મઘમાણવવત્થુ

૩૫૫. દીઘરત્તં વિસુદ્ધો ખો અયં યક્ખોતિ ચિરકાલતો પભુતિ વિસુદ્ધો. કીવ ચિરકાલતો? અનુપ્પન્ને બુદ્ધે મગધરટ્ઠે મચલગામકે મઘમાણવકાલતો પટ્ઠાય. તદા કિરેસ એકદિવસં કાલસ્સેવ વુટ્ઠાય ગામમજ્ઝે મનુસ્સાનં ગામકમ્મકરણટ્ઠાનં ગન્ત્વા અત્તનો ઠિતટ્ઠાનં પાદન્તેનેવ પંસુકચવરં અપનેત્વા રમણીયમકાસિ, અઞ્ઞો આગન્ત્વા તત્થ અટ્ઠાસિ. સો તાવતકેનેવ સતિં પટિલભિત્વા મજ્ઝે ગામસ્સ ખલમણ્ડલમત્તં ઠાનં સોધેત્વા વાલુકં ઓકિરિત્વા દારૂનિ આહરિત્વા સીતકાલે અગ્ગિં કરોતિ, દહરા ચ મહલ્લકા ચ આગન્ત્વા તત્થ નિસીદન્તિ.

અથસ્સ એકદિવસં એતદહોસિ – ‘‘મયં નગરં ગન્ત્વા રાજરાજમહામત્તાદયો પસ્સામ, ઇમેસુપિ ચન્દિમસૂરિયેસુ ‘ચન્દો નામ દેવપુત્તો, સૂરિયો નામ દેવપુત્તો’તિ વદન્તિ. કિં નુ ખો કત્વા એતે એતા સમ્પત્તિયો અધિગતા’’તિ? તતો ‘‘નાઞ્ઞં કિઞ્ચિ, પુઞ્ઞકમ્મમેવ કત્વા’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘મયાપિ એવંવિધસમ્પત્તિદાયકં પુઞ્ઞકમ્મમેવ કત્તબ્બ’’ન્તિ ચિન્તેસિ.

સો કાલસ્સેવ વુટ્ઠાય યાગું પિવિત્વા વાસિફરસુકુદાલમુસલહત્થો ચતુમહાપથં ગન્ત્વા મુસલેન પાસાણે ઉચ્ચાલેત્વા પવટ્ટેતિ, યાનાનં અક્ખપટિઘાતરુક્ખે હરતિ, વિસમં સમં કરોતિ, ચતુમહાપથે સાલં કરોતિ, પોક્ખરણિં ખણતિ, સેતું બન્ધતિ, એવં દિવસં કમ્મં કત્વા અત્થઙ્ગતે સૂરિયે ઘરં એતિ. તં અઞ્ઞો પુચ્છિ – ‘‘ભો, મઘ, ત્વં પાતોવ નિક્ખમિત્વા સાયં અરઞ્ઞતો એસિ, કિં કમ્મં કરોસી’’તિ? પુઞ્ઞકમ્મં કરોમિ. સગ્ગગામિમગ્ગં સોધેમીતિ. કિમિદં, ભો, પુઞ્ઞં નામાતિ? ત્વં ન જાનાસીતિ? આમ, ન જાનામીતિ. નગરં ગતકાલે દિટ્ઠપુબ્બા તે રાજરાજમહામત્તાદયોતિ? આમ, દિટ્ઠપુબ્બાતિ. પુઞ્ઞકમ્મં કત્વા તેહિ તં ઠાનં લદ્ધં, અહમ્પિ એવંવિધસમ્પત્તિદાયકં કમ્મં કરોમિ. ‘‘ચન્દો નામ દેવપુત્તો, સૂરિયો નામ દેવપુત્તો’’તિ સુતપુબ્બં તયાતિ? આમ સુતપુબ્બન્તિ. એતસ્સ સગ્ગસ્સ ગમનમગ્ગં અહં સોધેમીતિ. ઇદં પન પુઞ્ઞકમ્મં કિં તવેવ વટ્ટતિ, અઞ્ઞસ્સ ન વટ્ટતીતિ? ન કસ્સચેતં વારિતન્તિ. યદિ એવં સ્વે અરઞ્ઞં ગમનકાલે મય્હમ્પિ સદ્દં દેહીતિ. પુનદિવસે તં ગહેત્વા ગતો, એવં તસ્મિં ગામે તેત્તિંસ મનુસ્સા તરુણવયા સબ્બે તસ્સેવ અનુવત્તકા અહેસું. તે એકચ્છન્દા હુત્વા પુઞ્ઞકમ્માનિ કરોન્તા વિચરન્તિ. યં દિસં ગચ્છન્તિ, મગ્ગં સમં કરોન્તા એકદિવસેનેવ કરોન્તિ, પોક્ખરણિં ખણન્તા, સાલં કરોન્તા, સેતું બન્ધન્તા એકદિવસેનેવ નિટ્ઠાપેન્તિ.

અથ નેસં ગામભોજકો ચિન્તેસિ – ‘‘અહં પુબ્બે એતેસુ સુરં પિવન્તેસુ પાણઘાતાદીનિ કરોન્તેસુ ચ કહાપણાદિવસેન ચેવ દણ્ડબલિવસેન ચ ધનં લભામિ. ઇદાનિ એતેસં પુઞ્ઞકરણકાલતો પટ્ઠાય એત્તકો આયો નત્થિ, હન્દ ને રાજકુલે પરિભિન્દામી’’તિ રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા ચોરે, મહારાજ, પસ્સામીતિ. કુહિં, તાતાતિ? મય્હં ગામેતિ. કિં ચોરા નામ, તાતાતિ? રાજાપરાધિકા દેવાતિ. કિં જાતિકાતિ? ગહપતિજાતિકા દેવાતિ. ગહપતિકા કિં કરિસ્સન્તિ, તયા જાનમાનેન કસ્મા મય્હં ન કથિતન્તિ? ભયેન, મહારાજ, ન કથેમિ, ઇદાનિ મા મય્હં દોસં કરેય્યાથાતિ. અથ રાજા ‘‘અયં મય્હં મહારવં રવતી’’તિ સદ્દહિત્વા ‘‘તેન હિ ગચ્છ, ત્વમેવ ને આનેહી’’તિ બલં દત્વા પેસેસિ. સો ગન્ત્વા દિવસં અરઞ્ઞે કમ્મં કત્વા સાયમાસં ભુઞ્જિત્વા ગામમજ્ઝે નિસીદિત્વા ‘‘સ્વે કિં કમ્મં કરિસ્સામ, કિં મગ્ગં સમં કરોમ, પોક્ખરણિં ખણામ, સેતું બન્ધામા’’તિ મન્તયમાનેયેવ તે પરિવારેત્વા ‘‘મા ફન્દિત્થ, રઞ્ઞો આણા’’તિ બન્ધિત્વા પાયાસિ. અથ ખો નેસં ઇત્થિયો ‘‘સામિકા કિર વો ‘રાજાપરાધિકા ચોરા’તિ બન્ધિત્વા નિય્યન્તી’’તિ સુત્વા ‘‘અતિચિરેન કૂટા એતે ‘પુઞ્ઞકમ્મં કરોમા’તિ દિવસે દિવસે અરઞ્ઞેવ અચ્છન્તિ, સબ્બકમ્મન્તા પરિહીના, ગેહે ન કિઞ્ચિ વડ્ઢતિ, સુટ્ઠુ બદ્ધા સુટ્ઠુ ગહિતા’’તિ વદિંસુ.

ગામભોજકોપિ તે નેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેસિ. રાજા અનુપપરિક્ખિત્વાયેવ ‘‘હત્થિના મદ્દાપેથા’’તિ આહ. તેસુ નીયમાનેસુ મઘો ઇતરે આહ – ‘‘ભો, સક્ખિસ્સથ મમ વચનં કાતુ’’ન્તિ? તવ વચનં કરોન્તાયેવમ્હ ઇમં ભયં પત્તા, એવં સન્તેપિ તવ વચનં કરોમ, ભણ ભો, કિં કરોમાતિ? એત્થ ભો વટ્ટે ચરન્તાનં નામ નિબદ્ધં એતં, કિં પન તુમ્હે ચોરાતિ? ન ચોરમ્હાતિ. ઇમસ્સ લોકસ્સ સચ્ચકિરિયા નામ અવસ્સયો, તસ્મા સબ્બેપિ ‘‘યદિ અમ્હે ચોરા, હત્થી મદ્દતુ, અથ ન ચોરા, મા મદ્દતૂ’’તિ સચ્ચકિરિયં કરોથાતિ. તે તથા અકંસુ. હત્થી ઉપગન્તુમ્પિ ન સક્કોતિ, વિરવન્તો પલાયતિ, હત્થિં તુત્તતોમરઙ્કુસેહિ કોટ્ટેન્તાપિ ઉપનેતું ન સક્કોન્તિ. ‘‘હત્થિં ઉપનેતું ન સક્કોમા’’તિ રઞ્ઞો આરોચેસું. તેન હિ ઉપરિ કટેન પટિચ્છાદેત્વા મદ્દાપેથાતિ. ઉપરિ કટે દિન્ને દિગુણરવં વિરવન્તો પલાયતિ.

રાજા સુત્વા પેસુઞ્ઞકારકં પક્કોસાપેત્વા આહ – ‘‘તાત, હત્થી મદ્દિતું ન ઇચ્છતી’’તિ? આમ, દેવ, જેટ્ઠકમાણવો મન્તં જાનાતિ, મન્તસ્સેવ અયમાનુભાવોતિ. રાજા તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘મન્તો કિર તે અત્થી’’તિ પુચ્છિ? નત્થિ, દેવ, મય્હં મન્તો, સચ્ચકિરિયં પન મયં કરિમ્હ – ‘‘યદિ અમ્હે રઞ્ઞો ચોરા, મદ્દતુ, અથ ન ચોરા, મા મદ્દતૂ’’તિ, સચ્ચકિરિયાય નો એસ આનુભાવોતિ. કિં પન, તાત, તુમ્હે કમ્મં કરોથાતિ? અમ્હે, દેવ, મગ્ગં સમં કરોમ, ચતુમહાપથે સાલં કરોમ, પોક્ખરણિં ખણામ, સેતું બન્ધામ, એવરૂપાનિ પુઞ્ઞકમ્માનિ કરોન્તા વિચરિમ્હાતિ.

અયં તુમ્હે કિમત્થં પિસુણેસીતિ? અમ્હાકં પમત્તકાલે ઇદઞ્ચિદઞ્ચ લભતિ, અપ્પમત્તકાલે તં નત્થિ, એતેન કારણેનાતિ. તાત, અયં હત્થી નામ તિરચ્છાનો, સોપિ તુમ્હાકં ગુણે જાનાતિ. અહં મનુસ્સો હુત્વાપિ ન જાનામિ, તુમ્હાકં વસનગામં તુમ્હાકંયેવ પુન અહરણીયં કત્વા દેમિ, અયમ્પિ હત્થી તુમ્હાકંયેવ હોતુ, પેસુઞ્ઞકારકોપિ તુમ્હાકંયેવ દાસો હોતુ. ઇતો પટ્ઠાય મય્હમ્પિ પુઞ્ઞકમ્મં કરોથાતિ ધનં દત્વા વિસ્સજ્જેસિ. તે ધનં ગહેત્વા વારેન વારેન હત્થિં આરુય્હ ગચ્છન્તા મન્તયન્તિ ‘‘ભો પુઞ્ઞકમ્મં નામ અનાગતભવત્થાય કરિયતિ, અમ્હાકં પન અન્તોઉદકે પુપ્ફિતં નીલુપ્પલં વિય ઇમસ્મિઞ્ઞેવ અત્તભાવે વિપાકં દેતિ. ઇદાનિ અતિરેકં પુઞ્ઞં કરિસ્સામા’’તિ, કિં કરોમાતિ? ચતુમહાપથે થાવરં કત્વા મહાજનસ્સ વિસ્સમનસાલં કરોમ, ઇત્થીહિ પન સદ્ધિં અપત્તિકં કત્વા કરિસ્સામ, અમ્હેસુ હિ ‘‘ચોરા’’તિ ગહેત્વા નીયમાનેસુ ઇત્થીનં એકાપિ ચિન્તામત્તકમ્પિ અકત્વા ‘‘સુબદ્ધા સુગહિતા’’તિ ઉટ્ઠહિંસુ, તસ્મા તાસં પત્તિં ન દસ્સામાતિ. તે અત્તનો ગેહાનિ ગન્ત્વા હત્થિનો તેત્તિંસપિણ્ડં દેન્તિ, તેત્તિંસ તિણમુટ્ઠિયો આહરન્તિ, તં સબ્બં હત્થિસ્સ કુચ્છિપૂરં જાતં. તે અરઞ્ઞં પવિસિત્વા રુક્ખે છિન્દન્તિ, છિન્નં છિન્નં હત્થી કડ્ઢિત્વા સકટપથે ઠપેસિ. તે રુક્ખે તચ્છેત્વા સાલાય કમ્મં આરભિંસુ.

મઘસ્સ ગેહે સુજાતા, સુધમ્મા, ચિત્તા, નન્દાતિ ચતસ્સો ભરિયાયો અહેસું. સુધમ્મા વડ્ઢકિં પુચ્છતિ – ‘‘તાત, ઇમે સહાયા કાલસ્સેવ ગન્ત્વા સાયં એન્તિ, કિં કમ્મં કરોન્તી’’તિ? ‘‘સાલં કરોન્તિ, અમ્મા’’તિ. ‘‘તાત, મય્હમ્પિ સાલાય પત્તિં કત્વા દેહી’’તિ. ‘‘ઇત્થીહિ અપત્તિકં કરોમા’’તિ એતે વદન્તીતિ. સા વડ્ઢકિસ્સ અટ્ઠ કહાપણે દત્વા ‘‘તાત, યેન કેનચિ ઉપાયેન મય્હં પત્તિકં કરોહી’’તિ આહ. સો ‘‘સાધુ અમ્મા’’તિ વત્વા પુરેતરં વાસિફરસું ગહેત્વા ગામમજ્ઝે ઠત્વા ‘‘કિં ભો અજ્જ ઇમસ્મિમ્પિ કાલે ન નિક્ખમથા’’તિ ઉચ્ચાસદ્દં કત્વા ‘‘સબ્બે મગ્ગં આરુળ્હા’’તિ ઞત્વા ‘‘ગચ્છથ તાવ તુમ્હે, મય્હં પપઞ્ચો અત્થી’’તિ તે પુરતો કત્વા અઞ્ઞં મગ્ગં આરુય્હ કણ્ણિકૂપગં રુક્ખં છિન્દિત્વા તચ્છેત્વા મટ્ઠં કત્વા આહરિત્વા સુધમ્માય ગેહે ઠપેસિ – ‘‘મયા દેહીતિ વુત્તદિવસે નીહરિત્વા દદેય્યાસી’’તિ.

અથ નિટ્ઠિતે દબ્બસમ્ભારકમ્મે ભૂમિકમ્મતો પટ્ઠાય ચયબન્ધનથમ્ભુસ્સાપન સઙ્ઘાટયોજન કણ્ણિકમઞ્ચબન્ધનેસુ કતેસુ સો વડ્ઢકી કણ્ણિકમઞ્ચે નિસીદિત્વા ચતૂહિ દિસાહિ ગોપાનસિયો ઉક્ખિપિત્વા ‘‘ભો એકં પમુટ્ઠં અત્થી’’તિ આહ. કિં ભો પમુટ્ઠં, સબ્બમેવ ત્વં પમુસ્સસીતિ. ઇમા ભો ગોપાનસિયો કત્થ પતિટ્ઠહિસ્સન્તીતિ? કણ્ણિકા નામ લદ્ધું વટ્ટતીતિ. કુહિં ભો ઇદાનિ સક્કા લદ્ધુન્તિ? કુલાનં ગેહે સક્કા લદ્ધુન્તિ. આહિણ્ડન્તા પુચ્છથાતિ. તે અન્તોગામં પવિસિત્વા પુચ્છિત્વા સુધમ્માય ઘરદ્વારે ‘‘ઇમસ્મિં ઘરે કણ્ણિકા અત્થી’’તિ આહંસુ. સા ‘‘અત્થી’’તિ આહ. હન્દ મૂલં ગણ્હાહીતિ. મૂલં ન ગણ્હામિ, સચે મમ પત્તિં કરોથ, દસ્સામીતિ. એથ ભો માતુગામસ્સ પત્તિં ન કરોમ, અરઞ્ઞં ગન્ત્વા રુક્ખં છિન્દિસ્સામાતિ નિક્ખમિંસુ.

તતો વડ્ઢકી ‘‘કિં ન લદ્ધા, તાત, કણ્ણિકા’’તિ પુચ્છિ. તે તમત્થં આરોચયિંસુ. વડ્ઢકી કણ્ણિકમઞ્ચે નિસિન્નોવ આકાસં ઉલ્લોકેત્વા ‘‘ભો અજ્જ નક્ખત્તં સુન્દરં, ઇદં અઞ્ઞં સંવચ્છરં અતિક્કમિત્વા સક્કા લદ્ધું, તુમ્હેહિ ચ દુક્ખેન આભતા દબ્બસમ્ભારા, તે સકલસંવચ્છરેન ઇમસ્મિઞ્ઞેવ ઠાને પૂતિકા ભવિસ્સન્તિ. દેવલોકે નિબ્બત્તકાલે તસ્સાપિ એકસ્મિં કોણે સાલા હોતુ, આહરથ ન’’ન્તિ આહ. સાપિ યાવ તે ન પુન આગચ્છન્તિ, તાવ કણ્ણિકાય હેટ્ઠિમતલે ‘‘અયં સાલા સુધમ્મા નામા’’તિ અક્ખરાનિ છિન્દાપેત્વા અહતેન વત્થેન વેઠેત્વા ઠપેસિ. કમ્મિકા આગન્ત્વા – ‘‘આહર, રે કણ્ણિકં, યં હોતુ તં હોતુ. તુય્હમ્પિ પત્તિં કરિસ્સામા’’તિ આહંસુ. સા નીહરિત્વા ‘‘તાતા, યાવ અટ્ઠ વા સોળસ વા ગોપાનસિયો ન આરોહન્તિ, તાવ ઇમં વત્થં મા નિબ્બેઠયિત્થા’’તિ વત્વા અદાસિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા ગહેત્વા ગોપાનસિયો આરોપેત્વાવ વત્થં નિબ્બેઠેસું.

એકો મહાગામિકમનુસ્સો ઉદ્ધં ઉલ્લોકેન્તો અક્ખરાનિ દિસ્વા ‘‘કિં, ભો, ઇદ’’ન્તિ અક્ખરઞ્ઞું મનુસ્સં પક્કોસાપેત્વા દસ્સેસિ. સો ‘‘સુધમ્મા નામ અયં સાલા’’તિ આહ. ‘‘હરથ, ભો, મયં આદિતો પટ્ઠાય સાલં કત્વા નામમત્તમ્પિ ન લભામ, એસા રતનમત્તેન કણ્ણિકરુક્ખેન સાલં અત્તનો નામેન કારેતી’’તિ વિરવન્તિ. વડ્ઢકી તેસં વિરવન્તાનંયેવ ગોપાનસિયો પવેસેત્વા આણિં દત્વા સાલાકમ્મં નિટ્ઠાપેસિ.

સાલં તિધા વિભજિંસુ, એકસ્મિં કોટ્ઠાસે ઇસ્સરાનં વસનટ્ઠાનં અકંસુ, એકસ્મિં દુગ્ગતાનં, એકસ્મિં ગિલાનાનં. તેત્તિંસ જના તેત્તિંસ ફલકાનિ પઞ્ઞપેત્વા હત્થિસ્સ સઞ્ઞં અદંસુ – ‘‘આગન્તુકો આગન્ત્વા યસ્સ અત્થતે ફલકે નિસીદતિ, તં ગહેત્વા ફલકસામિકસ્સેવ ગેહે પતિટ્ઠપેહિ. તસ્સ પાદપરિકમ્મપિટ્ઠિપરિકમ્મખાદનીયભોજનીયસયનાનિ સબ્બાનિ ફલકસામિકસ્સેવ ભારો ભવિસ્સતી’’તિ. હત્થી આગતાગતં ગહેત્વા ફલકસામિકસ્સ ગેહં નેતિ, સો તસ્સ તં દિવસં કત્તબ્બં કરોતિ.

મઘમાણવો સાલતો અવિદૂરે ઠાને કોવિળારરુક્ખં રોપાપેસિ, મૂલે ચસ્સ પાસાણફલકં અત્થરિ. નન્દા નામસ્સ ભરિયા અવિદૂરે પોક્ખરણિં ખણાપેસિ, ચિત્તા માલાવચ્છે રોપાપેસિ, સબ્બજેટ્ઠિકા પન આદાસં ગહેત્વા અત્તભાવં મણ્ડયમાનાવ વિચરતિ. મઘો તં આહ – ‘‘ભદ્દે, સુધમ્મા, સાલાય પત્તિકા જાતા, નન્દા પોક્ખરણિં ખણાપેસિ, ચિત્તા માલાવચ્છે રોપાપેસિ. તવ પન પુઞ્ઞકમ્મં નામ નત્થિ, એકં પુઞ્ઞં કરોહિ, ભદ્દે’’તિ સા ‘‘ત્વં કસ્સ કારણા કરોસિ, નનુ તયા કતં મય્હમેવા’’તિ વત્વા અત્તભાવમણ્ડનમેવ અનુયુઞ્જતિ.

મઘો યાવતાયુકં ઠત્વા તતો ચવિત્વા તાવતિંસભવને સક્કો હુત્વા નિબ્બત્તિ, તેપિ તેત્તિંસ ગામિકમનુસ્સા કાલઙ્કત્વા તેત્તિંસ દેવપુત્તા હુત્વા તસ્સેવ સન્તિકે નિબ્બત્તા. સક્કસ્સ વેજયન્તો નામ પાસાદો સત્ત યોજનસતાનિ ઉગ્ગચ્છિ, ધજો તીણિ યોજનસતાનિ ઉગ્ગચ્છિ, કોવિળારરુક્ખસ્સ નિસ્સન્દેન સમન્તા તિયોજનસતપરિમણ્ડલો પઞ્ચદસયોજનપરિણાહક્ખન્ધો પારિચ્છત્તકો નિબ્બત્તિ, પાસાણફલકસ્સ નિસ્સન્દેન પારિચ્છત્તકમૂલે સટ્ઠિયોજનિકા પણ્ડુકમ્બલસિલા નિબ્બત્તિ. સુધમ્માય કણ્ણિકરુક્ખસ્સ નિસ્સન્દેન તિયોજનસતિકા સુધમ્મા દેવસભા નિબ્બત્તિ. નન્દાય પોક્ખરણિયા નિસ્સન્દેન પઞ્ઞાસયોજના નન્દા નામ પોક્ખરણી નિબ્બત્તિ. ચિત્તાય માલાવચ્છવત્થુનિસ્સન્દેન સટ્ઠિયોજનિકં ચિત્તલતાવનં નામ ઉય્યાનં નિબ્બત્તિ.

સક્કો દેવરાજા સુધમ્માય દેવસભાય યોજનિકે સુવણ્ણપલ્લઙ્કે નિસિન્નો તિયોજનિકે સેતચ્છત્તે ધારિયમાને તેહિ દેવપુત્તેહિ તાહિ દેવકઞ્ઞાહિ અડ્ઢતિયાહિ નાટકકોટીહિ દ્વીસુ દેવલોકેસુ દેવતાહિ ચ પરિવારિતો મહાસમ્પત્તિં ઓલોકેન્તો તા તિસ્સો ઇત્થિયો દિસ્વા ‘‘ઇમા તાવ પઞ્ઞાયન્તિ, સુજાતા કુહિ’’ન્તિ ઓલોકેન્તો ‘‘અયં મમ વચનં અકત્વા ગિરિકન્દરાય બકસકુણિકા હુત્વા નિબ્બત્તા’’તિ દિસ્વા દેવલોકતો ઓતરિત્વા તસ્સા સન્તિકં ગતો. સા દિસ્વાવ સઞ્જાનિત્વા અધોમુખા જાતા. ‘‘બાલે, ઇદાનિ કિં સીસં ન ઉક્ખિપસિ? ત્વં મમ વચનં અકત્વા અત્તભાવમેવ મણ્ડયમાના વીતિનામેસિ. સુધમ્માય ચ નન્દાય ચ ચિત્તાય ચ મહાસમ્પત્તિ નિબ્બત્તા, એહિ અમ્હાકં સમ્પત્તિં પસ્સા’’તિ દેવલોકં નેત્વા નન્દાય પોક્ખરણિયા પક્ખિપિત્વા પલ્લઙ્કે નિસીદિ.

નાટકિત્થિયો ‘‘કુહિં ગતત્થ, મહારાજા’’તિ પુચ્છિંસુ. સો અનારોચેતુકામોપિ તાહિ નિપ્પીળિયમાનો ‘‘સુજાતાય સન્તિક’’ન્તિ આહ. કુહિં નિબ્બત્તા, મહારાજાતિ? કન્દરપાદેતિ. ઇદાનિ કુહિન્તિ? નન્દાપોક્ખરણિયં મે વિસ્સટ્ઠાતિ. એથ, ભો, અમ્હાકં અય્યં પસ્સામાતિ સબ્બા તત્થ અગમંસુ. સા પુબ્બે સબ્બજેટ્ઠિકા હુત્વા તા અવમઞ્ઞિત્થ. ઇદાનિ તાપિ તં દિસ્વા – ‘‘પસ્સથ, ભો અમ્હાકં અય્યાય મુખં કક્કટકવિજ્ઝનસૂલસદિસ’’ન્તિઆદીનિ વદન્તિયો કેળિં અકંસુ. સા અતિવિય અટ્ટિયમાના સક્કં દેવરાજાનં આહ – ‘‘મહારાજ, ઇમાનિ સુવણ્ણરજતમણિવિમાનાનિ વા નન્દાપોક્ખરણી વા મય્હં કિં કરિસ્સતિ, જાતિભૂમિયેવ મહારાજ સત્તાનં સુખા, મં તત્થેવ કન્દરપાદે વિસ્સજ્જેહી’’તિ. સક્કો તં તત્થ વિસ્સજ્જેત્વા ‘‘મમ વચનં કરિસ્સસી’’તિ આહ. કરિસ્સામિ, મહારાજાતિ. પઞ્ચ સીલાનિ ગહેત્વા અખણ્ડાનિ કત્વા રક્ખ, કતિપાહેન તં એતાસં જેટ્ઠિકં કરિસ્સામીતિ. સા તથા અકાસિ.

સક્કો કતિપાહસ્સ અચ્ચયેન ‘‘સક્કા નુ ખો સીલં રક્ખિતુ’’ન્તિ ગન્ત્વા મચ્છરૂપેન ઉત્તાનકો હુત્વા તસ્સા પુરતો ઉદકપિટ્ઠે ઓસરતિ, સા ‘‘મતમચ્છકો ભવિસ્સતી’’તિ ગન્ત્વા સીસે અગ્ગહેસિ. મચ્છો નઙ્ગુટ્ઠં ચાલેસિ. સા ‘‘જીવતિ મઞ્ઞે’’તિ ઉદકે વિસ્સજ્જેસિ. સક્કો આકાસે ઠત્વા ‘‘સાધુ, સાધુ, રક્ખસિ સિક્ખાપદં, એવં તં રક્ખમાનં કતિપાહેનેવ નાટકાનં જેટ્ઠિકં કરિસ્સામી’’તિ આહ. તસ્સાપિ પઞ્ચ વસ્સસતાનિ આયુ અહોસિ. એકદિવસમ્પિ ઉદરપૂરં નાલત્થં, સુક્ખિત્વા પરિસુક્ખિત્વા મિલાયમાનાપિ સીલં અખણ્ડેત્વા કાલઙ્કત્વા બારાણસિયં કુમ્ભકારગેહે નિબ્બત્તિ.

સક્કો ‘‘કુહિં નિબ્બત્તા’’તિ ઓલોકેન્તો દિસ્વા ‘‘તતો ઇધ આનેતું ન સક્કા, જીવિતવુત્તિમસ્સા દસ્સામી’’તિ સુવણ્ણએળાલુકાનં યાનકં પૂરેત્વા મજ્ઝે ગામસ્સ મહલ્લકવેસેન નિસીદિત્વા ‘‘એળાલુકાનિ ગણ્હથા’’તિ ઉક્કુટ્ઠિમકાસિ. સમન્તા ગામવાસિકા આગન્ત્વા ‘‘દેહિ, તાતા’’તિ આહંસુ. અહં સીલરક્ખકાનં દેમિ, તુમ્હે સીલં રક્ખથાતિ. તાત મયં સીલં નામ કીદિસન્તિપિ ન જાનામ, મૂલેન દેહીતિ. ‘‘સીલરક્ખકાનંયેવ દમ્મી’’તિ આહ. ‘‘એથ, રે કોસિ અયં એળાલુકમહલ્લકો’’તિ સબ્બે નિવત્તિંસુ.

સા દારિકા પુચ્છિ – ‘‘અમ્મ, તુમ્હે એળાલુકત્થાય ગતા તુચ્છહત્થાવ આગતા’’તિ. કોસિ, અમ્મ, એળાલુકમહલ્લકો ‘‘અહં સીલરક્ખકાનં દમ્મી’’તિ વદતિ, નૂનિમસ્સ દારિકા સીલં ખાદિત્વા વત્તન્તિ, મયં સીલમેવ ન જાનામાતિ. સા ‘‘મય્હં આનીતં ભવિસ્સતી’’તિ ગન્ત્વા ‘‘એળાલુકં, તાત, દેહી’’તિ આહ. ‘‘ત્વં સીલાનિ રક્ખસિ અમ્મા’’તિ? ‘‘આમ, તાત રક્ખામી’’તિ. ઇદં મયા તુય્હમેવ આભતન્તિ ગેહદ્વારે યાનેન સદ્ધિં ઠપેત્વા પક્કામિ. સાપિ યાવજીવં સીલં રક્ખિત્વા ચવિત્વા વેપચિત્તિઅસુરસ્સ ધીતા હુત્વા નિબ્બત્તિ. સીલનિસ્સન્દેન પાસાદિકા અહોસિ. સો ‘‘ધીતુવિવાહમઙ્ગલં કરિસ્સામી’’તિ અસુરે સન્નિપાતેસિ.

સક્કો ‘‘કુહિં નિબ્બત્તા’’તિ ઓલોકેન્તો ‘‘અસુરભવને નિબ્બત્તા, અજ્જસ્સા વિવાહમઙ્ગલં કરિસ્સન્તી’’તિ દિસ્વા ‘‘ઇદાનિ યંકિઞ્ચિ કત્વા આનેતબ્બા મયા’’તિ અસુરવણ્ણં નિમ્મિનિત્વા ગન્ત્વા અસુરાનં અન્તરે અટ્ઠાસિ. ‘‘તવ સામિકં વદેહી’’તિ તસ્સા હત્થે પિતા પુપ્ફદામં અદાસિ ‘‘યં ઇચ્છસિ, તસ્સૂપરિ ખિપાહી’’તિ. સા ઓલોકેન્તી સક્કં દિસ્વા પુબ્બસન્નિવાસેન સઞ્જાતસિનેહા ‘‘અયં મે સામિકો’’તિ તસ્સૂપરિ દામં ખિપિ. સો તં બાહાય ગહેત્વા આકાસે ઉપ્પતિ, તસ્મિં ખણે અસુરા સઞ્જાનિંસુ. તે ‘‘ગણ્હથ, ગણ્હથ, જરસક્કં, વેરિકો અમ્હાકં, ન મયં એતસ્સ દારિકં દસ્સામા’’તિ અનુબન્ધિંસુ. વેપચિત્તિ પુચ્છિ ‘‘કેનાહટા’’તિ? ‘‘જરસક્કેન મહારાજા’’તિ. ‘‘અવસેસેસુ અયમેવ સેટ્ઠો, અપેથા’’તિ આહ. સક્કો નં નેત્વા અડ્ઢતિયકોટિનાટકાનં જેટ્ઠિકટ્ઠાને ઠપેસિ. સા સક્કં વરં યાચિ – ‘‘મહારાજ, મય્હં ઇમસ્મિં દેવલોકે માતા વા પિતા વા ભાતા વા ભગિની વા નત્થિ, યત્થ યત્થ ગચ્છસિ, તત્થ તત્થ મં ગહેત્વાવ ગચ્છ મહારાજા’’તિ. સક્કો ‘‘સાધૂ’’તિ પટિઞ્ઞં અદાસિ.

એવં મચલગામકે મઘમાણવકાલતો પટ્ઠાય વિસુદ્ધભાવમસ્સ સમ્પસ્સન્તો ભગવા ‘‘દીઘરત્તં વિસુદ્ધો ખો અયં યક્ખો’’તિ આહ. અત્થસઞ્હિતન્તિ અત્થનિસ્સિતં કારણનિસ્સિતં.