ધમ્મુદ્દેસવારકથા

પઠમચિત્તં

૩૬૫. ઇદાનિ અકુસલધમ્મપદં ભાજેત્વા દસ્સેતું કતમે ધમ્મા અકુસલાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ ધમ્મવવત્થાનાદિવારપ્પભેદો ચ હેટ્ઠા આગતાનં પદાનં અત્થવિનિચ્છયો ચ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. તત્થ તત્થ પન વિસેસમત્તમેવ વણ્ણયિસ્સામ. તત્થ સમયવવત્થાને તાવ યસ્મા, કુસલસ્સ વિય, અકુસલસ્સ ભૂમિભેદો નત્થિ, તસ્મા એકન્તં કામાવચરમ્પિ સમાનં એતં ‘કામાવચર’ન્તિ ન વુત્તં. દિટ્ઠિગતસમ્પયુત્તન્તિ એત્થ દિટ્ઠિ એવ દિટ્ઠિગતં ‘ગૂથગતં મુત્તગત’ન્તિઆદીનિ (અ. નિ. ૯.૧૧) વિય. ગન્તબ્બાભાવતો વા દિટ્ઠિયા ગતમત્તમેવેતન્તિપિ દિટ્ઠિગતં. તેન સમ્પયુત્તં દિટ્ઠિગતસમ્પયુત્તં.

તત્થ અસદ્ધમ્મસવનં, અકલ્યાણમિત્તતા, અરિયાનં અદસ્સનકામતાદીનિ અયોનિસો મનસિકારોતિ એવમાદીહિ કારણેહિ ઇમસ્સ દિટ્ઠિગતસઙ્ખાતસ્સ મિચ્છાદસ્સનસ્સ ઉપ્પત્તિ વેદિતબ્બા. યે હિ એતે દિટ્ઠિવાદપટિસંયુત્તા અસદ્ધમ્મા તેસં બહુમાનપુબ્બઙ્ગમેન અતિક્કન્તમજ્ઝત્તેન ઉપપરિક્ખારહિતેન સવનેન, યે ચ દિટ્ઠિવિપન્ના અકલ્યાણમિત્તા તંસમ્પવઙ્કતાસઙ્ખાતાય અકલ્યાણમિત્તતાય, બુદ્ધાદીનં અરિયાનઞ્ચેવ સપ્પુરિસાનઞ્ચ અદસ્સનકામતાય ચતુસતિપટ્ઠાનાદિભેદે અરિયધમ્મે અકોવિદત્તેન પાતિમોક્ખસંવરઇન્દ્રિયસંવરસતિસંવરઞાણસંવરપહાનસંવરપ્પભેદે અરિયધમ્મે ચેવ સપ્પુરિસધમ્મે ચ સંવરભેદસઙ્ખાતેન અવિનયેન તેહેવ કારણેહિ પરિભાવિતેન અયોનિસો મનસિકારેન કોતૂહલમઙ્ગલાદિપસુતતાય ચ એતં ઉપ્પજ્જતીતિ વેદિતબ્બં. અસઙ્ખારભાવો પનસ્સ ચિત્તસ્સ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

ધમ્મુદ્દેસવારે ફસ્સોતિ અકુસલચિત્તસહજાતો ફસ્સો. વેદનાદીસુપિ એસેવ નયો. ઇતિ અકુસલમત્તમેવ એતેસં પુરિમેહિ વિસેસો.

ચિત્તસ્સેકગ્ગતા હોતીતિ પાણાતિપાતાદીસુપિ અવિક્ખિત્તભાવેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતા હોતિ. મનુસ્સા હિ ચિત્તં સમાદહિત્વા અવિક્ખિત્તા હુત્વા અવિરજ્ઝમાનાનિ સત્થાનિ પાણસરીરેસુ નિપાતેન્તિ, સુસમાહિતા પરેસં સન્તકં હરન્તિ, એકરસેન ચિત્તેન મિચ્છાચારં આપજ્જન્તિ. એવં અકુસલપ્પવત્તિયમ્પિ ચિત્તસ્સ એકગ્ગતા હોતિ.

મિચ્છાદિટ્ઠીતિ અયાથાવદિટ્ઠિ, વિરજ્ઝિત્વા ગહણતો વા વિતથા દિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ. અનત્થાવહત્તા પણ્ડિતેહિ જિગુચ્છિતા દિટ્ઠીતિપિ મિચ્છાદિટ્ઠિ. મિચ્છાસઙ્કપ્પાદીસુપિ એસેવ નયો. અપિચ મિચ્છા પસ્સન્તિ તાય, સયં વા મિચ્છા પસ્સતિ, મિચ્છાદસ્સનમત્તમેવ વા એસાતિ મિચ્છાદિટ્ઠિ. સા અયોનિસો અભિનિવેસલક્ખણા, પરામાસરસા, મિચ્છાભિનિવેસપચ્ચુપટ્ઠાના, અરિયાનં અદસ્સનકામતાદિપદટ્ઠાના; પરમં વજ્જન્તિ દટ્ઠબ્બા. મિચ્છાસઙ્કપ્પાદીસુ ‘મિચ્છા’તિ પદમત્તમેવ વિસેસો. સેસં કુસલાધિકારે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

અહિરિકબલં અનોત્તપ્પબલન્તિ એત્થ બલત્થો નિદ્દેસવારે આવિ ભવિસ્સતિ. ઇતરેસુ પન – ન હિરિયતીતિ અહિરિકો. અહિરિકસ્સ ભાવો અહિરિકં. ન ઓત્તપ્પં અનોત્તપ્પં. તેસુ અહિરિકં કાયદુચ્ચરિતાદીહિ અજિગુચ્છનલક્ખણં, અલજ્જાલક્ખણં વા. અનોત્તપ્પં તેહેવ અસારજ્જનલક્ખણં અનુત્તાસનલક્ખણં વા. અહિરિકમેવ બલં અહિરિકબલં. અનોત્તપ્પમેવ બલં અનોત્તપ્પબલં. અયમેત્થ સઙ્ખેપત્થો. વિત્થારો પન હેટ્ઠા વુત્તપટિપક્ખવસેન વેદિતબ્બો.

લુબ્ભન્તિ તેન, સયં વા લુબ્ભતિ, લુબ્ભનમત્તમેવ વા તન્તિ લોભો. મુય્હન્તિ તેન, સયં વા મુય્હતિ, મુય્હનમત્તમેવ વા તન્તિ મોહો. તેસુ લોભો આરમ્મણગ્ગહણલક્ખણો મક્કટાલેપો વિય, અભિસઙ્ગરસો તત્તકપાલે ખિત્તમંસપેસિ વિય, અપરિચ્ચાગપચ્ચુપટ્ઠાનો તેલઞ્જનરાગો વિય, સંયોજનિયધમ્મેસુ અસ્સાદદસ્સનપદટ્ઠાનો. સો તણ્હાનદીભાવેન વડ્ઢમાનો, સીઘસોતા નદી વિય મહાસમુદ્દં, અપાયમેવ ગહેત્વા ગચ્છતીતિ દટ્ઠબ્બો.

મોહો ચિત્તસ્સ અન્ધભાવલક્ખણો અઞ્ઞાણલક્ખણો વા, અસમ્પટિવેધરસો આરમ્મણસભાવચ્છાદનરસો વા, અસમ્માપટિપત્તિપચ્ચુપટ્ઠાનો અન્ધકારપચ્ચુપટ્ઠાનો વા, અયોનિસોમનસિકારપદટ્ઠાનો. સબ્બાકુસલાનં મૂલન્તિ દટ્ઠબ્બો.

અભિજ્ઝાયન્તિ તાય, સયં વા અભિજ્ઝાયતિ, અભિજ્ઝાયનમત્તમેવ વા એસાતિ અભિજ્ઝા. સા પરસમ્પત્તીનં સકકરણઇચ્છાલક્ખણા, તેનાકારેન એસનભાવરસા, પરસમ્પત્તિ-અભિમુખભાવપચ્ચુપટ્ઠાના, પરસમ્પત્તીસુ અભિરતિપદટ્ઠાના. પરસમ્પત્તિઅભિમુખા એવ હિ સા ઉપટ્ઠહતિ. તાસુ ચ અભિરતિયા સતિ પવત્તતિ, પરસમ્પત્તીસુ ચેતસો હત્થપ્પસારોવિયાતિ દટ્ઠબ્બા.

સમથો હોતીતિઆદીસુ અઞ્ઞેસુ કિચ્ચેસુ વિક્ખેપસમનતો સમથો. અકુસલપ્પવત્તિયં ચિત્તં પગ્ગણ્હાતીતિ પગ્ગાહો. ન વિક્ખિપતીતિ અવિક્ખેપો.

ઇમસ્મિં ચિત્તે સદ્ધા, સતિ, પઞ્ઞા, છ યુગળકાનીતિ ઇમે ધમ્મા ન ગહિતા. કસ્મા? અસ્સદ્ધિયચિત્તે પસાદો નામ નત્થિ. તસ્મા તાવ સદ્ધા ન ગહિતા. કિં પન દિટ્ઠિગતિકા અત્તનો અત્તનો સત્થારાનં ન સદ્દહન્તીતિ? સદ્દહન્તિ. સા પન સદ્ધા નામ ન હોતિ, વચનસમ્પટિચ્છનમત્તમેવેતં. અત્થતો અનુપપરિક્ખા વા હોતિ, દિટ્ઠિ વા. અસતિયચિત્તે પન સતિ નત્થીતિ ન ગહિતા. કિં દિટ્ઠિગતિકા અત્તના કતકમ્મં ન સરન્તીતિ? સરન્તિ. સા પન સતિ નામ ન હોતિ. કેવલં તેનાકારેન અકુસલચિત્તપ્પવત્તિ. તસ્મા સતિ ન ગહિતા. અથ કસ્મા ‘‘મિચ્છાસતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૩૩; સં. નિ. ૫.૧) સુત્તન્તે વુત્તા? સા પન અકુસલક્ખન્ધાનં સતિવિરહિતત્તા સતિપટિપક્ખત્તા ચ મિચ્છામગ્ગમિચ્છત્તાનં પૂરણત્થં તત્થ પરિયાયેન દેસના કતા. નિપ્પરિયાયેન પનેસા નત્થિ. તસ્મા ન ગહિતા. અન્ધબાલચિત્તે પન પઞ્ઞા નત્થીતિ ન ગહિતા. કિં દિટ્ઠિગતિકાનં વઞ્ચનાપઞ્ઞા નત્થીતિ? અત્થિ. ન પનેસા પઞ્ઞા, માયા નામેસા હોતિ. સા અત્થતો તણ્હાવ. ઇદં પન ચિત્તં સદરથં ગરુકં ભારિયં કક્ખળં થદ્ધં અકમ્મઞ્ઞં ગિલાનં વઙ્કં કુટિલં. તસ્મા પસ્સદ્ધાદીનિ છ યુગળકાનિ ન ગહિતાનિ.

એત્તાવતા પદપટિપાટિયા ચિત્તઙ્ગવસેન પાળિઆરુળ્હાનિ દ્વત્તિંસ પદાનિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ યેવાપનકધમ્મે દસ્સેતું યે વા પન તસ્મિં સમયેતિઆદિમાહ. તત્થ સબ્બેસુપિ અકુસલચિત્તેસુ છન્દો અધિમોક્ખો મનસિકારો માનો ઇસ્સા મચ્છરિયં થિનં મિદ્ધં ઉદ્ધચ્ચં કુક્કુચ્ચન્તિ ઇમે દસેવ યેવાપનકા હોન્તિ ધમ્મા, સુત્તાગતા, સુત્તપદેસુ દિસ્સરેતિ વુત્તા. ઇમસ્મિં પન ચિત્તે છન્દો અધિમોક્ખો મનસિકારો ઉદ્ધચ્ચન્તિ ઇમે અપણ્ણકઙ્ગસઙ્ખાતા ચત્તારોવ યેવાપનકા હોન્તિ.

તત્થ છન્દાદયો હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. કેવલઞ્હિ તે કુસલા, ઇમે અકુસલા. ઇતરં પન ઉદ્ધતસ્સ ભાવો ‘ઉદ્ધચ્ચં’. તં ચેતસો અવૂપસમલક્ખણં વાતાભિઘાતચલજલં વિય, અનવટ્ઠાનરસં વાતાભિઘાતચલધજપટાકા વિય, ભન્તત્તપચ્ચુપટ્ઠાનં પાસાણાભિઘાતસમુદ્ધતભસ્મા વિય, ચેતસો અવૂપસમે અયોનિસોમનસિકારપદટ્ઠાનં. ચિત્તવિક્ખેપોતિ દટ્ઠબ્બં.

ઇતિ ફસ્સાદીનિ દ્વત્તિંસ, યેવાપનકવસેન વુત્તાનિ ચત્તારીતિ સબ્બાનિપિ ઇમસ્મિં ધમ્મુદ્દેસવારે છત્તિંસ ધમ્મપદાનિ ભવન્તિ. ચત્તારિ અપણ્ણકઙ્ગાનિ હાપેત્વા પાળિયં આગતાનિ દ્વત્તિંસમેવ. અગ્ગહિતગ્ગહણેન પનેત્થ ફસ્સપઞ્ચકં, વિતક્કો વિચારો પીતિ ચિત્તસ્સેકગ્ગતા વીરિયિન્દ્રિયં જીવિતિન્દ્રિયં મિચ્છાદિટ્ઠિ અહિરિકં અનોત્તપ્પં લોભો મોહોતિ સોળસ ધમ્મા હોન્તિ.

તેસુ સોળસસુ સત્ત ધમ્મા અવિભત્તિકા નવ સવિભત્તિકા હોન્તિ. કતમે સત્ત? ફસ્સો સઞ્ઞા ચેતના વિચારો પીતિ જીવિતિન્દ્રિયં મોહોતિ ઇમે સત્ત અવિભત્તિકા. વેદના ચિત્તં વિતક્કો ચિત્તસ્સેકગ્ગતા વીરિયિન્દ્રિયં મિચ્છાદિટ્ઠિ અહિરિકં અનોત્તપ્પં લોભોતિ ઇમે નવ સવિભત્તિકા.

તેસુ છ ધમ્મા દ્વીસુ ઠાનેસુ વિભત્તા, એકો તીસુ, એકો ચતૂસુ, એકો છસુ. કથં? ચિત્તં વિતક્કો મિચ્છાદિટ્ઠિ અહિરિકં અનોત્તપ્પં લોભોતિ ઇમે છ દ્વીસુ ઠાનેસુ વિભત્તા. તેસુ હિ ચિત્તં તાવ ફસ્સપઞ્ચકં પત્વા ચિત્તં હોતીતિ વુત્તં, ઇન્દ્રિયાનિ પત્વા મનિન્દ્રિયન્તિ. વિતક્કો ઝાનઙ્ગાનિ પત્વા વિતક્કો હોતીતિ વુત્તો, મગ્ગઙ્ગાનિ પત્વા મિચ્છાસઙ્કપ્પોતિ. મિચ્છાદિટ્ઠિ મગ્ગઙ્ગેસુપિ કમ્મપથેસુપિ મિચ્છાદિટ્ઠિયેવ. અહિરિકં બલાનિ પત્વા અહિરિકબલં હોતીતિ વુત્તં, લોકનાસકદુકં પત્વા અહિરિકન્તિ. અનોત્તપ્પેપિ એસેવ નયો. લોભો મૂલં પત્વા લોભો હોતીતિ વુત્તો. કમ્મપથં પત્વા અભિજ્ઝાતિ. ઇમે છ દ્વીસુ ઠાનેસુ વિભત્તા.

વેદના પન ફસ્સપઞ્ચકં પત્વા વેદના હોતીતિ વુત્તા, ઝાનઙ્ગાનિ પત્વા સુખન્તિ, ઇન્દ્રિયાનિ પત્વા સોમનસ્સિન્દ્રિયન્તિ. એવં એકોવ ધમ્મો તીસુ ઠાનેસુ વિભત્તો.

વીરિયં પન ઇન્દ્રિયાનિ પત્વા વીરિયિન્દ્રિયં હોતીતિ વુત્તં, મગ્ગઙ્ગાનિ પત્વા મિચ્છાવાયામો હોતીતિ, બલાનિ પત્વા વીરિયબલન્તિ, પિટ્ઠિદુકં પત્વા પગ્ગાહો હોતીતિ. એવં અયં એકો ધમ્મો ચતૂસુ ઠાનેસુ વિભત્તો.

સમાધિ પન ઝાનઙ્ગાનિ પત્વા ચિત્તસ્સેકગ્ગતા હોતીતિ વુત્તો, ઇન્દ્રિયાનિ પત્વા સમાધિન્દ્રિયન્તિ, મગ્ગઙ્ગાનિ પત્વા મિચ્છાસમાધીતિ, બલાનિ પત્વા સમાધિબલન્તિ, પિટ્ઠિદુકં પત્વા દુતિયદુકે એકકવસેનેવ સમથોતિ, તતિયે અવિક્ખેપોતિ. એવમયં એકો ધમ્મો છસુ ઠાનેસુ વિભત્તો.

સબ્બેપિ પનેતે ધમ્મા ફસ્સપઞ્ચકવસેન ઝાનઙ્ગવસેન ઇન્દ્રિયવસેન મગ્ગઙ્ગવસેન બલવસેન મૂલવસેન કમ્મપથવસેન લોકનાસકવસેન પિટ્ઠિદુકવસેનાતિ નવ રાસયો હોન્તિ. તત્થ યં વત્તબ્બં તં પઠમકુસલચિત્તનિદ્દેસે વુત્તમેવાતિ.

ધમ્મુદ્દેસવારકથા નિટ્ઠિતા.