ઇન્દ્રિયસંવરવણ્ણના

૩૬૫. દુતિયપુચ્છાયં ઇન્દ્રિયસંવરાયાતિ ઇન્દ્રિયાનં પિધાનાય, ગુત્તદ્વારતાય સંવુતદ્વારતાયાતિ અત્થો. વિસ્સજ્જને પનસ્સ ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યં રૂપમ્પીતિઆદિ સેવિતબ્બરૂપાદિવસેન ઇન્દ્રિયસંવરદસ્સનત્થં વુત્તં. તત્થ એવં વુત્તેતિ હેટ્ઠા સોમનસ્સાદિપઞ્હાવિસ્સજ્જનાનં સુતત્તા ઇમિનાપિ એવરૂપેન ભવિતબ્બન્તિ સઞ્જાતપટિભાનો ભગવતા એવં વુત્તે સક્કો દેવાનમિન્દો ભગવન્તં એતદવોચ, એતં ઇમસ્સ ખો અહં, ભન્તેતિ આદિકં વચનં અવોચ. ભગવાપિસ્સ ઓકાસં દત્વા તુણ્હી અહોસિ. કથેતુકામોપિ હિ યો અત્થં સમ્પાદેતું ન સક્કોતિ, અત્થં સમ્પાદેતું સક્કોન્તો વા ન કથેતુકામો હોતિ, ન તસ્સ ભગવા ઓકાસં કરોતિ. અયં પન યસ્મા કથેતુકામો ચેવ, સક્કોતિ ચ અત્થં સમ્પાદેતું તેનસ્સ ભગવા ઓકાસમકાસિ.

તત્થ એવરૂપં ન સેવિતબ્બન્તિ આદીસુ અયં સઙ્ખેપો – યં રૂપં પસ્સતો રાગાદયો ઉપ્પજ્જન્તિ, તં ન સેવિતબ્બં ન દટ્ઠબ્બં ન ઓલોકેતબ્બન્તિ અત્થો. યં પન પસ્સતો અસુભસઞ્ઞા વા સણ્ઠાતિ, પસાદો વા ઉપ્પજ્જતિ, અનિચ્ચસઞ્ઞાપટિલાભો વા હોતિ, તં સેવિતબ્બં.

યં ચિત્તક્ખરં ચિત્તબ્યઞ્જનમ્પિ સદ્દં સુણતો રાગાદયો ઉપ્પજ્જન્તિ, એવરૂપો સદ્દો ન સેવિતબ્બો. યં પન અત્થનિસ્સિતં ધમ્મનિસ્સિતં કુમ્ભદાસિગીતમ્પિ સુણન્તસ્સ પસાદો વા ઉપ્પજ્જતિ, નિબ્બિદા વા સણ્ઠાતિ, એવરૂપો સદ્દો સેવિતબ્બો.

યં ગન્ધં ઘાયતો રાગાદયો ઉપ્પજ્જન્તિ, એવરૂપો ગન્ધો ન સેવિતબ્બો. યં પન ગન્ધં ઘાયતો અસુભસઞ્ઞાદિપટિલાભો હોતિ, એવરૂપો ગન્ધો સેવિતબ્બો.

યં રસં સાયતો રાગાદયો ઉપ્પજ્જન્તિ, એવરૂપો રસો ન સેવિતબ્બો. યં પન રસં સાયતો આહારે પટિકૂલસઞ્ઞા ચેવ ઉપ્પજ્જતિ, સાયિતપચ્ચયા ચ કાયબલં નિસ્સાય અરિયભૂમિં ઓક્કમિતું સક્કોતિ, મહાસીવત્થેરભાગિનેય્યસીવસામણેરસ્સ વિય પરિભુઞ્જન્તસ્સેવ કિલેસક્ખયો વા હોતિ, એવરૂપો રસો સેવિતબ્બો.

યં ફોટ્ઠબ્બં ફુસતો રાગાદયો ઉપ્પજ્જન્તિ, એવરૂપં ફોટ્ઠબ્બં ન સેવિતબ્બં. યં પન ફુસતો સારિપુત્તત્થેરાદીનં વિય આસવક્ખયો ચેવ, વીરિયઞ્ચ સુપગ્ગહિતં, પચ્છિમા ચ જનતા દિટ્ઠાનુગતિં આપાદનેન અનુગ્ગહિતા હોતિ, એવરૂપં ફોટ્ઠબ્બં સેવિતબ્બં. સારિપુત્તત્થેરો કિર તિંસ વસ્સાનિ મઞ્ચે પિટ્ઠિં ન પસારેસિ. તથા મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો. મહાકસ્સપત્થેરો વીસવસ્સસતં મઞ્ચે પિટ્ઠિં ન પસારેસિ. અનુરુદ્ધત્થેરો પઞ્ઞાસ વસ્સાનિ. ભદ્દિયત્થેરો તિંસ વસ્સાનિ. સોણત્થેરો અટ્ઠારસ વસ્સાનિ. રટ્ઠપાલત્થેરો દ્વાદસ. આનન્દત્થેરો પન્નરસ. રાહુલત્થેરો દ્વાદસ. બાકુલત્થેરો અસીતિ વસ્સાનિ. નાળકત્થેરો યાવપરિનિબ્બાના મઞ્ચે પિટ્ઠિં ન પસારેસીતિ.

યે મનોવિઞ્ઞેય્યે ધમ્મે સમન્નાહરન્તસ્સ રાગાદયો ઉપ્પજ્જન્તિ, ‘‘અહો, વત યં પરેસં પરવિત્તૂપકરણં તં મમસ્સા’’તિઆદિના નયેન વા અભિજ્ઝાદીનિ આપાથમાગચ્છન્તિ એવરૂપા ધમ્મા ન સેવિતબ્બા. ‘‘સબ્બે સત્તા અવેરા હોન્તૂ’’તિ એવં મેત્તાદિવસેન, યે વા પન તિણ્ણં થેરાનં ધમ્મા, એવરૂપા સેવિતબ્બા. તયો કિર થેરા વસ્સૂપનાયિકદિવસે કામવિતક્કાદયો અકુસલવિતક્કા ન વિતક્કેતબ્બાતિ કતિકં અકંસુ. અથ પવારણદિવસે સઙ્ઘત્થેરો સઙ્ઘનવકં પુચ્છિ – ‘‘આવુસો, ઇમસ્મિં તેમાસે કિત્તકે ઠાને ચિત્તસ્સ ધાવિતું દિન્ન’’ન્તિ? ન, ભન્તે, પરિવેણપરિચ્છેદતો બહિ ધાવિતું અદાસિન્તિ. દુતિયં પુચ્છિ – ‘‘તવ આવુસો’’તિ? નિવાસગેહતો, ભન્તે, બહિ ધાવિતું ન અદાસિન્તિ. અથ દ્વેપિ થેરં પુચ્છિંસુ ‘‘તુમ્હાકં પન, ભન્તે’’તિ? નિયકજ્ઝત્તખન્ધપઞ્ચકતો, આવુસો, બહિ ધાવિતું ન અદાસિન્તિ. તુમ્હેહિ, ભન્તે, દુક્કરં કતન્તિ. એવરૂપો મનોવિઞ્ઞેય્યો ધમ્મો સેવિતબ્બો.

૩૬૬. એકન્તવાદાતિ એકોયેવ અન્તો વાદસ્સ એતેસં, ન દ્વેધા ગતવાદાતિ એકન્તવાદા, એકઞ્ઞેવ વદન્તીતિ પુચ્છતિ. એકન્તસીલાતિ એકાચારા. એકન્તછન્દાતિ એકલદ્ધિકા. એકન્તઅજ્ઝોસાનાતિ એકન્તપરિયોસાના.

અનેકધાતુ નાનાધાતુ ખો, દેવાનમિન્દ, લોકોતિ દેવાનમિન્દ, અયં લોકો અનેકજ્ઝાસયો નાનજ્ઝાસયો. એકસ્મિં ગન્તુકામે એકો ઠાતુકામો હોતિ. એકસ્મિં ઠાતુકામે એકો સયિતુકામો હોતિ. દ્વે સત્તા એકજ્ઝાસયા નામ દુલ્લભા. તસ્મિં અનેકધાતુનાનાધાતુસ્મિં લોકે યં યદેવ ધાતું યં યદેવ અજ્ઝાસયં સત્તા અભિનિવિસન્તિ ગણ્હન્તિ, તં તદેવ. થામસા પરામાસાતિ થામેન ચ પરામાસેન ચ. અભિનિવિસ્સ વોહરન્તીતિ સુટ્ઠુ ગણ્હિત્વા વોહરન્તિ, કથેન્તિ દીપેન્તિ કિત્તેન્તિ. ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞન્તિ ઇદં અમ્હાકમેવ વચનં સચ્ચં, અઞ્ઞેસં વચનં મોઘં તુચ્છં નિરત્થકન્તિ.

અચ્ચન્તનિટ્ઠાતિ અન્તો વુચ્ચતિ વિનાસો, અન્તં અતીતા નિટ્ઠા એતેસન્તિ અચ્ચન્તનિટ્ઠા. યા એતેસં નિટ્ઠા, યો પરમસ્સાસો નિબ્બાનં, તં સબ્બેસં વિનાસાતિક્કન્તં નિચ્ચન્તિ વુચ્ચતિ. યોગક્ખેમોતિ નિબ્બાનસ્સેવ નામં, અચ્ચન્તો યોગક્ખેમો એતેસન્તિ અચ્ચન્તયોગક્ખેમી. સેટ્ઠટ્ઠેન બ્રહ્મં અરિયમગ્ગં ચરન્તીતિ બ્રહ્મચારી. અચ્ચન્તત્થાય બ્રહ્મચારી અચ્ચન્તબ્રહ્મચારી. પરિયોસાનન્તિપિ નિબ્બાનસ્સ નામં. અચ્ચન્તં પરિયોસાનં એતેસન્તિ અચ્ચન્તપરિયોસાના.

તણ્હાસઙ્ખયવિમુત્તાતિ તણ્હાસઙ્ખયોતિ મગ્ગોપિ નિબ્બાનમ્પિ. મગ્ગો તણ્હં સઙ્ખિણાતિ વિનાસેતીતિ તણ્હાસઙ્ખયો. નિબ્બાનં યસ્મા તં આગમ્મ તણ્હા સઙ્ખિયતિ વિનસ્સતિ, તસ્મા તણ્હાસઙ્ખયો. તણ્હાસઙ્ખયેન મગ્ગેન વિમુત્તા, તણ્હાસઙ્ખયે નિબ્બાને વિમુત્તા અધિમુત્તાતિ તણ્હાસઙ્ખયવિમુત્તા.

એત્તાવતા ચ ભગવતા ચુદ્દસપિ મહાપઞ્હા બ્યાકતા હોન્તિ. ચુદ્દસ મહાપઞ્હા નામ ઇસ્સામચ્છરિયં એકો પઞ્હો, પિયાપ્પિયં એકો, છન્દો એકો, વિતક્કો એકો, પપઞ્ચો એકો, સોમનસ્સં એકો, દોમનસ્સં એકો, ઉપેક્ખા એકો, કાયસમાચારો એકો, વચીસમાચારો એકો, પરિયેસના એકો, ઇન્દ્રિયસંવરો એકો, અનેકધાતુ એકો, અચ્ચન્તનિટ્ઠા એકોતિ.

૩૬૭. એજાતિ ચલનટ્ઠેન તણ્હા વુચ્ચતિ. સા પીળનટ્ઠેન રોગો, અન્તો પદુસ્સનટ્ઠેન ગણ્ડો, અનુપ્પવિટ્ઠટ્ઠેન સલ્લં. તસ્મા અયં પુરિસોતિ યસ્મા એજા અત્તના કતકમ્માનુરૂપેન પુરિસં તત્થ તત્થ અભિનિબ્બત્તત્થાય કડ્ઢતિ, તસ્મા અયં પુરિસો તેસં તેસં ભવાનં વસેન ઉચ્ચાવચં આપજ્જતિ. બ્રહ્મલોકે ઉચ્ચો હોતિ, દેવલોકે અવચો. દેવલોકે ઉચ્ચો, મનુસ્સલોકે અવચો. મનુસ્સલોકે ઉચ્ચો, અપાયે અવચો. યેસાહં, ભન્તેતિ યેસં અહં ભન્તે. સન્ધિવસેન પનેત્થ ‘‘યેસાહ’’ન્તિ હોતિ. યથાસુતં યથાપરિયત્તન્તિ યથા મયા સુતો ચેવ ઉગ્ગહિતો ચ, એવં. ધમ્મં દેસેમીતિ સત્તવતપદં ધમ્મં દેસેમિ. ન ચાહં તેસન્તિ અહં પન તેસં સાવકો ન સમ્પજ્જામિ. અહં ખો પન, ભન્તેતિઆદિના અત્તનો સોતાપન્નભાવં જાનાપેતિ.