્મિં અહં. સમયન્તિ સમયે, એકસ્મિં કાલે અહન્તિ અત્થો. થૂલૂસૂતિ થૂલૂ નામ જનપદો, તત્થ વિહરામિ. ઉત્તરકા નામાતિ ઇત્થિલિઙ્ગવસેન ઉત્તરકાતિ એવંનામકો થૂલૂનં જનપદસ્સ નિગમો, તં નિગમં ગોચરગામં કત્વાતિ અત્થો. અચેલોતિ નગ્ગો. કોરક્ખત્તિયોતિ અન્તોવઙ્કપાદો ખત્તિયો. કુક્કુરવતિકોતિ સમાદિન્નકુક્કુરવતો સુનખો વિય ઘાયિત્વા ખાદતિ, ઉદ્ધનન્તરે નિપજ્જતિ, અઞ્ઞમ્પિ સુનખકિરિયમેવ કરોતિ. ચતુક્કુણ્ડિકોતિ ચતુસઙ્ઘટ્ટિતો દ્વે જાણૂનિ દ્વે ચ કપ્પરે ભૂમિયં ઠપેત્વા વિચરતિ. છમાનિકિણ્ણન્તિ ભૂમિયં નિકિણ્ણં પક્ખિત્તં ઠપિતં. ભક્ખસન્તિ ભક્ખં યંકિઞ્ચિ ખાદનીયં ભોજનીયં. મુખેનેવાતિ હત્થેન અપરામસિત્વા ખાદનીયં મુખેનેવ ખાદતિ, ભોજનીયમ્પિ મુખેનેવ ભુઞ્જતિ. સાધુરૂપોતિ સુન્દરરૂપો. અયં સમણોતિ અયં અરહતં સમણો એકોતિ. તત્થ વતાતિ પત્થનત્થે નિપાતો. એવં કિરસ્સ પત્થના અહોસિ ‘‘ઇમિના સમણેન સદિસો અઞ્ઞો સમણો નામ નત્થિ, અયઞ્હિ અપ્પિચ્છતાય વત્થં ન નિવાસેતિ, ‘એસ પપઞ્ચો’તિ મઞ્ઞમાનો ભિક્ખાભાજનમ્પિ ન પરિહરતિ, છમાનિકિણ્ણમેવ ખાદતિ, અયં સમણો નામ. મયં પન કિં સમણા’’તિ? એવં સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધસ્સ પચ્છતો ચરન્તોવ ઇમં પાપકં વિતક્કં વિતક્કેસિ.

એતદવોચાતિ ભગવા કિર ચિન્તેસિ ‘‘અયં સુનક્ખત્તો પાપજ્ઝાસયો, કિં નુ ઇમં દિસ્વા ચિન્તેસી’’તિ? અથેવં ચિન્તેન્તો તસ્સ અજ્ઝાસયં વિદિત્વા ‘‘અયં મોઘપુરિસો માદિસસ્સ સબ્બઞ્ઞુનો પચ્છતો આગચ્છન્તો અચેલં અરહાતિ મઞ્ઞતિ, ઇધેવ દાનાયં બાલો નિગ્ગહં અરહતી’’તિ અનિવત્તિત્વાવ એતં ત્વમ્પિ નામાતિઆદિવચનમવોચ. તત્થ ત્વમ્પિ નામાતિ ગરહત્થે પિકારો. ગરહન્તો હિ નં ભગવા ‘‘ત્વમ્પિ નામા’’તિ આહ. ‘‘ત્વમ્પિ નામ એવં હીનજ્ઝાસયો, અહં સમણો સક્યપુત્તિયોતિ એવં પટિજાનિસ્સસી’’તિ અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો. કિં પન મં, ભન્તેતિ મય્હં, ભન્તે, કિં ગારય્હં દિસ્વા ભગવા ‘‘એવમાહા’’તિ પુચ્છતિ. અથસ્સ ભગવા આચિક્ખન્તો ‘‘નનુ તે’’તિઆદિમાહ. મચ્છરાયતીતિ ‘‘મા અઞ્ઞસ્સ અરહત્તં હોતૂ’’તિ કિં ભગવા એવં અરહત્તસ્સ મચ્છરાયતીતિ પુચ્છતિ. ન ખો અહન્તિ અહં, મોઘપુરિસ, સદેવકસ્સ લોકસ્સ અરહત્તપ્પટિલાભમેવ પચ્ચાસીસામિ, એતદત્થમેવ મે બહૂનિ દુક્કરાનિ કરોન્તેન પારમિયો પૂરિતા, ન ખો અહં, મોઘપુરિસ, અરહત્તસ્સ મચ્છરાયામિ. પાપકં દિટ્ઠિગતન્તિ ન અરહન્તં અરહાતિ, અરહન્તે ચ અનરહન્તોતિ એવં તસ્સ દિટ્ઠિ ઉપ્પન્ના. તં સન્ધાય ‘‘પાપકં દિટ્ઠિગત’’ન્તિ આહ. યં ખો પનાતિ યં એતં અચેલં એવં મઞ્ઞસિ. સત્તમં દિવસન્તિ સત્તમે દિવસે. અલસકેનાતિ અલસકબ્યાધિના. કાલઙ્કરિસ્સતીતિ ઉદ્ધુમાતઉદરો મરિસ્સતિ.

કાલકઞ્ચિકાતિ તેસં અસુરાનં નામં. તેસં કિર તિગાવુતો અત્તભાવો અપ્પમંસલોહિતો પુરાણપણ્ણસદિસો કક્કટકાનં વિય અક્ખીનિ નિક્ખમિત્વા મત્થકે તિટ્ઠન્તિ, મુખં સૂચિપાસકસદિસં મત્થકસ્મિંયેવ હોતિ, તેન ઓણમિત્વા ગોચરં ગણ્હન્તિ. બીરણત્થમ્બકેતિ બીરણતિણત્થમ્બો તસ્મિં સુસાને અત્થિ, તસ્મા તં બીરણત્થમ્બકન્તિ વુચ્ચતિ.

તેનુપસઙ્કમીતિ ભગવતિ એત્તકં વત્વા તસ્મિં ગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા વિહારં ગતે વિહારા નિક્ખમિત્વા ઉપસઙ્કમિ. યેન ત્વન્તિ યેન કારણેન ત્વં. યસ્માપિ ભગવતા બ્યાકતો, તસ્માતિ અત્થો. મત્તં મત્તન્તિ પમાણયુત્તં પમાણયુત્તં. ‘‘મન્તા મન્તા’’તિપિ પાઠો, પઞ્ઞાય ઉપપરિક્ખિત્વા ઉપપરિક્ખિત્વાતિ અત્થો. યથા સમણસ્સ ગોતમસ્સાતિ યથા સમણસ્સ ગોતમસ્સ મિચ્છા વચનં અસ્સ, તથા કરેય્યાસીતિ આહ. એવં વુત્તે અચેલો સુનખો વિય ઉદ્ધનટ્ઠાને નિપન્નો સીસં ઉક્ખિપિત્વા અક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા ઓલોકેન્તો કિં કથેસિ ‘‘સમણો નામ ગોતમો અમ્હાકં વેરી વિસભાગો, સમણસ્સ ગોતમસ્સ ઉપ્પન્નકાલતો પટ્ઠાય મયં સૂરિયે ઉગ્ગતે ખજ્જોપનકા વિય જાતા. સમણો ગોતમો અમ્હે, એવં વાચં વદેય્ય અઞ્ઞથા વા. વેરિનો પન કથા નામ તચ્છા ન હોતિ, ગચ્છ ત્વં અહમેત્થ કત્તબ્બં જાનિસ્સામી’’તિ વત્વા પુનદેવ નિપજ્જિ.

૮. એકદ્વીહિકાયાતિ એકં દ્વેતિ વત્વા ગણેસિ. યથા તન્તિ યથા અસદ્દહમાનો કોચિ ગણેય્ય, એવં ગણેસિ. એકદિવસઞ્ચ તિક્ખત્તું ઉપસઙ્કમિત્વા એકો દિવસો અતીતો, દ્વે દિવસા અતીતાતિ આરોચેસિ. સત્તમં દિવસન્તિ સો કિર સુનક્ખત્તસ્સ વચનં સુત્વા સત્તાહં નિરાહારોવ અહોસિ. અથસ્સ સત્તમે દિવસે એકો ઉપટ્ઠાકો ‘‘અમ્હાકં કુલૂપકસમણસ્સ અજ્જ સત્તમો દિવસો ગેહં અનાગચ્છન્તસ્સ અફાસુ નુ ખો જાત’’ન્તિ સૂકરમંસં પચાપેત્વા ભત્તમાદાય ગન્ત્વા પુરતો ભૂમિયં નિક્ખિપિ. અચેલો દિસ્વા ચિન્તેસિ ‘‘સમણસ્સ ગોતમસ્સ કથા તચ્છા વા અતચ્છા વા હોતુ, આહારં પન ખાદિત્વા સુહિતસ્સ મે મરણમ્પિ સુમરણ’’ન્તિ દ્વે હત્થે જણ્ણુકાનિ ચ ભૂમિયં ઠપેત્વા કુચ્છિપૂરં ભુઞ્જિ. સો રત્તિભાગે જીરાપેતું અસક્કોન્તો અલસકેન કાલમકાસિ. સચેપિ હિ સો ‘‘ન ભુઞ્જેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેય્ય, તથાપિ તં દિવસં ભુઞ્જિત્વા અલસકેન કાલં કરેય્ય. અદ્વેજ્ઝવચના હિ તથાગતાતિ.

બીરણત્થમ્બકેતિ તિત્થિયા કિર ‘‘કાલઙ્કતો કોરક્ખત્તિયો’’તિ સુત્વા દિવસાનિ ગણેત્વા ઇદં તાવ સચ્ચં જાતં, ઇદાનિ નં અઞ્ઞત્થ છડ્ડેત્વા ‘‘મુસાવાદેન સમણં ગોતમં નિગ્ગણ્હિસ્સામા’’તિ ગન્ત્વા તસ્સ સરીરં વલ્લિયા બન્ધિત્વા આકડ્ઢન્તા ‘‘એત્થ છડ્ડેસ્સામ, એત્થ છડ્ડેસ્સામા’’તિ ગચ્છન્તિ. ગતગતટ્ઠાનં અઙ્ગણમેવ હોતિ. તે કડ્ઢમાના બીરણત્થમ્બકસુસાનંયેવ ગન્ત્વા સુસાનભાવં ઞત્વા ‘‘અઞ્ઞત્થ છડ્ડેસ્સામા’’તિ આકડ્ઢિંસુ. અથ નેસં વલ્લિ છિજ્જિત્થ, પચ્છા ચાલેતું નાસક્ખિંસુ. તે તતોવ પક્કન્તા. તેન વુત્તં – ‘‘બીરણત્થમ્બકે સુસાને છડ્ડેસુ’’ન્તિ.

૯. તેનુપસઙ્કમીતિ કસ્મા ઉપસઙ્કમિ? સો કિર ચિન્તેસિ ‘‘અવસેસં તાવ સમણસ્સ ગોતમસ્સ વચનં સમેતિ, મતસ્સ પન ઉટ્ઠાય અઞ્ઞેન સદ્ધિં કથનં નામ નત્થિ, હન્દાહં ગન્ત્વા પુચ્છામિ. સચે કથેતિ, સુન્દરં. નો ચે કથેતિ, સમણં ગોતમં મુસાવાદેન નિગ્ગણ્હિસ્સામી’’તિ ઇમિના કારણેન ઉપસઙ્કમિ. આકોટેસીતિ પહરિ. જાનામિ આવુસોતિ મતસરીરં ઉટ્ઠહિત્વા કથેતું સમત્થં નામ નત્થિ, ઇદં કથં કથેસીતિ? બુદ્ધાનુભાવેન. ભગવા કિર કોરક્ખત્તિયં અસુરયોનિતો આનેત્વા સરીરે અધિમોચેત્વા કથાપેસિ. તમેવ વા સરીરં કથાપેસિ, અચિન્તેય્યો હિ બુદ્ધવિસયો.

૧૦. તથેવ તં વિપાકન્તિ તસ્સ વચનસ્સ વિપાકં તથેવ, ઉદાહુ નોતિ લિઙ્ગવિપલ્લાસો કતો, તથેવ સો વિપાકોતિ અત્થો. કેચિ પન ‘‘વિપક્ક’’ન્તિપિ પઠન્તિ, નિબ્બત્તન્તિ અત્થો.

એત્થ ઠત્વા પાટિહારિયાનિ સમાનેતબ્બાનિ. સબ્બાનેવ હેતાનિ પઞ્ચ પાટિહારિયાનિ હોન્તિ. ‘‘સત્તમે દિવસે મરિસ્સતી’’તિ વુત્તં, સો તથેવ મતો, ઇદં પઠમં પાટિહારિયં. ‘‘અલસકેના’’તિ વુત્તં, અલસકેનેવ મતો, ઇદં દુતિયં. ‘‘કાલકઞ્ચિકેસુ નિબ્બત્તિસ્સતી’’તિ વુત્તં, તત્થેવ નિબ્બત્તો, ઇદં તતિયં. ‘‘બીરણત્થમ્બકે સુસાને છડ્ડેસ્સન્તી’’તિ વુત્તં, તત્થેવ છડ્ડિતો, ઇદં ચતુત્થં. ‘‘નિબ્બત્તટ્ઠાનતો આગન્ત્વા સુનક્ખત્તેન સદ્ધિં કથેસ્સતી’’તિ વુત્તો, સો કથેસિયેવ, ઇદં પઞ્ચમં પાટિહારિયં.

અચેલકળારમટ્ટકવત્થુવણ્ણના

૧૧. કળારમટ્ટકોતિ નિક્ખન્તદન્તમત્તકો. નામમેવ વા તસ્સેતં. લાભગ્ગપ્પત્તોતિ લાભગ્ગં પત્તો, અગ્ગલાભં પત્તોતિ વુત્તં હોતિ. યસગ્ગપ્પત્તોતિ યસગ્ગં અગ્ગપરિવારં પત્તો. વતપદાનીતિ વતાનિયેવ, વતકોટ્ઠાસા વા. સમત્તાનીતિ ગહિતાનિ. સમાદિન્નાનીતિ તસ્સેવ વેવચનં. પુરત્થિમેન વેસાલિન્તિ વેસાલિતો અવિદૂરે પુરત્થિમાય દિસાય. ચેતિયન્તિ યક્ખચેતિયટ્ઠાનં. એસ નયો સબ્બત્થ.

૧૨. યેન અચેલકોતિ ભગવતો વત્તં કત્વા યેન અચેલો કળારમટ્ટકો તેનુપસઙ્કમિ. પઞ્હં અપુચ્છીતિ ગમ્ભીરં તિલક્ખણાહતં પઞ્હં પુચ્છિ. ન સમ્પાયાસીતિ ન સમ્મા ઞાણગતિયા પાયાસિ, અન્ધો વિય વિસમટ્ઠાને તત્થ તત્થેવ પક્ખલિ. નેવ આદિં, ન પરિયોસાનમદ્દસ. અથ વા ‘‘ન સમ્પાયાસી’’તિ ન સમ્પાદેસિ, સમ્પાદેત્વા કથેતું નાસક્ખિ. અસમ્પાયન્તોતિ કબરક્ખીનિ પરિવત્તેત્વા ઓલોકેન્તો ‘‘અસિક્ખિતકસ્સ સન્તિકે વુટ્ઠોસિ, અનોકાસેપિ પબ્બજિતો પઞ્હં પુચ્છન્તો વિચરસિ, અપેહિ મા એતસ્મિં ઠાને અટ્ઠાસી’’તિ વદન્તો. કોપઞ્ચ દોસઞ્ચ અપ્પચ્ચયઞ્ચ પાત્વાકાસીતિ કુપ્પનાકારં કોપં, દુસ્સનાકારં દોસં, અતુટ્ઠાકારભૂતં દોમનસ્સસઙ્ખાતં અપ્પચ્ચયઞ્ચ પાકટમકાસિ. આસાદિમ્હસેતિ આસાદિયિમ્હ ઘટ્ટયિમ્હ. મા વત નો અહોસીતિ અહો વત મે ન ભવેય્ય. મં વત નો અહોસીતિપિ પાઠો. તત્થ મન્તિ સામિવચનત્થે ઉપયોગવચનં, અહોસિ વત નુ મમાતિ અત્થો. એવઞ્ચ પન ચિન્તેત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા ‘‘ખમથ મે, ભન્તે’’તિ તં ખમાપેસિ. સોપિ ઇતો પટ્ઠાય અઞ્ઞં કિઞ્ચિ પઞ્હં નામ ન પુચ્છિસ્સસીતિ. આમ ન પુચ્છિસ્સામીતિ. યદિ એવં ગચ્છ, ખમામિ તેતિ તં ઉય્યોજેસિ.

૧૪. પરિહિતોતિ પરિદહિતો નિવત્થવત્થો. સાનુચારિકોતિ અનુચારિકા વુચ્ચતિ ભરિયા, સહ અનુચારિકાય સાનુચારિકો, તં તં બ્રહ્મચરિયં પહાય સભરિયોતિ અત્થો. ઓદનકુમ્માસન્તિ સુરામંસતો અતિરેકં ઓદનમ્પિ કુમ્માસમ્પિ ભુઞ્જમાનો. યસા નિહીનોતિ યં લાભગ્ગયસગ્ગં પત્તો, તતો પરિહીનો હુત્વા. ‘‘કતં હોતિ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મા ઇદ્ધિપાટિહારિય’’ન્તિ ઇધ સત્તવતપદાતિક્કમવસેન સત્ત પાટિહારિયાનિ વેદિતબ્બાનિ.

અચેલપાથિકપુત્તવત્થુવણ્ણના

૧૫. પાથિકપુત્તોતિ પાથિકસ્સ પુત્તો. ઞાણવાદેનાતિ ઞાણવાદેન સદ્ધિં. ઉપડ્ઢપથન્તિ યોજનં ચે, નો અન્તરે ભવેય્ય, ગોતમો અડ્ઢયોજનં, અહં અડ્ઢયોજનં. એસ નયો અડ્ઢયોજનાદીસુ. એકપદવારમ્પિ અતિક્કમ્મ ગચ્છતો જયો ભવિસ્સતિ, અનાગચ્છતો પરાજયોતિ. તે તત્થાતિ તે મયં તત્થ સમાગતટ્ઠાને. તદ્દિગુણં તદ્દિગુણાહન્તિ તતો તતો દિગુણં દિગુણં અહં કરિસ્સામિ, ભગવતા સદ્ધિં પાટિહારિયં કાતું અસમત્થભાવં જાનન્તોપિ ‘‘ઉત્તમપુરિસેન સદ્ધિં પટ્ઠપેત્વા અસક્કુણન્તસ્સાપિ પાસંસો હોતી’’તિ ઞત્વા એવમાહ. નગરવાસિનોપિ તં સુત્વા ‘‘અસમત્થો નામ એવં ન ગજ્જતિ, અદ્ધા અયમ્પિ અરહા ભવિસ્સતી’’તિ તસ્સ મહન્તં સક્કારમકંસુ.

૧૬. યેનાહં તેનુપસઙ્કમીતિ ‘‘સુનક્ખત્તો કિર પાથિકપુત્તો એવં વદતી’’તિ અસ્સોસિ. અથસ્સ હીનજ્ઝાસયત્તા હીનદસ્સનાય ચિત્તં ઉદપાદિ.

સો ભગવતો વત્તં કત્વા ભગવતિ ગન્ધકુટિં પવિટ્ઠે પાથિકપુત્તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા પુચ્છિ ‘‘તુમ્હે કિર એવરૂપિં કથં કથેથા’’તિ? ‘‘આમ, કથેમા’’તિ. યદિ એવં ‘‘મા ભાયિત્થ વિસ્સત્થા પુનપ્પુનં એવં વદથ, અહં સમણસ્સ ગોતમસ્સ ઉપટ્ઠાકો, તસ્સ વિસયં વિજાનામિ, તુમ્હેહિ સદ્ધિં પાટિહારિયં કાતું ન સક્ખિસ્સતિ, અહં સમણસ્સ ગોતમસ્સ કથેત્વા ભયં ઉપ્પાદેત્વા તં અઞ્ઞતો ગહેત્વા ગમિસ્સામિ, તુમ્હે મા ભાયિત્થા’’તિ તં અસ્સાસેત્વા ભગવતો સન્તિકં ગતો. તેન વુત્તં ‘‘યેનાહં તેનુપસઙ્કમી’’તિ. તં વાચન્તિઆદીસુ ‘‘અહં અબુદ્ધોવ સમાનો બુદ્ધોમ્હીતિ વિચરિં, અભૂતં મે કથિતં નાહં બુદ્ધો’’તિ વદન્તો તં વાચં પજહતિ નામ. રહો નિસીદિત્વા ચિન્તયમાનો ‘‘અહં ‘એત્તકં કાલં અબુદ્ધોવ સમાનો બુદ્ધોમ્હી’તિ વિચરિં, ઇતો દાનિ પટ્ઠાય નાહં બુદ્ધો’’તિ ચિન્તયન્તો તં ચિત્તં પજહતિ નામ. ‘‘અહં ‘એત્તકં કાલં અબુદ્ધોવ સમાનો બુદ્ધોમ્હી’તિ પાપકં દિટ્ઠિં ગહેત્વા વિચરિં, ઇતો દાનિ પટ્ઠાય ઇમં દિટ્ઠિં પજહામી’’તિ પજહન્તો તં દિટ્ઠિં પટિનિસ્સજ્જતિ નામ. એવં અકરોન્તો પન તં વાચં અપ્પહાય તં ચિત્તં અપ્પહાય તં દિટ્ઠિં અપ્પટિનિસ્સજ્જિત્વાતિ વુચ્ચતિ. વિપતેય્યાતિ બન્ધના મુત્તતાલપક્કં વિય ગીવતો પતેય્ય, સત્તધા વા પન ફલેય્ય.

૧૭. રક્ખતેતન્તિ રક્ખતુ એતં. એકંસેનાતિ નિપ્પરિયાયેન. ઓધારિતાતિ ભાસિતા. અચેલો ચ, ભન્તે, પાથિકપુત્તોતિ એવં એકંસેન ભગવતો વાચાય ઓધારિતાય સચે અચેલો પાથિકપુત્તો. વિરૂપરૂપેનાતિ વિગતરૂપેન વિગચ્છિતસભાવેન રૂપેન અત્તનો રૂપં પહાય અદિસ્સમાનેન કાયેન. સીહબ્યગ્ઘાદિવસેન વા વિવિધરૂપેન સમ્મુખીભાવં આગચ્છેય્ય. તદસ્સ ભગવતો મુસાતિ એવં સન્તે ભગવતો તં વચનં મુસા ભવેય્યાતિ મુસાવાદેન નિગ્ગણ્હાતિ. ઠપેત્વા કિર એતં ન અઞ્ઞેન ભગવા મુસાવાદેન નિગ્ગહિતપુબ્બોતિ.

૧૮. દ્વયગામિનીતિ સરૂપેન અત્થિભાવં, અત્થેન નત્થિભાવન્તિ એવં દ્વયગામિની. અલિકતુચ્છનિપ્ફલવાચાય એતં અધિવચનં.

૧૯. અજિતોપિ નામ લિચ્છવીનં સેનાપતીતિ સો કિર ભગવતો ઉપટ્ઠાકો અહોસિ, સો કાલમકાસિ. અથસ્સ સરીરકિચ્ચં કત્વા મનુસ્સા પાથિકપુત્તં પુચ્છિંસુ ‘‘કુહિં નિબ્બત્તો સેનાપતી’’તિ? સો આહ – ‘‘મહાનિરયે નિબ્બત્તો’’તિ. ઇદઞ્ચ પન વત્વા પુન આહ ‘‘તુમ્હાકં સેનાપતિ મમ સન્તિકં આગમ્મ અહં તુમ્હાકં વચનમકત્વા સમણસ્સ ગોતમસ્સ વાદં પતિટ્ઠપેત્વા નિરયે નિબ્બત્તોમ્હી’’તિ પરોદિત્થાતિ. તેનુપસઙ્કમિ દિવાવિહારાયાતિ એત્થ ‘‘પાટિહારિયકરણત્થાયા’’તિ કસ્મા ન વદતિ? અભાવા. સમ્મુખીભાવોપિ હિસ્સ તેન સદ્ધિં નત્થિ, કુતો પાટિહારિયકરણં, તસ્મા તથા અવત્વા ‘‘દિવાવિહારાયા’’તિ આહ.

ઇદ્ધિપાટિહારિયકથાવણ્ણના

૨૦. ગહપતિનેચયિકાતિ ગહપતિ મહાસાલા. તેસઞ્હિ મહાધનધઞ્ઞનિચયો, તસ્મા ‘‘નેચયિકા’’તિ વુચ્ચન્તિ. અનેકસહસ્સાતિ સહસ્સેહિપિ અપરિમાણગણના. એવં મહતિં કિર પરિસં ઠપેત્વા સુનક્ખત્તં અઞ્ઞો સન્નિપાતેતું સમત્થો નત્થિ. તેનેવ ભગવા એત્તકં કાલં સુનક્ખત્તં ગહેત્વા વિચરિ.

૨૧. ભયન્તિ ચિત્તુત્રાસભયં. છમ્ભિતત્તન્તિ સકલસરીરચલનં. લોમહંસોતિ લોમાનં ઉદ્ધગ્ગભાવો. સો કિર ચિન્તેસિ – ‘‘અહં અતિમહન્તં કથં કથેત્વા સદેવકે લોકે અગ્ગપુગ્ગલેન સદ્ધિં પટિવિરુદ્ધો, મય્હં ખો પનબ્ભન્તરે અરહત્તં વા પાટિહારિયકરણહેતુ વા નત્થિ, સમણો પન ગોતમો પાટિહારિયં કરિસ્સતિ, અથસ્સ પાટિહારિયં દિસ્વા મહાજનો ‘ત્વં દાનિ પાટિહારિયં કાતું અસક્કોન્તો કસ્મા અત્તનો પમાણમજાનિત્વા લોકે અગ્ગપુગ્ગલેન સદ્ધિં પટિમલ્લો હુત્વા ગજ્જસી’તિ કટ્ઠલેડ્ડુદણ્ડાદીહિ વિહેઠેસ્સતી’’તિ. તેનસ્સ મહાજનસન્નિપાતઞ્ચેવ તેન ભગવતો ચ આગમનં સુત્વા ભયં વા છમ્ભિતત્તં વા લોમહંસો વા ઉદપાદિ. સો તતો દુક્ખા મુચ્ચિતુકામો તિન્દુકખાણુકપરિબ્બાજકારામં અગમાસિ. તમત્થં દસ્સેતું અથ ખો ભગવાતિઆદિમાહ. તત્થ ઉપસઙ્કમીતિ ન કેવલં ઉપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા પન દૂરં અડ્ઢયોજનન્તરં પરિબ્બાજકારામં પવિટ્ઠો. તત્થપિ ચિત્તસ્સાદં અલભમાનો અન્તન્તેન આવિજ્ઝિત્વા આરામપચ્ચન્તે એકં ગહનટ્ઠાનં ઉપધારેત્વા પાસાણફલકે નિસીદિ. અથ ભગવા ચિન્તેસિ – ‘‘સચે અયં બાલો કસ્સચિદેવ કથં ગહેત્વા ઇધાગચ્છેય્ય, મા નસ્સતુ બાલો’’તિ ‘‘નિસિન્નપાસાણફલકં તસ્સ સરીરે અલ્લીનં હોતૂ’’તિ અધિટ્ઠાસિ. સહ અધિટ્ઠાનચિત્તેન તં તસ્સ સરીરે અલ્લીયિ. સો મહાઅદ્દુબન્ધનબદ્ધો વિય છિન્નપાદો વિય ચ અહોસિ.

અસ્સોસીતિ ઇતો ચિતો ચ પાથિકપુત્તં પરિયેસમાના પરિસા તસ્સ અનુપદં ગન્ત્વા નિસિન્નટ્ઠાનં ઞત્વા આગતેન અઞ્ઞતરેન પુરિસેન ‘‘તુમ્હે કં પરિયેસથા’’તિ વુત્તે પાથિકપુત્તન્તિ. સો ‘‘તિન્દુકખાણુકપરિબ્બાજકારામે નિસિન્નો’’તિ વુત્તવચનેન અસ્સોસિ.

૨૨. સંસપ્પતીતિ ઓસીદતિ. તત્થેવ સઞ્ચરતિ. પાવળા વુચ્ચતિ આનિસદટ્ઠિકા.

૨૩. પરાભૂતરૂપોતિ પરાજિતરૂપો, વિનટ્ઠરૂપો વા.

૨૫. ગોયુગેહીતિ ગોયુત્તેહિ સતમત્તેહિ વા સહસ્સમત્તેહિ વા યુગેહિ. આવિઞ્છેય્યામાતિ આકડ્ઢેય્યામ. છિજ્જેય્યુન્તિ છિન્દેય્યું. પાથિકપુત્તો વા બન્ધટ્ઠાને છિજ્જેય્ય.

૨૬. દારુપત્તિકન્તેવાસીતિ દારુપત્તિકસ્સ અન્તેવાસી. તસ્સ કિર એતદહોસિ ‘‘તિટ્ઠતુ તાવ પાટિહારિયં, સમણો ગોતમો ‘અચેલો પાથિકપુત્તો આસનાપિ ન વુટ્ઠહિસ્સતી’તિ આહ. હન્દાહં ગન્ત્વા યેન કેનચિ ઉપાયેન તં આસના વુટ્ઠાપેમિ. એત્તાવતા ચ સમણસ્સ ગોતમસ્સ પરાજયો ભવિસ્સતી’’તિ. તસ્મા એવમાહ.

૨૭. સીહસ્સાતિ ચત્તારો સીહા તિણસીહો ચ કાળસીહો ચ પણ્ડુસીહો ચ કેસરસીહો ચ. તેસં ચતુન્નં સીહાનં કેસરસીહો અગ્ગતં ગતો, સો ઇધાધિપ્પેતો. મિગરઞ્ઞોતિ સબ્બચતુપ્પદાનં રઞ્ઞો. આસયન્તિ નિવાસં. સીહનાદન્તિ અભીતનાદં. ગોચરાય પક્કમેય્યન્તિ આહારત્થાય પક્કમેય્યં. વરં વરન્તિ ઉત્તમુત્તમં, થૂલં થૂલન્તિ અત્થો. મુદુમંસાનીતિ મુદૂનિ મંસાનિ. ‘‘મધુમંસાની’’તિપિ પાઠો, મધુરમંસાનીતિ અત્થો. અજ્ઝુપેય્યન્તિ ઉપગચ્છેય્યં. સીહનાદં નદિત્વાતિ યે દુબ્બલા પાણા, તે પલાયન્તૂતિ અત્તનો સૂરભાવસન્નિસ્સિતેન કારુઞ્ઞેન નદિત્વા.

૨૮. વિઘાસસંવડ્ઢોતિ વિઘાસેન સંવડ્ઢો, વિઘાસં ભક્ખિતા તિરિત્તમંસં ખાદિત્વા વડ્ઢિતો. દિત્તોતિ દપ્પિતો થૂલસરીરો. બલવાતિ બલસમ્પન્નો. એતદહોસીતિ કસ્મા અહોસિ? અસ્મિમાનદોસેન.

તત્રાયં અનુપુબ્બિકથા – એકદિવસં કિર સો સીહો ગોચરતો નિવત્તમાનો તં સિઙ્ગાલં ભયેન પલાયમાનં દિસ્વા કારુઞ્ઞજાતો હુત્વા ‘‘વયસ, મા ભાયિ, તિટ્ઠ કો નામ ત્વ’’ન્તિ આહ. જમ્બુકો નામાહં સામીતિ. વયસ, જમ્બુક, ઇતો પટ્ઠાય મં ઉપટ્ઠાતું સક્ખિસ્સસીતિ. ઉપટ્ઠહિસ્સામીતિ. સો તતો પટ્ઠાય ઉપટ્ઠાતિ. સીહો ગોચરતો આગચ્છન્તો મહન્તં મહન્તં મંસખણ્ડં આહરતિ. સો તં ખાદિત્વા અવિદૂરે પાસાણપિટ્ઠે વસતિ. સો કતિપાહચ્ચયેનેવ થૂલસરીરો મહાખન્ધો જાતો. અથ નં સીહો અવોચ – ‘‘વયસ, જમ્બુક, મમ વિજમ્ભનકાલે અવિદૂરે ઠત્વા ‘વિરોચ સામી’તિ વત્તું સક્ખિસ્સસી’’તિ. સક્કોમિ સામીતિ. સો તસ્સ વિજમ્ભનકાલે તથા કરોતિ. તેન સીહસ્સ અતિરેકો અસ્મિમાનો હોતિ.

અથેકદિવસં જરસિઙ્ગાલો ઉદકસોણ્ડિયં પાનીયં પિવન્તો અત્તનો છાયં ઓલોકેન્તો અદ્દસ અત્તનો થૂલસરીરતઞ્ચેવ મહાખન્ધતઞ્ચ. દિસ્વા ‘જરસિઙ્ગાલોસ્મી’તિ મનં અકત્વા ‘‘અહમ્પિ સીહો જાતો’’તિ મઞ્ઞિ. તતો અત્તનાવ અત્તાનં એતદવોચ – ‘‘વયસ, જમ્બુક, યુત્તં નામ તવ ઇમિના અત્તભાવેન પરસ્સ ઉચ્છિટ્ઠમંસં ખાદિતું, કિં ત્વં પુરિસો ન હોસિ, સીહસ્સાપિ ચત્તારો પાદા દ્વે દાઠા દ્વે કણ્ણા એકં નઙ્ગુટ્ઠં, તવપિ સબ્બં તથેવ, કેવલં તવ કેસરભારમત્તમેવ નત્થી’’તિ. તસ્સેવં ચિન્તયતો અસ્મિમાનો વડ્ઢિ. અથસ્સ તેન અસ્મિમાનદોસેન એતં ‘‘કો ચાહ’’ન્તિઆદિ મઞ્ઞિતમહોસિ. તત્થ કો ચાહન્તિ અહં કો, સીહો મિગરાજા કો, ન મે ઞાતિ, ન સામિકો, કિમહં તસ્સ નિપચ્ચકારં કરોમીતિ અધિપ્પાયો. સિઙ્ગાલકંયેવાતિ સિઙ્ગાલરવમેવ. ભેરણ્ડકંયેવાતિ અપ્પિયઅમનાપસદ્દમેવ. કે ચ છવે સિઙ્ગાલેતિ કો ચ લામકો સિઙ્ગાલો. કે પન સીહનાદેતિ કો પન સીહનાદો સિઙ્ગાલસ્સ ચ સીહનાદસ્સ ચ કો સમ્બન્ધોતિ અધિપ્પાયો. સુગતાપદાનેસૂતિ સુગતલક્ખણેસુ. સુગતસ્સ સાસનસમ્ભૂતાસુ તીસુ સિક્ખાસુ. કથં પનેસ તત્થ જીવતિ? એતસ્સ હિ ચત્તારો પચ્ચયે દદમાના સીલાદિગુણસમ્પન્નાનં સમ્બુદ્ધાનં દેમાતિ દેન્તિ, તેન એસ અબુદ્ધો સમાનો બુદ્ધાનં નિયામિતપચ્ચયે પરિભુઞ્જન્તો સુગતાપદાનેસુ જીવતિ નામ. સુગતાતિરિત્તાનીતિ તેસં કિર ભોજનાનિ દદમાના બુદ્ધાનઞ્ચ બુદ્ધસાવકાનઞ્ચ દત્વા પચ્છા અવસેસં સાયન્હસમયે દેન્તિ. એવમેસ સુગતાતિરિત્તાનિ ભુઞ્જતિ નામ. તથાગતેતિ તથાગતં અરહન્તં સમ્માસમ્બુદ્ધં આસાદેતબ્બં ઘટ્ટયિતબ્બં. અથ વા ‘‘તથાગતે’’તિઆદીનિ ઉપયોગબહુવચનાનેવ. આસાદેતબ્બન્તિ ઇદમ્પિ બહુવચનમેવ એકવચનં વિય વુત્તં. આસાદનાતિ અહં બુદ્ધેન સદ્ધિં પાટિહારિયં કરિસ્સામીતિ ઘટ્ટના.

૨૯. સમેક્ખિયાનાતિ સમેક્ખિત્વા, મઞ્ઞિત્વાતિ અત્થો. અમઞ્ઞીતિ પુન અમઞ્ઞિત્થ કોત્થૂતિ સિઙ્ગાલો.

૩૦. અત્તાનં વિઘાસે સમેક્ખિયાતિ સોણ્ડિયં ઉચ્છિટ્ઠોદકે થૂલં અત્તભાવં દિસ્વા. યાવ અત્તાનં ન પસ્સતીતિ યાવ અહં સીહવિઘાસસંવડ્ઢિતકો જરસિઙ્ગાલોતિ એવં યથાભૂતં અત્તાનં ન પસ્સતિ. બ્યગ્ઘોતિ મઞ્ઞતીતિ સીહોહમસ્મીતિ મઞ્ઞતિ, સીહેન વા સમાનબલો બ્યગ્ઘોયેવ અહન્તિ મઞ્ઞતિ.

૩૧. ભુત્વાન ભેકેતિ આવાટમણ્ડૂકે ખાદિત્વા. ખલમૂસિકાયોતિ ખલેસુ મૂસિકાયો ચ ખાદિત્વા. કટસીસુ ખિત્તાનિ ચ કોણપાનીતિ સુસાનેસુ છડ્ડિતકુણપાનિ ચ ખાદિત્વા. મહાવનેતિ મહન્તે વનસ્મિં. સુઞ્ઞવનેતિ તુચ્છવને. વિવડ્ઢોતિ વડ્ઢિતો. તથેવ સો સિઙ્ગાલકં અનદીતિ એવં સંવડ્ઢોપિ મિગરાજાહમસ્મીતિ મઞ્ઞિત્વાપિ યથા પુબ્બે દુબ્બલસિઙ્ગાલકાલે, તથેવ સો સિઙ્ગાલરવંયેવ અરવીતિ. ઇમાયપિ ગાથાય ભેકાદીનિ ભુત્વા વડ્ઢિતસિઙ્ગાલો વિય લાભસક્કારગિદ્ધો ત્વન્તિ પાથિકપુત્તમેવ ઘટ્ટેસિ.

નાગેહીતિ હત્થીહિ. મહાબન્ધનાતિ મહતા કિલેસબન્ધના મોચેત્વા. મહાવિદુગ્ગાતિ મહાવિદુગ્ગં નામ ચત્તારો ઓઘા. તતો ઉદ્ધરિત્વા નિબ્બાનથલે પતિટ્ઠપેત્વા.

અગ્ગઞ્ઞપઞ્ઞત્તિકથાવણ્ણના

૩૬. ઇતિ ‘‘ભગવા એત્તકેન કથામગ્ગેન પાટિહારિયં ન કરોતી’’તિ પદસ્સ અનુસન્ધિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ‘‘ન અગ્ગઞ્ઞં પઞ્ઞાપેતી’’તિ ઇમસ્સ અનુસન્ધિં દસ્સેન્તો અગ્ગઞ્ઞઞ્ચાહન્તિ દેસનં આરભિ. તત્થ અગ્ગઞ્ઞઞ્ચાહન્તિ અહં, ભગ્ગવ, અગ્ગઞ્ઞઞ્ચ પજાનામિ લોકુપ્પત્તિચરિયવંસઞ્ચ. તઞ્ચ પજાનામીતિ ન કેવલં અગ્ગઞ્ઞમેવ, તઞ્ચ અગ્ગઞ્ઞં પજાનામિ. તતો ચ ઉત્તરિતરં સીલસમાધિતો પટ્ઠાય યાવ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણા પજાનામિ. તઞ્ચ પજાનં ન પરામસામીતિ તઞ્ચ પજાનન્તોપિ અહં ઇદં નામ પજાનામીતિ તણ્હાદિટ્ઠિમાનવસેન ન પરામસામિ. નત્થિ તથાગતસ્સ પરામાસોતિ દીપેતિ. પચ્ચત્તઞ્ઞેવ નિબ્બુતિ વિદિતાતિ અત્તનાયેવ અત્તનિ કિલેસનિબ્બાનં વિદિતં. યદભિજાનં તથાગતોતિ યં કિલેસનિબ્બાનં જાનન્તો તથાગતો. નો અનયં આપજ્જતીતિ અવિદિતનિબ્બાના તિત્થિયા વિય અનયં દુક્ખં બ્યસનં નાપજ્જતિ.

૩૭. ઇદાનિ યં તં તિત્થિયા અગ્ગઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તિ, તં દસ્સેન્તો સન્તિ ભગ્ગવાતિઆદિમાહ. તત્થ ઇસ્સરકુત્તં બ્રહ્મકુત્તન્તિ ઇસ્સરકતં બ્રહ્મકતં, ઇસ્સરનિમ્મિતં બ્રહ્મનિમ્મિતન્તિ અત્થો. બ્રહ્મા એવ હિ એત્થ આધિપચ્ચભાવેન ઇસ્સરોતિ વેદિતબ્બો. આચરિયકન્તિ આચરિયભાવં આચરિયવાદં. તત્થ આચરિયવાદો અગ્ગઞ્ઞં. અગ્ગઞ્ઞં પન એત્થ દેસિતન્તિ કત્વા સો અગ્ગઞ્ઞં ત્વેવ વુત્તો. કથં વિહિતકન્તિ કેન વિહિતં કિન્તિ વિહિતં. સેસં બ્રહ્મજાલે વિત્થારિતનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૪૧. ખિડ્ડાપદોસિકન્તિ ખિડ્ડાપદોસિકમૂલં.

૪૭. અસતાતિ અવિજ્જમાનેન, અસંવિજ્જમાનટ્ઠેનાતિ અત્થો. તુચ્છાતિ તુચ્છેન અન્તોસારવિરહિતેન. મુસાતિ મુસાવાદેન. અભૂતેનાતિ ભૂતત્થવિરહિતેન. અબ્ભાચિક્ખન્તીતિ અભિઆચિક્ખન્તિ. વિપરીતોતિ વિપરીતસઞ્ઞો વિપરીતચિત્તો. ભિક્ખવો ચાતિ ન કેવલં સમણો ગોતમોયેવ, યે ચ અસ્સ અનુસિટ્ઠિં કરોન્તિ, તે ભિક્ખૂ ચ વિપરીતા. અથ યં સન્ધાય વિપરીતોતિ વદન્તિ, તં દસ્સેતું સમણો ગોતમોતિઆદિ વુત્તં. સુભં વિમોક્ખન્તિ વણ્ણકસિણં. અસુભન્ત્વેવાતિ સુભઞ્ચ અસુભઞ્ચ સબ્બં અસુભન્તિ એવં પજાનાતિ. સુભન્ત્વેવ તસ્મિં સમયેતિ સુભન્તિ એવ ચ તસ્મિં સમયે પજાનાતિ, ન અસુભં. ભિક્ખવો ચાતિ યે તે એવં વદન્તિ, તેસં ભિક્ખવો ચ અન્તેવાસિકસમણા વિપરીતા. પહોતીતિ સમત્થો પટિબલો.

૪૮. દુક્કરં ખોતિ અયં પરિબ્બાજકો યદિદં ‘‘એવંપસન્નો અહં, ભન્તે’’તિઆદિમાહ, તં સાઠેય્યેન કોહઞ્ઞેન આહ. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘સમણો ગોતમો મય્હં એત્તકં ધમ્મકથં કથેસિ, તમહં સુત્વાપિ પબ્બજિતું ન સક્કોમિ, મયા એતસ્સ સાસનં પટિપન્નસદિસેન ભવિતું વટ્ટતી’’તિ. તતો સો સાઠેય્યેન કોહઞ્ઞેન એવમાહ. તેનસ્સ ભગવા મમ્મં ઘટ્ટેન્તો વિય ‘‘દુક્કરં ખો એતં, ભગ્ગવ તયા અઞ્ઞદિટ્ઠિકેના’’તિઆદિમાહ. તં પોટ્ઠપાદસુત્તે વુત્તત્થમેવ. સાધુકમનુરક્ખાતિ સુટ્ઠુ અનુરક્ખ.

ઇતિ ભગવા પસાદમત્તાનુરક્ખણે પરિબ્બાજકં નિયોજેસિ. સોપિ એવં મહન્તં સુત્તન્તં સુત્વાપિ નાસક્ખિ કિલેસક્ખયં કાતું. દેસના પનસ્સ આયતિં વાસનાય પચ્ચયો અહોસિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાય

પાથિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ઉદુમ્બરિકસુત્તવણ્ણના

નિગ્રોધપરિબ્બાજકવત્થુવણ્ણના

૪૯. એવં મે સુતન્તિ ઉદુમ્બરિકસુત્તં. તત્રાયમપુબ્બપદવણ્ણના – પરિબ્બાજકોતિ છન્નપરિબ્બાજકો. ઉદુમ્બરિકાય પરિબ્બાજકારામેતિ ઉદુમ્બરિકાય દેવિયા સન્તકે પરિબ્બાજકારામે. સન્ધાનોતિ તસ્સ નામં. અયં પન મહાનુભાવો પરિવારેત્વા વિચરન્તાનં પઞ્ચન્નં ઉપાસકસતાનં અગ્ગપુરિસો અનાગામી ભગવતા મહાપરિસમજ્ઝે એવં સંવણ્ણિતો –

‘‘છહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો સન્ધાનો ગહપતિ તથાગતે નિટ્ઠઙ્ગતો સદ્ધમ્મે ઇરિયતિ. કતમેહિ છહિ? બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન ધમ્મે અવેચ્ચપ્પસાદેન સઙ્ઘે અવેચ્ચપ્પસાદેન અરિયેન સીલેન અરિયેન ઞાણેન અરિયાય વિમુત્તિયા. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, છહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો સન્ધાનો ગહપતિ તથાગતે નિટ્ઠઙ્ગતો સદ્ધમ્મે ઇરિયતી’’તિ (અ. નિ. ૬.૧૨૦-૧૩૯).

સો પાતોયેવ ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાય પુબ્બણ્હસમયે બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ દાનં દત્વા ભિક્ખૂસુ વિહારં ગતેસુ ઘરે ખુદ્દકમહલ્લકાનં દારકાનં સદ્દેન ઉબ્બાળ્હો સત્થુ સન્તિકે ‘‘ધમ્મં સોસ્સામી’’તિ નિક્ખન્તો. તેન વુત્તં દિવા દિવસ્સ રાજગહા નિક્ખમીતિ. તત્થ દિવા દિવસ્સાતિ દિવસસ્સ દિવા નામ મજ્ઝન્હાતિક્કમો, તસ્મિં દિવસસ્સાપિ દિવાભૂતે અતિક્કન્તમત્તે મજ્ઝન્હિકે નિક્ખમીતિ અત્થો. પટિસલ્લીનોતિ તતો તતો રૂપાદિગોચરતો ચિત્તં પટિસંહરિત્વા નિલીનો ઝાનરતિસેવનાવસેન એકીભાવં ગતો. મનોભાવનીયાનન્તિ મનવડ્ઢકાનં. યે ચ આવજ્જતો મનસિકરોતો ચિત્તં વિનીવરણં હોતિ ઉન્નમતિ વડ્ઢતિ.

૫૦. ઉન્નાદિનિયાતિઆદીનિ પોટ્ઠપાદસુત્તે વિત્થારિતનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ.

૫૧. યાવતાતિ યત્તકા. અયં તેસં અઞ્ઞતરોતિ અયં તેસં અબ્ભન્તરો એકો સાવકો, ભગવતો કિર સાવકા ગિહિઅનાગામિનોયેવ પઞ્ચસતા રાજગહે પટિવસન્તિ. યેસં એકેકસ્સ પઞ્ચ પઞ્ચ ઉપાસકસતાનિ પરિવારા, તે સન્ધાય ‘‘અયં તેસં અઞ્ઞતરો’’તિ આહ. અપ્પેવ નામાતિ તસ્સ ઉપસઙ્કમનં પત્થયમાનો આહ. પત્થનાકારણં પન પોટ્ઠપાદસુત્તે વુત્તમેવ.

૫૨. એતદવોચાતિ આગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગેયેવ તેસં કથાય સુતત્તા એતં અઞ્ઞથા ખો ઇમેતિઆદિવચનં અવોચ. તત્થ અઞ્ઞતિત્થિયાતિ દસ્સનેનપિ આકપ્પેનપિ કુત્તેનપિ આચારેનપિ વિહારેનપિ ઇરિયાપથેનપિ અઞ્ઞે તિત્થિયાતિ અઞ્ઞતિત્થિયા. સઙ્ગમ્મ સમાગમ્માતિ સઙ્ગન્ત્વા સમાગન્ત્વા રાસિ હુત્વા નિસિન્નટ્ઠાને. અરઞ્ઞવનપત્થાનીતિ અરઞ્ઞવનપત્થાનિ ગામૂપચારતો મુત્તાનિ દૂરસેનાસનાનિ. પન્તાનીતિ દૂરતરાનિ મનુસ્સૂપચારવિરહિતાનિ. અપ્પસદ્દાનીતિ વિહારૂપચારેન ગચ્છતો અદ્ધિકજનસ્સપિ સદ્દેન મન્દસદ્દાનિ. અપ્પનિગ્ઘોસાનીતિ અવિભાવિતત્થેન નિગ્ઘોસેન મન્દનિગ્ઘોસાનિ. વિજનવાતાનીતિ અન્તોસઞ્ચારિનો જનસ્સ વાતેન વિગતવાતાનિ. મનુસ્સરાહસ્સેય્યકાનીતિ મનુસ્સાનં રહસ્સકરણસ્સ યુત્તાનિ અનુચ્છવિકાનિ. પટિસલ્લાનસારુપ્પાનીતિ એકીભાવસ્સ અનુરૂપાનિ. ઇતિ સન્ધાનો ગહપતિ ‘‘અહો મમ સત્થા યો એવરૂપાનિ સેનાસનાનિ પટિસેવતી’’તિ અઞ્જલિં પગ્ગય્હ ઉત્તમઙ્ગે સિરસ્મિં પતિટ્ઠપેત્વા ઇમં ઉદાનં ઉદાનેન્તો નિસીદિ.

૫૩. એવં વુત્તેતિ એવં સન્ધાનેન ગહપતિના ઉદાનં ઉદાનેન્તેન વુત્તે. નિગ્રોધો પરિબ્બાજકો અયં ગહપતિ મમ સન્તિકે નિસિન્નોપિ અત્તનો સત્થારંયેવ થોમેતિ ઉક્કંસતિ, અમ્હે પન અત્થીતિપિ ન મઞ્ઞતિ, એતસ્મિં ઉપ્પન્નકોપં સમણસ્સ ગોતમસ્સ ઉપરિ પાતેસ્સામીતિ સન્ધાનં ગહપતિં એતદવોચ.

યગ્ઘેતિ ચોદનત્થે નિપાતો. જાનેય્યાસીતિ બુજ્ઝેય્યાસિ પસ્સેય્યાસિ. કેન સમણો ગોતમો સદ્ધિં સલ્લપતીતિ કેન કારણેન કેન પુગ્ગલેન સદ્ધિં સમણો ગોતમો સલ્લપતિ વદતિ ભાસતિ. કિં વુત્તં હોતિ – ‘‘યદિ કિઞ્ચિ સલ્લાપકારણં ભવેય્ય, યદિ વા કોચિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ સન્તિકં સલ્લાપત્થિકો ગચ્છેય્ય, સલ્લપેય્ય, ન પન કારણં અત્થિ, ન તસ્સ સન્તિકં કોચિ ગચ્છતિ, સ્વાયં કેન સમણો ગોતમો સદ્ધિં સલ્લપતિ, અસલ્લપન્તો કથં ઉન્નાદી ભવિસ્સતી’’તિ.

સાકચ્છન્તિ સંસન્દનં. પઞ્ઞાવેય્યત્તિયન્તિ ઉત્તરપચ્ચુત્તરનયેન ઞાણબ્યત્તભાવં. સુઞ્ઞાગારહતાતિ સુઞ્ઞાગારેસુ નટ્ઠા, સમણેન હિ ગોતમેન બોધિમૂલે અપ્પમત્તિકા પઞ્ઞા અધિગતા, સાપિસ્સ સુઞ્ઞાગારેસુ એકકસ્સ નિસીદતો નટ્ઠા. યદિ પન મયં વિય ગણસઙ્ગણિકં કત્વા નિસીદેય્ય, નાસ્સ પઞ્ઞા નસ્સેય્યાતિ દસ્સેતિ. અપરિસાવચરોતિ અવિસારદત્તા પરિસં ઓતરિતું ન સક્કોતિ. નાલં સલ્લાપાયાતિ ન સમત્થો સલ્લાપં કાતું. અન્તમન્તાનેવાતિ કોચિ મં પઞ્હં પુચ્છેય્યાતિ પઞ્હાભીતો અન્તમન્તાનેવ પન્તસેનાસનાનિ સેવતિ. ગોકાણાતિ એકક્ખિહતા કાણગાવી. સા કિર પરિયન્તચારિની હોતિ, અન્તમન્તાનેવ સેવતિ. સા કિર કાણક્ખિભાવેન વનન્તાભિમુખીપિ ન સક્કોતિ ભવિતું. કસ્મા? યસ્મા પત્તેન વા સાખાય વા કણ્ટકેન વા પહારસ્સ ભાયતિ. ગુન્નં અભિમુખીપિ ન સક્કોતિ ભવિતું. કસ્મા? યસ્મા સિઙ્ગેન વા કણ્ણેન વા વાલેન વા પહારસ્સ ભાયતિ. ઇઙ્ઘાતિ ચોદનત્થે નિપાતો. સંસાદેય્યામાતિ એકપઞ્હપુચ્છનેનેવ સંસાદનં વિસાદમાપન્નં કરેય્યામ. તુચ્છકુમ્ભીવ નન્તિ રિત્તઘટં વિય નં. ઓરોધેય્યામાતિ વિનન્ધેય્યામ. પૂરિતઘટો હિ ઇતો ચિતો ચ પરિવત્તેત્વા ન સુવિનન્ધનીયો હોતિ. રિત્તકો યથારુચિ પરિવત્તેત્વા સક્કા હોતિ વિનન્ધિતું, એવમેવ હતપઞ્ઞતાય રિત્તકુમ્ભિસદિસં સમણં ગોતમં વાદવિનન્ધનેન સમન્તા વિનન્ધિસ્સામાતિ વદતિ.

ઇતિ પરિબ્બાજકો સત્થુ સુવણ્ણવણ્ણં નલાટમણ્ડલં અપસ્સન્તો દસબલસ્સ પરમ્મુખા અત્તનો બલં દીપેન્તો અસમ્ભિન્નં ખત્તિયકુમારં જાતિયા ઘટ્ટયન્તો ચણ્ડાલપુત્તો વિય અસમ્ભિન્નકેસરસીહં મિગરાજાનં થામેન ઘટ્ટેન્તો જરસિઙ્ગાલો વિય ચ નાનપ્પકારં તુચ્છગજ્જિતં ગજ્જિ. ઉપાસકોપિ ચિન્તેસિ ‘‘અયં પરિબ્બાજકો અતિ વિય ગજ્જતિ, અવીચિફુસનત્થાય પાદં, ભવગ્ગગ્ગહણત્થાય હત્થં પસારયન્તો વિય નિરત્થકં વાયમતિ. સચે મે સત્થા ઇમં ઠાનમાગચ્છેય્ય, ઇમસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ યાવ ભવગ્ગા ઉસ્સિતં માનદ્ધજં ઠાનસોવ ઓપાતેય્યા’’તિ.

૫૪. ભગવાપિ તેસં તં કથાસલ્લાપં અસ્સોસિયેવ. તેન વુત્તં ‘‘અસ્સોસિ ખો ઇમં કથાસલ્લાપ’’ન્તિ.

સુમાગધાયાતિ સુમાગધા નામ પોક્ખરણી, યસ્સા તીરે નિસિન્નો અઞ્ઞતરો પુરિસો પદુમનાળન્તરેહિ અસુરભવનં પવિસન્તં અસુરસેનં અદ્દસ. મોરનિવાપોતિ નિવાપો વુચ્ચતિ ભત્તં, યત્થ મોરાનં અભયેન સદ્ધિં નિવાપો દિન્નો, તં ઠાનન્તિ અત્થો. અબ્ભોકાસેતિ અઙ્ગણટ્ઠાને. અસ્સાસપત્તાતિ તુટ્ઠિપત્તા સોમનસ્સપત્તા. અજ્ઝાસયન્તિ ઉત્તમનિસ્સયભૂતં. આદિબ્રહ્મચરિયન્તિ પુરાણબ્રહ્મચરિયસઙ્ખાતં અરિયમગ્ગં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘કો નામ સો, ભન્તે, ધમ્મો યેન ભગવતા સાવકા વિનીતા અજ્ઝાસયાદિબ્રહ્મચરિયભૂતં અરિયમગ્ગં પૂરેત્વા અરહત્તાધિગમવસેન અસ્સાસપત્તા પટિજાનન્તી’’તિ.

તપોજિગુચ્છાવાદવણ્ણના

૫૫. વિપ્પકતાતિ મમાગમનપચ્ચયા અનિટ્ઠિતા, વ હુત્વા ઠિતા, કથેહિ, અહમેતં નિટ્ઠપેત્વા મત્થકં પાપેત્વા દસ્સેમીતિ સબ્બઞ્ઞુપવારણં પવારેસિ.

૫૬. દુજ્જાનં ખોતિ ભગવા પરિબ્બાજકસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘અયં પરિબ્બાજકો મયા સાવકાનં દેસેતબ્બં ધમ્મં તેહિ પૂરેતબ્બં પટિપત્તિં પુચ્છતિ, સચસ્સાહં આદિતોવ તં કથેસ્સામિ, કથિતમ્પિ નં ન જાનિસ્સતિ, અયં પન વીરિયેન પાપજિગુચ્છનવાદો, હન્દાહં એતસ્સેવ વિસયે પઞ્હં પુચ્છાપેત્વા પુથુસમણબ્રાહ્મણાનં લદ્ધિયા નિરત્થકભાવં દસ્સેમિ. અથ પચ્છા ઇમં પઞ્હં બ્યાકરિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા દુજ્જાનં ખો એતન્તિઆદિમાહ. તત્થ સકે આચરિયકેતિ અત્તનો આચરિયવાદે. અધિજેગુચ્છેતિ વીરિયેન પાપજિગુચ્છનભાવે. કથં સન્તાતિ કથં ભૂતા. તપોજિગુચ્છાતિ વીરિયેન પાપજિગુચ્છા પાપવિવજ્જના. પરિપુણ્ણાતિ પરિસુદ્ધા. કથં અપરિપુણ્ણાતિ કથં અપરિસુદ્ધા હોતીતિ એવં પુચ્છાતિ. યત્ર હિ નામાતિ યો નામ.

૫૭. અપ્પસદ્દે કત્વાતિ નિરવે અપ્પસદ્દે કત્વા. સો કિર ચિન્તેસિ – ‘‘સમણો ગોતમો એકં પઞ્હમ્પિ ન કથેતિ, સલ્લાપકથાપિસ્સ અતિબહુકા નત્થિ, ઇમે પન આદિતો પટ્ઠાય સમણં ગોતમં અનુવત્તન્તિ ચેવ પસંસન્તિ ચ, હન્દાહં ઇમે નિસ્સદ્દે કત્વા સયં કથેમી’’તિ. સો તથા અકાસિ. તેન વુત્તં ‘‘અપ્પસદ્દે કત્વા’’તિ. ‘‘તપોજિગુચ્છવાદા’’તિઆદીસુ તપોજિગુચ્છં વદામ, મનસાપિ તમેવ સારતો ગહેત્વા વિચરામ, કાયેનપિમ્હા તમેવ અલ્લીના, નાનપ્પકારકં અત્તકિલમથાનુયોગમનુયુત્તા વિહરામાતિ અત્થો.

ઉપક્કિલેસવણ્ણના

૫૮. તપસ્સીતિ તપનિસ્સિતકો. ‘‘અચેલકો’’તિઆદીનિ સીહનાદે (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૩૯૩) વિત્થારિતનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ. તપં સમાદિયતીતિ અચેલકભાવાદિકં તપં સમ્મા આદિયતિ, દળ્હં ગણ્હાતિ. અત્તમનો હોતીતિ કો અઞ્ઞો મયા સદિસો ઇમસ્મિં તપે અત્થીતિ તુટ્ઠમનો હોતિ. પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પોતિ અલમેત્તાવતાતિ એવં પરિયોસિતસઙ્કપ્પો, ઇદઞ્ચ તિત્થિયાનં વસેન આગતં. સાસનાવચરેનાપિ પન દીપેતબ્બં. એકચ્ચો હિ ધુતઙ્ગં સમાદિયતિ, સો તેનેવ ધુતઙ્ગેન કો અઞ્ઞો મયા સદિસો ધુતઙ્ગધરોતિ અત્તમનો હોતિ પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પો. તપસ્સિનો ઉપક્કિલેસો હોતીતિ દુવિધસ્સાપેતસ્સ તપસ્સિનો અયં ઉપક્કિલેસો હોતિ. એત્તાવતાયં તપો ઉપક્કિલેસો હોતીતિ વદામિ.

અત્તાનુક્કંસેતીતિ ‘‘કો મયા સદિસો અત્થી’’તિ અત્તાનં ઉક્કંસતિ ઉક્ખિપતિ. પરં વમ્ભેતીતિ ‘‘અયં ન માદિસો’’તિ પરં સંહારેતિ અવક્ખિપતિ.

મજ્જતીતિ માનમદકરણેન મજ્જતિ. મુચ્છતીતિ મુચ્છિતો હોતિ ગધિતો અજ્ઝાપન્નો. પમાદમાપજ્જતીતિ એતદેવ સારન્તિ પમાદમાપજ્જતિ. સાસને પબ્બજિતોપિ ધુતઙ્ગસુદ્ધિકો હોતિ, ન કમ્મટ્ઠાનસુદ્ધિકો. ધુતઙ્ગમેવ અરહત્તં વિય સારતો પચ્ચેતિ.

૫૯. લાભસક્કારસિલોકન્તિ એત્થ ચત્તારો પચ્ચયા લબ્ભન્તીતિ લાભા, તેયેવ સુટ્ઠુ કત્વા પટિસઙ્ખરિત્વા લદ્ધા સક્કારો, વણ્ણભણનં સિલોકો. અભિનિબ્બત્તેતીતિ અચેલકાદિભાવં તેરસધુતઙ્ગસમાદાનં વા નિસ્સાય મહાલાભો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા ‘‘અભિનિબ્બત્તેતી’’તિ વુત્તો. સેસમેત્થ પુરિમવારનયેનેવ દુવિધસ્સાપિ તપસ્સિનો વસેન વેદિતબ્બં.

૬૦. વોદાસં આપજ્જતીતિ દ્વેભાગં આપજ્જતિ, દ્વે ભાગે કરોતિ. ખમતીતિ રુચ્ચતિ. નક્ખમતીતિ ન રુચ્ચતિ. સાપેક્ખો પજહતીતિ સતણ્હો પજહતિ. કથં? પાતોવ ખીરભત્તં ભુત્તો હોતિ. અથસ્સ મંસભોજનં ઉપનેતિ. તસ્સ એવં હોતિ ‘‘ઇદાનિ એવરૂપં કદા લભિસ્સામ, સચે જાનેય્યામ, પાતોવ ખીરભત્તં ન ભુઞ્જેય્યામ, કિં મયા સક્કા કાતું, ગચ્છ ભો, ત્વમેવ ભુઞ્જા’’તિ જીવિતં પરિચ્ચજન્તો વિય સાપેક્ખો પજહતિ. ગધિતોતિ ગેધજાતો. મુચ્છિતોતિ બલવતણ્હાય મુચ્છિતો સંમુટ્ઠસ્સતી હુત્વા. અજ્ઝાપન્નોતિ આમિસે અતિલગ્ગો, ‘‘ભુઞ્જિસ્સથ, આવુસો’’તિ ધમ્મનિમન્તનમત્તમ્પિ અકત્વા મહન્તે મહન્તે કબળે કરોતિ. અનાદીનવદસ્સાવીતિઆદીનવમત્તમ્પિ ન પસ્સતિ. અનિસ્સરણપઞ્ઞોતિ ઇધ મત્તઞ્ઞુતાનિસ્સરણપચ્ચવેક્ખણપરિભોગમત્તમ્પિ ન કરોતિ. લાભસક્કારસિલોકનિકન્તિહેતૂતિ લાભાદીસુ તણ્હાહેતુ.

૬૧. સંભક્ખેતીતિ સંખાદતિ. અસનિવિચક્કન્તિ વિચક્કસણ્ઠાના અસનિયેવ. ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘અસનિવિચક્કં ઇમસ્સ દન્તકૂટં મૂલબીજાદીસુ ન કિઞ્ચિ ન સંભુઞ્જતિ. અથ ચ પન નં સમણપ્પવાદેન સમણોતિ સઞ્જાનન્તી’’તિ. એવં અપસાદેતિ અવક્ખિપતિ. ઇદં તિત્થિયવસેન આગતં. ભિક્ખુવસેન પનેત્થ અયં યોજના, અત્તના ધુતઙ્ગધરો હોતિ, સો અઞ્ઞં એવં અપસાદેતિ ‘‘કિં સમણા નામ ઇમે સમણમ્હાતિ વદન્તિ, ધુતઙ્ગમત્તમ્પિ નત્થિ, ઉદ્દેસભત્તાદીનિ પરિયેસન્તા પચ્ચયબાહુલ્લિકા વિચરન્તી’’તિ. લૂખાજીવિન્તિ અચેલકાદિવસેન વા ધુતઙ્ગવસેન વા લૂખાજીવિં. ઇસ્સામચ્છરિયન્તિ પરસ્સ સક્કારાદિસમ્પત્તિખીયનલક્ખણં ઇસ્સં, સક્કારાદિકરણઅક્ખમનલક્ખણં મચ્છરિયઞ્ચ.

૬૨. આપાથકનિસાદી હોતીતિ મનુસ્સાનં આપાથે દસ્સનટ્ઠાને નિસીદતિ. યત્થ તે પસ્સન્તિ, તત્થ ઠિતો વગ્ગુલિવતં ચરતિ, પઞ્ચાતપં તપ્પતિ, એકપાદેન તિટ્ઠતિ, સૂરિયં નમસ્સતિ. સાસને પબ્બજિતોપિ સમાદિન્નધુતઙ્ગો સબ્બરત્તિં સયિત્વા મનુસ્સાનં ચક્ખુપથે તપં કરોતિ, મહાસાયન્હેયેવ ચીવરકુટિં કરોતિ, સૂરિયે ઉગ્ગતે પટિસંહરતિ, મનુસ્સાનં આગતભાવં ઞત્વા ઘણ્ડિં પહરિત્વા ચીવરં મત્થકે ઠપેત્વા ચઙ્કમં ઓતરતિ, સમ્મુઞ્જનિં ગહેત્વા વિહારઙ્ગણં સમ્મજ્જતિ.

અત્તાનન્તિ અત્તનો ગુણં અદસ્સયમાનોતિ એત્થ અ-કારો નિપાતમત્તં, દસ્સયમાનોતિ અત્થો. ઇદમ્પિ મે તપસ્મિન્તિ ઇદમ્પિ કમ્મં મમેવ તપસ્મિં, પચ્ચત્તે વા ભુમ્મં, ઇદમ્પિ મમ તપોતિ અત્થો. સો હિ અસુકસ્મિં ઠાને અચેલકો અત્થિ મુત્તાચારોતિઆદીનિ સુત્વા અમ્હાકં એસ તપો, અમ્હાકં સો અન્તેવાસિકોતિઆદીનિ ભણતિ. અસુકસ્મિં વા પન ઠાને પંસુકૂલિકો ભિક્ખુ અત્થીતિઆદીનિ સુત્વા અમ્હાકં એસ તપો, અમ્હાકં સો અન્તેવાસિકોતિઆદીનિ ભણતિ.

કિઞ્ચિદેવાતિ કિઞ્ચિ વજ્જં દિટ્ઠિગતં વા. પટિચ્છન્નં સેવતીતિ યથા અઞ્ઞે ન જાનન્તિ, એવં સેવતિ. અક્ખમમાનં આહ ખમતીતિ અરુચ્ચમાનંયેવ રુચ્ચતિ મેતિ વદતિ. અત્તના કતં અતિમહન્તમ્પિ વજ્જં અપ્પમત્તકં કત્વા પઞ્ઞપેતિ, પરેન કતં દુક્કટમત્તં વીતિક્કમમ્પિ પારાજિકસદિસં કત્વા દસ્સેતિ. અનુઞ્ઞેય્યન્તિ અનુજાનિતબ્બં અનુમોદિતબ્બં.

૬૩. કોધનો હોતિ ઉપનાહીતિ કુજ્ઝનલક્ખણેન કોધેન, વેરઅપ્પટિનિસ્સગ્ગલક્ખણેન ઉપનાહેન ચ સમન્નાગતો. મક્ખી હોતિ પળાસીતિ પરગુણમક્ખનલક્ખણેન મક્ખેન, યુગગ્ગાહલક્ખણેન પળાસેન ચ સમન્નાગતો.

ઇસ્સુકી હોતિ મચ્છરીતિ પરસક્કારાદીસુ ઉસૂયનલક્ખણાય ઇસ્સાય, આવાસકુલલાભવણ્ણધમ્મેસુ મચ્છરાયનલક્ખણેન પઞ્ચવિધમચ્છેરેન ચ સમન્નાગતો હોતિ. સઠો હોતિ માયાવીતિ કેરાટિકલક્ખણેન સાઠેય્યેન, કતપ્પટિચ્છાદનલક્ખણાય માયાય ચ સમન્નાગતો હોતિ. થદ્ધો હોતિ અતિમાનીતિ નિસ્સિનેહનિક્કરુણથદ્ધલક્ખણેન થમ્ભેન, અતિક્કમિત્વા મઞ્ઞનલક્ખણેન અતિમાનેન ચ સમન્નાગતો હોતિ. પાપિચ્છો હોતીતિ અસન્તસમ્ભાવનપત્થનલક્ખણાય પાપિચ્છતાય સમન્નાગતો હોતિ. પાપિકાનન્તિ તાસંયેવ લામકાનં ઇચ્છાનં વસં ગતો. મિચ્છાદિટ્ઠિકોતિ નત્થિ દિન્નન્તિઆદિનયપ્પવત્તાય અયાથાવદિટ્ઠિયા ઉપેતો. અન્તગ્ગાહિકાયાતિ સાયેવ દિટ્ઠિ ઉચ્છેદન્તસ્સ ગહિતત્તા ‘‘અન્તગ્ગાહિકા’’તિ વુચ્ચતિ, તાય સમન્નાગતોતિ અત્થો. સન્દિટ્ઠિપરામાસીતિઆદીસુ સયં દિટ્ઠિ સન્દિટ્ઠિ, સન્દિટ્ઠિમેવ પરામસતિ ગહેત્વા વદતીતિ સન્દિટ્ઠિપરામાસી. આધાનં વુચ્ચતિ દળ્હં સુટ્ઠુ ઠપિતં, તથા કત્વા ગણ્હાતીતિ આધાનગ્ગાહી. અરિટ્ઠો વિય ન સક્કા હોતિ પટિનિસ્સજ્જાપેતુન્તિ દુપ્પટિનિસ્સગ્ગી. યદિમેતિ યદિ ઇમે.

પરિસુદ્ધપપટિકપ્પત્તકથાવણ્ણના

૬૪. ઇધ, નિગ્રોધ, તપસ્સીતિ એવં ભગવા અઞ્ઞતિત્થિયેહિ ગહિતલદ્ધિં તેસં રક્ખિતં તપં સબ્બમેવ સંકિલિટ્ઠન્તિ ઉપક્કિલેસપાળિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પરિસુદ્ધપાળિદસ્સનત્થં દેસનમારભન્તો ઇધ, નિગ્રોધાતિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘ન અત્તમનો’’તિઆદીનિ વુત્તવિપક્ખવસેનેવ વેદિતબ્બાનિ. સબ્બવારેસુ ચ લૂખતપસ્સિનો ચેવ ધુતઙ્ગધરસ્સ ચ વસેન યોજના વેદિતબ્બા. એવં સો તસ્મિં ઠાને પરિસુદ્ધો હોતીતિ એવં સો તેન ન અત્તમનતા ન પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પભાવસઙ્ખાતેન કારણેન પરિસુદ્ધો નિરુપક્કિલેસો હોતિ, ઉત્તરિ વાયમમાનો કમ્મટ્ઠાનસુદ્ધિકો હુત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ. ઇમિના નયેન સબ્બવારેસુ અત્થો વેદિતબ્બો.

૬૯. અદ્ધા ખો, ભન્તેતિ ભન્તે એવં સન્તે એકંસેનેવ વીરિયેન પાપજિગુચ્છનવાદો પરિસુદ્ધો હોતીતિ અનુજાનાતિ. ઇતો પરઞ્ચ અગ્ગભાવં વા સારભાવં વા અજાનન્તો અગ્ગપ્પત્તા સારપ્પત્તા ચાતિ આહ. અથસ્સ ભગવા સારપ્પત્તભાવં પટિસેધેન્તો ન ખો નિગ્રોધાતિઆદિમાહ. પપટિકપ્પત્તા હોતીતિ સારવતો રુક્ખસ્સ સારં ફેગ્ગું તચઞ્ચ અતિક્કમ્મ બહિપપટિકસદિસા હોતીતિ દસ્સેતિ.

પરિસુદ્ધતચપ્પત્તાદિકથાવણ્ણના

૭૦. અગ્ગં પાપેતૂતિ દેસનાવસેન અગ્ગં પાપેત્વા દેસેતુ, સારં પાપેત્વા દેસેતૂતિ દસબલં યાચતિ. ચાતુયામસંવરસંવુતોતિ ચતુબ્બિધેન સંવરેન પિહિતો. ન પાણં અતિપાતેતીતિ પાણં ન હનતિ. ન ભાવિતમાસીસતીતિ ભાવિતં નામ તેસં સઞ્ઞાય પઞ્ચ કામગુણા, તે ન આસીસતિ ન સેવતીતિ અત્થો.

અદું ચસ્સ હોતીતિ એતઞ્ચસ્સ ઇદાનિ વુચ્ચમાનં ‘‘સો અભિહરતી’’તિઆદિલક્ખણં. તપસ્સિતાયાતિ તપસ્સિભાવેન હોતિ. તત્થ સો અભિહરતીતિ સો તં સીલં અભિહરતિ, ઉપરૂપરિ વડ્ઢેતિ. સીલં મે પરિપુણ્ણં, તપો આરદ્ધો, અલમેત્તાવતાતિ ન વીરિયં વિસ્સજ્જેતિ. નો હીનાયાવત્તતીતિ હીનાય ગિહિભાવત્થાય ન આવત્તતિ. સીલતો ઉત્તરિ વિસેસાધિગમત્થાય વીરિયં કરોતિયેવ, એવં કરોન્તો સો વિવિત્તં સેનાસનં ભજતિ. ‘‘અરઞ્ઞ’’ન્તિઆદીનિ સામઞ્ઞફલે (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૧૬) વિત્થારિતાનેવ. ‘‘મેત્તાસહગતેના’’તિઆદીનિ વિસુદ્ધિમગ્ગે વણ્ણિતાનિ. તચપ્પત્તાતિ પપટિકતો અબ્ભન્તરં તચં પત્તા. ફેગ્ગુપ્પત્તાતિ તચતો અબ્ભન્તરં ફેગ્ગું પત્તા, ફેગ્ગુસદિસા હોતીતિ અત્થો.

૭૪. ‘‘એત્તાવતા, ખો નિગ્રોધ, તપોજિગુચ્છા અગ્ગપ્પત્તા ચ હોતિ સારપ્પત્તા ચા’’તિ ઇદં ભગવા તિત્થિયાનં વસેનાહ. તિત્થિયાનઞ્હિ લાભસક્કારો રુક્ખસ્સ સાખાપલાસસદિસો. પઞ્ચસીલમત્તકં પપટિકસદિસં. અટ્ઠસમાપત્તિમત્તં તચસદિસં. પુબ્બેનિવાસઞાણાવસાના અભિઞ્ઞા ફેગ્ગુસદિસા. દિબ્બચક્ખું પનેતે અરહત્તન્તિ ગહેત્વા વિચરન્તિ. તેન નેસં તં રુક્ખસ્સ સારસદિસં. સાસને પન લાભસક્કારો સાખાપલાસસદિસો. સીલસમ્પદા પપટિકસદિસા. ઝાનસમાપત્તિયો તચસદિસા. લોકિયાભિઞ્ઞા ફેગ્ગુસદિસા. મગ્ગફલં સારો. ઇતિ ભગવતા અત્તનો સાસનં ઓનતવિનતફલભારભરિતરુક્ખૂપમાય ઉપમિતં. સો દેસનાકુસલતાય તતો તચસારસમ્પત્તિતો મમ સાસનં ઉત્તરિતરઞ્ચેવ પણીતતરઞ્ચ, તં તુવં કદા જાનિસ્સસીતિ અત્તનોદેસનાય વિસેસભાવં દસ્સેતું ‘‘ઇતિ ખો નિગ્રોધા’’તિ દેસનં આરભિ. તે પરિબ્બાજકાતિ તે તસ્સ પરિવારા તિંસસતસઙ્ખ્યા પરિબ્બાજકા. એત્થ મયં અનસ્સામાતિ એત્થ અચેલકપાળિઆદીસુ, ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘અમ્હાકં અચેલકપાળિમત્તમ્પિ નત્થિ, કુતો પરિસુદ્ધપાળિ. અમ્હાકં પરિસુદ્ધપાળિમત્તમ્પિ નત્થિ, કુતો ચાતુયામસંવરાદીનિ. ચાતુયામસંવરોપિ નત્થિ, કુતો અરઞ્ઞવાસાદીનિ. અરઞ્ઞવાસોપિ નત્થિ, કુતો નીવરણપ્પહાનાદીનિ. નીવરણપ્પહાનમ્પિ નત્થિ, કુતો બ્રહ્મવિહારાદીનિ. બ્રહ્મવિહારમત્તમ્પિ નત્થિ, કુતો પુબ્બેનિવાસાદીનિ. પુબ્બેનિવાસઞાણમત્તમ્પિ નત્થિ, કુતો અમ્હાકં દિબ્બચક્ખુ. એત્થ મયં સઆચરિયકા નટ્ઠા’’તિ. ઇતો ભિય્યો ઉત્તરિતરન્તિ ઇતો દિબ્બચક્ખુઞાણાધિગમતો ભિય્યો અઞ્ઞં ઉત્તરિતરં વિસેસાધિગમં મયં સુતિવસેનાપિ ન જાનામાતિ વદન્તિ.

નિગ્રોધસ્સપજ્ઝાયનવણ્ણના

૭૫. અથ નિગ્રોધં પરિબ્બાજકન્તિ એવં કિરસ્સ અહોસિ ‘‘ઇમે પરિબ્બાજકા ઇદાનિ ભગવતો ભાસિતં સુસ્સૂસન્તિ, ઇમિના ચ નિગ્રોધેન ભગવતો પરમ્મુખા કક્ખળં દુરાસદવચનં વુત્તં, ઇદાનિ અયમ્પિ સોતુકામો જાતો, કાલો દાનિ મે ઇમસ્સ માનદ્ધજં નિપાતેત્વા ભગવતો સાસનં ઉક્ખિપિતુ’’ન્તિ. અથ નિગ્રોધં પરિબ્બાજકં એતદવોચ. અપરમ્પિસ્સ અહોસિ ‘‘અયં મયિ અકથેન્તે સત્થારં ન ખમાપેસ્સતિ, તદસ્સ અનાગતે અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તિસ્સતિ, મયા પન કથિતે ખમાપેસ્સતિ, તદસ્સ ભવિસ્સતિ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ. અથ નિગ્રોધં પરિબ્બાજકં એતદવોચ. અપરિસાવચરં પન નં કરોથાતિ એત્થ પનાતિ નિપાતો, અથ નં અપરિસાવચરં કરોથાતિ અત્થો. ‘‘અપરિસાવચરેત’’ન્તિપિ પાઠો, અપરિસાવચરં વા એતં કરોથ, ગોકાણાદીનં વા અઞ્ઞતરન્તિ અત્થો.

ગોકાણન્તિ એત્થાપિ ગોકાણં પરિયન્તચારિનિં વિય કરોથાતિ અત્થો. તુણ્હીભૂતોતિ તુણ્હીભાવં ઉપગતો. મઙ્કુભૂતોતિ નિત્તેજતં આપન્નો. પત્તક્ખન્ધોતિ ઓનતગીવો. અધોમુખોતિ હેટ્ઠામુખો.

૭૬. બુદ્ધો સો ભગવા બોધાયાતિ સયં બુદ્ધો સત્તાનમ્પિ ચતુસચ્ચબોધત્થાય ધમ્મં દેસેતિ. દન્તોતિ ચક્ખુતોપિ દન્તો…પે… મનતોપિ દન્તો. દમથાયાતિ અઞ્ઞેસમ્પિ દમનત્થાય એવ, ન વાદત્થાય. સન્તોતિ રાગસન્તતાય સન્તો, દોસમોહસન્તતાય સબ્બ અકુસલસબ્બાભિસઙ્ખારસન્તતાય સન્તો. સમથાયાતિ મહાજનસ્સ રાગાદિસમનત્થાય ધમ્મં દેસેતિ. તિણ્ણોતિ ચત્તારો ઓઘે તિણ્ણો. તરણાયાતિ મહાજનસ્સ ઓઘનિત્થરણત્થાય. પરિનિબ્બુતોતિ કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બુતો. પરિનિબ્બાનાયાતિ મહાજનસ્સાપિ સબ્બકિલેસપરિનિબ્બાનત્થાય ધમ્મં દેસેતિ.

બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનાદિવણ્ણના

૭૭. અચ્ચયોતિઆદીનિ સામઞ્ઞફલે (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૫૦) વુત્તાનિ. ઉજુજાતિકોતિ કાયવઙ્કાદિવિરહિતો ઉજુસભાવો. અહમનુસાસામીતિ અહં તાદિસં પુગ્ગલં અનુસાસામિ, ધમ્મં અસ્સ દેસેમિ. સત્તાહન્તિ સત્તદિવસાનિ, ઇદં સબ્બમ્પિ ભગવા દન્ધપઞ્ઞં પુગ્ગલં સન્ધાયાહ અસઠો પન અમાયાવી ઉજુજાતિકો તંમુહુત્તેનેવ અરહત્તં પત્તું સક્ખિસ્સતિ. ઇતિ ભગવા ‘‘અસઠ’’ન્તિઆદિવચનેન સઠો હિ વઙ્કવઙ્કો, મયાપિ ન સક્કા અનુસાસિતુન્તિ દીપેન્તો પરિબ્બાજકં પાદેસુ ગહેત્વા મહામેરુપાદતલે વિય ખિપિત્થ. કસ્મા? અયઞ્હિ અતિસઠો, કુટિલચિત્તો સત્થરિ એવં કથેન્તેપિ બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘેસુ નાધિમુચ્ચતિ, અધિમુચ્ચનત્થાય સોતં ન ઓદહતિ, કોહઞ્ઞે ઠિતો સત્થારં ખમાપેતિ. તસ્મા ભગવા તસ્સજ્ઝાસયં વિદિત્વા ‘‘એતુ વિઞ્ઞૂ પુરિસો અસઠો’’તિઆદિમાહ. સઠં પનાહં અનુસાસિતું ન સક્કોમીતિ.

૭૮. અન્તેવાસિકમ્યતાતિ અન્તેવાસિકમ્યતાય, અમ્હે અન્તેવાસિકે ઇચ્છન્તો. એવમાહાતિ ‘‘એતુ વિઞ્ઞુપુરિસો’’તિઆદિમાહ. યો એવ વો આચરિયોતિ યો એવ તુમ્હાકં પકતિયા આચરિયો. ઉદ્દેસા નો ચાવેતુકામોતિ અત્તનો અનુસાસનિં ગાહાપેત્વા અમ્હે અમ્હાકં ઉદ્દેસતો ચાવેતુકામો. સો એવ વો ઉદ્દેસો હોતૂતિ યો તુમ્હાકં પકતિયા ઉદ્દેસો, સો તુમ્હાકંયેવ હોતુ, ન મયં તુમ્હાકં ઉદ્દેસેન અત્થિકા. આજીવાતિ આજીવતો. અકુસલસઙ્ખાતાતિ અકુસલાતિ કોટ્ઠાસં પત્તા. અકુસલા ધમ્માતિ દ્વાદસ અકુસલચિત્તુપ્પાદધમ્મા તણ્હાયેવ વા વિસેસેન. સા હિ પુનબ્ભવકરણતો ‘‘પોનોબ્ભવિકા’’તિ વુત્તા. સદરથાતિ કિલેસદરથસમ્પયુત્તા. જાતિજરામરણિયાતિ જાતિજરામરણાનં પચ્ચયભૂતા. સંકિલેસિકા ધમ્માતિ દ્વાદસ અકુસલચિત્તુપ્પાદા. વોદાનિયાતિ, સમથવિપસ્સના ધમ્મા. તે હિ સત્તે વોદાપેન્તિ, તસ્મા ‘‘વોદાનિયા’’તિ વુચ્ચન્તિ. પઞ્ઞાપારિપૂરિન્તિ મગ્ગપઞ્ઞાપારિપૂરિં. વેપુલ્લત્તઞ્ચાતિ ફલપઞ્ઞાવેપુલ્લતં, ઉભોપિ વા એતાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનાનેવ. ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘તતો તુમ્હે મગ્ગપઞ્ઞઞ્ચેવ ફલપઞ્ઞઞ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સથા’’તિ. એવં ભગવા પરિબ્બાજકે આરબ્ભ અત્તનો ઓવાદાનુસાસનિયા ફલં દસ્સેન્તો અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠપેસિ.

૭૯. યથા તં મારેનાતિ યથા મારેન પરિયુટ્ઠિતચિત્તા નિસીદન્તિ એવમેવ તુણ્હીભૂતા…પે… અપ્પટિભાના નિસિન્ના.

મારો કિર સત્થા અતિવિય ગજ્જન્તો બુદ્ધબલં દીપેત્વા ઇમેસં પરિબ્બાજકાનં ધમ્મં દેસેતિ, કદાચિ ધમ્માભિસમયો ભવેય્ય, હન્દાહં પરિયુટ્ઠામીતિ સો તેસં ચિત્તાનિ પરિયુટ્ઠાસિ. અપ્પહીનવિપલ્લાસાનઞ્હિ ચિત્તં મારસ્સ યથાકામકરણીયં હોતિ. તેપિ મારેન પરિયુટ્ઠિતચિત્તા થદ્ધઙ્ગપચ્ચઙ્ગા વિય તુણ્હી અપ્પટિભાના નિસીદિંસુ. અથ સત્થા ઇમે પરિબ્બાજકા અતિવિય નિરવા હુત્વા નિસિન્ના, કિં નુ ખોતિ આવજ્જન્તો મારેન પરિયુટ્ઠિતભાવં અઞ્ઞાસિ. સચે પન તેસં મગ્ગફલુપ્પત્તિહેતુ ભવેય્ય, મારં પટિબાહિત્વાપિ ભગવા ધમ્મં દેસેય્ય, સો પન તેસં નત્થિ. ‘‘સબ્બેપિ મે તુચ્છપુરિસા’’તિ અઞ્ઞાસિ. તેન વુત્તં ‘‘અથ ખો ભગવતો એતદહોસિ સબ્બેપિ મે મોઘપુરિસા’’તિઆદિ.

તત્થ ફુટ્ઠા પાપિમતાતિ પાપિમતા મારેન ફુટ્ઠા. યત્ર હિ નામાતિ યેસુ નામ. અઞ્ઞાણત્થમ્પીતિ જાનનત્થમ્પિ. કિં કરિસ્સતિ સત્તાહોતિ સમણેન ગોતમેન પરિચ્છિન્નસત્તાહો અમ્હાકં કિં કરિસ્સતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘સમણેન ગોતમેન ‘સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સતિ સત્તાહ’ન્તિ વુત્તં, સો સત્તાહો અમ્હાકં કિં અપ્ફાસુકં કરિસ્સતિ. હન્દ મયં સત્તાહબ્ભન્તરે એતં ધમ્મં સચ્છિકાતું સક્કા, ન સક્કાતિ અઞ્ઞાણત્થમ્પિ બ્રહ્મચરિયં ચરિસ્સામા’’તિ. અથ વા જાનામ તાવસ્સ ધમ્મન્તિ એકદિવસે એકવારં અઞ્ઞાણત્થમ્પિ એતેસં ચિત્તં નુપ્પન્નં, સત્તાહો પન એતેસં કુસીતાનં કિં કરિસ્સતિ, કિં સક્ખિસ્સન્તિ તે સત્તાહં પૂરેતુન્તિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો. સીહનાદન્તિ પરવાદભિન્દનં સકવાદસમુસ્સાપનઞ્ચ અભીતનાદં નદિત્વા. પચ્ચુપટ્ઠાસીતિ પતિટ્ઠિતો. તાવદેવાતિ તસ્મિઞ્ઞેવ ખણે. રાજગહં પાવિસીતિ રાજગહમેવ પવિટ્ઠો. તેસં પન પરિબ્બાજકાનં કિઞ્ચાપિ ઇદં સુત્તન્તં સુત્વા વિસેસો ન નિબ્બત્તો, આયતિં પન નેસં વાસનાય પચ્ચયો ભવિસ્સતીતિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાય

ઉદુમ્બરિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ચક્કવત્તિસુત્તવણ્ણના

અત્તદીપસરણતાવણ્ણના

૮૦. એવં મે સુતન્તિ ચક્કવત્તિસુત્તં. તત્રાયમનુત્તાનપદવણ્ણના – માતુલાયન્તિ એવંનામકે નગરે. તં નગરં ગોચરગામં કત્વા અવિદૂરે વનસણ્ડે વિહરતિ. ‘‘તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસી’’તિ એત્થ અયમનુપુબ્બિકથા –

ભગવા કિર ઇમસ્સ સુત્તસ્સ સમુટ્ઠાનસમયે પચ્ચૂસકાલે મહાકરુણાસમાપત્તિતો વુટ્ઠાય લોકં વોલોકેન્તો ઇમાય અનાગતવંસદીપિકાય સુત્તન્તકથાય માતુલનગરવાસીનં ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયં દિસ્વા પાતોવ વીસતિભિક્ખુસહસ્સપરિવારો માતુલનગરં સમ્પત્તો. માતુલનગરવાસિનો ખત્તિયા ‘‘ભગવા આગતો’’તિ સુત્વા પચ્ચુગ્ગમ્મ દસબલં નિમન્તેત્વા મહાસક્કારેન નગરં પવેસેત્વા નિસજ્જટ્ઠાનં સંવિધાય ભગવન્તં મહારહે પલ્લઙ્કે નિસીદાપેત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં અદંસુ. ભગવા ભત્તકિચ્ચં નિટ્ઠાપેત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘સચાહં ઇમસ્મિં ઠાને ઇમેસં મનુસ્સાનં ધમ્મં દેસેસ્સામિ, અયં પદેસો સમ્બાધો, મનુસ્સાનં ઠાતું વા નિસીદિતું વા ઓકાસો ન ભવિસ્સતિ, મહતા ખો પન સમાગમેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ.

અથ રાજકુલાનં ભત્તાનુમોદનં અકત્વાવ પત્તં ગહેત્વા નગરતો નિક્ખમિ. મનુસ્સા ચિન્તયિંસુ – ‘‘સત્થા અમ્હાકં અનુમોદનમ્પિ અકત્વા ગચ્છતિ, અદ્ધા ભત્તગ્ગં અમનાપં અહોસિ, બુદ્ધાનં નામ ન સક્કા ચિત્તં ગહેતું, બુદ્ધેહિ સદ્ધિં વિસ્સાસકરણં નામ સમુસ્સિતફણં આસીવિસં ગીવાય ગહણસદિસં હોતિ; એથ ભો, તથાગતં ખમાપેસ્સામા’’તિ. સકલનગરવાસિનો ભગવતા સહેવ નિક્ખન્તા. ભગવા ગચ્છન્તોવ મગધક્ખેત્તે ઠિતં સાખાવિટપસમ્પન્નં સન્દચ્છાયં કરીસમત્તભૂમિપત્થટં એકં માતુલરુક્ખં દિસ્વા ઇમસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિત્વા ધમ્મે દેસિયમાને ‘‘મહાજનસ્સ ઠાનનિસજ્જનોકાસો ભવિસ્સતી’’તિ. નિવત્તિત્વા મગ્ગા ઓક્કમ્મ રુક્ખમૂલં ઉપસઙ્કમિત્વા ધમ્મભણ્ડાગારિકં આનન્દત્થેરં ઓલોકેસિ. થેરો ઓલોકિતસઞ્ઞાય એવ ‘‘સત્થા નિસીદિતુકામો’’તિ ઞત્વા સુગતમહાચીવરં પઞ્ઞપેત્વા અદાસિ. નિસીદિ ભગવા પઞ્ઞત્તે આસને. અથસ્સ પુરતો મનુસ્સા નિસીદિંસુ. ઉભોસુ પસ્સેસુ પચ્છતો ચ ભિક્ખુસઙ્ઘો, આકાસે દેવતા અટ્ઠંસુ, એવં મહાપરિસમજ્ઝગતો તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ.

તે ભિક્ખૂતિ તત્ર ઉપવિટ્ઠા ધમ્મપ્પટિગ્ગાહકા ભિક્ખૂ. અત્તદીપાતિ અત્તાનં દીપં તાણં લેણં ગતિં પરાયણં પતિટ્ઠં કત્વા વિહરથાતિ અત્થો. અત્તસરણાતિ ઇદં તસ્સેવ વેવચનં. અનઞ્ઞસરણાતિ ઇદં અઞ્ઞસરણપટિક્ખેપવચનં. ન હિ અઞ્ઞો અઞ્ઞસ્સ સરણં હોતિ, અઞ્ઞસ્સ વાયામેન અઞ્ઞસ્સ અસુજ્ઝનતો. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘અત્તા હિ અત્તનો નાથો, કો હિ નાથો પરો સિયા’’તિ (ધ. પ. ૧૬૦). તેનાહ ‘‘અનઞ્ઞસરણા’’તિ. કો પનેત્થ અત્તા નામ, લોકિયલોકુત્તરો ધમ્મો. તેનાહ – ‘‘ધમ્મદીપા ધમ્મસરણા અનઞ્ઞસરણા’’તિ. ‘‘કાયે કાયાનુપસ્સી’’તિઆદીનિ મહાસતિપટ્ઠાને વિત્થારિતાનિ.

ગોચરેતિ ચરિતું યુત્તટ્ઠાને. સકેતિ અત્તનો સન્તકે. પેત્તિકે વિસયેતિ પિતિતો આગતવિસયે. ચરતન્તિ ચરન્તાનં. ‘‘ચરન્ત’’ન્તિપિ પાઠો, અયમેવત્થો. ન લચ્છતીતિ ન લભિસ્સતિ ન પસ્સિસ્સતિ. મારોતિ દેવપુત્તમારોપિ, મચ્ચુમારોપિ, કિલેસમારોપિ. ઓતારન્તિ રન્ધં છિદ્દં વિવરં. અયં પનત્થો લેડ્ડુટ્ઠાનતો નિક્ખમ્મ તોરણે નિસીદિત્વા બાલાતપં તપન્તં લાપં સકુણં ગહેત્વા. પક્ખન્દસેનસકુણવત્થુના દીપેતબ્બો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, સકુણગ્ઘિ લાપં સકુણં સહસા અજ્ઝપ્પત્તા અગ્ગહેસિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, લાપો સકુણો સકુણગ્ઘિયા હરિયમાનો એવં પરિદેવસિ ‘મયમેવમ્હ અલક્ખિકા, મયં અપ્પપુઞ્ઞા, યે મયં અગોચરે ચરિમ્હ પરવિસયે, સચેજ્જ મયં ગોચરે ચરેય્યામ સકે પેત્તિકે વિસયે, ન મ્યાયં સકુણગ્ઘિ અલં અભવિસ્સ યદિદં યુદ્ધાયા’તિ. કો પન તે લાપ ગોચરો સકો પેત્તિકો વિસયોતિ? યદિદં નઙ્ગલકટ્ઠકરણં લેડ્ડુટ્ઠાનન્તિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, સકુણગ્ઘિ સકે બલે અપત્થદ્ધા સકે બલે અસંવદમાના લાપં સકુણં પમુઞ્ચિ ગચ્છ ખો ત્વં લાપ, તત્રપિ ગન્ત્વા ન મોક્ખસીતિ.

અથ ખો, ભિક્ખવે, લાપો સકુણો નઙ્ગલકટ્ઠકરણં લેડ્ડુટ્ઠાનં ગન્ત્વા મહન્તં લેડ્ડું અભિરુહિત્વા સકુણગ્ઘિં વદમાનો અટ્ઠાસિ ‘‘એહિ ખો દાનિ મે સકુણગ્ઘિ, એહિ ખો દાનિ મે સકુણગ્ઘી’’તિ. અથ ખો સા, ભિક્ખવે, સકુણગ્ઘિ સકે બલે અપત્થદ્ધા સકે બલે અસંવદમાના ઉભો પક્ખે સન્નય્હ લાપં સકુણં સહસા અજ્ઝપ્પત્તા. યદા ખો, ભિક્ખવે, અઞ્ઞાસિ લાપો સકુણો બહુઆગતા ખો મ્યાયં સકુણગ્ઘીતિ, અથ ખો તસ્સેવ લેડ્ડુસ્સ અન્તરં પચ્ચુપાદિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, સકુણગ્ઘિ તત્થેવ ઉરં પચ્ચતાળેસિ. એવઞ્હિ તં, ભિક્ખવે, હોતિ યો અગોચરે ચરતિ પરવિસયે.

તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, મા અગોચરે ચરિત્થ પરવિસયે, અગોચરે, ભિક્ખવે, ચરતં પરવિસયે લચ્છતિ મારો ઓતારં, લચ્છતિ મારો આરમ્મણં. કો ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અગોચરો પરવિસયો, યદિદં પઞ્ચ કામગુણા. કતમે પઞ્ચ? ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા, સોતવિઞ્ઞેય્યા સદ્દા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા, ઘાનવિઞ્ઞેય્યા ગન્ધા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા, જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા, કાયવિઞ્ઞેય્યા ફોટ્ઠબ્બા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. અયં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અગોચરો પરવિસયો.

ગોચરે, ભિક્ખવે, ચરથ…પે… ન લચ્છતિ મારો આરમ્મણં. કો ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ગોચરો સકો પેત્તિકો વિસયો, યદિદં ચત્તારો સતિપટ્ઠાના. કતમે ચત્તારો? ઇધ ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં; વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં; ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં; ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં – અયં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ગોચરો સકો પેત્તિકો વિસયોતિ (સં. નિ. ૫.૩૭૧).

કુસલાનન્તિ અનવજ્જલક્ખણાનં. સમાદાનહેતૂતિ સમાદાય વત્તનહેતુ. એવમિદં પુઞ્ઞં પવડ્ઢતીતિ એવં ઇદં લોકિયલોકુત્તરં પુઞ્ઞફલં વડ્ઢતિ, પુઞ્ઞફલન્તિ ચ ઉપરૂપરિ પુઞ્ઞમ્પિ પુઞ્ઞવિપાકોપિ વેદિતબ્બો.

દળ્હનેમિચક્કવત્તિરાજકથાવણ્ણના

૮૧. તત્થ દુવિધં કુસલં વટ્ટગામી ચ વિવટ્ટગામી ચ. તત્થ વટ્ટગામિકુસલં નામ માતાપિતૂનં પુત્તધીતાસુ પુત્તધીતાનઞ્ચ માતાપિતૂસુ સિનેહવસેન મુદુમદ્દવચિત્તં. વિવટ્ટગામિકુસલં નામ ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિઆદિભેદા સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયધમ્મા. તેસુ વટ્ટગામિપુઞ્ઞસ્સ પરિયોસાનં મનુસ્સલોકે ચક્કવત્તિસિરીવિભવો. વિવટ્ટગામિકુસલસ્સ મગ્ગફલનિબ્બાનસમ્પત્તિ. તત્થ વિવટ્ટગામિકુસલસ્સ વિપાકં સુત્તપરિયોસાને દસ્સેસ્સતિ.

ઇધ પન વટ્ટગામિકુસલસ્સ વિપાકદસ્સનત્થં, ભિક્ખવે, યદા પુત્તધીતરો માતાપિતૂનં ઓવાદે ન અટ્ઠંસુ, તદા આયુનાપિ વણ્ણેનાપિ ઇસ્સરિયેનાપિ પરિહાયિંસુ. યદા પન અટ્ઠંસુ, તદા વડ્ઢિંસૂતિ વત્વા વટ્ટગામિકુસલાનુસન્ધિવસેન ‘‘ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે’’તિ દેસનં આરભિ. તત્થ ચક્કવત્તીતિઆદીનિ મહાપદાને (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૩) વિત્થારિતાનેવ.

૮૨. ઓસક્કિતન્તિ ઈસકમ્પિ અવસક્કિતં. ઠાના ચુતન્તિ સબ્બસો ઠાના અપગતં. તં કિર ચક્કરતનં અન્તેપુરદ્વારે અક્ખાહતં વિય વેહાસં અટ્ઠાસિ. અથસ્સ ઉભોસુ પસ્સેસુ દ્વે ખદિરત્થમ્ભે નિખણિત્વા ચક્કરતનમત્થકે નેમિઅભિમુખં એકં સુત્તકં બન્ધિંસુ. અધોભાગેપિ નેમિઅભિમુખં એકં બન્ધિંસુ. તેસુ ઉપરિમસુત્તતો અપ્પમત્તકમ્પિ ઓગતં ચક્કરતનં ઓસક્કિતં નામ હોતિ, હેટ્ઠા સુત્તસ્સ ઠાનં ઉપરિમકોટિયા અતિક્કન્તગતં ઠાના ચુતં નામ હોતિ, તદેતં અતિબલવદોસે સતિ એવં હોતિ. સુત્તમત્તમ્પિ એકઙ્ગુલદ્વઙ્ગુલમત્તં વા ભટ્ઠં ઠાના ચુતમેવ હોતિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં ‘‘ઓસક્કિતં ઠાના ચુત’’ન્તિ.

અથ મે આરોચેય્યાસીતિ તાત, ત્વં અજ્જ આદિં કત્વા દિવસસ્સ તિક્ખત્તું ચક્કરતનસ્સ ઉપટ્ઠાનં ગચ્છ, એવં ગચ્છન્તો યદા ચક્કરતનં ઈસકમ્પિ ઓસક્કિતં ઠાના ચુતં પસ્સસિ, અથ મય્હં આચિક્ખેય્યાસિ. જીવિતઞ્હિ મે તવ હત્થે નિક્ખિત્તન્તિ. અદ્દસાતિ અપ્પમત્તો દિવસસ્સ તિક્ખત્તું ગન્ત્વા ઓલોકેન્તો એકદિવસં અદ્દસ.

૮૩. અથ ખો, ભિક્ખવેતિ ભિક્ખવે, અથ રાજા દળ્હનેમિ ‘‘ચક્કરતનં ઓસક્કિત’’ન્તિ સુત્વા ઉપ્પન્નબલવદોમનસ્સો ‘‘ન દાનિ મયા ચિરં જીવિતબ્બં ભવિસ્સતિ, અપ્પાવસેસં મે આયુ, ન મે દાનિ કામે પરિભુઞ્જનકાલો, પબ્બજ્જાકાલો મે ઇદાની’’તિ રોદિત્વા પરિદેવિત્વા જેટ્ઠપુત્તં કુમારં આમન્તાપેત્વા એતદવોચ. સમુદ્દપરિયન્તન્તિ પરિક્ખિત્તએકસમુદ્દપરિયન્તમેવ. ઇદં હિસ્સ કુલસન્તકં. ચક્કવાળપરિયન્તં પન પુઞ્ઞિદ્ધિવસેન નિબ્બત્તં, ન તં સક્કા દાતું. કુલસન્તકં પન નિય્યાતેન્તો ‘‘સમુદ્દપરિયન્ત’’ન્તિ આહ. કેસમસ્સુન્તિ તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજન્તાપિ હિ પઠમં કેસમસ્સું ઓહારેન્તિ. તતો પટ્ઠાય પરૂળ્હકેસે બન્ધિત્વા વિચરન્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘કેસમસ્સું ઓહારેત્વા’’તિ.

કાસાયાનીતિ કસાયરસપીતાનિ. આદિતો એવં કત્વા પચ્છા વક્કલાનિપિ ધારેન્તિ. પબ્બજીતિ પબ્બજિતો. પબ્બજિત્વા ચ અત્તનો મઙ્ગલવનુય્યાનેયેવ વસિ. રાજિસિમ્હીતિ રાજઈસિમ્હિ. બ્રાહ્મણપબ્બજિતા હિ ‘‘બ્રાહ્મણિસયો’’તિ વુચ્ચન્તિ. સેતચ્છત્તં પન પહાય રાજપબ્બજિતા રાજિસયોતિ. અન્તરધાયીતિ અન્તરહિતં નિબ્બુતદીપસિખા વિય અભાવં ઉપગતં. પટિસંવેદેસીતિ કન્દન્તો પરિદેવન્તો જાનાપેસિ. પેત્તિકન્તિ પિતિતો આગતં દાયજ્જં ન હોતિ, ન સક્કા કુસીતેન હીનવીરિયેન દસ અકુસલકમ્મપથે સમાદાય વત્તન્તેન પાપુણિતું. અત્તનો પન સુકતં કમ્મં નિસ્સાય દસવિધં દ્વાદસવિધં વા ચક્કવત્તિવત્તં પૂરેન્તેનેવેતં પત્તબ્બન્તિ દીપેતિ. અથ નં વત્તપટિપત્તિયં ચોદેન્તો ‘‘ઇઙ્ઘ ત્વ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ અરિયેતિ નિદ્દોસે. ચક્કવત્તિવત્તેતિ ચક્કવત્તીનં વત્તે.

ચક્કવત્તિઅરિયવત્તવણ્ણના

૮૪. ધમ્મન્તિ દસકુસલકમ્મપથધમ્મં. નિસ્સાયાતિ તદધિટ્ઠાનેન ચેતસા તમેવ નિસ્સયં કત્વા. ધમ્મં સક્કરોન્તોતિ યથા કતો સો ધમ્મો સુટ્ઠુ કતો હોતિ, એવમેતં કરોન્તો. ધમ્મં ગરું કરોન્તોતિ તસ્મિં ગારવુપ્પત્તિયા તં ગરું કરોન્તો. ધમ્મં માનેન્તોતિ તમેવ ધમ્મં પિયઞ્ચ ભાવનીયઞ્ચ કત્વા વિહરન્તો. ધમ્મં પૂજેન્તોતિ તં અપદિસિત્વા ગન્ધમાલાદિપૂજનેનસ્સ પૂજં કરોન્તો. ધમ્મં અપચયમાનોતિ તસ્સેવ ધમ્મસ્સ અઞ્જલિકરણાદીહિ નીચવુત્તિતં કરોન્તો. ધમ્મદ્ધજો ધમ્મકેતૂતિ તં ધમ્મં ધજમિવ પુરક્ખત્વા કેતુમિવ ચ ઉક્ખિપિત્વા પવત્તિયા ધમ્મદ્ધજો ધમ્મકેતુ ચ હુત્વાતિ અત્થો. ધમ્માધિપતેય્યોતિ ધમ્માધિપતિભૂતો આગતભાવેન ધમ્મવસેનેવ સબ્બકિરિયાનં કરણેન ધમ્માધિપતેય્યો હુત્વા. ધમ્મિકં રક્ખાવરણગુત્તિં સંવિદહસ્સૂતિ ધમ્મો અસ્સા અત્થીતિ ધમ્મિકા, રક્ખા ચ આવરણઞ્ચ ગુત્તિ ચ રક્ખાવરણગુત્તિ. તત્થ ‘‘પરં રક્ખન્તો અત્તાનં રક્ખતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૩૮૫) વચનતો ખન્તિઆદયો રક્ખા. વુત્તઞ્હેતં ‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, પરં રક્ખન્તો અત્તાનં રક્ખતિ. ખન્તિયા અવિહિંસાય મેત્તચિત્તતા અનુદ્દયતા’’તિ (સં. નિ. ૫.૩૮૫). નિવાસનપારુપનગેહાદીનં નિવારણા આવરણં, ચોરાદિઉપદ્દવનિવારણત્થં ગોપાયના ગુત્તિ, તં સબ્બમ્પિ સુટ્ઠુ સંવિદહસ્સુ પવત્તય ઠપેહીતિ અત્થો. ઇદાનિ યત્થ સા સંવિદહિતબ્બા, તં દસ્સેન્તો અન્તોજનસ્મિન્તિઆદિમાહ.

તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – અન્તોજનસઙ્ખાતં તવ પુત્તદારં સીલસંવરે પતિટ્ઠપેહિ, વત્થગન્ધમાલાદીનિ ચસ્સ દેહિ, સબ્બોપદ્દવે ચસ્સ નિવારેહિ. બલકાયાદીસુપિ એસેવ નયો. અયં પન વિસેસો – બલકાયો કાલં અનતિક્કમિત્વા ભત્તવેતનસમ્પદાનેનપિ અનુગ્ગહેતબ્બો. અભિસિત્તખત્તિયા ભદ્રસ્સાજાનેય્યાદિરતનસમ્પદાનેનપિ ઉપસઙ્ગણ્હિતબ્બા. અનુયન્તખત્તિયા તેસં અનુરૂપયાનવાહનસમ્પદાનેનપિ પરિતોસેતબ્બા. બ્રાહ્મણા અન્નપાનવત્થાદિના દેય્યધમ્મેન. ગહપતિકા ભત્તબીજનઙ્ગલફાલબલિબદ્દાદિસમ્પદાનેન. તથા નિગમવાસિનો નેગમા, જનપદવાસિનો ચ જાનપદા. સમિતપાપબાહિતપાપા સમણબ્રાહ્મણા સમણપરિક્ખારસમ્પદાનેન સક્કાતબ્બા. મિગપક્ખિનો અભયદાનેન સમસ્સાસેતબ્બા.

વિજિતેતિ અત્તનો આણાપવત્તિટ્ઠાને. અધમ્મકારોતિ અધમ્મકિરિયા. મા પવત્તિત્થાતિ યથા નપ્પવત્તતિ, તથા નં પટિપાદેહીતિ અત્થો. સમણબ્રાહ્મણાતિ સમિતપાપબાહિતપાપા. મદપ્પમાદા પટિવિરતાતિ નવવિધા માનમદા, પઞ્ચસુ કામગુણેસુ ચિત્તવોસ્સજ્જનસઙ્ખાતા પમાદા ચ પટિવિરતા. ખન્તિસોરચ્ચે નિવિટ્ઠાતિ અધિવાસનખન્તિયઞ્ચ સુરતભાવે ચ પતિટ્ઠિતા. એકમત્તાનન્તિ અત્તનો રાગાદીનં દમનાદીહિ એકમત્તાનં દમેન્તિ સમેન્તિ પરિનિબ્બાપેન્તીતિ વુચ્ચન્તિ. કાલેન કાલન્તિ કાલે કાલે. અભિનિવજ્જેય્યાસીતિ ગૂથં વિય વિસં વિય અગ્ગિં વિય ચ સુટ્ઠુ વજ્જેય્યાસિ. સમાદાયાતિ સુરભિકુસુમદામં વિય અમતં વિય ચ સમ્મા આદાય પવત્તેય્યાસિ.

ઇધ ઠત્વા વત્તં સમાનેતબ્બં. અન્તોજનસ્મિં બલકાયેપિ એકં, ખત્તિયેસુ એકં, અનુયન્તેસુ એકં, બ્રાહ્મણગહપતિકેસુ એકં, નેગમજાનપદેસુ એકં, સમણબ્રાહ્મણેસુ એકં, મિગપક્ખીસુ એકં, અધમ્મકારપ્પટિક્ખેપો એકં, અધનાનં ધનાનુપ્પદાનં એકં સમણબ્રાહ્મણે ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્હપુચ્છનં એકન્તિ એવમેતં દસવિધં હોતિ. ગહપતિકે પન પક્ખિજાતે ચ વિસું કત્વા ગણેન્તસ્સ દ્વાદસવિધં હોતિ. પુબ્બે અવુત્તં વા ગણેન્તેન અધમ્મરાગસ્સ ચ વિસમલોભસ્સ ચ પહાનવસેન દ્વાદસવિધં વેદિતબ્બં. ઇદં ખો તાત તન્તિ ઇદં દસવિધં દ્વાદસવિધઞ્ચ અરિયચક્કવત્તિવત્તં નામ. વત્તમાનસ્સાતિ પૂરેત્વા વત્તમાનસ્સ. તદહુપોસથેતિઆદિ મહાસુદસ્સને વુત્તં.

૯૦. સમતેનાતિ અત્તનો મતિયા. સુદન્તિ નિપાતમત્તં. પસાસતીતિ અનુસાસતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – પોરાણકં રાજવંસં રાજપવેણિં રાજધમ્મં પહાય અત્તનો મતિમત્તે ઠત્વા જનપદં અનુસાસતીતિ. એવમયં મઘદેવવંસસ્સ કળારજનકો વિય દળ્હનેમિવંસસ્સ ઉપચ્છેદકો અન્તિમપુરિસો હુત્વા ઉપ્પન્નો. પુબ્બેનાપરન્તિ પુબ્બકાલેન સદિસા હુત્વા અપરકાલં. જનપદા ન પબ્બન્તીતિ ન વડ્ઢન્તિ. યથા તં પુબ્બકાનન્તિ યથા પુબ્બકાનં રાજૂનં પુબ્બે ચ પચ્છા ચ સદિસાયેવ હુત્વા પબ્બિંસુ, તથા ન પબ્બન્તિ. કત્થચિ સુઞ્ઞા હોન્તિ હતવિલુત્તા, તેલમધુફાણિતાદીસુ ચેવ યાગુભત્તાદીસુ ચ ઓજાપિ પરિહાયિત્થાતિ અત્થો.

અમચ્ચા પારિસજ્જાતિ અમચ્ચા ચેવ પરિસાવચરા ચ. ગણકમહામત્તાતિ અચ્છિદ્દકાદિપાઠગણકા ચેવ મહાઅમચ્ચા ચ. અનીકટ્ઠાતિ હત્થિઆચરિયાદયો. દોવારિકાતિ દ્વારરક્ખિનો. મન્તસ્સાજીવિનોતિ મન્તા વુચ્ચતિ પઞ્ઞા, તં નિસ્સયં કત્વા યે જીવન્તિ પણ્ડિતા મહામત્તા, તેસં એતં નામં.

આયુવણ્ણાદિપરિહાનિકથાવણ્ણના

૯૧. નો ચ ખો અધનાનન્તિ બલવલોભત્તા પન અધનાનં દલિદ્દમનુસ્સાનં ધનં નાનુપ્પદાસિ. નાનુપ્પદિયમાનેતિ અનનુપ્પદિયમાને, અયમેવ વા પાઠો. દાલિદ્દિયન્તિ દલિદ્દભાવો. અત્તના ચ જીવાહીતિ સયઞ્ચ જીવં યાપેહીતિ અત્થો. ઉદ્ધગ્ગિકન્તિઆદીસુ ઉપરૂપરિભૂમીસુ ફલદાનવસેન ઉદ્ધમગ્ગમસ્સાતિ ઉદ્ધગ્ગિકા. સગ્ગસ્સ હિતા તત્રુપપત્તિજનનતોતિ સોવગ્ગિકા. નિબ્બત્તટ્ઠાને સુખો વિપાકો અસ્સાતિ સુખવિપાકા. સુટ્ઠુ અગ્ગાનં દિબ્બવણ્ણાદીનં દસન્નં વિસેસાનં નિબ્બત્તનતો સગ્ગસંવત્તનિકા. એવરૂપં દક્ખિણં દાનં પતિટ્ઠપેતીતિ અત્થો.

૯૨. પવડ્ઢિસ્સતીતિ વડ્ઢિસ્સતિ બહું ભવિસ્સતિ. સુનિસેધં નિસેધેય્યન્તિ સુટ્ઠુ નિસિદ્ધં નિસેધેય્યં. મૂલઘચ્ચન્તિ મૂલહતં. ખરસ્સરેનાતિ ફરુસસદ્દેન. પણવેનાતિ વજ્ઝભેરિયા.

૯૩. સીસાનિ નેસં છિન્દિસ્સામાતિ યેસં અન્તમસો મૂલકમુટ્ઠિમ્પિ હરિસ્સામ, તેસં તથેવ સીસાનિ છિન્દિસ્સામ, યથા કોચિ હટભાવમ્પિ ન જાનિસ્સતિ, અમ્હાકં દાનિ કિમેત્થ રાજાપિ એવં ઉટ્ઠાય પરં મારેતીતિ અયં નેસં અધિપ્પાયો. ઉપક્કમિંસૂતિ આરભિંસુ. પન્થદુહનન્તિ પન્થઘાતં, પન્થે ઠત્વા ચોરકમ્મં.

૯૪. ન હિ, દેવાતિ સો કિર ચિન્તેસિ – ‘‘અયં રાજા સચ્ચં દેવાતિ મુખપટિઞ્ઞાય દિન્નાય મારાપેતિ, હન્દાહં મુસાવાદં કરોમી’’તિ, મરણભયા ‘‘ન હિ દેવા’’તિ અવોચ.

૯૬. એકિદન્તિ એત્થ ઇદન્તિ નિપાતમત્તં, એકે સત્તાતિ અત્થો. ચારિત્તન્તિ મિચ્છાચારં. અભિજ્ઝાબ્યાપાદાતિ અભિજ્ઝા ચ બ્યાપાદો ચ. મિચ્છાદિટ્ઠીતિ નત્થિ દિન્નન્તિઆદિકા અન્તગ્ગાહિકા પચ્ચનીકદિટ્ઠિ.

૧૦૧. અધમ્મરાગોતિ માતા માતુચ્છા પિતુચ્છા માતુલાનીતિઆદિકે અયુત્તટ્ઠાને રાગો. વિસમલોભોતિ પરિભોગયુત્તેસુપિ ઠાનેસુ અતિબલવલોભો. મિચ્છાધમ્મોતિ પુરિસાનં પુરિસેસુ ઇત્થીનઞ્ચ ઇત્થીસુ છન્દરાગો.

અમત્તેય્યતાતિઆદીસુ માતુ હિતો મત્તેય્યો, તસ્સ ભાવો મત્તેય્યતા, માતરિ સમ્મા પટિપત્તિયા એતં નામં. તસ્સા અભાવો ચેવ તપ્પટિપક્ખતા ચ અમત્તેય્યતા. અપેત્તેય્યતાદીસુપિ એસેવ નયો. ન કુલે જેટ્ઠાપચાયિતાતિ કુલે જેટ્ઠાનં અપચિતિયા નીચવુત્તિયા અકરણભાવો.

દસવસ્સાયુકસમયવણ્ણના

૧૦૩. યં ઇમેસન્તિ યસ્મિં સમયે ઇમેસં. અલંપતેય્યાતિ પતિનો દાતું યુત્તા. ઇમાનિ રસાનીતિ ઇમાનિ લોકે અગ્ગરસાનિ. અતિબ્યાદિપ્પિસ્સન્તીતિ અતિવિય દિપ્પિસ્સન્તિ, અયમેવ વા પાઠો. કુસલન્તિપિ ન ભવિસ્સતીતિ કુસલન્તિ નામમ્પિ ન ભવિસ્સતિ, પઞ્ઞત્તિમત્તમ્પિ ન પઞ્ઞાયિસ્સતીતિ અત્થો. પુજ્જા ચ ભવિસ્સન્તિ પાસંસા ચાતિ પૂજારહા ચ ભવિસ્સન્તિ પસંસારહા ચ. તદા કિર મનુસ્સા ‘‘અસુકેન નામ માતા પહતા, પિતા પહતો, સમણબ્રાહ્મણા જીવિતા વોરોપિતા, કુલે જેટ્ઠાનં અત્થિભાવમ્પિ ન જાનાતિ, અહો પુરિસો’’તિ તમેવ પૂજેસ્સન્તિ ચેવ પસંસિસ્સન્તિ ચ.

ન ભવિસ્સતિ માતાતિ વાતિ અયં મય્હં માતાતિ ગરુચિત્તં ન ભવિસ્સતિ. ગેહે માતુગામં વિય નાનાવિધં અસબ્ભિકથં કથયમાના અગારવુપચારેન ઉપસઙ્કમિસ્સન્તિ. માતુચ્છાદીસુપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ માતુચ્છાતિ માતુભગિની. માતુલાનીતિ માતુલભરિયા. આચરિયભરિયાતિ સિપ્પાયતનાનિ સિક્ખાપકસ્સ આચરિયસ્સ ભરિયા. ગરૂનં દારાતિ ચૂળપિતુમહાપિતુઆદીનં ભરિયા. સમ્ભેદન્તિ મિસ્સીભાવં, મરિયાદભેદં વા.

તિબ્બો આઘાતો પચ્ચુપટ્ઠિતો ભવિસ્સતીતિ બલવકોપો પુનપ્પુનં ઉપ્પત્તિવસેન પચ્ચુપટ્ઠિતો ભવિસ્સતિ. અપરાનિ દ્વે એતસ્સેવ વેવચનાનિ. કોપો હિ ચિત્તં આઘાતેતીતિ આઘાતો. અત્તનો ચ પરસ્સ ચ હિતસુખં બ્યાપાદેતીતિ બ્યાપાદો. મનોપદૂસનતો મનોપદોસોતિ વુચ્ચતિ. તિબ્બં વધકચિત્તન્તિ પિયમાનસ્સાપિ પરં મારણત્થાય વધકચિત્તં. તસ્સ વત્થું દસ્સેતું માતુપિ પુત્તમ્હીતિઆદિ વુત્તં. માગવિકસ્સાતિ મિગલુદ્દકસ્સ.

૧૦૪. સત્થન્તરકપ્પોતિ સત્થેન અન્તરકપ્પો. સંવટ્ટકપ્પં અપ્પત્વા અન્તરાવ લોકવિનાસો. અન્તરકપ્પો ચ નામેસ દુબ્ભિક્ખન્તરકપ્પો રોગન્તરકપ્પો સત્થન્તરકપ્પોતિ તિવિધો. તત્થ લોભુસ્સદાય પજાય દુબ્ભિક્ખન્તરકપ્પો હોતિ. મોહુસ્સદાય રોગન્તરકપ્પો. દોસુસ્સદાય સત્થન્તરકપ્પો. તત્થ દુબ્ભિક્ખન્તરકપ્પેન નટ્ઠા યેભુય્યેન પેત્તિવિસયે ઉપપજ્જન્તિ. કસ્મા? આહારનિકન્તિયા બલવત્તા. રોગન્તરકપ્પેન નટ્ઠા યેભુય્યેન સગ્ગે નિબ્બત્તન્તિ કસ્મા? તેસઞ્હિ ‘‘અહો વતઞ્ઞેસં સત્તાનં એવરૂપો રોગો ન ભવેય્યા’’તિ મેત્તચિત્તં ઉપ્પજ્જતીતિ. સત્થન્તરકપ્પેન નટ્ઠા યેભુય્યેન નિરયે ઉપપજ્જન્તિ. કસ્મા? અઞ્ઞમઞ્ઞં બલવાઘાતતાય.

મિગસઞ્ઞન્તિ ‘‘અયં મિગો, અયં મિગો’’તિ સઞ્ઞં. તિણ્હાનિ સત્થાનિ હત્થેસુ પાતુભવિસ્સન્તીતિ તેસં કિર હત્થેન ફુટ્ઠમત્તં યંકિઞ્ચિ અન્તમસો તિણપણ્ણં ઉપાદાય આવુધમેવ ભવિસ્સતિ. મા ચ મયં કઞ્ચીતિ મયં કઞ્ચિ એકપુરિસમ્પિ જીવિતા મા વોરોપયિમ્હ. મા ચ અમ્હે કોચીતિ અમ્હેપિ કોચિ એકપુરિસો જીવિતા મા વોરોપયિત્થ. યંનૂન મયન્તિ અયં લોકવિનાસો પચ્ચુપટ્ઠિતો, ન સક્કા દ્વીહિ એકટ્ઠાને ઠિતેહિ જીવિતં લદ્ધુન્તિ મઞ્ઞમાના એવં ચિન્તયિંસુ. વનગહનન્તિ વનસઙ્ખાતેહિ તિણગુમ્બલતાદીહિ ગહનં દુપ્પવેસટ્ઠાનં. રુક્ખગહનન્તિ રુક્ખેહિ ગહનં દુપ્પવેસટ્ઠાનં. નદીવિદુગ્ગન્તિ નદીનં અન્તરદીપાદીસુ દુગ્ગમનટ્ઠાનં. પબ્બતવિસમન્તિ પબ્બતેહિ વિસમં, પબ્બતેસુપિ વા વિસમટ્ઠાનં. સભાગાયિસ્સન્તીતિ યથા અહં જીવામિ દિટ્ઠા ભો સત્તા, ત્વમ્પિ તથા જીવસીતિ એવં સમ્મોદનકથાય અત્તના સભાગે કરિસ્સન્તિ.

આયુવણ્ણાદિવડ્ઢનકથાવણ્ણના

૧૦૫. આયતન્તિ મહન્તં. પાણાતિપાતા વિરમેય્યામાતિ પાણાતિપાતતો ઓસક્કેય્યામ. પાણાતિપાતં વિરમેય્યામાતિપિ સજ્ઝાયન્તિ, તત્થ પાણાતિપાતં પજહેય્યામાતિ અત્થો. વીસતિવસ્સાયુકાતિ માતાપિતરો પાણાતિપાતા પટિવિરતા, પુત્તા કસ્મા વીસતિવસ્સાયુકા અહેસુન્તિ ખેત્તવિસુદ્ધિયા. તેસઞ્હિ માતાપિતરો સીલવન્તો જાતા. ઇતિ સીલગબ્ભે વડ્ઢિતત્તા ઇમાય ખેત્તવિસુદ્ધિયા દીઘાયુકા અહેસું. યે પનેત્થ કાલં કત્વા તત્થેવ નિબ્બત્તા, તે અત્તનોવ સીલસમ્પત્તિયા દીઘાયુકા અહેસું.