નિદાનવણ્ણના

૩૪૪. એવં મે સુતન્તિ સક્કપઞ્હસુત્તં. તત્રાયમનુત્તાનપદવણ્ણના – અમ્બસણ્ડા નામ બ્રાહ્મણગામોતિ સો કિર ગામો અમ્બસણ્ડાનં અવિદૂરે નિવિટ્ઠો, તસ્મા ‘‘અમ્બસણ્ડા’’ ત્વેવ વુચ્ચતિ. વેદિયકે પબ્બતેતિ સો કિર પબ્બતો પબ્બતપાદે જાતેન મણિવેદિકાસદિસેન નીલવનસણ્ડેન સમન્તા પરિક્ખિત્તો, તસ્મા ‘વેદિયકપબ્બતો’ ત્વેવ સઙ્ખ્યં ગતો. ઇન્દસાલગુહાયન્તિ પુબ્બેપિ સા દ્વિન્નં પબ્બતાનં અન્તરે ગુહા, ઇન્દસાલરુક્ખો ચસ્સા દ્વારે, તસ્મા ‘ઇન્દસાલગુહા’તિ સઙ્ખ્યં ગતા. અથ નં કુટ્ટેહિ પરિક્ખિપિત્વા દ્વારવાતપાનાનિ યોજેત્વા સુપરિનિટ્ઠિતસુધાકમ્મમાલાકમ્મલતાકમ્મવિચિત્તં લેણં કત્વા ભગવતો અદંસુ. પુરિમવોહારવસેન પન ‘‘ઇન્દસાલગુહા’’ ત્વેવ નં સઞ્જાનન્તિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘ઇન્દસાલગુહાય’ન્તિ.

ઉસ્સુક્કં ઉદપાદીતિ ધમ્મિકો ઉસ્સાહો ઉપ્પજ્જિ. નનુ ચ એસ અભિણ્હદસ્સાવી ભગવતો, ન સો દેવતાસન્નિપાતો નામ અત્થિ, યત્થાયં ન આગતપુબ્બો, સક્કેન સદિસો અપ્પમાદવિહારી દેવપુત્તો નામ નત્થિ. અથ કસ્મા બુદ્ધદસ્સનં અનાગતપુબ્બસ્સ વિય અસ્સ ઉસ્સાહો ઉદપાદીતિ? મરણભયેન સન્તજ્જિતત્તા. તસ્મિં કિરસ્સ સમયે આયુ પરિક્ખીણો, સો પઞ્ચ પુબ્બનિમિત્તાનિ દિસ્વા ‘‘પરિક્ખીણો દાનિ મે આયૂ’’તિ અઞ્ઞાસિ. યેસઞ્ચ દેવપુત્તાનં મરણનિમિત્તાનિ આવિ ભવન્તિ, તેસુ યે પરિત્તકેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવલોકે નિબ્બત્તા, તે ‘‘કુહિં નુ ખો ઇદાનિ નિબ્બત્તિસ્સામા’’તિ ભયં સન્તાસં આપજ્જન્તિ. યે કતભીરુત્તાના બહું પુઞ્ઞં કત્વા નિબ્બત્તા, તે અત્તના દિન્નદાનં રક્ખિતસીલં ભાવિતભાવનઞ્ચ આગમ્મ ‘‘ઉપરિદેવલોકે સમ્પત્તિં અનુભવિસ્સામા’’તિ ન ભાયન્તિ.

સક્કો પન દેવરાજા પુબ્બનિમિત્તાનિ દિસ્વા દસયોજનસહસ્સં દેવનગરં, યોજનસહસ્સુબ્બેધં વેજયન્તં, તિયોજનસતિકં સુધમ્મદેવસભં, યોજનસતુબ્બેધં પારિચ્છત્તકં, સટ્ઠિયોજનિકં પણ્ડુકમ્બલસિલં, અડ્ઢતિયા નાટકકોટિયો દ્વીસુ દેવલોકેસુ દેવપરિસં, નન્દનવનં, ચિત્તલતાવનં, મિસ્સકવનં, ફારુસકવનન્તિ એતં સબ્બસમ્પત્તિં ઓલોકેત્વા ‘‘નસ્સતિ વત ભો મે અયં સમ્પત્તી’’તિ ભયાભિભૂતો અહોસિ.

તતો ‘‘અત્થિ નુ ખો કોચિ સમણો વા બ્રાહ્મણો વા લોકપિતામહો મહાબ્રહ્મા વા, યો મે હદયનિસ્સિતં સોકસલ્લં સમુદ્ધરિત્વા ઇમં સમ્પત્તિં થાવરં કરેય્યા’’તિ ઓલોકેન્તો કઞ્ચિ અદિસ્વા પુન અદ્દસ ‘‘માદિસાનં સતસહસ્સાનમ્પિ ઉપ્પન્નં સોકસલ્લં સમ્માસમ્બુદ્ધો ઉદ્ધરિતું પટિબલો’’તિ. અથેવં પરિવિતક્કેન્તસ્સ તેન ખો પન સમયેન સક્કસ્સ દેવાનમિન્દસ્સ ઉસ્સુક્કં ઉદપાદિ ભગવન્તં દસ્સનાય.

કહં નુ ખો ભગવા એતરહિ વિહરતીતિ કતરસ્મિં જનપદે કતરં નગરં ઉપનિસ્સાય કસ્સ પચ્ચયે પરિભુઞ્જન્તો કસ્સ અમતં ધમ્મં દેસયમાનો વિહરતીતિ. અદ્દસા ખોતિ અદ્દક્ખિ પટિવિજ્ઝિ. મારિસાતિ પિયવચનમેતં, દેવતાનં પાટિયેક્કો વોહારો. નિદ્દુક્ખાતિપિ વુત્તં હોતિ. કસ્મા પનેસ દેવે આમન્તેસિ? સહાયત્થાય. પુબ્બે કિરેસ ભગવતિ સળલઘરે વિહરન્તે એકકોવ દસ્સનાય અગમાસિ. સત્થા ‘‘અપરિપક્કં તાવસ્સ ઞાણં, કતિપાહં પન અતિક્કમિત્વા મયિ ઇન્દસાલગુહાયં વિહરન્તે પઞ્ચ પુબ્બનિમિત્તાનિ દિસ્વા મરણભયભીતો દ્વીસુ દેવલોકેસુ દેવતાહિ સદ્ધિં ઉપસઙ્કમિત્વા ચુદ્દસ પઞ્હે પુચ્છિત્વા ઉપેક્ખાપઞ્હવિસ્સજ્જનાવસાને અસીતિયા દેવતાસહસ્સેહિ સદ્ધિં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા ઓકાસં નાકાસિ. સો ‘‘મમ પુબ્બેપિ એકકસ્સ ગતત્તા સત્થારા ઓકાસો ન કતો, અદ્ધા મે નત્થિ મગ્ગફલસ્સ ઉપનિસ્સયો, એકસ્સ પન ઉપનિસ્સયે સતિ ચક્કવાળપરિયન્તાયપિ પરિસાય ભગવા ધમ્મં દેસેતિયેવ. અવસ્સં ખો પન દ્વીસુ દેવલોકેસુ કસ્સચિ દેવસ્સ ઉપનિસ્સયો ભવિસ્સતિ, તં સન્ધાય સત્થા ધમ્મં દેસેસ્સતિ. તં સુત્વા અહમ્પિ અત્તનો દોમનસ્સં વૂપસમેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા સહાયત્થાય આમન્તેસિ.

એવં ભદ્દં તવાતિ ખો દેવા તાવતિંસાતિ એવં હોતુ મહારાજ, ગચ્છામ ભગવન્તં દસ્સનાય, દુલ્લભો બુદ્ધુપ્પાદો, ભદ્દં તવ, યો ત્વં ‘‘પબ્બતકીળં નદીકીળં ગચ્છામા’’તિ અવત્વા અમ્હે એવરૂપેસુ ઠાનેસુ નિયોજેસીતિ. પચ્ચસ્સોસુન્તિ તસ્સ વચનં સિરસા સમ્પટિચ્છિંસુ.

૩૪૫. પઞ્ચસિખં ગન્ધબ્બદેવપુત્તં આમન્તેસીતિ દેવે તાવ આમન્તેતુ, ઇમં કસ્મા વિસું આમન્તેસિ? ઓકાસકરણત્થં. એવં કિરસ્સ અહોસિ ‘‘દ્વીસુ દેવલોકેસુ દેવતા ગહેત્વા ધુરેન પહરન્તસ્સ વિય સત્થારં ઉપસઙ્કમિતું ન યુત્તં, અયં પન પઞ્ચસિખો દસબલસ્સ ઉપટ્ઠાકો વલ્લભો ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે ગન્ત્વા પઞ્હં પુચ્છિત્વા ધમ્મં સુણાતિ, ઇમં પુરતો પેસેત્વા ઓકાસં કારેત્વા ઇમિના કતોકાસે ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્હં પુચ્છિસ્સામી’’તિ ઓકાસકરણત્થં આમન્તેસિ.

એવં ભદ્દં તવાતિ સો ‘‘એવં મહારાજ, હોતુ, ભદ્દં તવ, યો ત્વં મં ‘એહિ, મારિસ, ઉય્યાનકીળાદીનિ વા નટસમજ્જાદીનિ વા દસ્સનાય ગચ્છામા’તિ અવત્વા ‘બુદ્ધં પસ્સિસ્સામ, ધમ્મં સોસ્સામા’તિ વદસી’’તિ દળ્હતરં ઉપત્થમ્ભેન્તો દેવાનમિન્દસ્સ વચનં પટિસ્સુત્વા અનુચરિયં સહચરણં એકતો ગમનં ઉપાગમિ.

તત્થ બેલુવપણ્ડુન્તિ બેલુવપક્કં વિય પણ્ડુવણ્ણં. તસ્સ કિર સોવણ્ણમયં પોક્ખરં, ઇન્દનીલમયો દણ્ડો, રજતમયા તન્તિયો, પવાળમયા વેઠકા, વીણાપત્તકં ગાવુતં, તન્તિબન્ધનટ્ઠાનં ગાવુતં, ઉપરિ દણ્ડકો ગાવુતન્તિ તિગાવુતપ્પમાણા વીણા. ઇતિ સો તં વીણં આદાય સમપઞ્ઞાસમુચ્છના મુચ્છેત્વા અગ્ગનખેહિ પહરિત્વા મધુરં ગીતસ્સરં નિચ્છારેત્વા સેસદેવે સક્કસ્સ ગમનકાલં જાનાપેન્તો એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એવં તસ્સ ગીતવાદિતસઞ્ઞાય સન્નિપતિતે દેવગણે અથ ખો સક્કો દેવાનમિન્દો…પે… વેદિયકે પબ્બતે પચ્ચુટ્ઠાસિ.

૩૪૬. અતિરિવ ઓભાસજાતોતિ અઞ્ઞેસુ દિવસેસુ એકસ્સેવ દેવસ્સ વા મારસ્સ વા બ્રહ્મુનો વા ઓભાસેન ઓભાસજાતો હોતિ, તંદિવસં પન દ્વીસુ દેવલોકેસુ દેવતાનં ઓભાસેન અતિરિવ ઓભાસજાતો એકપજ્જોતો સહસ્સચન્દસૂરિયઉગ્ગતકાલસદિસો અહોસિ. પરિતો ગામેસુ મનુસ્સાતિ સમન્તા ગામેસુ મનુસ્સા. પકતિસાયમાસકાલેયેવ કિર ગામમજ્ઝે દારકેસુ કીળન્તેસુ તત્થ સક્કો અગમાસિ, તસ્મા મનુસ્સા પસ્સિત્વા એવમાહંસુ. નનુ ચ મજ્ઝિમયામે દેવતા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમન્તિ, અયં કસ્મા પઠમયામસ્સાપિ પુરિમભાગેયેવ આગતોતિ? મરણભયેનેવ તજ્જિતત્તા. કિંસુ નામાતિ કિંસુ નામ ભો એતં, કો નુ ખો અજ્જ મહેસક્ખો દેવો વા બ્રહ્મા વા ભગવન્તં પઞ્હં પુચ્છિતું ધમ્મં સોતું ઉપસઙ્કમન્તો, કથંસુ નામ ભો ભગવા પઞ્હં વિસ્સજ્જેસ્સતિ ધમ્મં દેસેસ્સતિ, લાભા અમ્હાકં, યેસં નો એવં દેવતાનં કઙ્ખાવિનોદકો સત્થા અવિદૂરે વિહારે વસતિ, યે લભામ થાલકભિક્ખમ્પિ કટચ્છુભિક્ખમ્પિ દાતુન્તિ સંવિગ્ગા લોમહટ્ઠજાતા ઉદ્ધગ્ગલોમા હુત્વા દસનખસમોધાનસમુજ્જલં અઞ્જલિં સિરસ્મિં પતિટ્ઠપેત્વા નમસ્સમાના અટ્ઠંસુ.

૩૪૭. દુરુપસઙ્કમાતિ દુપયિરુપાસિયા. અહં સરાગો સદોસો સમોહો, સત્થા વીતરાગો વીતદોસો વીતમોહો, તસ્મા દુપયિરુપાસિયા તથાગતા માદિસેન. ઝાયીતિ લક્ખણૂપનિજ્ઝાનેન ચ આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનેન ચ ઝાયી. તસ્મિઞ્ઞેવ ઝાને રતાતિ ઝાનરતા. તદન્તરં પટિસલ્લીનાતિ તદન્તરં પટિસલ્લીના સમ્પતિ પટિસલ્લીના વા. તસ્મા ન કેવલં ઝાયી ઝાનરતાતિ દુરુપસઙ્કમા, ઇદાનિમેવ પટિસલ્લીનાતિપિ દુરુપસઙ્કમા. પસાદેય્યાસીતિ આરાધેય્યાસિ, ઓકાસં મે કારેત્વા દદેય્યાસીતિ વદતિ. બેલુવપણ્ડુવીણં આદાયાતિ નનુ પુબ્બેવ આદિન્નાતિ? આમ, આદિન્ના. મગ્ગગમનવસેન પન અંસકૂટે લગ્ગિતા, ઇદાનિ નં વામહત્થે ઠપેત્વા વાદનસજ્જં કત્વા આદિયિ. તેન વુત્તં ‘‘આદાયા’’તિ.