૧. પચ્ચયાનુલોમવણ્ણના

એવં અનુલોમપટ્ઠાનાદીસુ તિકપટ્ઠાનાદિવસેન ચતુવીસતિસમન્તપટ્ઠાનસમોધાને પટ્ઠાનમહાપકરણે યે તિકાદયો નિસ્સાય નિદ્દિટ્ઠત્તા એતં તિકપટ્ઠાનં, દુકપટ્ઠાનં…પે… દુકદુકપટ્ઠાનન્તિ વુત્તં. તે અનામસિત્વા યેસં પચ્ચયાનં વસેન તે તિકાદયો વિભત્તા, તે પચ્ચયે એવ તાવ ઇમિના માતિકાનિક્ખેપપચ્ચયવિભઙ્ગસઙ્ખાતેન વારેન ઉદ્દેસતો ચ નિદ્દેસતો ચ દસ્સેત્વા, ઇદાનિ યે તિકાદયો નિસ્સાય નિદ્દિટ્ઠત્તા એતં તિકપટ્ઠાનં, દુકપટ્ઠાનં…પે… દુકદુકપટ્ઠાનન્તિ વુત્તં. તે તિકાદયો ઇમેસં પચ્ચયાનં વસેન વિત્થારેત્વા દસ્સેતું એકેકં તિકદુકં નિસ્સાય સત્તહિ મહાવારેહિ દેસના કતા. તેસં ઇમાનિ નામાનિ – પટિચ્ચવારો, સહજાતવારો, પચ્ચયવારો, નિસ્સયવારો, સંસટ્ઠવારો, સમ્પયુત્તવારો, પઞ્હાવારોતિ.

તત્થ ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો’’તિ એવં પટિચ્ચાભિધાનવસેન વુત્તો પટિચ્ચવારો નામ. કુસલં ધમ્મં સહજાતો કુસલો ધમ્મો’’તિ એવં સહજાતાભિધાનવસેન વુત્તો સહજાતવારો નામ. સો પુરિમેન પટિચ્ચવારેન અત્થતો નિન્નાનાકરણો. પટિચ્ચાભિધાનવસેન બુજ્ઝનકાનં વસેન પન પઠમો વુત્તો, સહજાતાભિધાનવસેન બુજ્ઝનકાનં વસેન દુતિયો. દ્વીસુપિ ચેતેસુ રૂપારૂપધમ્મવસેન પચ્ચયા ચેવ પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મા ચ વેદિતબ્બા. તે ચ ખો સહજાતાવ, ન પુરેજાતપચ્છાજાતા લબ્ભન્તિ. ‘‘કુસલં ધમ્મં પચ્ચયા કુસલો ધમ્મો’’તિ એવં પચ્ચયાભિધાનવસેન વુત્તો પન પચ્ચયવારો નામ. સોપિ પુરિમવારદ્વયં વિય રૂપારૂપધમ્મવસેનેવ વેદિતબ્બો. પચ્ચયો પનેત્થ પુરેજાતોપિ લબ્ભતિ. અયમસ્સ પુરિમવારદ્વયતો વિસેસો. તદનન્તરો ‘‘કુસલં ધમ્મં નિસ્સાય કુસલો ધમ્મો’’તિ એવં નિસ્સયાભિધાનવસેન વુત્તો નિસ્સયવારો નામ. સો પુરિમેન પચ્ચયવારેન અત્થતો નિન્નાનાકરણો. પચ્ચયાભિધાનવસેન બુજ્ઝનકાનં વસેન પન પઠમો વુત્તો, નિસ્સયાભિધાનવસેન બુજ્ઝનકાનં વસેન દુતિયો. તતો પરં ‘‘કુસલં ધમ્મં સંસટ્ઠો કુસલો ધમ્મો’’તિ એવં સંસટ્ઠાભિધાનવસેન વુત્તો સંસટ્ઠવારો નામ. ‘‘કુસલં ધમ્મં સમ્પયુત્તો કુસલો ધમ્મો’’તિ એવં સમ્પયુત્તાભિધાનવસેન વુત્તો સમ્પયુત્તવારો નામ. સો પુરિમેન સંસટ્ઠવારેન અત્થતો નિન્નાનાકરણો. સંસટ્ઠાભિધાનવસેન બુજ્ઝનકાનં વસેન પન પઠમો વુત્તો, સમ્પયુત્તાભિધાનવસેન દુતિયો. દ્વીસુપિ ચેતેસુ અરૂપધમ્મવસેનેવ પચ્ચયા પચ્ચયુપ્પન્ના ચ વેદિતબ્બા. સત્તમવારે પન યસ્મા ‘‘કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિના નયેન તે તે પઞ્હે ઉદ્ધરિત્વા પુન ‘‘કુસલા હેતૂ સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાન’’ન્તિઆદિના નયેન સબ્બેપિ તે પઞ્હા નિજ્જટા નિગ્ગુમ્બા ચ કત્વા વિભત્તા, તસ્મા સો વારો પઞ્હાનં સાધુકં વિભત્તત્તા પઞ્હાવારોત્વેવ સઙ્ખ્યં ગતો. રૂપારૂપધમ્મવસેનેવ પનેત્થ પચ્ચયાપિ પચ્ચયુપ્પન્નાપિ વેદિતબ્બા.

તત્થ યો તાવ એસ સબ્બપઠમો પટિચ્ચવારો નામ, સો ઉદ્દેસતો નિદ્દેસતો ચ દુવિધો હોતિ. તત્થ ઉદ્દેસવારો પઠમો, પુચ્છાવારોતિપિ વુચ્ચતિ. પણ્ણત્તિવારોતિપિ તસ્સેવ નામં. સો હિ કુસલાદયો પટિચ્ચ કુસલાદીનં હેતુપચ્ચયાદીનં વસેન ઉદ્દિટ્ઠત્તા ઉદ્દેસવારો, કુસલાદયો પટિચ્ચ હેતુપચ્ચયાદિવસેન કુસલાદીનં ઉપ્પત્તિયા પુચ્છિતત્તા પુચ્છાવારો, કુસલાદયો પટિચ્ચ હેતુપચ્ચયાદિવસેન કુસલાદીનં ઉપ્પત્તિયા પઞ્ઞાપિતત્તા પણ્ણત્તિવારોતિપિ વુત્તો.

૨૫-૩૪. તત્થ સિયા કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જેય્ય હેતુપચ્ચયાતિ પરિકપ્પપુચ્છા. અયઞ્હેત્થ અત્થો – યો કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જેય્ય હેતુપચ્ચયા, કિં સો કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ સિયાતિ અથ વા કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ યો કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જેય્ય, સો હેતુપચ્ચયા સિયાતિ અયમેત્થ અત્થો. તત્થ પટીતિ સદિસત્થે વત્તતિ. સદિસપુગ્ગલો હિ પટિપુગ્ગલો, સદિસભાગો ચ પટિભાગોતિ વુચ્ચતિ. ઇચ્ચાતિ ગમનુસ્સુક્કવચનમેતં. ઉભયં એકતો કત્વા પટિચ્ચાતિ પટિગન્ત્વા સહુપ્પત્તિસઙ્ખાતેન સદિસભાવેન પત્વા, તેન સદ્ધિં એકતો ઉપ્પત્તિભાવં ઉપગન્ત્વાતિ વુત્તં હોતિ. કુસલો ધમ્મોતિ એવં સહુપ્પત્તિભાવેન કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જેય્ય હેતુપચ્ચયાતિ પુચ્છતિ. અથ વા પટિચ્ચાતિ પચ્ચયં કત્વા. તં પન પચ્ચયકરણં પુરેજાતેપિ પચ્ચયે લબ્ભતિ સહજાતેપિ. ઇધ સહજાતં અધિપ્પેતં. સિયા કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ અકુસલોતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. તત્થ કિઞ્ચાપિ સહજાતવસેન કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ અકુસલો નત્થિ, ઇમસ્મિં પન પુચ્છાવારે યમ્પિ વિસ્સજ્જિયમાનં અત્થતો લબ્ભતિ, યમ્પિ ન લબ્ભતિ, તં સબ્બં પુચ્છાવસેન ઉદ્ધટં. પરતો પન વિસ્સજ્જને યં ન લબ્ભતિ, તં પહાય યં લબ્ભતિ, તદેવ વિસ્સજ્જિતં.

એવમેત્થ પુચ્છાનં અત્થઞ્ચેવ પુચ્છાગતિઞ્ચ ઞત્વા ઇદાનિ ગણનવસેન પુચ્છાપરિચ્છેદો વેદિતબ્બો. એત્થ હિ ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચા’’તિ કુસલપદં આદિં કત્વા કુસલાકુસલાબ્યાકતન્તા તિસ્સો પુચ્છા, પુન તદેવાદિં કત્વા કુસલાબ્યાકતાદિવસેન દુકપ્પભેદન્તા તિસ્સો, પુન તદેવાદિં કત્વા તિકન્તા ચ એકા, એવં કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચાતિ કુસલાદિકા સત્ત પુચ્છા, તથા અકુસલાદિકા, તથા અબ્યાકતાદિકા, તથા કુસલાબ્યાકતાદિકા, અકુસલાબ્યાકતાદિકા, કુસલાકુસલાદિકા, કુસલાકુસલાબ્યાકતાદિકાતિ સબ્બાપિ સત્તન્નં સત્તકાનં વસેન કુસલત્તિકં નિસ્સાય હેતુપચ્ચયે એકૂનપઞ્ઞાસં પુચ્છા.

તત્થ એકમૂલકાવસાના નવ, એકમૂલદુકાવસાના નવ, એકમૂલતિકાવસાના તિસ્સો, દુકમૂલએકાવસાના નવ, દુકમૂલદુકાવસાના નવ, દુકમૂલતિકાવસાના તિસ્સો, તિકમૂલએકાવસાના તિસ્સો, તિકમૂલદુકાવસાના તિસ્સો, તિકમૂલતિકાવસાના એકાતિ એવમેતા મૂલવસેનાપિ વેદિતબ્બા. યથા ચ હેતુપચ્ચયે એકૂનપઞ્ઞાસં, આરમ્મણપચ્ચયાદીસુપિ તથેવાતિ સબ્બેસુપિ ચતુવીસતિયા પચ્ચયેસુ –

સહસ્સમેકઞ્ચ સતં, છસત્તતિ પુનાપરા;

પુચ્છા સમ્પિણ્ડિતા હોન્તિ, નયમ્હિ એકમૂલકે.

૩૫-૩૬. તતો પરં હેતુપચ્ચયા આરમ્મણપચ્ચયાતિ દુમૂલકનયો આરદ્ધો. તત્થ હેતારમ્મણદુકો…પે… હેતુઅવિગતદુકોતિ હેતુપચ્ચયેન સદ્ધિં તેવીસતિ દુકા હોન્તિ. તેસુ હેતુપચ્ચયે વિય હેતારમ્મણદુકેપિ એકૂનપઞ્ઞાસં પુચ્છા, તાસુ પાળિયં દ્વેયેવ દસ્સિતા. યથા ચ હેતારમ્મણદુકે એકૂનપઞ્ઞાસં તથા હેતાધિપતિદુકાદીસુપિ. તત્થ પઠમપુચ્છાવસેન હેતાધિપતિદુકો, હેતાનન્તરદુકો, હેતુસમનન્તરદુકોતિ પટિપાટિયા તયો દુકે દસ્સેત્વા પરિયોસાને હેતુઅવિગતદુકો દસ્સિતો, સેસં સઙ્ખિત્તં. પુચ્છાપરિચ્છેદો પનેત્થ એવં વેદિતબ્બો.

સહસ્સમેકઞ્ચ સતં, સત્તવીસતિમેવ ચ;

દુકેસુ તેવીસતિયા, પુચ્છા હોન્તિ દુમૂલકે.

૩૭. તતો પરં હેતુપચ્ચયા આરમ્મણપચ્ચયા અધિપતિપચ્ચયાતિ તિમૂલકનયો આરદ્ધો. તત્થ હેતારમ્મણદુકેન સદ્ધિં અધિપતિપચ્ચયાદીસુ બાવીસતિયા પચ્ચયેસુ એકમેકસ્સ યોજનાવસેન બાવીસતિ તિકા હોન્તિ. તેસુ પઠમપુચ્છાવસેન પઠમત્તિકઞ્ચ દુતિયત્તિકઞ્ચ દસ્સેત્વા પરિયોસાનતિકો દસ્સિતો, સેસં સઙ્ખિત્તં. યથા પન દુકેસુ, એવં તિકેસુપિ એકમેકસ્મિં તિકે એકૂનપઞ્ઞાસં કત્વા સબ્બેસુપિ બાવીસતિયા તિકેસુ –

સહસ્સમેકં પુચ્છાનં, અટ્ઠસત્તતિમેવ ચ;

પુચ્છા ગણનતો હોન્તિ, નયમ્હિ તિકમૂલકે.

૩૮. તતો પરં હેતુપચ્ચયા આરમ્મણપચ્ચયા અધિપતિપચ્ચયા અનન્તરપચ્ચયાતિ ચતુમૂલકનયો આરદ્ધો. તત્થ પઠમત્તિકેન સદ્ધિં અનન્તરપચ્ચયાદીસુ એકવીસતિયા પચ્ચયેસુ એકમેકસ્સ યોજનાવસેન એકવીસતિ ચતુક્કા હોન્તિ. તેસુ દ્વે ચતુક્કે દસ્સેત્વા સેસં સઙ્ખિત્તં. ઇધાપિ એકમેકસ્મિં ચતુક્કે એકૂનપઞ્ઞાસં કત્વા સબ્બેસુપિ એકવીસતિયા ચતુક્કેસુ –

સહસ્સમેકં પુચ્છાનં, એકૂનતિંસ પુનાપરા;

પુચ્છા ગણનતો હોન્તિ, નયમ્હિ ચતુમૂલકે.

તતો પરં પઞ્ચમૂલકં આદિં કત્વા યાવ સબ્બમૂલકા દેસના કતા, તં સબ્બં સઙ્ખિપિત્વા હેટ્ઠા વુત્તઞ્ચ ઉપરિ વત્તબ્બઞ્ચ એકતો કત્વા પાળિયં ‘‘એકમૂલકં, દુમૂલકં, તિમૂલકં, ચતુમૂલકં, પઞ્ચમૂલકં, સબ્બમૂલકં અસમ્મુય્હન્તેન વિત્થારેતબ્બ’’ન્તિ નયો દસ્સિતો. તત્થ એકમૂલકાદીસુ યં વત્તબ્બં, તં વુત્તમેવ. પઞ્ચમૂલકે પન પઠમચતુક્કેન સદ્ધિં સમનન્તરપચ્ચયાદીસુ સમવીસતિયા પચ્ચયેસુ એકમેકસ્સ યોજનાવસેન સમવીસતિ પઞ્ચકા હોન્તિ. તેસુ એકમેકસ્મિં એકૂનપઞ્ઞાસં કત્વા –

સતાનિ નવ પુચ્છાનં, અસીતિ ચ પુનાપરા;

પુચ્છા ગણનતો હોન્તિ, નયમ્હિ પઞ્ચમૂલકે.

છમૂલકે પઠમપઞ્ચકેન સદ્ધિં સહજાતપચ્ચયાદીસુ એકૂનવીસતિયા પચ્ચયેસુ એકમેકસ્સ યોજનાવસેન એકૂનવીસતિ છક્કા હોન્તિ. તેસુ એકમેકસ્મિં એકૂનપઞ્ઞાસં કત્વા –

સતાનિ નવ પુચ્છાનં, એકતિંસ તતોપરા;

પુચ્છા ગણનતો હોન્તિ, નયમ્હિ છક્કમૂલકે.

સત્તમૂલકે પઠમછક્કેન સદ્ધિં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયાદીસુ અટ્ઠારસસુ પચ્ચયેસુ એકમેકસ્સ યોજનાવસેન અટ્ઠારસ સત્તકા હોન્તિ. તેસુ એકમેકસ્મિં એકૂનપઞ્ઞાસં કત્વા –

સતાનિ અટ્ઠ પુચ્છાનં, દ્વાસીતિ ચ તતોપરા;

પુચ્છા ગણનતો હોન્તિ, નયમ્હિ સત્તમૂલકે.

અટ્ઠમૂલકે પઠમસત્તકેન સદ્ધિં નિસ્સયપચ્ચયાદીસુ સત્તરસસુ પચ્ચયેસુ એકમેકસ્સ યોજનાવસેન સત્તરસ અટ્ઠકા હોન્તિ. તેસુ એકમેકસ્મિં એકૂનપઞ્ઞાસં કત્વા –

સતાનિ અટ્ઠ પુચ્છાનં, તેત્તિંસા ચ તતોપરા;

પુચ્છા ગણનતો હોન્તિ, નયમ્હિ અટ્ઠમૂલકે.

નવમૂલકે પઠમઅટ્ઠકેન સદ્ધિં ઉપનિસ્સયપચ્ચયાદીસુ સોળસસુ પચ્ચયેસુ એકમેકસ્સ યોજનાવસેન સોળસ નવકા હોન્તિ. તેસુ એકમેકસ્મિં એકૂનપઞ્ઞાસં કત્વા –

સતાનિ સત્ત પુચ્છાનં, ચતુરાસીતિ તતોપરા;

પુચ્છા ગણનતો હોન્તિ, નયમ્હિ નવમૂલકે.

દસમૂલકે પઠમનવકેન સદ્ધિં પુરેજાતપચ્ચયાદીસુ પન્નરસસુ પચ્ચયેસુ એકમેકસ્સ યોજનાવસેન પન્નરસ દસકા હોન્તિ. તેસુ એકમેકસ્મિં એકૂનપઞ્ઞાસં કત્વા –

સતાનિ સત્ત પુચ્છાનં, પઞ્ચતિંસ તતોપરા;

પુચ્છા ગણનતો હોન્તિ, નયમ્હિ દસમૂલકે.

એકાદસમૂલકે પઠમદસકેન સદ્ધિં પચ્છાજાતપચ્ચયાદીસુ ચુદ્દસસુ પચ્ચયેસુ એકમેકસ્સ યોજનાવસેન ચુદ્દસ એકાદસકા હોન્તિ. તેસુ એકમેકસ્મિં એકૂનપઞ્ઞાસં કત્વા –

છ સતાનિ ચ પુચ્છાનં, છળાસીતિ તતોપરા;

નયમ્હિ પુચ્છા ગણિતા, એકાદસકમૂલકે.

દ્વાદસમૂલકે પઠમએકાદસકેન સદ્ધિં આસેવનપચ્ચયાદીસુ તેરસસુ પચ્ચયેસુ એકમેકસ્સ યોજનાવસેન તેરસ દ્વાદસકા હોન્તિ. તેસુ એકમેકસ્મિં એકૂનપઞ્ઞાસં કત્વા –

છ સતાનિ ચ પુચ્છાનં, સત્તતિંસ તતોપરા;

પુચ્છા ગણનતો હોન્તિ, નયે દ્વાદસમૂલકે.

તેરસમૂલકે પઠમદ્વાદસકેન સદ્ધિં કમ્મપચ્ચયાદીસુ દ્વાદસસુ પચ્ચયેસુ એકમેકસ્સ યોજનાવસેન દ્વાદસ તેરસકા હોન્તિ. તેસુ એકમેકસ્મિં એકૂનપઞ્ઞાસં કત્વા –

સતાનિ પઞ્ચ પુચ્છાનં, અટ્ઠાસીતિ પુનાપરા;

પુચ્છા ગણનતો હોન્તિ, નયે તેરસમૂલકે.

ચુદ્દસમૂલકે પઠમતેરસકેન સદ્ધિં વિપાકપચ્ચયાદીસુ એકાદસસુ પચ્ચયેસુ એકમેકસ્સ યોજનાવસેન એકાદસ ચુદ્દસકા હોન્તિ. તેસુ એકમેકસ્મિં એકૂનપઞ્ઞાસં કત્વા –

સતાનિ પઞ્ચ પુચ્છાનં, તિંસ ચાથ નવાપરા;

પુચ્છા ગણનતો હોન્તિ, નયે ચુદ્દસમૂલકે.

પન્નરસમૂલકે પઠમચુદ્દસકેન સદ્ધિં આહારપચ્ચયાદીસુ દસસુ પચ્ચયેસુ એકમેકસ્સ યોજનાવસેન દસ પન્નરસકા હોન્તિ. તેસુ એકમેકસ્મિં એકૂનપઞ્ઞાસં કત્વા –

સતાનિ ચત્તારિ પુચ્છાનં, નવુતિ ચ તતોપરા;

પુચ્છા ગણનતો હોન્તિ, નયે પન્નરસમૂલકે.

સોળસમૂલકે પઠમપન્નરસકેન સદ્ધિં ઇન્દ્રિયપચ્ચયાદીસુ નવસુ પચ્ચયેસુ એકમેકસ્સ યોજનાવસેન નવ સોળસકા હોન્તિ. તેસુ એકમેકસ્મિં એકૂનપઞ્ઞાસં કત્વા –

સતાનિ ચત્તારિ ચત્તા-લીસેકા ચેવ પુનાપરા;

પુચ્છા ગણનતો હોન્તિ, નયે સોળસમૂલકે.

સત્તરસમૂલકે પઠમસોળસકેન સદ્ધિં ઝાનપચ્ચયાદીસુ અટ્ઠસુ પચ્ચયેસુ એકમેકસ્સ યોજનાવસેન અટ્ઠ સત્તરસકા હોન્તિ. તેસુ એકમેકસ્મિં એકૂનપઞ્ઞાસં કત્વા –

સતાનિ તીણિ પુચ્છાનં, નવુતિ દ્વે પુનાપરા;

પુચ્છા ગણનતો હોન્તિ, નયે સત્તરસમૂલકે.

અટ્ઠારસમૂલકે પઠમસત્તરસકેન સદ્ધિં મગ્ગપચ્ચયાદીસુ સત્તસુ પચ્ચયેસુ એકમેકસ્સ યોજનાવસેન સત્ત અટ્ઠારસકા હોન્તિ. તેસુ એકમેકસ્મિં એકૂનપઞ્ઞાસં કત્વા –

સતાનિ તીણિ પુચ્છાનં, તેચત્તારીસમેવ ચ;

પુચ્છા ગણનતો હોન્તિ, નયે અટ્ઠારસમૂલકે.

એકૂનવીસતિમૂલકે પઠમઅટ્ઠારસકેન સદ્ધિં સમ્પયુત્તપચ્ચયાદીસુ છસુ પચ્ચયેસુ એકમેકસ્સ યોજનાવસેન છ એકૂનવીસતિકા હોન્તિ. તેસુ એકમેકસ્મિં એકૂનપઞ્ઞાસં કત્વા –

દ્વે સતા નવુતિ ચેવ, ચતસ્સો ચ પુનાપરા;

પુચ્છા ગણનતો હોન્તિ, નયે એકૂનવીસતિકે.

વીસતિમૂલકે પઠમએકૂનવીસતિકેન સદ્ધિં વિપ્પયુત્તપચ્ચયાદીસુ પઞ્ચસુ પચ્ચયેસુ એકમેકસ્સ યોજનાવસેન પઞ્ચવીસતિકા હોન્તિ. તેસુ એકમેકસ્મિં એકૂનપઞ્ઞાસં કત્વા –

દ્વે સતા હોન્તિ પુચ્છાનં, ચત્તાલીસા ચ પઞ્ચ ચ;

પુચ્છા ગણનતો હોન્તિ, નયે વીસતિમૂલકે.

એકવીસતિમૂલકે પઠમવીસતિકેન સદ્ધિં અત્થિપચ્ચયાદીસુ ચતૂસુ પચ્ચયેસુ એકમેકસ્સ યોજનાવસેન ચત્તારો એકવીસતિકા હોન્તિ. તેસુ એકમેકસ્મિં એકૂનપઞ્ઞાસં કત્વા –

સતં છનવુતિ ચેવ, પુચ્છા હોન્તિ સમ્પિણ્ડિતા;

ગણિતા લક્ખણઞ્ઞૂહિ, એકવીસતિકે નયે.

દ્વાવીસતિમૂલકે પઠમએકવીસતિકેન સદ્ધિં નત્થિપચ્ચયાદીસુ તીસુ પચ્ચયેસુ એકમેકસ્સ યોજનાવસેન તયો દ્વાવીસતિકા હોન્તિ. તેસુ એકમેકસ્મિં એકૂનપઞ્ઞાસં કત્વા –

ચત્તાલીસાધિકં સતં, સત્ત ચેવ પુનાપરા;

પુચ્છા ગણનતો હોન્તિ, નયે દ્વાવીસતિમૂલકે.

તેવીસતિમૂલકે પઠમદ્વાવીસતિકેન સદ્ધિં દ્વીસુ વિગતાવિગતપચ્ચયેસુ એકમેકસ્સ યોજનાવસેન દ્વે તેવીસતિકા હોન્તિ. તેસુ એકમેકસ્મિં એકૂનપઞ્ઞાસં કત્વા –

અટ્ઠનવુતિમેવિધ, પુચ્છા ગણનતો મતા;

નયમ્હિ તેવીસતિમે, તેવીસતિકમૂલકે.

ચતુવીસતિમૂલકો પન સબ્બપચ્ચયાનં સમોધાનવસેન વેદિતબ્બો, તેનેવ સબ્બમૂલકોતિ વુત્તો. તત્થ એકૂનપઞ્ઞાસમેવ પુચ્છા હોન્તીતિ સબ્બાપેતા હેતુપચ્ચયપદમેવ ગહેત્વા એકમૂલકાદીનં સબ્બમૂલકપરિયોસાનાનં વસેન સત્થારા દેવપરિસતિ વિત્થારતો વિભત્તા પુચ્છા ઇધ સઙ્ખેપેન દસ્સિતા.

તાસં પન સબ્બાસમ્પિ અયં ગણનપિણ્ડો – એકમૂલકનયસ્મિઞ્હિ એકાદસ સતાનિ છસત્તતિ ચ પુચ્છા આગતા. હેતુપચ્ચયનયે તેનેવ મૂલકેન એકૂનપઞ્ઞાસં કત્વા ઇમસ્મિં હેતુપચ્ચયમૂલકે ગહેતબ્બા, સેસા સેસપચ્ચયમૂલકેસુ પક્ખિપિતબ્બા. દુમૂલકે સત્તવીસાનિ એકાદસ સતાનિ, તિમૂલકે સહસ્સં અટ્ઠસત્તતિ ચ, ચતુમૂલકે સહસ્સં એકૂનતિંસઞ્ચ, પઞ્ચમૂલકે અસીતાધિકાનિ નવ સતાનિ, છમૂલકે એકતિંસાનિ નવ સતાનિ, સત્તમૂલકે દ્વાસીતાનિ અટ્ઠ સતાનિ, અટ્ઠમૂલકે તેત્તિંસાનિ અટ્ઠ સતાનિ, નવમૂલકે ચતુરાસીતાનિ સત્ત સતાનિ, દસમૂલકે પઞ્ચતિંસાનિ સત્ત સતાનિ, એકાદસમૂલકે છાસીતાનિ છ સતાનિ, દ્વાદસમૂલકે સત્તતિંસાનિ છ સતાનિ, તેરસમૂલકે અટ્ઠાસીતાનિ પઞ્ચ સતાનિ, ચુદ્દસમૂલકે એકૂનચત્તાલીસાનિ પઞ્ચ સતાનિ, પન્નરસમૂલકે નવુતાનિ ચત્તારિ સતાનિ, સોળસમૂલકે એકચત્તાલીસાનિ ચત્તારિ સત્તાનિ, સત્તરસમૂલકે દ્વાનવુતાનિ તીણિ સતાનિ, અટ્ઠારસમૂલકે તેચત્તાલીસાનિ તીણિ સતાનિ, એકૂનવીસતિમૂલકે ચતુનવુતાનિ દ્વે સતાનિ, વીસતિમૂલકે પઞ્ચચત્તાલીસાનિ દ્વે સતાનિ, એકવીસતિમૂલકે છનવુતિસતં, દ્વાવીસતિમૂલકે સત્તચત્તાલીસસતં, તેવીસતિમૂલકે અટ્ઠનવુતિ, સબ્બમૂલકે એકૂનપઞ્ઞાસાતિ એવં હેતુપદં આદિં કત્વા વિભત્તેસુ એકમૂલકાદીસુ –

ચુદ્દસેવ સહસ્સાનિ, પુન સત્ત સતાનિ ચ;

પુચ્છા હેતુપદસ્સેવ, એકમૂલાદિભેદતોતિ.

૩૯-૪૦. એવં હેતુપચ્ચયં આદિં કત્વા એકમૂલકતો પટ્ઠાય યાવ સબ્બમૂલકનયા પુચ્છાભેદં દસ્સેત્વા ઇદાનિ આરમ્મણપચ્ચયં આદિં કત્વા દસ્સેતું સિયા કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જેય્ય આરમ્મણપચ્ચયા હેતુપચ્ચયાતિઆદિમાહ. તત્થ આરમ્મણપચ્ચયા હેતુપચ્ચયાતિ એત્તાવતા આરમ્મણપચ્ચયં આદિં કત્વા હેતુપચ્ચયપરિયોસાનો એકમૂલકનયો દસ્સિતો. તતો પરં આરમ્મણપચ્ચયા અધિપતિપચ્ચયાતિ દુકમૂલકં આરદ્ધં. તત્થ ઇમં પઠમદુકઞ્ચેવ આરમ્મણાવિગતદુકઞ્ચ દસ્સેત્વા સેસં સઙ્ખિત્તં. આરમ્મણપચ્ચયા હેતુપચ્ચયાતિ અયં ઓસાનદુકોપિ ન દસ્સિતો. સચે પન કત્થચિ વાચનામગ્ગે સન્દિસ્સતિ, સ્વેવ વાચનામગ્ગો ગહેતબ્બો. તતો પરં આરમ્મણપચ્ચયવસેન તિકમૂલકાદયો અદસ્સેત્વાવ અધિપતિપચ્ચયં આદિં કત્વા એકકાદયો દસ્સેતું અધિપતિપચ્ચયા, અનન્તરપચ્ચયા, સમનન્તરપચ્ચયા, સહજાતપચ્ચયા, અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયાતિ એત્તકમેવ વુત્તં, તં એકમૂલકવસેન વા સબ્બમૂલકવસેન વા વેદિતબ્બં.

૪૧. તતો પરં અવિગતપચ્ચયં આદિં કત્વા દુમૂલકમેવ દસ્સેતું – અવિગતપચ્ચયા હેતુપચ્ચયાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ અવિગતહેતુદુકો, અવિગતારમ્મણદુકો, અવિગતાધિપતિદુકોતિ પટિપાટિયા તયો દુકે વત્વા પરિયોસાને ચ અવિગતવિગતદુકો એકો દુકો દસ્સિતો. તતો અવિગતપચ્ચયવસેનેવ તિમૂલકં દસ્સેતું – ‘‘અવિગતપચ્ચયા હેતુપચ્ચયા આરમ્મણપચ્ચયા, અવિગતપચ્ચયા હેતુપચ્ચયા અધિપતિપચ્ચયા, અવિગતપચ્ચયા હેતુપચ્ચયા અનન્તરપચ્ચયા’’તિ એવં પટિપાટિયા તયો તિકે વત્વા ‘‘અવિગતપચ્ચયા હેતુપચ્ચયા વિગતપચ્ચયા’’તિ પરિયોસાનત્તિકો વુત્તો. તતો અવિગતપચ્ચયવસેનેવ ચતુમૂલકં દસ્સેતું ‘‘અવિગતપચ્ચયા હેતુપચ્ચયા આરમ્મણપચ્ચયા અધિપતિપચ્ચયા, અવિગતપચ્ચયા હેતુપચ્ચયા આરમ્મણપચ્ચયા અનન્તરપચ્ચયા’’તિ દ્વે ચતુક્કે વત્વા ‘‘વિગતપચ્ચયા’’તિ પદં ઉદ્ધરિત્વા ઠપિતં, સેસં સબ્બં સઙ્ખિત્તં. તસ્સ સઙ્ખિત્તભાવં દસ્સેતું ‘‘એકેકસ્સ પદસ્સ એકમૂલકં, દુમૂલકં, તિમૂલકં, સબ્બમૂલકં અસમ્મુય્હન્તેન વિત્થારેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. તસ્મા યથા હેતુપચ્ચયં આદિં કત્વા હેતુઆદિપદવસેન એકમૂલકે એકાદસ પુચ્છાસતાનિ છસત્તતિ ચ પુચ્છા…પે… સબ્બમૂલકે એકૂનપઞ્ઞાસં, એવં આરમ્મણપચ્ચયાદીસુપિ એકમેકં આદિં કત્વા આરમ્મણાદિપદવસેન એકમેકસ્સ પદસ્સ એકમૂલકે એકાદસ પુચ્છાસતાનિ છસત્તતિ ચ પુચ્છા…પે… સબ્બમૂલકે એકૂનપઞ્ઞાસાતિ એકેકસ્સ પદસ્સ એકમૂલકાદિભેદે સત્તસતાધિકાનિ ચુદ્દસ પુચ્છા સહસ્સાનિ હોન્તિ. તાસં સબ્બેસુપિ ચતુવીસતિયા પચ્ચયેસુ અયં ગણનપરિચ્છેદો –

દ્વાપઞ્ઞાસસહસ્સાન-ટ્ઠસતાનિ તીણિ સતસહસ્સાનિ;

કુસલત્તિકસ્સ પુચ્છા, અનુલોમનયમ્હિ સુવિભત્તા.

યથા ચ કુસલત્તિકસ્સ, એવં વેદનાત્તિકાદીનમ્પીતિ સબ્બેસુપિ દ્વાવીસતિયા તિકેસુ –

એકસટ્ઠિસહસ્સાનિ, છ સતાનિ સત્તસત્તતિ;

સતસહસ્સાનિ પુચ્છાનં, તિકભેદે પભેદતો.

સઙ્ખિત્તા વાચનામગ્ગે.

દુકેસુ પન ‘‘સિયા હેતું ધમ્મં પટિચ્ચ હેતુધમ્મો ઉપ્પજ્જેય્ય હેતુપચ્ચયા’’તિ એવં હેતું પટિચ્ચ હેતુ, હેતું પટિચ્ચ નહેતુ, હેતું પટિચ્ચ હેતુ ચ નહેતુ ચ, નહેતું પટિચ્ચ નહેતુ, નહેતું પટિચ્ચ હેતુ, નહેતું પટિચ્ચ હેતુ ચ નહેતુ ચ, હેતુઞ્ચ નહેતુઞ્ચ પટિચ્ચ હેતુ, હેતુઞ્ચ નહેતુઞ્ચ પટિચ્ચ નહેતુ, હેતુઞ્ચ નહેતુઞ્ચ પટિચ્ચ હેતુ ચ નહેતુ ચાતિ એકમેકસ્મિં દુકે હેતુપચ્ચયાદીસુ એકમેકસ્મિં પચ્ચયે નવ પુચ્છા હોન્તિ. તાસુ હેતુપચ્ચયં આદિં કત્વા એકમૂલકે દ્વેસતાનિ સોળસ ચ પુચ્છા હોન્તિ. તાસુ હેતુપચ્ચયસ્સેવ અઞ્ઞેન અસમ્મિસ્સા નવ પુચ્છા ગહેતબ્બા, સેસા અટ્ઠ વારેન ગહિતા.

તાસં દુકમૂલકાદીસુ તેવીસતિયા વારેસુ એકેકં નવકં અપનેત્વા યાવ સબ્બમૂલકા અયં ગણનપરિચ્છેદો – દુકમૂલકે તાવ એકમૂલકે દસ્સિતેસુ દ્વીસુ સોળસાધિકેસુ પુચ્છાસતેસુ નવ અપનેત્વા દ્વેસતાનિ સત્ત ચ પુચ્છા હોન્તિ, તતો નવ અપનેત્વા તિમૂલકે અટ્ઠનવુતિસતં. એવં પુરિમપુરિમતો નવ નવ અપનેત્વા ચતુમૂલકે એકૂનનવુતિસતં, પઞ્ચમૂલકે અસીતિસતં, છમૂલકે એકસત્તતિસતં, સત્તમૂલકે દ્વાસટ્ઠિસતં, અટ્ઠમૂલકે તેપણ્ણાસસતં, નવમૂલકે ચતુચત્તાલીસસતં, દસમૂલકે પઞ્ચતિંસસતં, એકાદસમૂલકે છબ્બીસસતં, દ્વાદસમૂલકે સત્તરસાધિકસતં, તેરસમૂલકે અટ્ઠાધિકસતં, ચુદ્દસમૂલકે નવનવુતિ, પન્નરસમૂલકે નવુતિ, સોળસમૂલકે એકાસીતિ, સત્તરસમૂલકે દ્વાસત્તતિ, અટ્ઠારસમૂલકે તેસટ્ઠિ, એકૂનવીસતિમૂલકે ચતુપઞ્ઞાસં, વીસતિમૂલકે પઞ્ચચત્તાલીસં, એકવીસતિમૂલકે છત્તિંસં, દ્વાવીસતિમૂલકે સત્તવીસ, તેવીસતિમૂલકે અટ્ઠારસ, સબ્બમૂલકે નવાતિ. યથા પનેતાનિ હેતુપચ્ચયવસેન એકમૂલકે સોળસાધિકાનિ દ્વે પુચ્છાસતાનિ…પે… સબ્બમૂલકે નવ, એવં આરમ્મણપચ્ચયાદીસુપિ એકમેકં આદિં કત્વા આરમ્મણાદિપદવસેન એકેકસ્સ પદસ્સ એકમૂલકે સોળસાધિકાનિ દ્વે પુચ્છાસતાનિ…પે… સબ્બમૂલકે નવાતિ એકેકસ્સ પદસ્સ એકમૂલકાદિભેદે દ્વે પુચ્છા સહસ્સાનિ સત્તસતાનિ ચ પુચ્છા હોન્તિ. તાસં સબ્બેસુપિ ચતુવીસતિયા પચ્ચયેસુ અયં ગણનપરિચ્છેદો –

ચતુસટ્ઠિસહસ્સાનિ, પુન અટ્ઠસતાનિ ચ;

પુચ્છા હેતુદુકસ્સેવ, અનુલોમનયે મતા.

યથા ચ હેતુદુકસ્સ, એવં સહેતુકદુકાદીનમ્પીતિ સબ્બસ્મિમ્પિ દુકસતે –

સટ્ઠિ સતસહસ્સાનિ, ચત્તારિ ચ તતોપરં;

અસીતિ ચ સહસ્સાનિ, પુચ્છા દુકસતે વિદૂ.

અયં તાવ સુદ્ધિકે તિકપટ્ઠાને ચેવ દુકપટ્ઠાને ચ પુચ્છાનં ગણનપરિચ્છેદો.

યં પન તતો પરં દ્વાવીસતિ તિકે ગહેત્વા દુકસતે પક્ખિપિત્વા દુકતિકપટ્ઠાનં નામ દેસિતં, તત્થ ‘‘સિયા હેતું કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ હેતુ કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જેય્ય હેતુપચ્ચયા’’તિ એવં દ્વાવીસતિયા તિકેસુ એકેકં તિકં દુકાનં સતેન સતેન સદ્ધિં યોજેત્વા દસ્સેતબ્બાનં પુચ્છાનં હેટ્ઠા વુત્તનયેન સબ્બેસં એકમૂલકાદીનં વસેન ગહેત્વા પરિચ્છેદો વેદિતબ્બો.

યમ્પિ તતો પરં દુકસતં ગહેત્વા દ્વાવીસતિયા તિકેસુ પક્ખિપિત્વા તિકદુકપટ્ઠાનં નામ દેસિતં, તત્થાપિ ‘‘સિયા કુસલં હેતું ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો હેતુધમ્મો ઉપ્પજ્જેય્ય હેતુપચ્ચયા’’તિ એવં દુકસતે એકેકં દુકં દ્વાવીસતિયા તિકેહિ સદ્ધિં યોજેત્વા દસ્સેતબ્બાનં પુચ્છાનં હેટ્ઠા વુત્તનયેન સબ્બેસં એકમૂલકાદીનં વસેન ગહેત્વા પરિચ્છેદો વેદિતબ્બો.

યમ્પિ તતો પરં તિકે તિકેસુયેવ પક્ખિપિત્વા તિકતિકપટ્ઠાનં નામ દેસિતં, તત્થાપિ ‘‘સિયા કુસલં સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તો ધમ્મો ઉપ્પજ્જેય્ય હેતુપચ્ચયા’’તિ એવં દ્વાવીસતિયા તિકેસુ એકેકં તિકં સેસેહિ એકવીસતિયા તિકેહિ સદ્ધિં યોજેત્વા દસ્સેતબ્બાનં પુચ્છાનં હેટ્ઠા વુત્તનયેન સબ્બેસં એકમૂલકાદીનં વસેન ગહેત્વા પરિચ્છેદો વેદિતબ્બો.

યમ્પિ તતો પરં દુકે દુકેસુયેવ પક્ખિપિત્વા દુકદુકપટ્ઠાનં નામ દેસિતં, તત્થાપિ ‘‘સિયા હેતું સહેતુકં ધમ્મં પટિચ્ચ હેતુ સહેતુકો ધમ્મો ઉપ્પજ્જેય્ય હેતુપચ્ચયા’’તિ એવં દુકસતે એકેકં દુકં સેસેહિ નવનવુતિયા દુકેહિ સદ્ધિં યોજેત્વા દસ્સેતબ્બાનં પુચ્છાનં હેટ્ઠા વુત્તનયેન સબ્બેસં એકમૂલકાદીનં વસેન ગહેત્વા પરિચ્છેદો વેદિતબ્બો. તથાગતેન હિ સબ્બમ્પેતં પભેદં દસ્સેત્વાવ દેવપરિસાય ધમ્મો દેસિતો, ધમ્મસેનાપતિસ્સ પન તેન ‘‘અજ્જ ઇદઞ્ચિદઞ્ચ દેસિત’’ન્તિ સઙ્ખિપિત્વા નયદસ્સનમત્તેનેવ દેસના અક્ખાતા. થેરેનાપિ સઙ્ખિપિત્વાવ વાચનામગ્ગો પવત્તિતો, સો થેરેન પવત્તિતનયેનેવ સઙ્ગીતિકાલે સઙ્ગહં આરોપિતો.

તં પનસ્સ સઙ્ખેપનયં દસ્સેતું તિકઞ્ચ પટ્ઠાનવરન્તિ અયં ગાથા ઠપિતા. તસ્સત્થો – તિકઞ્ચ પટ્ઠાનવરન્તિ પવરં તિકપટ્ઠાનઞ્ચ. દુકુત્તમન્તિ ઉત્તમં સેટ્ઠં દુકપટ્ઠાનઞ્ચ. દુકતિકઞ્ચેવાતિ દુકતિકપટ્ઠાનઞ્ચ. તિકદુકઞ્ચાતિ તિકદુકપટ્ઠાનઞ્ચ. તિકતિકઞ્ચેવાતિ તિકતિકપટ્ઠાનઞ્ચ. દુકદુકઞ્ચાતિ દુકદુકપટ્ઠાનઞ્ચ. છ અનુલોમમ્હિ નયા સુગમ્ભીરાતિ એતે તિકપટ્ઠાનાદયો સુટ્ઠુ ગમ્ભીરા છ નયા અનુલોમમ્હિ વેદિતબ્બાતિ. તત્થ દ્વે અનુલોમાનિ – ધમ્માનુલોમઞ્ચ પચ્ચયાનુલોમઞ્ચ. તત્થ ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો’’તિ એવં અભિધમ્મમાતિકાપદેહિ સઙ્ગહિતાનં ધમ્માનં અનુલોમદેસનાવસેન પવત્તં ધમ્માનુલોમં નામ. ‘‘હેતુપચ્ચયા આરમ્મણપચ્ચયા’’તિ એવં ચતુવીસતિયા પચ્ચયાનં અનુલોમદેસનાવસેન પવત્તં પચ્ચયાનુલોમં નામ.

તત્થ હેટ્ઠા અટ્ઠકથાયં ‘‘તિકઞ્ચ પટ્ઠાનવરં…પે… છ અનુલોમમ્હિ નયા સુગમ્ભીરા’’તિ અયં ગાથા ધમ્માનુલોમં સન્ધાય વુત્તા. ઇધ પન અયં ગાથા તસ્મિં ધમ્માનુલોમે પચ્ચયાનુલોમં સન્ધાય વુત્તા. તસ્મા ‘‘છ અનુલોમમ્હિ નયા સુગમ્ભીરા’’તિ અટ્ઠકથાગાથાય ધમ્માનુલોમે તિકપટ્ઠાનાદયો છ નયા સુગમ્ભીરાતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો. ઇમસ્મિં પનોકાસે ‘‘હેતુપચ્ચયા આરમ્મણપચ્ચયા’’તિ એવં પવત્તે પચ્ચયાનુલોમે એતે ધમ્માનુલોમે તિકપટ્ઠાનાદયો ‘‘છ નયા સુગમ્ભીરા’’તિ એવમત્થો વેદિતબ્બો. તેસુ અનુલોમે તિકપટ્ઠાને કુસલત્તિકમત્તસ્સેવ વસેન અયં ઇમસ્મિં પટિચ્ચવારસ્સ પણ્ણત્તિવારે સઙ્ખિપિત્વા પુચ્છાપભેદો દસ્સિતો. સેસેસુ પન તિકેસુ સેસપટ્ઠાનેસુ ચ એકાપિ પુચ્છા ન દસ્સિતા. તતો પરેસુ પન સહજાતવારાદીસુ કુસલત્તિકસ્સાપિ વસેન પુચ્છં અનુદ્ધરિત્વા લબ્ભમાનકવસેન વિસ્સજ્જનમેવ દસ્સિતં. ‘‘છ અનુલોમમ્હિ નયા સુગમ્ભીરા’’તિ વચનતો પન ઇમસ્મિં પચ્ચયાનુલોમે છપિ એતે પટ્ઠાનનયા પુચ્છાવસેન ઉદ્ધરિત્વા દસ્સેતબ્બા. પટ્ઠાનં વણ્ણયન્તાનઞ્હિ આચરિયાનં ભારો એસોતિ.