નિદ્દેસવારકથા

૩૭૫. નિદ્દેસવારે ચિત્તસ્સેકગ્ગતાનિદ્દેસે તાવ સણ્ઠિતિ અવટ્ઠિતીતિ. ઇદં દ્વયં ઠિતિવેવચનમેવ. યં પન કુસલનિદ્દેસે ‘આરમ્મણં ઓગાહેત્વા અનુપવિસિત્વા તિટ્ઠતીતિ અવટ્ઠિતી’તિ વુત્તં, તં ઇધ ન લબ્ભતિ. અકુસલસ્મિઞ્હિ દુબ્બલા ચિત્તસ્સેકગ્ગતાતિ હેટ્ઠા દીપિતમેવ.

૩૮૪. ઉદ્ધચ્ચવિચિકિચ્છાવસેન પવત્તસ્સ વિસાહારસ્સ પટિપક્ખતો અવિસાહારોતિ એવરૂપોપિ અત્થો ઇધ ન લબ્ભતિ. સહજાતધમ્મે પન ન વિસાહરતીતિ અવિસાહારો. ન વિક્ખિપતીતિ અવિક્ખેપો. અકુસલચિત્તેકગ્ગતાવસેન અવિસાહટસ્સ માનસસ્સ ભાવો અવિસાહટમાનસતા. સહજાતધમ્મેસુ ન કમ્પતીતિ સમાધિબલં. અયાથાવસમાધાનતો મિચ્છાસમાધીતિ એવમિધ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

૩૮૫. વીરિયિન્દ્રિયનિદ્દેસે યો હેટ્ઠા ‘નિક્કમો ચેસો કામાનં પનુદનાયા’તિઆદિ નયો વુત્તો, સો ઇધ ન લબ્ભતિ. સહજાતધમ્મેસુ અકમ્પનટ્ઠેનેવ વીરિયબલં વેદિતબ્બં.

૩૮૬. મિચ્છાદિટ્ઠિનિદ્દેસે અયાથાવદસ્સનટ્ઠેન મિચ્છાદિટ્ઠિ. દિટ્ઠીસુ ગતં ઇદં દસ્સનં, દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિઅન્તોગતત્તાતિ દિટ્ઠિગતં. હેટ્ઠાપિસ્સ અત્થો વુત્તોયેવ. દિટ્ઠિયેવ દુરતિક્કમનટ્ઠેન દિટ્ઠિગહનં, તિણગહનવનગહનપબ્બતગહનાનિ વિય. દિટ્ઠિયેવ સાસઙ્કસપ્પટિભયટ્ઠેન દિટ્ઠિકન્તારો, ચોરકન્તારવાળકન્તારમરુકન્તારનિરુદકકન્તારદુબ્ભિક્ખકન્તારા વિય. સમ્માદિટ્ઠિયા વિનિવિજ્ઝનટ્ઠેન વિલોમનટ્ઠેન ચ દિટ્ઠિવિસૂકાયિકં. મિચ્છાદસ્સનઞ્હિ ઉપ્પજ્જમાનં સમ્માદસ્સનં વિનિવિજ્ઝતિ ચેવ વિલોમેતિ ચ. કદાચિ સસ્સતસ્સ કદાચિ ઉચ્છેદસ્સ ગહણતો દિટ્ઠિયા વિરૂપં ફન્દિતન્તિ દિટ્ઠિવિપ્ફન્દિતં. દિટ્ઠિગતિકો હિ એકસ્મિં પતિટ્ઠાતું ન સક્કોતિ, કદાચિ સસ્સતં અનુપતતિ કદાચિ ઉચ્છેદં. દિટ્ઠિયેવ બન્ધનટ્ઠેન સંયોજનન્તિ દિટ્ઠિસંયોજનં.

સુસુમારાદયો વિય પુરિસં, આરમ્મણં દળ્હં ગણ્હાતીતિ ગાહો. પતિટ્ઠહનતો પતિટ્ઠાહો. અયઞ્હિ બલવપ્પવત્તિભાવેન પતિટ્ઠહિત્વા ગણ્હાતિ. નિચ્ચાદિવસેન અભિનિવિસતીતિ અભિનિવેસો. ધમ્મસભાવં અતિક્કમિત્વા નિચ્ચાદિવસેન પરતો આમસતીતિ પરામાસો. અનત્થાવહત્તા કુચ્છિતો મગ્ગો, કુચ્છિતાનં વા અપાયાનં મગ્ગોતિ કુમ્મગ્ગો. અયાથાવપથતો મિચ્છાપથો. યથા હિ દિસામૂળ્હેન અયં અસુકગામસ્સ નામ પથોતિ ગહિતોપિ તં ગામં ન સમ્પાપેતિ, એવં દિટ્ઠિગતિકેન સુગતિપથોતિ ગહિતાપિ દિટ્ઠિ સુગતિં ન પાપેતીતિ અયાથાવપથતો, મિચ્છાપથો. મિચ્છાસભાવતો મિચ્છત્તં. તત્થેવ પરિબ્ભમનતો તરન્તિ એત્થ બાલાતિ તિત્થં. તિત્થઞ્ચ તં અનત્થાનઞ્ચ આયતનન્તિ તિત્થાયતનં. તિત્થિયાનં વા સઞ્જાતિદેસટ્ઠેન નિવાસઠાનટ્ઠેન ચ આયતનન્તિપિ તિત્થાયતનં. વિપરિયેસભૂતો ગાહો, વિપરિયેસતો વા ગાહોતિ વિપરિયેસગ્ગાહો; વિપલ્લત્થ ગાહોતિ અત્થો.

૩૮૭-૩૮૮. અહિરિકાનોત્તપ્પનિદ્દેસેસુ હિરોત્તપ્પનિદ્દેસવિપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો. સહજાતધમ્મેસુ પન અકમ્પનટ્ઠેનેવ અહિરિકબલં અનોત્તપ્પબલઞ્ચ વેદિતબ્બં.

૩૮૯. લોભમોહનિદ્દેસેસુ લુબ્ભતીતિ લોભો. લુબ્ભનાતિ લુબ્ભનાકારો. લોભસમ્પયુત્તચિત્તં, પુગ્ગલો વા લુબ્ભિતો; લુબ્ભિતસ્સ ભાવો લુબ્ભિતત્તં. સારજ્જતીતિ સારાગો. સારજ્જનાકારો સારજ્જના. સારજ્જિતસ્સ ભાવો સારજ્જિતત્તં. અભિજ્ઝાયનટ્ઠેન અભિજ્ઝા. પુન ‘લોભ’-વચને કારણં વુત્તમેવ. અકુસલઞ્ચ તં મૂલઞ્ચ અકુસલાનં વા મૂલન્તિ અકુસલમૂલં.

૩૯૦. ઞાણદસ્સનપટિપક્ખતો અઞ્ઞાણં અદસ્સનં. અભિમુખો હુત્વા ધમ્મેન ન સમેતિ, ન સમાગચ્છતીતિ અનભિસમયો. અનુરૂપતો ધમ્મે બુજ્ઝતીતિ અનુબોધો. તપ્પટિપક્ખતાય અનનુબોધો. અનિચ્ચાદીહિ સદ્ધિં યોજેત્વા ન બુજ્ઝતીતિ અસમ્બોધો. અસન્તં અસમઞ્ચ બુજ્ઝતીતિપિ અસમ્બોધો. ચતુસચ્ચધમ્મં નપ્પટિવિજ્ઝતીતિ અપ્પટિવેધો. રૂપાદીસુ એકધમ્મમ્પિ અનિચ્ચાદિસામઞ્ઞતો ન સઙ્ગણ્હાતીતિ અસંગાહના. તમેવ ધમ્મં ન પરિયોગાહતીતિ અપરિયોગાહના. ન સમં પેક્ખતીતિ અસમપેક્ખણા. ધમ્માનં સભાવં પતિ ન અપેક્ખતીતિ અપચ્ચવેક્ખણા.

કુસલાકુસલકમ્મેસુ વિપરીતવુત્તિયા સભાવગ્ગહણાભાવેન વા એકમ્પિ કમ્મં એતસ્સ પચ્ચક્ખં નત્થિ, સયં વા કસ્સચિ કમ્મસ્સ પચ્ચક્ખકરણં નામ ન હોતીતિ અપ્પચ્ચક્ખકમ્મં. યં એતસ્મિં અનુપ્પજ્જમાને ચિત્તસન્તાનં મેજ્ઝં ભવેય્ય, સુચિ, વોદાનં, તં દુટ્ઠં મેજ્ઝં ઇમિનાતિ દુમ્મેજ્ઝં. બાલાનં ભાવોતિ બાલ્યં. મુય્હતીતિ મોહો. બલવતરો મોહો પમોહો. સમન્તતો મુય્હતીતિ સમ્મોહો. વિજ્જાય પટિપક્ખભાવતો ન વિજ્જાતિ અવિજ્જા. ઓઘયોગત્થો વુત્તોયેવ. થામગતટ્ઠેન અનુસેતીતિ અનુસયો. ચિત્તં પરિયુટ્ઠાતિ, અભિભવતીતિ પરિયુટ્ઠાનં. હિતગ્ગહણાભાવેન હિતાભિમુખં ગન્તું ન સક્કોતિ, અઞ્ઞદત્થુ લઙ્ગતિયેવાતિ લઙ્ગી; ખઞ્જતીતિ અત્થો. દુરુગ્ઘાટનટ્ઠેન વા લઙ્ગી. યથા હિ મહાપલિઘસઙ્ખાતા લઙ્ગી દુરુગ્ઘાટા હોતિ, એવમયમ્પિ લઙ્ગી વિયાતિ લઙ્ગી. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ. સઙ્ગહવારસુઞ્ઞતવારાપિ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ અત્થતો વેદિતબ્બાતિ.

દુતિયચિત્તં

૩૯૯. દુતિયચિત્તે સસઙ્ખારેનાતિ પદં વિસેસં. તમ્પિ હેટ્ઠા વુત્તત્થમેવ. ઇદં પન ચિત્તં કિઞ્ચાપિ છસુ આરમ્મણેસુ સોમનસ્સિતસ્સ લોભં ઉપ્પાદેત્વા ‘સત્તો સત્તો’તિઆદિના નયેન પરામસન્તસ્સ ઉપ્પજ્જતિ, તથાપિ સસઙ્ખારિકત્તા સપ્પયોગેન સઉપાયેન ઉપ્પજ્જનતો – યદા કુલપુત્તો મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ કુલસ્સ કુમારિકં પત્થેતિ. તે ચ ‘અઞ્ઞદિટ્ઠિકા તુમ્હે’તિ કુમારિકં ન દેન્તિ. અથઞ્ઞે ઞાતકા ‘યં તુમ્હે કરોથ તમેવાયં કરિસ્સતી’તિ દાપેન્તિ. સો તેહિ સદ્ધિં તિત્થિયે ઉપસઙ્કમતિ. આદિતોવ વેમતિકો હોતિ. ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે એતેસં કિરિયા મનાપાતિ લદ્ધિં રોચેતિ, દિટ્ઠિં ગણ્હાતિ – એવરૂપે કાલે ઇદં લબ્ભતીતિ વેદિતબ્બં.

યેવાપનકેસુ પનેત્થ થિનમિદ્ધં અધિકં. તત્થ થિનનતા ‘થિનં’. મિદ્ધનતા ‘મિદ્ધં’; અનુસ્સાહસંહનનતા અસત્તિવિઘાતો ચાતિ અત્થો. થિનઞ્ચ મિદ્ધઞ્ચ થિનમિદ્ધં. તત્થ થિનં અનુસ્સાહલક્ખણં, વીરિયવિનોદનરસં, સંસીદનપચ્ચુપટ્ઠાનં. મિદ્ધં અકમ્મઞ્ઞતાલક્ખણં, ઓનહનરસં, લીનભાવપચ્ચુપટ્ઠાનં પચલાયિકાનિદ્દાપચ્ચુપટ્ઠાનં વા. ઉભયમ્પિ અરતિતન્દીવિજમ્ભિતાદીસુ અયોનિસોમનસિકારપદટ્ઠાનન્તિ.

તતિયચિત્તં

૪૦૦. તતિયં છસુ આરમ્મણેસુ સોમનસ્સિતસ્સ લોભં ઉપ્પાદેત્વા ‘સત્તો સત્તો’તિઆદિના નયેન અપરામસન્તસ્સ નારાયણવિરાજનમલ્લયુદ્ધનટસમજ્જાદીનિ પસ્સતો મનાપિયસદ્દસવનાદિપસુતસ્સ વા ઉપ્પજ્જતિ. ઇધ માનેન સદ્ધિં પઞ્ચ અપણ્ણકઙ્ગાનિ હોન્તિ. તત્થ મઞ્ઞતીતિ ‘માનો’. સો ઉન્નતિલક્ખણો, સમ્પગ્ગહરસો, કેતુકમ્યતાપચ્ચુપટ્ઠાનો, દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તલોભપદટ્ઠાનો, ઉમ્માદો વિય દટ્ઠબ્બોતિ.

ચતુત્થચિત્તં

૪૦૨. ચતુત્થં વુત્તપ્પકારેસુ એવ ઠાનેસુ યદા સીસે ખેળં ખિપન્તિ, પાદપંસું ઓકિરન્તિ, તદા તસ્સ પરિહરણત્થં સઉસ્સાહેન અન્તરન્તરા ઓલોકેન્તાનં રાજનાટકેસુ નિક્ખન્તેસુ ઉસ્સારણાય વત્તમાનાય તેન તેન છિદ્દેન ઓલોકેન્તાનઞ્ચાતિ એવમાદીસુ ઠાનેસુ ઉપ્પજ્જતિ. ઇધ પન થિનમિદ્ધેહિ સદ્ધિં સત્ત યેવાપનકા હોન્તિ. ઉભયત્થાપિ મિચ્છાદિટ્ઠિ પરિહાયતિ. તં ઠપેત્વા સેસાનં વસેન ધમ્મગણના વેદિતબ્બાતિ.

પઞ્ચમચિત્તં

૪૦૩. પઞ્ચમં છસુ આરમ્મણેસુ વેદનાવસેન મજ્ઝત્તસ્સ લોભં ઉપ્પાદેત્વા ‘સત્તો સત્તો’તિઆદિના નયેન પરામસન્તસ્સ ઉપ્પજ્જતિ. સોમનસ્સટ્ઠાને પનેત્થ ઉપેક્ખાવેદના હોતિ, પીતિપદં પરિહાયતિ. સેસં સબ્બં પઠમચિત્તસદિસમેવ.

છટ્ઠચિત્તાદિ

૪૦૯-૪૧૨. છટ્ઠસત્તમટ્ઠમાનિપિ વેદનં પરિવત્તેત્વા પીતિપદઞ્ચ હાપેત્વા દુતિયતતિયચતુત્થેસુ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ. ઇમેસુ અટ્ઠસુ લોભસહગતચિત્તેસુ સહજાતાધિપતિ આરમ્મણાધિપતીતિ દ્વેપિ અધિપતયો લબ્ભન્તિ.

નવમચિત્તં

૪૧૩. નવમં છસુ આરમ્મણેસુ દોમનસ્સિતસ્સ પટિઘં ઉપ્પાદયતો ઉપ્પજ્જતિ. તસ્સ સમયવવત્થાનવારે તાવ દુટ્ઠુ મનો, હીનવેદનત્તા વા કુચ્છિતં મનોતિ દુમ્મનો; દુમ્મનસ્સ ભાવો દોમનસ્સં. તેન સહગતન્તિ દોમનસ્સસહગતં. અસમ્પિયાયનભાવેન આરમ્મણસ્મિં પટિહઞ્ઞતીતિ પટિઘં. તેન સમ્પયુત્તન્તિ પટિઘસમ્પયુત્તં.

ધમ્મુદ્દેસે તીસુપિ ઠાનેસુ દોમનસ્સવેદનાવ આગતા. તત્થ વેદનાપદં વુત્તમેવ. તથા દુક્ખદોમનસ્સપદાનિ લક્ખણાદિતો પન અનિટ્ઠારમ્મણાનુભવનલક્ખણં દોમનસ્સં, યથાતથા વા અનિટ્ઠાકારસમ્ભોગરસં, ચેતસિકાબાધપચ્ચુપટ્ઠાનં, એકન્તેનેવ હદયવત્થુપદટ્ઠાનં.

મૂલકમ્મપથેસુ યથા પુરિમચિત્તેસુ લોભો હોતિ, અભિજ્ઝા હોતીતિ આગતં, એવં દોસો હોતિ, બ્યાપાદો હોતીતિ વુત્તં. તત્થ દુસ્સન્તિ તેન, સયં વા દુસ્સતિ, દુસ્સનમત્તમેવ વા તન્તિ દોસો સો ચણ્ડિક્કલક્ખણો પહટાસિવિસો વિય, વિસપ્પનરસો વિસનિપાતો વિય, અત્તનો નિસ્સયદહનરસો વા દાવગ્ગિ વિય, દુસ્સનપચ્ચુપટ્ઠાનો લદ્ધોકાસો વિય સપત્તો, આઘાતવત્થુપદટ્ઠાનો વિસસંસટ્ઠપૂતિમુત્તં વિય દટ્ઠબ્બો.

બ્યાપજ્જતિ તેન ચિત્તં, પૂતિભાવં ઉપગચ્છતિ, બ્યાપાદયતિ વા વિનયાચારરૂપસમ્પત્તિહિતસુખાદીનીતિ બ્યાપાદો. અત્થતો પનેસ દોસોયેવ. ઇધ પદપટિપાટિયા એકૂનતિંસ પદાનિ હોન્તિ. અગ્ગહિતગ્ગહણેન ચુદ્દસ. તેસં વસેન સવિભત્તિકાવિભત્તિકરાસિભેદો વેદિતબ્બો.

યેવાપનકેસુ છન્દાધિમોક્ખમનસિકારઉદ્ધચ્ચાનિ નિયતાનિ. ઇસ્સામચ્છરિયકુક્કુચ્ચેસુ પન અઞ્ઞતરેન સદ્ધિં પઞ્ચ પઞ્ચ હુત્વાપિ ઉપ્પજ્જન્તિ. એવમેપિ તયો ધમ્મા અનિયતયેવાપનકા નામ. તેસુ ઇસ્સતીતિ ‘ઇસ્સા’. સા પરસમ્પત્તીનં ઉસૂયનલક્ખણા, તત્થેવ અનભિરતિરસા, તતો વિમુખભાવપચ્ચુપટ્ઠાના, પરસમ્પત્તિપદટ્ઠાના. સંયોજનન્તિ દટ્ઠબ્બા. મચ્છેરભાવો ‘મચ્છરિયં’. તં લદ્ધાનં વા લભિતબ્બાનં વા અત્તનો સમ્પત્તીનં નિગૂહનલક્ખણં, તાસંયેવ પરેહિ સાધારણભાવઅક્ખમનરસં, સઙ્કોચનપચ્ચુપટ્ઠાનં કટુકઞ્ચુકતાપચ્ચુપટ્ઠાનં વા, અત્તસમ્પત્તિપદટ્ઠાનં. ચેતસો વિરૂપભાવોતિ દટ્ઠબ્બં. કુચ્છિતં કતં કુકતં. તસ્સ ભાવો ‘કુક્કુચ્ચં’. તં પચ્છાનુતાપલક્ખણં, કતાકતાનુસોચનરસં, વિપ્પટિસારપચ્ચુપટ્ઠાનં, કતાકતપદટ્ઠાનં. દાસબ્યં વિય દટ્ઠબ્બં. અયં તાવ ઉદ્દેસવારે વિસેસો.

૪૧૫. નિદ્દેસવારે વેદનાનિદ્દેસે અસાતં સાતપટિપક્ખવસેન વેદિતબ્બં.

૪૧૮. દોસનિદ્દેસે દુસ્સતીતિ દોસો. દુસ્સનાતિ દુસ્સનાકારો. દુસ્સિતત્તન્તિ દુસ્સિતભાવો. પકતિભાવવિજહનટ્ઠેન બ્યાપજ્જનં બ્યાપત્તિ. બ્યાપજ્જનાતિ બ્યાપજ્જનાકારો. વિરુજ્ઝતીતિ વિરોધો. પુનપ્પુનં વિરુજ્ઝતીતિ પટિવિરોધો. વિરુદ્ધાકારપટિવિરુદ્ધાકારવસેન વા ઇદં વુત્તં. ચણ્ડિકો વુચ્ચતિ ચણ્ડો, થદ્ધપુગ્ગલો; તસ્સ ભાવો ચણ્ડિક્કં. ન એતેન સુરોપિતં વચનં હોતિ, દુરુત્તં અપરિપુણ્ણમેવ હોતીતિ અસુરોપો. કુદ્ધકાલે હિ પરિપુણ્ણવચનં નામ નત્થિ. સચેપિ કસ્સચિ હોતિ તં અપ્પમાણં. અપરે પન અસ્સુજનનટ્ઠેન અસ્સુરોપનતો અસ્સુરોપોતિ વદન્તિ. તં અકારણં, સોમનસ્સસ્સાપિ અસ્સુજનનતો. હેટ્ઠા વુત્તઅત્તમનતાપટિપક્ખતો ન અત્તમનતાતિ અનત્તમનતા. સા પન યસ્મા ચિત્તસ્સેવ, ન સત્તસ્સ, તસ્મા ચિત્તસ્સાતિ વુત્તં. સેસમેત્થ સઙ્ગહસુઞ્ઞતવારેસુ ચ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બન્તિ.

દસમચિત્તં

૪૨૧. દસમં સસઙ્ખારત્તા પરેહિ ઉસ્સાહિતસ્સ વા, પરેસં વા અપરાધં સારિતસ્સ, સયમેવ વા પરેસં અપરાધં અનુસ્સરિત્વા કુજ્ઝમાનસ્સ ઉપ્પજ્જતિ.

ઇધાપિ પદપટિપાટિયા એકૂનતિંસ, અગ્ગહિતગ્ગહણેન ચ ચુદ્દસેવ પદાનિ હોન્તિ. યેવાપનકેસુ પન થિનમિદ્ધમ્પિ લબ્ભતિ. તસ્મા એત્થ વિના ઇસ્સામચ્છરિયકુક્કુચ્ચેહિ ચત્તારિ અપણ્ણકઙ્ગાનિ થિનમિદ્ધન્તિ ઇમે છ ઇસ્સાદીનં ઉપ્પત્તિકાલે તેસુ અઞ્ઞતરેન સદ્ધિં સત્ત યેવાપનકા એકક્ખણે ઉપ્પજ્જન્તિ. સેસં સબ્બં સબ્બવારેસુ નવમસદિસમેવ. ઇમેસુ પન દ્વીસુ દોમનસ્સચિત્તેસુ સહજાતાધિપતિયેવ લબ્ભતિ, ન આરમ્મણાધિપતિ. ન હિ કુદ્ધો કિઞ્ચિ ગરું કરોતીતિ.

એકાદસમચિત્તં

૪૨૨. એકાદસમં છસુ આરમ્મણેસુ વેદનાવસેન મજ્ઝત્તસ્સ કઙ્ખાપવત્તિકાલે ઉપ્પજ્જતિ. તસ્સ સમયવવત્થાને વિચિકિચ્છાસમ્પયુત્તન્તિ પદં અપુબ્બં. તસ્સત્થો – વિચિકિચ્છાય સમ્પયુત્તન્તિ વિચિકિચ્છાસમ્પયુત્તં. ધમ્મુદ્દેસે ‘વિચિકિચ્છા હોતી’તિ પદમેવ વિસેસો. તત્થ વિગતા ચિકિચ્છાતિ વિચિકિચ્છા. સભાવં વા વિચિનન્તો એતાય કિચ્છતિ કિલમતીતિ વિચિકિચ્છા. સા સંસયલક્ખણા, કમ્પનરસા, અનિચ્છયપચ્ચુપટ્ઠાના અનેકંસગાહપચ્ચુપટ્ઠાના વા, અયોનિસોમનસિકારપદટ્ઠાના. પટિપત્તિઅન્તરાયકરાતિ દટ્ઠબ્બા.

ઇધ પદપટિપાટિયા તેવીસતિ પદાનિ હોન્તિ. અગ્ગહિતગ્ગહણેન ચુદ્દસ. તેસં વસેન સવિભત્તિકાવિભત્તિકરાસિવિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. મનસિકારો ઉદ્ધચ્ચન્તિ દ્વેયેવ યેવાપનકા.

૪૨૪. નિદ્દેસવારસ્સ ચિત્તસ્સેકગ્ગતાનિદ્દેસે યસ્મા ઇદં દુબ્બલં ચિત્તં પવત્તિટ્ઠિતિમત્તકમેવેત્થ હોતિ, તસ્મા ‘સણ્ઠિતી’તિઆદીનિ અવત્વા ચિત્તસ્સ ‘ઠિતી’તિ એકમેવ પદં વુત્તં. તેનેવ ચ કારણેન ઉદ્દેસવારેપિ ‘સમાધિન્દ્રિય’ન્તિઆદિ ન વુત્તં.

૪૨૫. વિચિકિચ્છાનિદ્દેસે કઙ્ખનવસેન કઙ્ખા. કઙ્ખાય આયનાતિ કઙ્ખાયના. પુરિમકઙ્ખા હિ ઉત્તરકઙ્ખં આનેતિ નામ. આકારવસેન વા એતં વુત્તં. કઙ્ખાસમઙ્ગિચિત્તં કઙ્ખાય આયિતત્તા કઙ્ખાયિતં નામ. તસ્સ ભાવો કઙ્ખાયિતત્તં. વિમતીતિ નમતિ. વિચિકિચ્છા વુત્તત્થા એવ. કમ્પનટ્ઠેન દ્વિધા એળયતીતિ દ્વેળ્હકં. પટિપત્તિનિવારણેન દ્વિધાપથો વિયાતિ દ્વેધાપથો. ‘નિચ્ચં નુ ખો ઇદં, અનિચ્ચં નુ ખો’તિઆદિપવત્તિયા એકસ્મિં આકારે સણ્ઠાતું અસમત્થતાય સમન્તતો સેતીતિ સંસયો. એકંસં ગહેતું અસમત્થતાય ન એકંસગ્ગાહોતિ અનેકંસગ્ગાહો. નિચ્છેતું અસક્કોન્તી આરમ્મણતો ઓસક્કતીતિ આસપ્પના. ઓગાહિતું અસક્કોન્તી પરિસમન્તતો સપ્પતીતિ પરિસપ્પના. પરિયોગાહિતું અસમત્થતાય અપરિયોગાહના. નિચ્છયવસેન આરમ્મણે પવત્તિતું અસમત્થતાય થમ્ભિતત્તં; ચિત્તસ્સ થદ્ધભાવોતિ અત્થો. વિચિકિચ્છા હિ ઉપ્પજ્જિત્વા ચિત્તં થદ્ધં કરોતિ. યસ્મા પનેસા ઉપ્પજ્જમાના આરમ્મણં ગહેત્વા મનં વિલિખન્તી વિય, તસ્મા મનોવિલેખોતિ વુત્તા. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવ.

દ્વાદસમચિત્તં

૪૨૭. દ્વાદસમસ્સ સમયવવત્થાને ઉદ્ધચ્ચેન સમ્પયુત્તન્તિ ઉદ્ધચ્ચસમ્પયુત્તં. ઇદઞ્હિ ચિત્તં છસુ આરમ્મણેસુ વેદનાવસેન મજ્ઝત્તં હુત્વા ઉદ્ધતં હોતિ. ઇધ ધમ્મુદ્દેસે ‘વિચિકિચ્છા’-ઠાને ‘ઉદ્ધચ્ચં હોતી’તિ આગતં. પદપટિપાટિયા અટ્ઠવીસતિ પદાનિ હોન્તિ. અગ્ગહિતગ્ગહણેન ચુદ્દસ. તેસં વસેન સવિભત્તિકાવિભત્તિકરાસિવિધાનં વેદિતબ્બં. અધિમોક્ખો મનસિકારોતિ દ્વેયેવ યેવાપનકા.

૪૨૯. નિદ્દેસવારસ્સ ઉદ્ધચ્ચનિદ્દેસે ચિત્તસ્સાતિ ન સત્તસ્સ, ન પોસસ્સ. ઉદ્ધચ્ચન્તિ ઉદ્ધતાકારો. ન વૂપસમોતિ અવૂપસમો. ચેતો વિક્ખિપતીતિ ચેતસોવિક્ખેપો. ભન્તત્તં ચિત્તસ્સાતિ ચિત્તસ્સ ભન્તભાવો, ભન્તયાનભન્તગોણાદીનિ વિય. ઇમિના એકારમ્મણસ્મિંયેવ વિપ્ફન્દનં કથિતં. ઉદ્ધચ્ચઞ્હિ એકારમ્મણે વિપ્ફન્દતિ, વિચિકિચ્છા નાનારમ્મણે. સેસં સબ્બવારેસુ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

ઇદાનિ ઇમસ્મિં ચિત્તદ્વયે પકિણ્ણકવિનિચ્છયો હોતિ. ‘આરમ્મણે પવટ્ટનકચિત્તાનિ નામ કતી’તિ? હિ વુત્તે ‘ઇમાનેવ દ્વે’તિ વત્તબ્બં. તત્થ વિચિકિચ્છાસહગતં એકન્તેન પવટ્ટતિ, ઉદ્ધચ્ચસહગતં પન લદ્ધાધિમોક્ખત્તા લદ્ધપતિટ્ઠં પવટ્ટતિ. યથા હિ વટ્ટચતુરસ્સેસુ દ્વીસુ મણીસુ પબ્ભારટ્ઠાને પવટ્ટેત્વા વિસ્સટ્ઠેસુ વટ્ટમણિ એકન્તેનેવ પવટ્ટતિ, ચતુરસ્સો પતિટ્ઠાય પતિટ્ઠાય પવટ્ટતિ, એવંસમ્પદમિદં વેદિતબ્બં. સબ્બેસુપિ હીનાદિભેદો ન ઉદ્ધટો, સબ્બેસં એકન્તહીનત્તા. સહજાતાધિપતિ લબ્ભમાનોપિ ન ઉદ્ધટો, હેટ્ઠા દસ્સિતનયત્તા. ઞાણાભાવતો પનેત્થ વીમંસાધિપતિ નામ નત્થિ. પચ્છિમદ્વયે સેસોપિ નત્થિ એવ. કસ્મા? કઞ્ચિ ધમ્મં ધુરં કત્વા અનુપ્પજ્જનતો, પટ્ઠાને ચ પટિસિદ્ધતો.

ઇમેહિ પન દ્વાદસહિપિ અકુસલચિત્તેહિ કમ્મે આયૂહિતે, ઠપેત્વા ઉદ્ધચ્ચસહગતં, સેસાનિ એકાદસેવ પટિસન્ધિં આકડ્ઢન્તિ. વિચિકિચ્છાસહગતે અલદ્ધાધિમોક્ખે દુબ્બલેપિ પટિસન્ધિં આકડ્ઢમાને ઉદ્ધચ્ચસહગતં લદ્ધાધિમોક્ખં બલવં કસ્મા નાકડ્ઢતીતિ? દસ્સનેન પહાતબ્બાભાવતો. યદિ હિ આકડ્ઢેય્ય ‘દસ્સનેનપહાતબ્બ’-પદવિભઙ્ગે આગચ્છેય્ય, તસ્મા, ઠપેત્વા તં, સેસાનિ એકાદસ આકડ્ઢન્તિ. તેસુ હિ યેન કેનચિ કમ્મે આયૂહિતે તાય ચેતનાય ચતૂસુ અપાયેસુ પટિસન્ધિ હોતિ. અકુસલવિપાકેસુ અહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુઉપેક્ખાસહગતાય પટિસન્ધિં ગણ્હાતિ. ઇતરસ્સાપિ એત્થેવ પટિસન્ધિદાનં ભવેય્ય. યસ્મા પનેતં નત્થિ, તસ્મા ‘દસ્સનેનપહાતબ્બ’-પદવિભઙ્ગે નાગતન્તિ.

અકુસલા ધમ્માતિપદસ્સ વણ્ણના નિટ્ઠિતા.