૨૧. અત્થિપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૨૧. અત્થિપચ્ચયનિદ્દેસે ચત્તારો ખન્ધાતિઆદીહિ સહજાતવસેન અત્થિપચ્ચયો નિદ્દિટ્ઠો. ચક્ખાયતનન્તિઆદીહિ પુરેજાતવસેન. યં રૂપં નિસ્સાયાતિ એત્થ સહજાતપુરેજાતવસેન અત્થિપચ્ચયો નિદ્દિટ્ઠો. એવમયં પાળિ સહજાતપુરેજાતાનઞ્ઞેવ અત્થિપચ્ચયાનં વસેન આગતા. પઞ્હાવારે પન સહજાતં, પુરેજાતં, પચ્છાજાતં, આહારં, ઇન્દ્રિયન્તિ ઇમેસં વસેન આગતત્તા પચ્છાજાતઆહારિન્દ્રિયવસેનાપિ અત્થિપચ્ચયો લબ્ભતિ. ઇધ પન સાવસેસવસેન દેસના કતાતિ અયં તાવેત્થ પાળિવણ્ણના.

અયં પન અત્થિપચ્ચયો નામ દુવિધો – અઞ્ઞમઞ્ઞતો, ન અઞ્ઞમઞ્ઞતો. તત્થ અઞ્ઞમઞ્ઞં તિવિધં – અરૂપં અરૂપેન, રૂપં રૂપેન, રૂપારૂપં રૂપારૂપેન. ‘‘ચત્તારો ખન્ધા અરૂપિનો’’તિ એત્થ હિ સબ્બચિત્તુપ્પત્તિવસેન અરૂપં અરૂપેન વુત્તં. ‘‘ચત્તારો મહાભૂતા’’તિ એત્થ સબ્બસન્તતિવસેન રૂપં રૂપેન. ‘‘ઓક્કન્તિક્ખણે નામરૂપ’’ન્તિ એત્થ પટિસન્ધિખન્ધાનઞ્ચેવ વત્થુનો ચ વસેન રૂપારૂપં રૂપારૂપેન વુત્તં. ન અઞ્ઞમઞ્ઞમ્પિ તિવિધં – ‘‘અરૂપં રૂપસ્સ, રૂપં રૂપસ્સ, રૂપં અરૂપસ્સ ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા’’તિ એત્થ હિ પઞ્ચવોકારવસેન અરૂપં રૂપસ્સ વુત્તં. ‘‘મહાભૂતા ઉપાદારૂપાન’’ન્તિ એત્થ સબ્બસન્તતિવસેન રૂપં રૂપસ્સ. ‘‘ચક્ખાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા’’તિઆદીસુ વત્થારમ્મણવસેન રૂપં અરૂપસ્સ અત્થિપચ્ચયોતિ વુત્તં.

અપિચેસ અત્થિપચ્ચયો નામ સઙ્ખેપતો ખણત્તયપ્પત્તં નામઞ્ચેવ રૂપઞ્ચ, વત્તમાના પઞ્ચક્ખન્ધાતિપિ વત્તું વટ્ટતિ. સો જાતિભેદતો કુસલાકુસલવિપાકકિરિયરૂપવસેન પઞ્ચધા ભિજ્જતિ. તત્થ કુસલો સહજાતપચ્છાજાતવસેન દુવિધો હોતિ, તથા અકુસલો વિપાકકિરિયસઙ્ખાતો ચ. તેસુ કુસલો કામાવચરાદિભેદેન ચતુધા ભિજ્જતિ, અકુસલો કામાવચરોવ વિપાકો ચતુભૂમકો, કિરિયાસઙ્ખાતો તિભૂમકો. રૂપસઙ્ખાતો અત્થિપચ્ચયો કામાવચરોવ. સો પન સહજાતપુરેજાતવસેન દુવિધો. તત્થ પઞ્ચ વત્થૂનિ આરમ્મણાનિ ચ પુરેજાતાનેવ, હદયવત્થુ સહજાતં વા હોતિ પુરેજાતં વા. પઞ્હાવારે પન આગતો આહારો ઇન્દ્રિયઞ્ચ સહજાતાદિભેદં ન લભતીતિ એવમેત્થ નાનપ્પકારભેદતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

એવં ભિન્ને પનેત્થ ચતુભૂમકકુસલોપિ સહજાતો અત્થિપચ્ચયો પઞ્ચવોકારે ‘‘એકો ખન્ધો તિણ્ણન્નં ખન્ધાન’’ન્તિઆદિના નયેન અઞ્ઞમઞ્ઞં ખન્ધાનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચ ઠપેત્વા પન રૂપાવચરકુસલં અવસેસો આરુપ્પે સમ્પયુત્તક્ખન્ધાનઞ્ઞેવ સહજાતકુસલો અત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતિ. ચતુભૂમકો પનેસ પઞ્ચવોકારે ચતુસમુટ્ઠાનિકતિસમુટ્ઠાનિકકાયસ્સ પચ્છાજાતો કુસલો અત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતિ. અકુસલેપિ એસેવ નયો. સોપિ હિ પઞ્ચવોકારે સમ્પયુત્તક્ખન્ધાનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચ, ચતુવોકારે સમ્પયુત્તક્ખન્ધાનઞ્ઞેવ સહજાતાકુસલો અત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો. પઞ્ચવોકારે ચતુસમુટ્ઠાનિકતિસમુટ્ઠાનિકકાયસ્સ પચ્છાજાતાકુસલો અત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો.

વિપાકતો પન કામાવચરરૂપાવચરો અત્થિપચ્ચયો નિયમેનેવ પટિસન્ધિક્ખણે ખન્ધાનઞ્ચેવ કટત્તારૂપસ્સ ચ સહજાતત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો. પવત્તે પન સમ્પયુત્તક્ખન્ધાનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચ સહજાતત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો, ઠિતિપ્પત્તસ્સ ચતુસમુટ્ઠાનિકતિસમુટ્ઠાનિકકાયસ્સ પચ્છાજાતત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો. અરૂપાવચરવિપાકો પન આરુપ્પે ઉપ્પન્નલોકુત્તરવિપાકો ચ અત્તના સમ્પયુત્તક્ખન્ધાનઞ્ઞેવ સહજાતત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો. પઞ્ચવોકારે લોકુત્તરવિપાકો સમ્પયુત્તક્ખન્ધાનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચ સહજાતત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો, ચતુસમુટ્ઠાનિકતિસમુટ્ઠાનિકકાયસ્સ પચ્છાજાતત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો. કિરિયતો રૂપાવચરો અત્થિપચ્ચયો સમ્પયુત્તક્ખન્ધાનઞ્ચેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ ચ સહજાતત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો, ચતુસમુટ્ઠાનિકતિસમુટ્ઠાનિકકાયસ્સ પચ્છાજાતત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો. કામાવચરારૂપાવચરો પન આરુપ્પે સમ્પયુત્તક્ખન્ધાનઞ્ઞેવ, પઞ્ચવોકારે ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સાપિ સહજાતત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો, ચતુસમુટ્ઠાનિકતિસમુટ્ઠાનિકકાયસ્સ પચ્છાજાતત્થિ પચ્ચયેન પચ્ચયો.

રૂપસઙ્ખાતો પન અત્થિપચ્ચયો સહજાતો, પુરેજાતો, આહારો, ઇન્દ્રિયન્તિ ચતુબ્બિધો. તત્થ સહજાતરૂપત્થિપચ્ચયો ચતુસમુટ્ઠાનવસેન ચતુધા ઠિતો. તત્થ કમ્મસમુટ્ઠાનો એકં મહાભૂતં તિણ્ણન્નં મહાભૂતાનં, તીણિ એકસ્સ, દ્વે દ્વિન્નં, મહાભૂતા ઉપાદારૂપાનન્તિ એવં સહજાતત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતિ. પટિસન્ધિક્ખણે વત્થુરૂપં કામાવચરરૂપાવચરવિપાકક્ખન્ધાનં સહજાતત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતિ. તેસમ્પિ તિસમુટ્ઠાનિકરૂપં એકં મહાભૂતં તિણ્ણન્નં મહાભૂતાનં, તીણિ એકસ્સ, દ્વે દ્વિન્નં, મહાભૂતા ઉપાદારૂપાનન્તિ એવં સહજાતત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતિ. પુરેજાતત્થિપચ્ચયો પન વત્થુપુરેજાતઆરમ્મણપુરેજાતવસેન દુવિધો હોતિ. સો દુવિધોપિ હેટ્ઠા પુરેજાતપચ્ચયે વુત્તનયેનેવ યોજેત્વા ગહેતબ્બો. આહારત્થિપચ્ચયોપિ હેટ્ઠા કબળીકારાહારપચ્ચયે યોજિતનયેનેવ યોજેતબ્બો. ઇધ પનેસ અત્તનો અનિરુદ્ધક્ખણે પચ્ચયભાવેન અત્થિપચ્ચયોતિ વુત્તો. રૂપજીવિતિન્દ્રિયમ્પિ હેટ્ઠા ઇન્દ્રિયપચ્ચયે રૂપજીવિતિન્દ્રિયયોજનાયં વુત્તનયેનેવ યોજેતબ્બં. ઇધ પનેતમ્પિ અત્તનો અનિરુદ્ધક્ખણેયેવ પચ્ચયભાવેન અત્થિપચ્ચયોતિ વુત્તન્તિ એવમેત્થ પચ્ચયુપ્પન્નતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયોતિ.

અત્થિપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના.