૯. ઉપનિસ્સયપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૯. ઉપનિસ્સયપચ્ચયનિદ્દેસે પુરિમા પુરિમાતિ અનન્તરૂપનિસ્સયે સમનન્તરાતીતા લબ્ભન્તિ, આરમ્મણૂપનિસ્સયપકતૂપનિસ્સયેસુ નાનાવીથિવસેન પુરિમતરા. તે તયોપિ રાસયો કુસલવસેન કુસલપદે લબ્ભન્તિ, કુસલેન પન અકુસલે સમનન્તરાતીતા ન લબ્ભન્તિ. તેનેવ વુત્તં – ‘‘અકુસલાનં ધમ્માનં કેસઞ્ચિ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ. ઇદઞ્હિ – ‘‘કુસલો ધમ્મો અકુસલસ્સ ધમ્મસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો; આરમ્મણૂપનિસ્સયો પકતૂપનિસ્સયો. આરમ્મણૂપનિસ્સયો – દાનં દત્વા સીલં સમાદિયિત્વા ઉપોસથકમ્મં કત્વા તં ગરું કત્વા અસ્સાદેતિ અભિનન્દતિ, તં ગરું કત્વા રાગો ઉપ્પજ્જતિ, દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ, પુબ્બે સુચિણ્ણાનિ ગરું કત્વા અસ્સાદેતિ અભિનન્દતિ, તં ગરું કત્વા રાગો ઉપ્પજ્જતિ, દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ. ઝાના વુટ્ઠહિત્વા ઝાનં ગરું કત્વા અસ્સાદેતિ અભિનન્દતિ, તં ગરું કત્વા રાગો ઉપ્પજ્જતિ દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ. પકતૂપનિસ્સયો – સદ્ધં ઉપનિસ્સાય માનં જપ્પેતિ, દિટ્ઠિં ગણ્હાતિ. સીલં સુતં ચાગં પઞ્ઞં ઉપનિસ્સાય માનં જપ્પેતિ, દિટ્ઠિં ગણ્હાતિ. સદ્ધા સીલં સુતં ચાગો પઞ્ઞા રાગસ્સ દોસસ્સ મોહસ્સ માનસ્સ દિટ્ઠિયા પત્થનાય ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ ઇમં નયં સન્ધાય વુત્તં. કુસલેન અબ્યાકતે તયોપિ લબ્ભન્તિ, તથા અકુસલેન અકુસલે.

અકુસલેન પન કુસલે સમનન્તરાતીતા ન લબ્ભન્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘કુસલાનં ધમ્માનં કેસઞ્ચિ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ. ઇદમ્પિ હિ – ‘‘અકુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો. પકતૂપનિસ્સયો – રાગં ઉપનિસ્સાય દાનં દેતિ, સીલં સમાદિયતિ, ઉપોસથકમ્મં કરોતિ, ઝાનં ઉપ્પાદેતિ વિપસ્સનં ઉપ્પાદેતિ, મગ્ગં ઉપ્પાદેતિ, અભિઞ્ઞં ઉપ્પાદેતિ, સમાપત્તિં ઉપ્પાદેતિ; દોસં મોહં માનં દિટ્ઠિં પત્થનં ઉપનિસ્સાય દાનં દેતિ…પે… સમાપત્તિં ઉપ્પાદેતિ. રાગો દોસો મોહો માનો દિટ્ઠિ પત્થના સદ્ધાય સીલસ્સ સુતસ્સ ચાગસ્સ પઞ્ઞાય ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો. પાણં હન્ત્વા તસ્સ પટિઘાતત્થાય દાનં દેતી’’તિઆદિના નયેન પઞ્હાવારે આગતં પકતૂપનિસ્સયમેવ સન્ધાય વુત્તં. અકુસલં પન કુસલસ્સ આરમ્મણૂપનિસ્સયો ન હોતિ. કસ્મા? તં ગરું કત્વા તસ્સ અપ્પવત્તનતોતિ યથા અનન્તરૂપનિસ્સયો, એવં આરમ્મણૂપનિસ્સયોપેત્થ ન લબ્ભતીતિ વેદિતબ્બો. અકુસલેન અબ્યાકતપદે આરમ્મણૂપનિસ્સયોવ ન લબ્ભતિ. ન હિ અબ્યાકતા ધમ્મા અકુસલં ગરું કરોન્તિ. યસ્મા પન અનન્તરતા લબ્ભતિ, તસ્મા એત્થ ‘‘કેસઞ્ચી’’તિ ન વુત્તં. અબ્યાકતેન પન અબ્યાકતે કુસલે અકુસલેતિ તીસુ નયેસુ તયોપિ ઉપનિસ્સયા લબ્ભન્તેવ. પુગ્ગલોપિ સેનાસનમ્પીતિ ઇદં દ્વયં પકતૂપનિસ્સયવસેન વુત્તં. ઇદઞ્હિ દ્વયં કુસલાકુસલપવત્તિયા બલવપચ્ચયો હોતિ. પચ્ચયભાવો ચસ્સ પનેત્થ પરિયાયવસેન વેદિતબ્બોતિ અયં તાવેત્થ પાળિવણ્ણના.

અયં પન ઉપનિસ્સયપચ્ચયો નામ સદ્ધિં એકચ્ચાય પઞ્ઞત્તિયા સબ્બેપિ ચતુભૂમકધમ્મા. વિભાગતો પન આરમ્મણૂપનિસ્સયાદિવસેન તિવિધો હોતિ. તત્થ આરમ્મણૂપનિસ્સયો આરમ્મણાધિપતિના નિન્નાનાકરણોતિ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ નાનપ્પકારભેદતો ગહેતબ્બો. અનન્તરૂપનિસ્સયો અનન્તરપચ્ચયેન નિન્નાનાકરણો, સોપિ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ નાનપ્પકારભેદતો વેદિતબ્બો. પચ્ચયુપ્પન્નતોપિ નેસં તત્થ વુત્તનયેનેવ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. પકતૂપનિસ્સયો પન જાતિવસેન કુસલાકુસલવિપાકકિરિયરૂપભેદતો પઞ્ચવિધો હોતિ, કુસલાદીનં પન ભૂમિભેદતો અનેકવિધોતિ એવં તાવેત્થ નાનપ્પકારભેદતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

એવં ભિન્ને પનેત્થ તેભૂમકકુસલો ચતુભૂમકસ્સાપિ કુસલસ્સ અકુસલસ્સ વિપાકકિરિયસ્સાતિ ચતુન્નં રાસીનં પકતૂપનિસ્સયો હોતિ. લોકુત્તરો અકુસલસ્સેવ ન હોતિ. અમ્હાકં આચરિયેન ‘‘લોકુત્તરધમ્મો નિબ્બત્તિતો’’તિ ઇમિના પન નયેન અઞ્ઞેસં અકુસલસ્સાપિ હોતિ. યસ્સ વા ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સાપિ અનુત્તરેસુ વિમોક્ખેસુ પિહં ઉપટ્ઠાપયતો ઇમિના નયેન હોતિયેવ. અકુસલો સબ્બેસમ્પિ ચતુભૂમકાનં ખન્ધાનં પકતૂપનિસ્સયો હોતિ, તથા તેભૂમકવિપાકો. લોકુત્તરવિપાકે હેટ્ઠિમાનિ તીણિ ફલાનિ અકુસલસ્સેવ ન હોન્તિ, ઉપરિટ્ઠિમં કુસલસ્સાપિ. પુરિમનયેન પન અઞ્ઞેસં વા યસ્સ વા ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ સન્તાને સબ્બોપિ લોકુત્તરવિપાકો સબ્બેસં કુસલાદીનં અરૂપક્ખન્ધાનં પકતૂપનિસ્સયો હોતિ. કિરિયસઙ્ખાતોપિ પકતૂપનિસ્સયો ચતુભૂમકાનં અકુસલાદિખન્ધાનં હોતિયેવ, તથા રૂપસઙ્ખાતો. સયં પન રૂપં ઇમસ્મિં પટ્ઠાનમહાપકરણે આગતનયેન ઉપનિસ્સયપચ્ચયં ન લભતિ, સુત્તન્તિકપરિયાયેન પન લભતીતિ વત્તું વટ્ટતિ. એવમેત્થ પચ્ચયુપ્પન્નતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયોતિ.

ઉપનિસ્સયપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના.