પઞ્હવેય્યાકરણવણ્ણના

૩૫૭. કિં સંયોજનાતિ કિં બન્ધના, કેન બન્ધનેન બદ્ધા હુત્વા. પુથુકાયાતિ બહુજના. અવેરાતિ અપ્પટિઘા. અદણ્ડાતિ આવુધદણ્ડધનદણ્ડવિનિમુત્તા. અસપત્તાતિ અપચ્ચત્થિકા. અબ્યાપજ્જાતિ વિગતદોમનસ્સા. વિહરેમુ અવેરિનોતિ અહો વત કેનચિ સદ્ધિં અવેરિનો વિહરેય્યામ, કત્થચિ કોપં ન ઉપ્પાદેત્વા અચ્છરાય ગહિતકં જઙ્ઘસહસ્સેન સદ્ધિં પરિભુઞ્જેય્યામાતિ દાનં દત્વા પૂજં કત્વા ચ પત્થયન્તિ. ઇતિ ચ નેસં હોતીતિ એવઞ્ચ નેસં અયં પત્થના હોતિ. અથ ચ પનાતિ એવં પત્થનાય સતિપિ.

ઇસ્સામચ્છરિયસંયોજનાતિ પરસમ્પત્તિખીયનલક્ખણા ઇસ્સા, અત્તસમ્પત્તિયા પરેહિ સાધારણભાવસ્સ અસહનલક્ખણં મચ્છરિયં, ઇસ્સા ચ મચ્છરિયઞ્ચ સંયોજનં એતેસન્તિ ઇસ્સામચ્છરિયસંયોજના. અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારતો પન ઇસ્સામચ્છરિયાનિ અભિધમ્મે વુત્તાનેવ.

આવાસમચ્છરિયેન પનેત્થ યક્ખો વા પેતો વા હુત્વા તસ્સેવ આવાસસ્સ સઙ્કારં સીસેન ઉક્ખિપિત્વા વિચરતિ. કુલમચ્છરિયેન તસ્મિં કુલે અઞ્ઞેસં દાનાદીનિ કરોન્તે દિસ્વા ‘‘ભિન્નં વતિદં કુલં મમા’’તિ ચિન્તયતો લોહિતમ્પિ મુખતો ઉગ્ગચ્છતિ, કુચ્છિવિરેચનમ્પિ હોતિ, અન્તાનિપિ ખણ્ડાખણ્ડાનિ હુત્વા નિક્ખમન્તિ. લાભમચ્છરિયેન સઙ્ઘસ્સ વા ગણસ્સ વા સન્તકે લાભે મચ્છરાયિત્વા પુગ્ગલિકપરિભોગેન પરિભુઞ્જિત્વા યક્ખો વા પેતો વા મહાઅજગરો વા હુત્વા નિબ્બત્તતિ. સરીરવણ્ણગુણવણ્ણમચ્છરિયેન પન પરિયત્તિધમ્મમચ્છરિયેન ચ અત્તનોવ વણ્ણં વણ્ણેતિ, ન પરેસં વણ્ણં, ‘‘કિં વણ્ણો એસો’’તિ તં તં દોસં વદન્તો પરિયત્તિઞ્ચ કસ્સચિ કિઞ્ચિ અદેન્તો દુબ્બણ્ણો ચેવ એળમૂગો ચ હોતિ.

અપિચ આવાસમચ્છરિયેન લોહગેહે પચ્ચતિ. કુલમચ્છરિયેન અપ્પલાભો હોતિ. લાભમચ્છરિયેન ગૂથનિરયે નિબ્બત્તતિ. વણ્ણમચ્છરિયેન ભવે નિબ્બત્તસ્સ વણ્ણો નામ ન હોતિ. ધમ્મમચ્છરિયેન કુક્કુળનિરયે નિબ્બત્તતિ. ઇદં પન ઇસ્સામચ્છરિયસંયોજનં સોતાપત્તિમગ્ગેન પહીયતિ. યાવ તં નપ્પહીયતિ, તાવ દેવમનુસ્સા અવેરતાદીનિ પત્થયન્તાપિ વેરાદીહિ ન પરિમુચ્ચન્તિયેવ.

તિણ્ણા મેત્થ કઙ્ખાતિ એતસ્મિં પઞ્હે મયા તુમ્હાકં વચનં સુત્વા કઙ્ખા તિણ્ણાતિ વદતિ, ન મગ્ગવસેન તિણ્ણકઙ્ખતં દીપેતિ. વિગતા કથંકથાતિ ઇદં કથં, ઇદં કથન્તિ અયમ્પિ કથંકથા વિગતા.

૩૫૮. નિદાનાદીનિ વુત્તત્થાનેવ. પિયાપ્પિયનિદાનન્તિ પિયસત્તસઙ્ખારનિદાનં મચ્છરિયં, અપ્પિયસત્તસઙ્ખારનિદાના ઇસ્સા. ઉભયં વા ઉભયનિદાનં. પબ્બજિતસ્સ હિ સદ્ધિવિહારિકાદયો, ગહટ્ઠસ્સ પુત્તાદયો હત્થિઅસ્સાદયો વા સત્તા પિયા હોન્તિ કેળાયિતા મમાયિતા, મુહુત્તમ્પિ તે અપસ્સન્તો અધિવાસેતું ન સક્કોતિ. સો અઞ્ઞં તાદિસં પિયસત્તં લભન્તં દિસ્વા ઇસ્સં કરોતિ. ‘‘ઇમિના અમ્હાકં કિઞ્ચિ કમ્મં અત્થિ, મુહુત્તં તાવ નં દેથા’’તિ તમેવ અઞ્ઞેહિ યાચિતો ‘‘ન સક્કા દાતું, કિલમિસ્સતિ વા ઉક્કણ્ઠિસ્સતિ વા’’તિઆદીનિ વત્વા મચ્છરિયં કરોતિ. એવં તાવ ઉભયમ્પિ પિયસત્તનિદાનં હોતિ. ભિક્ખુસ્સ પન પત્તચીવરપરિક્ખારજાતં, ગહટ્ઠસ્સ વા અલઙ્કારાદિઉપકરણં પિયં હોતિ મનાપં, સો અઞ્ઞસ્સ તાદિસં ઉપ્પજ્જમાનં દિસ્વા ‘‘અહો વતસ્સ એવરૂપં ન ભવેય્યા’’તિ ઇસ્સં કરોતિ, યાચિતો વાપિ ‘‘મયમ્પેતં મમાયન્તા ન પરિભુઞ્જામ, ન સક્કા દાતુ’’ન્તિ મચ્છરિયં કરોતિ. એવં ઉભયમ્પિ પિયસઙ્ખારનિદાનં હોતિ. અપ્પિયે પન તે વુત્તપ્પકારે સત્તે ચ સઙ્ખારે ચ લભિત્વા સચેપિસ્સ તે અમનાપા હોન્તિ, તથાપિ કિલેસાનં વિપરીતવુત્તિતાય ‘‘ઠપેત્વા મં કો અઞ્ઞો એવરૂપસ્સ લાભી’’તિ ઇસ્સં વા કરોતિ, યાચિતો તાવકાલિકમ્પિ અદદમાનો મચ્છરિયં વા કરોતિ. એવં ઉભયમ્પિ અપ્પિયસત્તસઙ્ખારનિદાનં હોતિ.

છન્દનિદાનન્તિ એત્થ પરિયેસનછન્દો, પટિલાભછન્દો, પરિભોગછન્દો, સન્નિધિછન્દો, વિસ્સજ્જનછન્દોતિ પઞ્ચવિધો છન્દો.

કતમો પરિયેસનછન્દો? ઇધેકચ્ચો અતિત્તો છન્દજાતો રૂપં પરિયેસતિ, સદ્દં. ગન્ધં. રસં. ફોટ્ઠબ્બં પરિયેસતિ, ધનં પરિયેસતિ. અયં પરિયેસનછન્દો.

કતમો પટિલાભછન્દો? ઇધેકચ્ચો અતિત્તો છન્દજાતો રૂપં પટિલભતિ, સદ્દં. ગન્ધં. રસં. ફોટ્ઠબ્બં પટિલભતિ, ધનં પટિલભતિ. અયં પટિલાભછન્દો.

કતમો પરિભોગછન્દો? ઇધેકચ્ચો અતિત્તો છન્દજાતો રૂપં પરિભુઞ્જતિ, સદ્દં. ગન્ધં. રસં. ફોટ્ઠબ્બં પરિભુઞ્જતિ, ધનં પરિભુઞ્જતિ. અયં પરિભોગછન્દો.

કતમો સન્નિધિછન્દો? ઇધેકચ્ચો અતિત્તો છન્દજાતો ધનસન્નિચયં કરોતિ ‘‘આપદાસુ ભવિસ્સતી’’તિ. અયં સન્નિધિછન્દો.

કતમો વિસ્સજ્જનછન્દો? ઇધેકચ્ચો અતિત્તો છન્દજાતો ધનં વિસ્સજ્જેતિ, હત્થારોહાનં, અસ્સારોહાનં, રથિકાનં, ધનુગ્ગહાનં – ‘‘ઇમે મં રક્ખિસ્સન્તિ ગોપિસ્સન્તિ મમાયિસ્સન્તિ સમ્પરિવારયિસ્સન્તી’’તિ. અયં વિસ્સજ્જનછન્દો. ઇમે પઞ્ચ છન્દા. ઇધ તણ્હામત્તમેવ, તં સન્ધાય ઇદં વુત્તં.

વિતક્કનિદાનોતિ એત્થ ‘‘લાભં પટિચ્ચ વિનિચ્છયો’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૧૦) એવં વુત્તો વિનિચ્છયવિતક્કો વિતક્કો નામ. વિનિચ્છયોતિ દ્વે વિનિચ્છયા તણ્હાવિનિચ્છયો ચ, દિટ્ઠિવિનિચ્છયો ચ. અટ્ઠસતં તણ્હાવિચરિતં તણ્હાવિનિચ્છયો નામ. દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો દિટ્ઠિવિનિચ્છયો નામાતિ એવં વુત્તતણ્હાવિનિચ્છયવસેન હિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠપિયાપ્પિયવવત્થાનં ન હોતિ. તદેવ હિ એકચ્ચસ્સ ઇટ્ઠં હોતિ, એકચ્ચસ્સ અનિટ્ઠં પચ્ચન્તરાજમજ્ઝિમદેસરાજૂનં ગણ્ડુપ્પાદમિગમંસાદીસુ વિય. તસ્મિં પન તણ્હાવિનિચ્છયવિનિચ્છિતે પટિલદ્ધવત્થુસ્મિં ‘‘એત્તકં રૂપસ્સ ભવિસ્સતિ, એત્તકં સદ્દસ્સ, એત્તકં ગન્ધસ્સ, એત્તકં રસસ્સ, એત્તકં ફોટ્ઠબ્બસ્સ ભવિસ્સતિ, એત્તકં મય્હં ભવિસ્સતિ, એત્તકં પરસ્સ ભવિસ્સતિ, એત્તકં નિદહિસ્સામિ, એત્તકં પરસ્સ દસ્સામી’’તિ વવત્થાનં વિતક્કવિનિચ્છયેન હોતિ. તેનાહ ‘‘છન્દો ખો, દેવાનમિન્દ, વિતક્કનિદાનો’’તિ.

પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખાનિદાનોતિ તયો પપઞ્ચા તણ્હાપપઞ્ચો, માનપપઞ્ચો, દિટ્ઠિપપઞ્ચોતિ. તત્થ અટ્ઠસતતણ્હાવિચરિતં તણ્હાપપઞ્ચો નામ. નવવિધો માનો માનપપઞ્ચો નામ. દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો દિટ્ઠિપપઞ્ચો નામ. તેસુ ઇધ તણ્હાપપઞ્ચો અધિપ્પેતો. કેનટ્ઠેન પપઞ્ચો? મત્તપમત્તાકારપાપનટ્ઠેન પપઞ્ચો. તંસમ્પયુત્તા સઞ્ઞા પપઞ્ચસઞ્ઞા. સઙ્ખા વુચ્ચતિ કોટ્ઠાસો ‘‘સઞ્ઞાનિદાના હિ પપઞ્ચસઙ્ખા’’તિઆદીસુ વિય. ઇતિ પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખાનિદાનોતિ પપઞ્ચસઞ્ઞાકોટ્ઠાસનિદાનો વિતક્કોતિ અત્થો.

પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખાનિરોધસારુપ્પગામિનિન્તિ એતિસ્સા પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખાય ખયા નિરોધો વૂપસમો, તસ્સ સારુપ્પઞ્ચેવ તત્થ ગામિનિં ચાતિ સહ વિપસ્સનાય મગ્ગં પુચ્છતિ.