કામાવચરકુસલપદભાજનીયં

૧. ઇદાનિ યથાનિક્ખિત્તાય માતિકાય સઙ્ગહિતે ધમ્મે પભેદતો દસ્સેતું કતમે ધમ્મા કુસલાતિ ઇદં પદભાજનીયં આરદ્ધં. તત્થ યદેતં યસ્મિં સમયે કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતીતિ પઠમં કામાવચરકુસલં દસ્સિતં, તસ્સ તાવ નિદ્દેસે ધમ્મવવત્થાનવારો સઙ્ગહવારો સુઞ્ઞતવારોતિ તયો મહાવારા હોન્તિ. તેસુ ધમ્મવવત્થાનવારો ઉદ્દેસનિદ્દેસવસેન દ્વિધા ઠિતો. તેસુ ઉદ્દેસવારસ્સ પુચ્છા, સમયનિદ્દેસો, ધમ્મુદ્દેસો, અપ્પનાતિ ચત્તારો પરિચ્છેદા. તેસુ ‘કતમે ધમ્મા કુસલા’તિ અયં પુચ્છા નામ. ‘યસ્મિં સમયે કામાવચરં…પે… તસ્મિં સમયે’તિ અયં સમયનિદ્દેસો નામ. ‘ફસ્સો હોતિ…પે… અવિક્ખેપો હોતી’તિ અયં ધમ્મુદ્દેસો નામ. ‘યે વા પન તસ્મિં સમયે અઞ્ઞેપિ અત્થિ પટિચ્ચસમુપ્પન્ના અરૂપિનો ધમ્મા ઇમે ધમ્મા કુસલા’તિ અયં અપ્પના નામ.

એવં ચતૂહિ પરિચ્છેદેહિ ઠિતસ્સ ઉદ્દેસવારસ્સ ય્વાયં પઠમો પુચ્છાપરિચ્છેદો, તત્થ ‘કતમે ધમ્મા કુસલા’તિ અયં કથેતુકમ્યતાપુચ્છા. પઞ્ચવિધાહિ પુચ્છા – અદિટ્ઠજોતનાપુચ્છા, દિટ્ઠસંસન્દનાપુચ્છા, વિમતિચ્છેદનાપુચ્છા, અનુમતિપુચ્છા, કથેતુકમ્યતાપુચ્છાતિ. તાસં ઇદં નાનત્તં –

કતમા અદિટ્ઠજોતનાપુચ્છા? પકતિયા લક્ખણં અઞ્ઞાતં હોતિ, અદિટ્ઠં અતુલિતં અતીરિતં અવિભૂતં અવિભાવિતં. તસ્સ ઞાણાય દસ્સનાય તુલનાય તીરણાય વિભૂતત્થાય વિભાવનત્થાય પઞ્હં પુચ્છતિ. અયં અદિટ્ઠજોતનાપુચ્છા (મહાનિ. ૧૫૦; ચૂળનિ. પુણ્ણકમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૧૨).

કતમા દિટ્ઠસંસન્દનાપુચ્છા? પકતિયા લક્ખણં ઞાતં હોતિ, દિટ્ઠં તુલિતં તીરિતં વિભૂતં વિભાવિતં, સો અઞ્ઞેહિ પણ્ડિતેહિ સદ્ધિં સંસન્દનત્થાય પઞ્હં પુચ્છતિ. અયં દિટ્ઠસંસન્દનાપુચ્છા (મહાનિ. ૧૫૦; ચૂળનિ. પુણ્ણકમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૧૨).

કતમા વિમતિચ્છેદનાપુચ્છા? પકતિયા સંસયપક્ખન્દો હોતિ, વિમતિપક્ખન્દો દ્વેળ્હકજાતો – ‘એવં નુ ખો, નનુ ખો, કિં નુ ખો, કથં નુ ખો’તિ. સો વિમતિચ્છેદનત્થાય પઞ્હં પુચ્છતિ. અયં વિમતિચ્છેદનાપુચ્છા (મહાનિ. ૧૫૦; ચૂળનિ. પુણ્ણકમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૧૨).

કતમા અનુમતિપુચ્છા? ભગવા ભિક્ખૂનં અનુમતિયા પઞ્હં પુચ્છતિ – ‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’તિ? ‘અનિચ્ચં, ભન્તે’. ‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’તિ? ‘દુક્ખં, ભન્તે’. ‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ? ‘નોહેતં, ભન્તે’તિ (સં. નિ. ૩.૭૯; મહાવ. ૨૧). અયં અનુમતિપુચ્છા.

કતમા કથેતુકમ્યતાપુચ્છા? ભગવા ભિક્ખૂનં કથેતુકમ્યતાય પઞ્હં પુચ્છતિ. ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, સતિપટ્ઠાના. કતમે ચત્તારો’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૭૩)? અયં કથેતુકમ્યતાપુચ્છાતિ.

તત્થ બુદ્ધાનં પુરિમા તિસ્સો પુચ્છા નત્થિ. કસ્મા? બુદ્ધાનઞ્હિ તીસુ અદ્ધાસુ કિઞ્ચિ સઙ્ખતં, અદ્ધાવિમુત્તં વા અસઙ્ખતં, અદિટ્ઠં અનઞ્ઞાતં અજોતિતં અતુલિતં અતીરિતં અવિભૂતં અવિભાવિતં નામ નત્થિ. તેન તેસં અદિટ્ઠજોતનાપુચ્છા નત્થિ. યં પન ભગવતા અત્તનો ઞાણેન પટિવિદ્ધં, તસ્સ અઞ્ઞેન સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેન વા બ્રહ્મુના વા સદ્ધિં સંસન્દનકિચ્ચં નત્થિ. તેનસ્સ દિટ્ઠસંસન્દનાપુચ્છા નત્થિ. યસ્મા પનેસ અકથંકથી તિણ્ણવિચિકિચ્છો સબ્બધમ્મેસુ વિહતસંસયો, તેનસ્સ વિમતિચ્છેદનાપુચ્છા નત્થિ. ઇતરા દ્વે પન પુચ્છા ભગવતો અત્થિ. તાસુ અયં કથેતુકમ્યતાપુચ્છાતિ વેદિતબ્બા.

તત્થ ‘કતમે’તિપદેન નિદ્દિસિતબ્બધમ્મે પુચ્છતિ. ‘ધમ્મા કુસલા’તિ હિ વચનમત્તેન ‘કિં કતા કિં વા કરોન્તી’તિ ન સક્કા ઞાતું. ‘કતમે’તિ વુત્તે પન તેસં પુટ્ઠભાવો પઞ્ઞાયતિ. તેન વુત્તં ‘કતમેતિપદેન નિદ્દિસિતબ્બધમ્મે પુચ્છતી’તિ. ‘ધમ્મા કુસલા’તિપદદ્વયેન પુચ્છાય પુટ્ઠધમ્મે દસ્સેતિ. તેસં અત્થો હેટ્ઠા પકાસિતોવ.

કસ્મા પનેત્થ માતિકાયં વિય ‘કુસલા ધમ્મા’તિ અવત્વા ‘ધમ્મા કુસલા’તિ પદાનુક્કમો કતોતિ? પભેદતો ધમ્માનં દેસનં દીપેત્વા પભેદવન્તદસ્સનત્થં. ઇમસ્મિઞ્હિ અભિધમ્મે ધમ્માવ દેસેતબ્બા. તે ચ કુસલાદીહિ પભેદેહિ અનેકપ્પભેદા. તસ્મા ધમ્માયેવ ઇધ દેસેતબ્બા. નાયં વોહારદેસના. તે ચ અનેકપ્પભેદતો દેસેતબ્બા, ન ધમ્મમત્તતો. પભેદતો હિ દેસના ઘનવિનિબ્ભોગપટિસમ્ભિદાઞાણાવહા હોતીતિ ‘કુસલા ધમ્મા’તિ એવં પભેદતો ધમ્માનં દેસનં દીપેત્વા, ઇદાનિ યે તેન પભેદેન દેસેતબ્બા ધમ્મા તે દસ્સેતું, અયં ‘કતમે ધમ્મા કુસલા’તિ પદાનુક્કમો કતોતિ વેદિતબ્બો. પભેદવન્તેસુ હિ દસ્સિતેસુ પભેદો દસ્સિયમાનો યુજ્જતિ સુવિઞ્ઞેય્યો ચ હોતીતિ.

ઇદાનિ યસ્મિં સમયે કામાવચરં કુસલં ચિત્તન્તિ. એત્થ –

સમયે નિદ્દિસિ ચિત્તં, ચિત્તેન સમયં મુનિ;

નિયમેત્વાન દીપેતું, ધમ્મે તત્થ પભેદતો.

‘યસ્મિં સમયે કામાવચરં કુસલં ચિત્ત’ન્તિ હિ નિદ્દિસન્તો ભગવા સમયે ચિત્તં નિદ્દિસિ. કિંકારણા? તેન સમયનિયમિતેન ચિત્તેન પરિયોસાને ‘તસ્મિં સમયે’તિ એવં સમયં નિયમેત્વાન, અથ વિજ્જમાનેપિ સમયનાનત્તે યસ્મિં સમયે ચિત્તં તસ્મિંયેવ સમયે ફસ્સો હોતિ, વેદના હોતીતિ એવં તસ્મિં ચિત્તનિયમિતે સમયે એતે સન્તતિસમૂહકિચ્ચારમ્મણઘનવસેન દુરનુબોધપ્પભેદે ફસ્સવેદનાદયો ધમ્મે બોધેતુન્તિ અત્થો.

ઇદાનિ ‘યસ્મિં સમયે’તિઆદીસુ અયમનુપુબ્બપદવણ્ણના. યસ્મિન્તિ અનિયમતો ભુમ્મનિદ્દેસો. સમયેતિ અનિયમનિદ્દિટ્ઠપરિદીપનં. એત્તાવતા અનિયમતો સમયો નિદ્દિટ્ઠો હોતિ. તત્થ સમયસદ્દો –

સમવાયે ખણે કાલે, સમૂહે હેતુ દિટ્ઠિસુ;

પટિલાભે પહાને ચ, પટિવેધે ચ દિસ્સતિ.

તથા હિસ્સ ‘‘અપ્પેવ નામ સ્વેપિ ઉપસઙ્કમેય્યામ કાલઞ્ચ સમયઞ્ચ ઉપાદાયા’’તિ (દી. નિ. ૧.૪૪૭) એવમાદીસુ સમવાયો અત્થો. ‘‘એકોવ ખો, ભિક્ખવે, ખણો ચ સમયો ચ બ્રહ્મચરિયવાસાયા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૮.૨૯) ખણો. ‘‘ઉણ્હસમયો પરિળાહસમયો’’તિઆદીસુ (પાચિ. ૩૫૮) કાલો. ‘‘મહાસમયો પવનસ્મિ’’ન્તિઆદીસુ સમૂહો. ‘‘સમયોપિ ખો તે, ભદ્દાલિ, અપ્પટિવિદ્ધો અહોસિ – ભગવા ખો સાવત્થિયં વિહરતિ, ભગવાપિ મં જાનિસ્સતિ ‘ભદ્દાલિ નામ ભિક્ખુ સત્થુસાસને સિક્ખાય અપરિપૂરકારી’તિ. અયમ્પિ ખો તે, ભદ્દાલિ, સમયો અપ્પટિવિદ્ધો અહોસી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૩૫) હેતુ. ‘‘તેન ખો પન સમયેન ઉગ્ગાહમાનો પરિબ્બાજકો સમણમુણ્ડિકાપુત્તો સમયપ્પવાદકે તિન્દુકાચીરે એકસાલકે મલ્લિકાય આરામે પટિવસતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૨૬૦) દિટ્ઠિ.

‘‘દિટ્ઠે ધમ્મે ચ યો અત્થો, યો ચત્થો સમ્પરાયિકો;

અત્થાભિસમયા ધીરો, પણ્ડિતોતિ પવુચ્ચતી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૨૯) –

આદીસુ પટિલાભો. ‘‘સમ્મા માનાભિસમયા અન્તમકાસિ દુક્ખસ્સા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૮) પહાનં. ‘‘દુક્ખસ્સ પીળનટ્ઠો સઙ્ખતટ્ઠો સન્તાપટ્ઠો વિપરિણામટ્ઠો અભિસમયટ્ઠો’’તિઆદીસુ (પટિ. મ. ૨.૮) પટિવેધો. એવમનેકેસુ સમયેસુ –

સમવાયો ખણો કાલો, સમૂહો હેતુયેવ ચ;

એતે પઞ્ચપિ વિઞ્ઞેય્યા, સમયા ઇધ વિઞ્ઞુના.

‘યસ્મિં સમયે કામાવચરં કુસલ’ન્તિ ઇમસ્મિઞ્હિ કુસલાધિકારે તેસુ નવસુ સમયેસુ એતે સમવાયાદયો પઞ્ચ સમયા પણ્ડિતેન વેદિતબ્બા.

તેસુ પચ્ચયસામગ્ગી, સમવાયો ખણો પન;

એકોવ નવમો ઞેય્યો, ચક્કાનિ ચતુરોપિ વા.

યા હિ એસા સાધારણફલનિપ્ફાદકત્તેન સણ્ઠિતા પચ્ચયાનં સામગ્ગી, સા ઇધ સમવાયોતિ ઞાતબ્બા. ‘‘એકોવ ખો, ભિક્ખવે, ખણો ચ સમયો ચ બ્રહ્મચરિયવાસાયા’’તિ (અ. નિ. ૮.૨૯) એવં વુત્તો પન નવમોવ ખણો એકો ખણોતિ વેદિતબ્બો. યાનિ વા પનેતાનિ ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, ચક્કાનિ યેહિ સમન્નાગતાનં દેવમનુસ્સાનં ચતુચક્કં વત્તતી’’તિ – એત્થ ‘પતિરૂપદેસવાસો, સપ્પુરિસૂપનિસ્સયો, અત્તસમ્માપણિધિ, પુબ્બે ચ કતપુઞ્ઞતા’તિ (અ. નિ. ૪.૩૧) ચત્તારિ ચક્કાનિ વુત્તાનિ, એતાનિ વા એકજ્ઝં કત્વા ઓકાસટ્ઠેન ખણોતિ વેદિતબ્બાનિ. તાનિ હિ કુસલુપ્પત્તિયા ઓકાસભૂતાનિ.

એવં સમવાયઞ્ચ ખણઞ્ચ ઞત્વા ઇતરેસુ –

તં તં ઉપાદાય પઞ્ઞત્તો, કાલો વોહારમત્તકો;

પુઞ્જો ફસ્સાદિધમ્માનં, સમૂહોતિ વિભાવિતો.

‘ચિત્તકાલો રૂપકાલો’તિઆદિના હિ નયેન ધમ્મે વા, ‘અતીતો અનાગતો’તિઆદિના નયેન ધમ્મવુત્તિં વા, ‘બીજકાલો અઙ્કુરકાલો’તિ આદિના નયેન ધમ્મપટિપાટિં વા, ‘ઉપ્પાદકાલો જરાકાલો’તિઆદિના નયેન ધમ્મલક્ખણં વા, ‘વેદિયનકાલો સઞ્જાનનકાલો’તિઆદિના નયેન ધમ્મકિચ્ચં વા, ‘ન્હાનકાલો પાનકાલો’તિઆદિના નયેન સત્તકિચ્ચં વા, ‘ગમનકાલો ઠાનકાલો’તિઆદિના નયેન ઇરિયાપથં વા, ‘પુબ્બણ્હો સાયન્હો દિવા રત્તી’તિઆદિના નયેન ચન્દિમસૂરિયાદિપરિવત્તનં વા, ‘અડ્ઢમાસો માસો’તિઆદિના નયેન અહોરત્તાદિસઙ્ખાતં કાલસઞ્ચયં વાતિ – એવં તં તં ઉપાદાય પઞ્ઞત્તો કાલો નામ. સો પનેસ સભાવતો અવિજ્જમાનત્તા પઞ્ઞત્તિમત્તકો એવાતિ વેદિતબ્બો. યો પનેસ ફસ્સવેદનાદીનં ધમ્માનં પુઞ્જો, સો ઇધ સમૂહોતિ વિભાવિતો. એવં કાલસમૂહેપિ ઞત્વા ઇતરો પન –

હેતૂતિ પચ્ચયોવેત્થ, તસ્સ દ્વારવસેન વા;

અનેકભાવો વિઞ્ઞેય્યો, પચ્ચયાનં વસેન વા.

એત્થ હિ પચ્ચયોવ હેતુ નામ, તસ્સ દ્વારાનં વા પચ્ચયાનં વા વસેન અનેકભાવો વેદિતબ્બો. કથં? ચક્ખુદ્વારાદીસુ હિ ઉપ્પજ્જમાનાનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં ચક્ખુરૂપઆલોકમનસિકારાદયો પચ્ચયા, મહાપકરણે ચ ‘‘હેતુપચ્ચયો આરમ્મણપચ્ચયો’’તિઆદિના નયેન ચતુવીસતિ પચ્ચયા વુત્તા. તેસુ ઠપેત્વા વિપાકપચ્ચયઞ્ચ પચ્છાજાતપચ્ચયઞ્ચ, સેસા કુસલધમ્માનં પચ્ચયા હોન્તિયેવ. તે સબ્બેપિ ઇધ હેતૂતિ અધિપ્પેતા. એવમસ્સ ઇમિના દ્વારવસેન વા પચ્ચયવસેન વા અનેકભાવો વેદિતબ્બો. એવમેતે સમવાયાદયો પઞ્ચ અત્થા ઇધ સમયસદ્દેન પરિગ્ગહિતાતિ વેદિતબ્બા.

‘કસ્મા પન એતેસુ યંકિઞ્ચિ એકં અપરિગ્ગહેત્વા સબ્બેસં પરિગ્ગહો કતો’તિ? ‘તેન તેન તસ્સ તસ્સ અત્થવિસેસસ્સ દીપનતો. એતેસુ હિ સમવાયસઙ્ખાતો સમયો અનેકહેતુતો વુત્તિં દીપેતિ. તેન એકકારણવાદો પટિસેધિતો હોતિ. સમવાયો ચ નામ સાધારણફલનિપ્ફાદને અઞ્ઞમઞ્ઞાપેક્ખો હોતિ. તસ્મા ‘એકો કત્તા નામ નત્થી’તિ ઇમમ્પિ અત્થં દીપેતિ. સભાવેન હિ કારણે સતિ કારણન્તરાપેક્ખા અયુત્તાતિ. એવં એકસ્સ કસ્સચિ કારણસ્સ અભાવદીપનેન ‘‘સયંકતં સુખદુક્ખ’’ન્તિઆદિ પટિસેધિતં હોતિ.

તત્થ સિયા – ‘યં વુત્તં અનેકહેતુતો વુત્તિં દીપેતી’તિ, તં ન યુત્તં. ‘કિંકારણા’?‘અસામગ્ગિયં અહેતૂનં સામગ્ગિયમ્પિ અહેતુભાવાપત્તિતો’. ‘ન હિ એકસ્મિં અન્ધે દટ્ઠું અસક્કોન્તે અન્ધસતં પસ્સતી’તિ. ‘નો ન યુત્તં; સાધારણફલનિપ્ફાદકત્તેન હિ ઠિતભાવો સામગ્ગી; ન અનેકેસં સમોધાનમત્તં. ન ચ અન્ધાનં દસ્સનં નામ સાધારણફલં’. ‘કસ્મા’?‘અન્ધસતે સતિપિ તસ્સ અભાવતો. ચક્ખાદીનં પન તં સાધારણફલં, તેસં ભાવે ભાવતો. અસામગ્ગિયં અહેતૂનમ્પિ ચ સામગ્ગિયં હેતુભાવો સિદ્ધો. સ્વાયં અસામગ્ગિયં ફલાભાવેન, સામગ્ગિયઞ્ચસ્સ ભાવેન, વેદિતબ્બો. ચક્ખાદીનઞ્હિ વેકલ્લે ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં અભાવો, અવેકલ્લે ચ ભાવો, પચ્ચક્ખસિદ્ધો લોકસ્સા’તિ. અયં તાવ સમવાયસઙ્ખાતેન સમયેન અત્થો દીપિતો.

યો પનેસ અટ્ઠહિ અક્ખણેહિ પરિવજ્જિતો નવમો ખણો, પતિરૂપદેસવાસાદિકો ચ ચતુચક્કસઙ્ખાતો ઓકાસટ્ઠેન ખણો વુત્તો, સો મનુસ્સત્તબુદ્ધુપ્પાદસદ્ધમ્મટ્ઠિતિઆદિકં ખણસામગ્ગિં વિના નત્થિ. મનુસ્સત્તાદીનઞ્ચ કાણકચ્છપોપમાદીહિ (મ. નિ. ૩.૨૫૨) દુલ્લભભાવો. ઇતિ ખણસ્સ દુલ્લભત્તા સુટ્ઠુતરં ખણાયત્તં લોકુત્તરધમ્માનં ઉપકારભૂતં કુસલં દુલ્લભમેવ. એવમેતેસુ ખણસઙ્ખાતો સમયો કુસલુપ્પત્તિયા દુલ્લભભાવં દીપેતિ. એવં દીપેન્તેન અનેન અધિગતખણાનં ખણાયત્તસ્સેવ તસ્સ કુસલસ્સ અનનુટ્ઠાનેન મોઘખણં કુરુમાનાનં પમાદવિહારો પટિસેધિતો હોતિ. અયં ખણસઙ્ખાતેન સમયેન અત્થો દીપિતો.

યો પનેતસ્સ કુસલચિત્તસ્સ પવત્તિકાલો નામ હોતિ, સો અતિપરિત્તો. સા ચસ્સ અતિપરિત્તતા ‘‘યથા ચ, ભિક્ખવે, તસ્સ પુરિસસ્સ જવો, યથા ચ ચન્દિમસૂરિયાનં જવો, યથા ચ યા દેવતા ચન્દિમસૂરિયાનં પુરતો ધાવન્તિ તાસં દેવતાનં જવો, તતો સીઘતરં આયુસઙ્ખારા ખીયન્તી’’તિ (સં. નિ. ૨.૨૨૮) – ઇમસ્સ સુત્તસ્સ અટ્ઠકથાવસેન વેદિતબ્બા. તત્ર હિ સો રૂપજીવિતિન્દ્રિયસ્સ તાવ પરિત્તકો કાલો વુત્તો. યાવ પટુપ્પન્નં રૂપં તિટ્ઠતિ તાવ સોળસ ચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જિત્વા ભિજ્જન્તિ. ઇતિ તેસં કાલપરિત્તતાય ઉપમાપિ નત્થિ. તેનેવાહ – ‘‘યાવઞ્ચિદં, ભિક્ખવે, ઉપમાપિ ન સુકરા યાવ લહુપરિવત્તં ચિત્ત’’ન્તિ (અ. નિ. ૧.૪૮). એવમેતેસુ કાલસઙ્ખાતો સમયો કુસલચિત્તપ્પવત્તિકાલસ્સ અતિપરિત્તતં દીપેતિ. એવં દીપેન્તેન ચાનેન અતિપરિત્તકાલતાય, વિજ્જુલતોભાસેન મુત્તાવુણનં વિય, દુપ્પટિવિજ્ઝમિદં ચિત્તં, તસ્મા એતસ્સ પટિવેધે મહાઉસ્સાહો ચ આદરો ચ કત્તબ્બોતિ ઓવાદો દિન્નો હોતિ. અયં કાલસઙ્ખાતેન સમયેન અત્થો દીપિતો.

સમૂહસઙ્ખાતો પન સમયો અનેકેસં સહુપ્પત્તિં દીપેતિ. ફસ્સાદીનઞ્હિ ધમ્માનં પુઞ્જો સમૂહોતિ વુત્તો. તસ્મિઞ્ચ ઉપ્પજ્જમાનં ચિત્તં સહ તેહિ ધમ્મેહિ ઉપ્પજ્જતીતિ અનેકેસં સહુપ્પત્તિ દીપિતા. એવં દીપેન્તેન ચાનેન એકસ્સેવ ધમ્મસ્સ ઉપ્પત્તિ પટિસેધિતા હોતિ. અયં સમૂહસઙ્ખાતેન સમયેન અત્થો દીપિતો.

હેતુસઙ્ખાતો પન સમયો પરાયત્તવુત્તિતં દીપેતિ. ‘યસ્મિં સમયે’તિ હિ પદસ્સ યસ્મા ‘યસ્મિં હેતુમ્હિ સતિ’ ઉપ્પન્નં હોતીતિ અયમત્થો, તસ્મા ‘હેતુમ્હિ સતિ’ પવત્તિતો પરાયત્તવુત્તિતા દીપિતા. એવં દીપેન્તેન ચાનેન ધમ્માનં સવસવત્તિતાભિમાનો પટિસેધિતો હોતિ. અયં હેતુસઙ્ખાતેન સમયેન અત્થો દીપિતો.

તત્થ ‘યસ્મિં સમયે’તિ કાલસઙ્ખાતસ્સ સમયસ્સ વસેન ‘યસ્મિં કાલે’તિ અત્થો; સમૂહસઙ્ખાતસ્સ ‘યસ્મિં સમૂહે’તિ. ખણસમવાયહેતુસઙ્ખાતાનં ‘યસ્મિં ખણે સતિ, યાય સામગ્ગિયા સતિ, યમ્હિ હેતુમ્હિ સતિ’ કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ, તસ્મિંયેવ સતિ ‘ફસ્સાદયોપી’તિ અયમત્થો વેદિતબ્બો. અધિકરણઞ્હિ કાલસઙ્ખાતો સમૂહસઙ્ખાતો ચ સમયો. તત્થ વુત્તધમ્માનન્તિ અધિકરણવસેનેત્થ ભુમ્મં. ખણસમવાયહેતુસઙ્ખાતસ્સ ચ સમયસ્સ ભાવેન તેસં ભાવો લક્ખીયતીતિ ભાવેનભાવલક્ખણવસેનેત્થ ભુમ્મં.

કામાવચરન્તિ ‘‘કતમે ધમ્મા કામાવચરા? હેટ્ઠતો અવીચિનિરયં ઉપરિતો પરનિમ્મિતવસવત્તિં પરિયન્તં કત્વા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૨૮૭) નયેન વુત્તેસુ કામાવચરધમ્મેસુ પરિયાપન્નં. તત્રાયં વચનત્થો – ઉદ્દાનતો દ્વે કામા, વત્થુકામો ચ કિલેસકામો ચ. તત્થ કિલેસકામો અત્થતો છન્દરાગોવ વત્થુકામો તેભૂમકવટ્ટં. કિલેસકામો ચેત્થ કામેતીતિ કામો; ઇતરો પન કામિયતીતિ કામો. યસ્મિં પન પદેસે દુવિધોપેસો કામો પવત્તિવસેન અવચરતિ, સો ચતુન્નં અપાયાનં, મનુસ્સાનં, છન્નઞ્ચ દેવલોકાનં વસેન એકાદસવિધો પદેસો. કામો એત્થ અવચરતીતિ કામાવચરો, સસત્થાવચરો વિય. યથા હિ યસ્મિં પદેસે સસત્થા પુરિસા અવચરન્તિ, સો વિજ્જમાનેસુપિ અઞ્ઞેસુ દ્વિપદચતુપ્પદેસુ અવચરન્તેસુ, તેસં અભિલક્ખિતત્તા ‘સસત્થાવચરો’ત્વેવ વુચ્ચતિ, એવં વિજ્જમાનેસુપિ અઞ્ઞેસુ રૂપાવચરાદીસુ તત્થ અવચરન્તેસુ, તેસં અભિલક્ખિતત્તા અયં પદેસો ‘કામાવચરો’ત્વેવ વુચ્ચતિ. સ્વાયં યથા રૂપભવો રૂપં, એવં ઉત્તરપદલોપં કત્વા ‘કામો’ત્વેવ વુચ્ચતિ. એવમિદં ચિત્તં ઇમસ્મિં એકાદસપદેસસઙ્ખાતે કામે અવચરતીતિ કામાવચરં.

કિઞ્ચાપિ હિ એતં રૂપારૂપભવેસુપિ અવચરતિ, યથા પન સઙ્ગામે અવચરણતો સઙ્ગામાવચરોતિ લદ્ધનામકો નાગો નગરે ચરન્તોપિ ‘સઙ્ગામાવચરો’ત્વેવ વુચ્ચતિ, થલજલચરા ચ પાણા અથલે અજલે ચ ઠિતાપિ ‘થલચરા જલચરા’ત્વેવ વુચ્ચન્તિ, એવમિદં અઞ્ઞત્થ અવચરન્તમ્પિ કામાવચરમેવાતિ વેદિતબ્બં. આરમ્મણકરણવસેન વા એત્થ કામો અવચરતીતિપિ કામાવચરં. કામઞ્ચેસ રૂપારૂપાવચરેસુપિ અવચરતિ, યથા પન વદતીતિ ‘વચ્છો’, મહિયં સેતીતિ ‘મહિંસો’તિ વુત્તે, ન સત્તા યત્તકા વદન્તિ, મહિયં વા સેન્તિ સબ્બેસં તં નામં હોતિ, એવંસમ્પદમિદં વેદિતબ્બં. અપિચ કામભવસઙ્ખાતે કામે પટિસન્ધિં અવચારેતીતિપિ કામાવચરં.

કુસલન્તિ કુચ્છિતાનં સલનાદીહિ અત્થેહિ કુસલં. અપિચ આરોગ્યટ્ઠેન અનવજ્જટ્ઠેન કોસલ્લસમ્ભૂતટ્ઠેન ચ કુસલં. યથેવ હિ ‘કચ્ચિ નુ ભોતો કુસલ’ન્તિ (જા. ૧.૧૫.૧૪૬; ૨.૨૦.૧૨૯) રૂપકાયે અનાતુરતાય અગેલઞ્ઞેન નિબ્યાધિતાય આરોગ્યટ્ઠેન કુસલં વુત્તં, એવં અરૂપધમ્મેપિ કિલેસાતુરતાય કિલેસગેલઞ્ઞસ્સ ચ કિલેસબ્યાધિનો અભાવેન આરોગ્યટ્ઠેન કુસલં વેદિતબ્બં. કિલેસવજ્જસ્સ પન કિલેસદોસસ્સ કિલેસદરથસ્સ ચ અભાવા અનવજ્જટ્ઠેન કુસલં. કોસલ્લં વુચ્ચતિ પઞ્ઞા; કોસલ્લતો સમ્ભૂતત્તા કોસલ્લસમ્ભૂતટ્ઠેન કુસલં.

‘ઞાણસમ્પયુત્તં’ તાવ એવં હોતુ; ઞાણવિપ્પયુત્તં કથન્તિ. તમ્પિ રુળ્હીસદ્દેન કુસલમેવ. યથા હિ તાલપણ્ણેહિ અકત્વા કિલઞ્જાદીહિ કતમ્પિ તંસરિક્ખત્તા રુળ્હીસદ્દેન તાલવણ્ટન્ત્વેવ વુચ્ચતિ, એવં ‘ઞાણવિપ્પયુત્ત’મ્પિ કુસલન્ત્વેવ વેદિતબ્બં. નિપ્પરિયાયેન પન ‘ઞાણસમ્પયુત્તં’ આરોગ્યટ્ઠેન અનવજ્જટ્ઠેન કોસલ્લસમ્ભૂતટ્ઠેનાતિ તિવિધેનપિ કુસલન્તિ નામં લભતિ, ઞાણવિપ્પયુત્તં દુવિધેનેવ. ઇતિ યઞ્ચ જાતકપરિયાયેન યઞ્ચ બાહિતિકસુત્તપરિયાયેન યઞ્ચ અભિધમ્મપરિયાયેન કુસલં કથિતં સબ્બં તં તીહિપિ અત્થેહિ ઇમસ્મિં ચિત્તે લબ્ભતિ.

તદેતં લક્ખણાદિવસેન અનવજ્જસુખવિપાકલક્ખણં, અકુસલવિદ્ધંસનરસં, વોદાનપચ્ચુપટ્ઠાનં, યોનિસોમનસિકારપદટ્ઠાનં. અવજ્જપટિપક્ખત્તા વા અનવજ્જલક્ખણમેવ કુસલં, વોદાનભાવરસં, ઇટ્ઠવિપાકપચ્ચુપટ્ઠાનં, યથાવુત્તપદટ્ઠાનમેવ. લક્ખણાદીસુ હિ તેસં તેસં ધમ્માનં સભાવો વા સામઞ્ઞં વા લક્ખણં નામ. કિચ્ચં વા સમ્પત્તિ વા રસો નામ. ઉપટ્ઠાનાકારો વા ફલં વા પચ્ચુપટ્ઠાનં નામ. આસન્નકારણં પદટ્ઠાનં નામ. ઇતિ યત્થ યત્થ લક્ખણાદીનિ વક્ખામ તત્થ તત્થ ઇમિનાવ નયેન તેસં નાનત્તં વેદિતબ્બં.

ચિત્તન્તિ આરમ્મણં ચિન્તેતીતિ ચિત્તં; વિજાનાતીતિ અત્થો. યસ્મા વા ‘ચિત્ત’ન્તિ સબ્બચિત્તસાધારણો એસ સદ્દો, તસ્મા યદેત્થ લોકિયકુસલાકુસલકિરિયચિત્તં, તં જવનવીથિવસેન અત્તનો સન્તાનં ચિનોતીતિ ચિત્તં. વિપાકં કમ્મકિલેસેહિ ચિતન્તિ ચિત્તં. અપિચ સબ્બમ્પિ યથાનુરૂપતો ચિત્તતાય ચિત્તં. ચિત્તકરણતાય ચિત્તન્તિ એવમ્પેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. તત્થ યસ્મા અઞ્ઞદેવ સરાગં ચિત્તં, અઞ્ઞં સદોસં, અઞ્ઞં સમોહં; અઞ્ઞં કામાવચરં, અઞ્ઞં રૂપાવચરાદિભેદં; અઞ્ઞં રૂપારમ્મણં, અઞ્ઞં સદ્દાદિઆરમ્મણં; રૂપારમ્મણેસુ ચાપિ અઞ્ઞં નીલારમ્મણં, અઞ્ઞં પીતાદિઆરમ્મણં; સદ્દાદિઆરમ્મણેસુપિ એસેવ નયો; સબ્બેસુપિ ચેતેસુ અઞ્ઞં હીનં અઞ્ઞં મજ્ઝિમં અઞ્ઞં પણીતં; હીનાદીસુપિ અઞ્ઞં છન્દાધિપતેય્યં, અઞ્ઞં વીરિયાધિપતેય્યં અઞ્ઞં ચિત્તાધિપતેય્યં, અઞ્ઞં વીમંસાધિપતેય્યં, તસ્મા અસ્સ ઇમેસં સમ્પયુત્તભૂમિઆરમ્મણહીનમજ્ઝિમપણીતાધિપતીનં વસેન ચિત્તતા વેદિતબ્બા. કામઞ્ચેત્થ એકમેવ એવં ચિત્તં ન હોતિ, ચિત્તાનં પન અન્તોગધત્તા એતેસુ યંકિઞ્ચિ એકમ્પિ ચિત્તતાય ચિત્તન્તિ વત્તું વટ્ટતિ. એવં તાવ ચિત્તતાય ચિત્તં.

કથં ચિત્તકરણતાયાતિ? લોકસ્મિઞ્હિ ચિત્તકમ્મતો ઉત્તરિ અઞ્ઞં ચિત્તં નામ નત્થિ. તસ્મિમ્પિ ચરણં નામ ચિત્તં અતિચિત્તમેવ હોતિ. તં કરોન્તાનં ચિત્તકારાનં ‘એવંવિધાનિ એત્થ રૂપાનિ કાતબ્બાની’તિ ચિત્તસઞ્ઞા ઉપ્પજ્જતિ. તાય ચિત્તસઞ્ઞાય લેખાગહનરઞ્જનઉજ્જોતનવત્તનાદિનિપ્ફાદિકા ચિત્તકિરિયા ઉપ્પજ્જન્તિ, તતો ચરણસઙ્ખાતે ચિત્તે અઞ્ઞતરં વિચિત્તરૂપં નિપ્ફજ્જતિ. તતો ‘ઇમસ્સ રૂપસ્સ ઉપરિ ઇદં હોતુ, હેટ્ઠા ઇદં, ઉભયપસ્સે ઇદ’ન્તિ ચિન્તેત્વા યથાચિન્તિતેન કમેન સેસચિત્તરૂપનિપ્ફાદનં હોતિ, એવં યંકિઞ્ચિ લોકે વિચિત્તં સિપ્પજાતં સબ્બં તં ચિત્તેનેવ કરિયતિ, એવં ઇમાય કરણવિચિત્તતાય તસ્સ તસ્સ ચિત્તસ્સ નિપ્ફાદકં ચિત્તમ્પિ તથેવ ચિત્તં હોતિ. યથાચિન્તિતસ્સ વા અનવસેસસ્સ અનિપ્ફજ્જનતો તતોપિ ચિત્તમેવ ચિત્તતરં. તેનાહ ભગવા –

‘‘દિટ્ઠં વો, ભિક્ખવે, ચરણં નામ ચિત્તન્તિ? ‘એવં, ભન્તે’. તમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, ચરણં નામ ચિત્તં ચિત્તેનેવ ચિન્તિતં. તેનપિ ખો, ભિક્ખવે, ચરણેન ચિત્તેન ચિત્તંયેવ ચિત્તતર’’ન્તિ (સં. નિ. ૩.૧૦૦).

તથા યદેતં દેવમનુસ્સનિરયતિરચ્છાનભેદાસુ ગતીસુ કમ્મલિઙ્ગસઞ્ઞાવોહારાદિભેદં અજ્ઝત્તિકં ચિત્તં તમ્પિ ચિત્તકતમેવ. કાયકમ્માદિભેદઞ્હિ દાનસીલવિહિંસાસાઠેય્યાદિનયપ્પવત્તં કુસલાકુસલકમ્મં ચિત્તનિપ્ફાદિતં કમ્મનાનત્તં. કમ્મનાનત્તેનેવ ચ તાસુ તાસુ ગતીસુ હત્થપાદકણ્ણઉદરગીવામુખાદિસણ્ઠાનભિન્નં લિઙ્ગનાનત્તં. લિઙ્ગનાનત્તતો યથાગહિતસણ્ઠાનવસેન ‘અયં ઇત્થી અયં પુરિસો’તિ ઉપ્પજ્જમાનાય સઞ્ઞાય સઞ્ઞાનાનત્તં. સઞ્ઞાનાનત્તતો સઞ્ઞાનુરૂપેન ‘ઇત્થી’તિ વા ‘પુરિસો’તિ વા વોહરન્તાનં વોહારનાનત્તં. વોહારનાનત્તવસેન પન યસ્મા ‘ઇત્થી ભવિસ્સામિ પુરિસો ભવિસ્સામિ, ખત્તિયો ભવિસ્સામિ બ્રાહ્મણો ભવિસ્સામી’તિ એવં તસ્સ તસ્સ અત્તભાવસ્સ જનકં કમ્મં કરીયતિ, તસ્મા વોહારનાનત્તતો કમ્મનાનત્તં. તં પનેતં કમ્મનાનત્તં યથાપત્થિતં ભવં નિબ્બત્તેન્તં યસ્મા ગતિવસેન નિબ્બત્તેતિ તસ્મા કમ્મનાનત્તતો ગતિનાનત્તં. કમ્મનાનત્તેનેવ ચ તેસં તેસં સત્તાનં તસ્સા તસ્સા ગતિયા અપાદકદ્વિપાદકાદિતા, તસ્સા તસ્સા ઉપપત્તિયા ઉચ્ચનીચાદિતા, તસ્મિં તસ્મિં અત્તભાવે સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાદિતા, લોકધમ્મેસુ લાભાલાભાદિતા ચ પઞ્ઞાયતિ. તસ્મા સબ્બમેતં દેવમનુસ્સનિરયતિરચ્છાનભેદાસુ ગતીસુ કમ્મલિઙ્ગસઞ્ઞાવોહારાદિભેદં અજ્ઝત્તિકં ચિત્તં ચિત્તેનેવ કતન્તિ વેદિતબ્બં. સ્વાયમત્થો ઇમસ્સ સઙ્ગીતિઅનારુળ્હસ્સ સુત્તસ્સ વસેન વેદિતબ્બો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘કમ્મનાનત્તપુથુત્તપ્પભેદવવત્થાનવસેન લિઙ્ગનાનત્તપુથુત્તપ્પભેદવવત્થાનં ભવતિ, લિઙ્ગનાનત્તપુથુત્તપ્પભેદવવત્થાનવસેન સઞ્ઞાનાનત્તપુથુત્તપ્પભેદવવત્થાનં ભવતિ, સઞ્ઞાનાનત્તપુથુત્તપ્પભેદવવત્થાનવસેન વોહારનાનત્તપુથુત્તપ્પભેદવવત્થાનં ભવતિ, વોહારનાનત્તપુથુત્તપ્પભેદવવત્થાનવસેન કમ્મનાનત્તપુથુત્તપ્પભેદવવત્થાનં ભવતિ. કમ્મનાનાકરણં પટિચ્ચ સત્તાનં ગતિયા નાનાકરણં પઞ્ઞાયતિ – અપદા દ્વિપદા ચતુપ્પદા બહુપ્પદા, રૂપિનો અરૂપિનો, સઞ્ઞિનો અસઞ્ઞિનો નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞિનો. કમ્મનાનાકરણં પટિચ્ચ સત્તાનં ઉપપત્તિયા નાનાકરણં પઞ્ઞાયતિ – ઉચ્ચનીચતા હીનપણીતતા સુગતદુગ્ગતતા. કમ્મનાનાકરણં પટિચ્ચ સત્તાનં અત્તભાવે નાનાકરણં પઞ્ઞાયતિ – સુવણ્ણદુબ્બણ્ણતા સુજાતદુજ્જાતતા સુસણ્ઠિતદુસ્સણ્ઠિતતા. કમ્મનાનાકરણં પટિચ્ચ સત્તાનં લોકધમ્મે નાનાકરણં પઞ્ઞાયતિ – લાભાલાભે યસાયસે નિન્દાપસંસાયં સુખદુક્ખે’’તિ.

અપરમ્પિ વુત્તં –

કમ્મતો લિઙ્ગતો ચેવ, લિઙ્ગસઞ્ઞા પવત્તરે;

સઞ્ઞાતો ભેદં ગચ્છન્તિ, ઇત્થાયં પુરિસોતિ વા.

‘‘કમ્મુના વત્તતે લોકો, કમ્મુના વત્તતે પજા;

કમ્મનિબન્ધના સત્તા, રથસ્સાણીવ યાયતો’’. (મ. નિ. ૨.૪૬૦; સુ. નિ. ૬૫૯);

કમ્મેન કિત્તિં લભતે પસંસં,

કમ્મેન જાનિઞ્ચ વધઞ્ચ બન્ધં;

તં કમ્મનાનાકરણં વિદિત્વા,

કસ્મા વદે નત્થિ કમ્મન્તિ લોકે. (કથા. ૭૮૫);

‘‘કમ્મસ્સકા માણવ સત્તા કમ્મદાયાદા કમ્મયોની કમ્મબન્ધૂ કમ્મપટિસરણા; કમ્મં સત્તે વિભજતિ યદિદં હીનપ્પણીતતાયા’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૮૯).

એવં ઇમાય કરણચિત્તતાયપિ ચિત્તસ્સ ચિત્તતા વેદિતબ્બા. સબ્બાનિપિ હિ એતાનિ વિચિત્રાનિ ચિત્તેનેવ કતાનિ. અલદ્ધોકાસસ્સ પન ચિત્તસ્સ યં વા પન અવસેસપચ્ચયવિકલં તસ્સ એકચ્ચચિત્તકરણાભાવતો યદેતં ચિત્તેન કતં અજ્ઝત્તિકં ચિત્તં વુત્તં, તતોપિ ચિત્તમેવ ચિત્તતરં. તેનાહ ભગવા –

‘‘નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં એકનિકાયમ્પિ સમનુપસ્સામિ એવં ચિત્તં યથયિદં, ભિક્ખવે, તિરચ્છાનગતા પાણા… તેહિપિ ખો, ભિક્ખવે, તિરચ્છાનગતેહિ પાણેહિ ચિત્તંયેવ ચિત્તતર’’ન્તિ (સં. નિ. ૩.૧૦૦).

ઉપ્પન્નં હોતીતિ એત્થ વત્તમાનભૂતાપગતોકાસકતભૂમિલદ્ધવસેન ઉપ્પન્નં નામ અનેકપ્પભેદં. તત્થ સબ્બમ્પિ ઉપ્પાદજરાભઙ્ગસમઙ્ગીસઙ્ખાતં વત્તમાનુપ્પન્નં નામ. આરમ્મણરસં અનુભવિત્વા નિરુદ્ધં, અનુભૂતાપગતસઙ્ખાતં કુસલાકુસલં, ઉપ્પાદાદિત્તયં અનુપ્પત્વા નિરુદ્ધં, ભૂતાપગતસઙ્ખાતં, સેસસઙ્ખતઞ્ચ ભૂતાપગતુપ્પન્નં નામ. ‘‘યાનિસ્સ તાનિ પુબ્બે કતાનિ કમ્માની’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૪૮) એવમાદિના નયેન વુત્તં કમ્મં અતીતમ્પિ સમાનં, અઞ્ઞં વિપાકં પટિબાહિત્વા અત્તનો વિપાકસ્સોકાસં કત્વા ઠિતત્તા, તથા કતોકાસઞ્ચ વિપાકં અનુપ્પન્નમ્પિ સમાનં એવં કતે ઓકાસે એકન્તેન ઉપ્પજ્જનતો ઓકાસકતુપ્પન્નં નામ. તાસુ તાસુ ભૂમીસુ અસમૂહતં અકુસલં ભૂમિલદ્ધુપ્પન્નં નામ. એત્થ ચ ભૂમિયા ભૂમિલદ્ધસ્સ ચ નાનત્તં વેદિતબ્બં. ભૂમીતિ વિપસ્સનાય આરમ્મણભૂતા તેભૂમકા પઞ્ચક્ખન્ધા. ભૂમિલદ્ધં નામ તેસુ ખન્ધેસુ ઉપ્પત્તારહં કિલેસજાતં. તેન હેસા ભૂમિ લદ્ધા નામ હોતિ, તસ્મા ભૂમિલદ્ધન્તિ વુચ્ચતિ. એવમેતેસુ ચતૂસુ ઉપ્પન્નેસુ ઇધ ‘વત્તમાનુપ્પન્નં’ અધિપ્પેતં.

તત્રાયં વચનત્થો – પુબ્બન્તતો ઉદ્ધં ઉપ્પાદાદિઅભિમુખં પન્નન્તિ ઉપ્પન્નં. ‘ઉપ્પન્ન’-સદ્દો પનેસ અતીતે પટિલદ્ધે સમુટ્ઠિતે અવિક્ખમ્ભિતે અસમુચ્છિન્ને ખણત્તયગતેતિ અનેકેસુ અત્થેસુ દિસ્સતિ. અયઞ્હિ ‘‘તેન ખો પન, ભિક્ખવે, સમયેન કકુસન્ધો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો લોકે ઉપ્પન્નો’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૪૩) એત્થ અતીતે આગતો. ‘‘આયસ્મતો આનન્દસ્સ અતિરેકચીવરં ઉપ્પન્નં હોતી’’તિ (પારા. ૪૬૧) એત્થ પટિલદ્ધે. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ઉપ્પન્નં મહામેઘં તમેનં મહાવાતો અન્તરાયેવ અન્તરધાપેતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૫૭) એત્થ સમુટ્ઠિતે. ‘‘ઉપ્પન્નં ગમિયચિત્તં દુપ્પટિવિનોદનીયં (અ. નિ. ૫.૧૬૦; પરિ. ૩૨૫); ઉપ્પન્નુપ્પન્ને પાપકે અકુસલે ધમ્મે ઠાનસો અન્તરધાપેતી’’તિ (પારા. ૧૬૫) એત્થ અવિક્ખમ્ભિતે. ‘‘અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેન્તો બહુલીકરોન્તો ઉપ્પન્નુપ્પન્ને પાપકે અકુસલે ધમ્મે ઠાનસો અન્તરાયેવ અન્તરધાપેતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૫૬-૧૫૭) એત્થ અસમુચ્છિન્ને. ‘‘ઉપ્પજ્જમાનં ઉપ્પન્નન્તિ? આમન્તા’’તિ (યમ. ૨.ચિત્તયમક.૮૧) એત્થ ખણત્તયગતે. સ્વાયમિધાપિ ખણત્તયગતેવ દટ્ઠબ્બો. તસ્મા ‘ઉપ્પન્નં હોતી’તિ એત્થ ખણત્તયગતં હોતિ, વત્તમાનં હોતિ, પચ્ચુપ્પન્નં હોતીતિ. અયં સઙ્ખેપત્થો.

ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતીતિ ચેતં દેસનાસીસમેવ. ન પન ચિત્તં એકકમેવ ઉપ્પજ્જતિ. તસ્મા યથા રાજા આગતોતિ વુત્તે ન પરિસં પહાય એકકોવ આગતો, રાજપરિસાય પન સદ્ધિંયેવ આગતોતિ પઞ્ઞાયતિ, એવમિદમ્પિ પરોપણ્ણાસકુસલધમ્મેહિ સદ્ધિંયેવ ઉપ્પન્નન્તિ વેદિતબ્બં. પુબ્બઙ્ગમટ્ઠેન પન ‘‘ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ’’ચ્ચેવ વુત્તં.

લોકિયધમ્મઞ્હિ પત્વા ચિત્તં જેટ્ઠકં ચિત્તં ધુરં ચિત્તં પુબ્બઙ્ગમં હોતિ. લોકુત્તરધમ્મં પત્વા પઞ્ઞા જેટ્ઠિકા પઞ્ઞા ધુરા પઞ્ઞા પુબ્બઙ્ગમા. તેનેવ ભગવા વિનયપરિયાયં પત્વા પઞ્હં પુચ્છન્તો ‘કિંફસ્સોસિ, કિંવેદનોસિ, કિંસઞ્ઞોસિ, કિંચેતનોસી’તિ અપુચ્છિત્વા ‘‘કિંચિત્તો ત્વં ભિક્ખૂ’’તિ ચિત્તમેવ ધુરં કત્વા પુચ્છતિ. ‘‘અથેય્યચિત્તો અહં ભગવા’’તિ ચ વુત્તે ‘અનાપત્તિ અથેય્યફસ્સસ્સા’તિઆદીનિ અવત્વા ‘‘અનાપત્તિ ભિક્ખુ અથેય્યચિત્તસ્સા’’તિ વદતિ.

ન કેવલઞ્ચ વિનયપરિયાયં, અઞ્ઞમ્પિ લોકિયદેસનં દેસેન્તો ચિત્તમેવ ધુરં કત્વા દેસેતિ. યથાહ – ‘‘યે કેચિ, ભિક્ખવે, ધમ્મા અકુસલા અકુસલભાગિયા અકુસલપક્ખિકા સબ્બેતે મનોપુબ્બઙ્ગમા. મનો તેસં ધમ્માનં પઠમં ઉપ્પજ્જતિ’’ (અ. નિ. ૧.૫૬).

‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા, મનોસેટ્ઠા મનોમયા;

મનસા ચે પદુટ્ઠેન, ભાસતિ વા કરોતિ વા;

તતો નં દુક્ખમન્વેતિ, ચક્કંવ વહતો પદં.

‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા, મનોસેટ્ઠા મનોમયા;

મનસા ચે પસન્નેન, ભાસતિ વા કરોતિ વા;

તતો નં સુખમન્વેતિ, છાયાવ અનપાયિની’’. (ધ. પ. ૧,૨);

‘‘ચિત્તેન નીયતિ લોકો, ચિત્તેન પરિકસ્સતિ;

ચિત્તસ્સ એકધમ્મસ્સ, સબ્બેવ વસમન્વગૂ’’. (સં. નિ. ૧.૬૨);

‘‘ચિત્તસંકિલેસા, ભિક્ખવે, સત્તા સંકિલિસ્સન્તિ ચિત્તવોદાના વિસુજ્ઝન્તિ’’ (સં. નિ. ૩.૧૦૦);

‘‘પભસ્સરમિદં, ભિક્ખવે, ચિત્તં, તઞ્ચ ખો આગન્તુકેહિ ઉપક્કિલેસેહિ ઉપક્કિલિટ્ઠં’’ (અ. નિ. ૧.૪૯);

‘‘ચિત્તે, ગહપતિ, અરક્ખિતે કાયકમ્મમ્પિ અરક્ખિતં હોતિ, વચીકમ્મમ્પિ અરક્ખિતં હોતિ, મનોકમ્મમ્પિ અરક્ખિતં હોતિ; ચિત્તે, ગહપતિ, રક્ખિતે…પે… ચિત્તે, ગહપતિ, બ્યાપન્ને…પે… ચિત્તે, ગહપતિ, અબ્યાપન્ને…પે… ચિત્તે, ગહપતિ, અવસ્સુતે…પે… ચિત્તે, ગહપતિ, અનવસ્સુતે કાયકમ્મમ્પિ અનવસ્સુતં હોતિ, વચીકમ્મમ્પિ અનવસ્સુતં હોતિ, મનોકમ્મમ્પિ અનવસ્સુતં હોતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૧૧૦).

એવં લોકિયધમ્મં પત્વા ચિત્તં જેટ્ઠકં હોતિ, ચિત્તં ધુરં હોતિ, ચિત્તં પુબ્બઙ્ગમં હોતીતિ વેદિતબ્બં. ઇમેસુ પન સુત્તેસુ એકં વા દ્વે વા અગ્ગહેત્વા સુત્તાનુરક્ખણત્થાય સબ્બાનિપિ ગહિતાનીતિ વેદિતબ્બાનિ.

લોકુત્તરધમ્મં પુચ્છન્તો પન ‘કતરફસ્સં અધિગતોસિ, કતરવેદનં કતરસઞ્ઞં કતરચેતનં કતરચિત્ત’ન્તિ અપુચ્છિત્વા, ‘કતરપઞ્ઞં ત્વં ભિક્ખુ અધિગતો’સિ, ‘કિં પઠમં મગ્ગપઞ્ઞં, ઉદાહુ દુતિયં…પે… તતિયં…પે… ચતુત્થં મગ્ગપઞ્ઞં અધિગતો’તિ પઞ્ઞં જેટ્ઠિકં પઞ્ઞં ધુરં કત્વા પુચ્છતિ. પઞ્ઞુત્તરા સબ્બે કુસલા ધમ્મા ન પરિહાયન્તિ. પઞ્ઞા પન કિમત્થિયા (મ. નિ. ૧.૪૫૧)? ‘‘પઞ્ઞવતો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકસ્સ તદન્વયા સદ્ધા સણ્ઠાતિ, તદન્વયં વીરિયં સણ્ઠાતિ, તદન્વયા સતિ સણ્ઠાતિ, તદન્વયો સમાધિ સણ્ઠાતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૫૧૫) એવમાદીનિ પનેત્થ સુત્તાનિ દટ્ઠબ્બાનિ. ઇતિ લોકુત્તરધમ્મં પત્વા પઞ્ઞા જેટ્ઠિકા હોતિ પઞ્ઞા ધુરા પઞ્ઞા પુબ્બઙ્ગમાતિ વેદિતબ્બા. અયં પન લોકિયદેસના. તસ્મા ચિત્તં ધુરં કત્વા દેસેન્તો ‘‘ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતી’’તિ આહ.

સોમનસ્સસહગતન્તિ સાતમધુરવેદયિતસઙ્ખાતેન સોમનસ્સેન સહ એકુપ્પાદાદિભાવં ગતં. અયં પન ‘સહગત’-સદ્દો તબ્ભાવે વોકિણ્ણે નિસ્સયે આરમ્મણે સંસટ્ઠેતિ ઇમેસુ અત્થેસુ દિસ્સતિ. તત્થ ‘‘યાયં તણ્હા પોનોબ્ભવિકા નન્દિરાગસહગતા’’તિ (વિભ. ૨૦૩) તબ્ભાવે વેદિતબ્બો; નન્દિરાગભૂતાતિ અત્થો. ‘‘યા, ભિક્ખવે, વીમંસા કોસજ્જસહગતા કોસજ્જસમ્પયુત્તા’’તિ (સં. નિ. ૫.૮૩૨) વોકિણ્ણે વેદિતબ્બો; અન્તરન્તરા ઉપ્પજ્જમાનેન કોસજ્જેન વોકિણ્ણાતિ અયમેત્થ અત્થો. ‘‘અટ્ઠિકસઞ્ઞાસહગતં સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૮) નિસ્સયે વેદિતબ્બો; અટ્ઠિકસઞ્ઞં નિસ્સાય અટ્ઠિકસઞ્ઞં ભાવેત્વા પટિલદ્ધન્તિ અત્થો. ‘‘લાભી હોતિ રૂપસહગતાનં વા સમાપત્તીનં અરૂપસહગતાનં વા’’તિ (પુ. પ. ૩-૫) આરમ્મણે; વેદિતબ્બો રૂપારૂપારમ્મણાનન્તિ અત્થો. ‘‘ઇદં સુખં ઇમાય પીતિયા સહગતં હોતિ સહજાતં સંસટ્ઠં સમ્પયુત્ત’’ન્તિ (વિભ. ૫૭૮) સંસટ્ઠે. ઇમસ્મિમ્પિ પદે અયમેવત્થો અધિપ્પેતો. સોમનસ્સસંસટ્ઠઞ્હિ ઇધ સોમનસ્સસહગતન્તિ વુત્તં.

‘સંસટ્ઠ’-સદ્દોપિ ચેસ સદિસે અવસ્સુતે મિત્તસન્થવે સહજાતેતિ બહૂસુ અત્થેસુ દિસ્સતિ. અયઞ્હિ ‘‘કિસે થૂલે વિવજ્જેત્વા સંસટ્ઠા યોજિતા હયા’’તિ (જા. ૨.૨૨.૭૦) એત્થ સદિસે આગતો. ‘‘સંસટ્ઠાવ તુમ્હે અય્યે વિહરથા’’તિ (પાચિ. ૭૨૭) અવસ્સુતે. ‘‘ગિહિ સંસટ્ઠો વિહરતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૩) મિત્તસન્થવે. ‘‘ઇદં સુખં ઇમાય પીતિયા સહગતં હોતિ સહજાતં સંસટ્ઠં સમ્પયુત્ત’’ન્તિ સહજાતે. ઇધાપિ સહજાતે અધિપ્પેતો. તત્થ ‘સહગતં’ અસહજાતં અસંસટ્ઠં અસમ્પયુત્તં નામ નત્થિ. સહજાતં પન સંસટ્ઠં સમ્પયુત્તં હોતિપિ, ન હોતિપિ. રૂપારૂપધમ્મેસુ હિ એકતો જાતેસુ રૂપં અરૂપેન સહજાતં હોતિ, ન સંસટ્ઠં, ન સમ્પયુત્તં; તથા અરૂપં રૂપેન; રૂપઞ્ચ રૂપેન; અરૂપં પન અરૂપેન સદ્ધિં નિયમતોવ સહગતં સહજાતં સંસટ્ઠં સમ્પયુત્તમેવ હોતીતિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘સોમનસ્સસહગત’ન્તિ.

ઞાણસમ્પયુત્તન્તિ ઞાણેન સમ્પયુત્તં, સમં એકુપ્પાદાદિપ્પકારેહિ યુત્તન્તિ અત્થો. યં પનેત્થ વત્તબ્બં સિયા તં માતિકાવણ્ણનાય વેદનાત્તિકે વુત્તનયમેવ. તસ્મા એકુપ્પાદા એકનિરોધા એકવત્થુકા એકારમ્મણાતિ ઇમિના લક્ખણેનેતં સમ્પયુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસો ચેસ. અરૂપે પન વિનાપિ એકવત્થુકભાવં સમ્પયોગો લબ્ભતિ.

એત્તાવતા કિં કથિતં? કામાવચરકુસલેસુ સોમનસ્સસહગતં તિહેતુકં ઞાણસમ્પયુત્તં અસઙ્ખારિકં મહાચિત્તં કથિતં. ‘‘કતમે ધમ્મા કુસલા’’તિ હિ અનિયમિતપુચ્છાય ચતુભૂમકકુસલં ગહિતં. ‘કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતી’તિ વચનેન પન તેભૂમકં કુસલં પરિચ્ચજિત્વા, અટ્ઠવિધં કામાવચરકુસલમેવ ગહિતં. ‘સોમનસ્સસહગત’ન્તિ વચનેન તતો ચતુબ્બિધં ઉપેક્ખાસહગતં પરિચ્ચજિત્વા ચતુબ્બિધં સોમનસ્સસહગતમેવ ગહિતં. ‘ઞાણસમ્પયુત્ત’ન્તિ વચનેન તતો દુવિધં ઞાણવિપ્પયુત્તં પરિચ્ચજિત્વા દ્વે ઞાણસમ્પયુત્તાનેવ ગહિતાનિ. અસઙ્ખારિકભાવો પન અનાભટ્ઠતાયેવ ન ગહિતો. કિઞ્ચાપિ ન ગહિતો, પરતો પન ‘સસઙ્ખારેના’તિ વચનતો ઇધ ‘અસઙ્ખારેના’તિ અવુત્તેપિ અસઙ્ખારિકભાવો વેદિતબ્બો. સમ્માસમ્બુદ્ધો હિ આદિતોવ ઇદં મહાચિત્તં ભાજેત્વા દસ્સેતું નિયમેત્વાવ ઇમં દેસનં આરભીતિ એવમેત્થ સન્નિટ્ઠાનં કતન્તિ વેદિતબ્બં.

ઇદાનિ તમેવ ચિત્તં આરમ્મણતો દસ્સેતું રૂપારમ્મણં વાતિઆદિમાહ. ભગવા હિ અરૂપધમ્મં દસ્સેન્તો વત્થુના વા દસ્સેતિ, આરમ્મણેન વા, વત્થારમ્મણેહિ વા, સરસભાવેન વા. ‘‘ચક્ખુસમ્ફસ્સો…પે… મનોસમ્ફસ્સો; ચક્ખુસમ્ફસ્સજા વેદના…પે… મનોસમ્ફસ્સજા વેદના; ચક્ખુવિઞ્ઞાણં…પે… મનોવિઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદીસુ હિ વત્થુના અરૂપધમ્મા દસ્સિતા. ‘‘રૂપસઞ્ઞા…પે… ધમ્મસઞ્ઞા, રૂપસઞ્ચેતના…પે… ધમ્મસઞ્ચેતના’’તિઆદીસુ આરમ્મણેન. ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો…પે… મનઞ્ચ પટિચ્ચ ધમ્મે ચ ઉપ્પજ્જતિ મનોવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૪.૬૦) વત્થારમ્મણેહિ. ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા, સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૧) સરસભાવેન અરૂપધમ્મા દસ્સિતા. ઇમસ્મિં પન ઠાને આરમ્મણેન દસ્સેન્તો ‘રૂપારમ્મણં’ વાતિઆદિમાહ.

તત્થ ચતુસમુટ્ઠાનં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં રૂપમેવ રૂપારમ્મણં. દ્વિસમુટ્ઠાનો અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નો સદ્દોવ સદ્દારમ્મણં. ચતુસમુટ્ઠાનો અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નો ગન્ધોવ ગન્ધારમ્મણં. ચતુસમુટ્ઠાનો અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નો રસોવ રસારમ્મણં. ચતુસમુટ્ઠાનં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં ફોટ્ઠબ્બમેવ ફોટ્ઠબ્બારમ્મણં. એકસમુટ્ઠાના દ્વિસમુટ્ઠાના તિસમુટ્ઠાના ચતુસમુટ્ઠાના નકુતોચિસમુટ્ઠાના અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ના ચિત્તચેતસિકા, તથા નવત્તબ્બા ચ, વુત્તાવસેસા ચિત્તગોચરસઙ્ખાતા ધમ્માયેવ ધમ્મારમ્મણં. યે પન અનાપાથગતા રૂપાદયોપિ ધમ્મારમ્મણમિચ્ચેવ વદન્તિ તે ઇમિના સુત્તેન પટિક્ખિપિતબ્બા. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘ઇમેસં ખો, આવુસો, પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં નાનાવિસયાનં નાનાગોચરાનં ન અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ગોચરવિસયં પચ્ચનુભોન્તાનં મનો પટિસરણં મનો નેસં ગોચરવિસયં પચ્ચનુભોતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૫૫).

એતેસઞ્હિ રૂપારમ્મણાદીનિ ગોચરવિસયો નામ. તાનિ મનેન પચ્ચનુભવિયમાનાનિપિ રૂપારમ્મણાદીનિયેવાતિ અયમત્થો સિદ્ધો હોતિ. દિબ્બચક્ખુઞાણાદીનઞ્ચ રૂપાદિઆરમ્મણત્તાપિ અયમત્થો સિદ્ધોયેવ હોતિ. અનાપાથગતાનેવ હિ રૂપારમ્મણાદીનિ દિબ્બચક્ખુઆદીનં આરમ્મણાનિ, ન ચ તાનિ ધમ્મારમ્મણાનિ ભવન્તીતિ વુત્તનયેનેવ આરમ્મણવવત્થાનં વેદિતબ્બં.

તત્થ એકેકં આરમ્મણં દ્વીસુ દ્વીસુ દ્વારેસુ આપાથમાગચ્છતિ. રૂપારમ્મણઞ્હિ ચક્ખુપસાદં ઘટ્ટેત્વા તઙ્ખણઞ્ઞેવ મનોદ્વારે આપાથમાગચ્છતિ; ભવઙ્ગચલનસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ અત્થો. સદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બારમ્મણેસુપિ એસેવ નયો. યથા હિ સકુણો આકાસેનાગન્ત્વા રુક્ખગ્ગે નિલીયમાનોવ રુક્ખસાખઞ્ચ ઘટ્ટેતિ, છાયા ચસ્સ પથવિયં પટિહઞ્ઞતિ સાખાઘટ્ટનછાયાફરણાનિ અપુબ્બં અચરિમં એકક્ખણેયેવ ભવન્તિ, એવં પચ્ચુપ્પન્નરૂપાદીનં ચક્ખુપસાદાદિઘટ્ટનઞ્ચ ભવઙ્ગચલનસમત્થતાય મનોદ્વારે આપાથગમનઞ્ચ અપુબ્બં અચરિમં એકક્ખણેયેવ હોતિ. તતો ભવઙ્ગં વિચ્છિન્દિત્વા ચક્ખુદ્વારાદીસુ ઉપ્પન્નાનં આવજ્જનાદીનં વોટ્ઠબ્બનપરિયોસાનાનં અનન્તરા તેસં આરમ્મણાનં અઞ્ઞતરસ્મિં ઇદં મહાચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ.

સુદ્ધમનોદ્વારે પન પસાદઘટ્ટનકિચ્ચં નત્થિ. પકતિયા દિટ્ઠસુતઘાયિતસાયિતફુટ્ઠવસેનેવ એતાનિ આરમ્મણાનિ આપાથમાગચ્છન્તિ. કથં? ઇધેકચ્ચો કતસુધાકમ્મં હરિતાલમનોસિલાદિવણ્ણવિચિત્તં પગ્ગહિતનાનપ્પકારધજપટાકં માલાદામવિનદ્ધં દીપમાલાપરિક્ખિત્તં અતિમનોરમાય સિરિયા વિરોચમાનં અલઙ્કતપટિયત્તં મહાચેતિયં પદક્ખિણં કત્વા સોળસસુ પાદપિટ્ઠિકાસુ પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ ઉલ્લોકેન્તો બુદ્ધારમ્મણં પીતિં ગહેત્વા તિટ્ઠતિ. તસ્સ એવં ચેતિયં પસ્સિત્વા બુદ્ધારમ્મણં પીતિં નિબ્બત્તેત્વા અપરભાગે યત્થ કત્થચિ ગતસ્સ રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનેસુ નિસિન્નસ્સ આવજ્જમાનસ્સ અલઙ્કતપટિયત્તં મહાચેતિયં ચક્ખુદ્વારે આપાથમાગતસદિસમેવ હોતિ, પદક્ખિણં કત્વા ચેતિયવન્દનકાલો વિય હોતિ. એવં તાવ દિટ્ઠવસેન રૂપારમ્મણં આપાથમાગચ્છતિ.

મધુરેન પન સરેન ધમ્મકથિકસ્સ વા ધમ્મં કથેન્તસ્સ, સરભાણકસ્સ વા સરેન ભણન્તસ્સ સદ્દં સુત્વા અપરભાગે યત્થ કત્થચિ નિસીદિત્વા આવજ્જમાનસ્સ ધમ્મકથા વા સરભઞ્ઞં વા સોતદ્વારે આપાથમાગતં વિય હોતિ, સાધુકારં દત્વા સુણનકાલો વિય હોતિ. એવં સુતવસેન સદ્દારમ્મણં આપાથમાગચ્છતિ.

સુગન્ધં પન ગન્ધં વા માલં વા લભિત્વા આસને વા ચેતિયે વા ગન્ધારમ્મણેન ચિત્તેન પૂજં કત્વા અપરભાગે યત્થ કત્થચિ નિસીદિત્વા આવજ્જમાનસ્સ તં ગન્ધારમ્મણં ઘાનદ્વારે આપાથમાગતં વિય હોતિ, પૂજાકરણકાલો વિય હોતિ. એવં ઘાયિતવસેન ગન્ધારમ્મણં આપાથમાગચ્છતિ.

પણીતં પન ખાદનીયં વા ભોજનીયં વા સબ્રહ્મચારીહિ સદ્ધિં સંવિભજિત્વા પરિભુઞ્જિત્વા અપરભાગે યત્થ કત્થચિ કુદ્રૂસકાદિભોજનં લભિત્વા ‘અસુકકાલે પણીતં ભોજનં સબ્રહ્મચારીહિ સદ્ધિં સંવિભજિત્વા પરિભુત્ત’ન્તિ આવજ્જમાનસ્સ તં રસારમ્મણં જિવ્હાદ્વારે આપાથમાગતં વિય હોતિ, પરિભુઞ્જનકાલો વિય હોતિ. એવં સાયિતવસેન રસારમ્મણં આપાથમાગચ્છતિ.

મુદુકં પન સુખસમ્ફસ્સં મઞ્ચં વા પીઠં વા અત્થરણપાપુરણં વા પરિભુઞ્જિત્વા અપરભાગે યત્થ કત્થચિ દુક્ખસેય્યં કપ્પેત્વા ‘અસુકકાલે મે મુદુકં મઞ્ચપીઠં અત્થરણપાવુરણં પરિભુત્ત’ન્તિ આવજ્જમાનસ્સ તં ફોટ્ઠબ્બારમ્મણં કાયદ્વારે આપાથમાગતં વિય હોતિ. સુખસમ્ફસ્સં વેદયિતકાલો વિય હોતિ. એવં ફુટ્ઠવસેન ફોટ્ઠબ્બારમ્મણં આપાથમાગચ્છતિ. એવં સુદ્ધમનોદ્વારે પસાદઘટ્ટનકિચ્ચં નત્થિ. પકતિયા દિટ્ઠસુતઘાયિતસાયિતફુટ્ઠવસેનેવ એતાનિ આરમ્મણાનિ આપાથમાગચ્છન્તીતિ વેદિતબ્બાનિ.

ઇદાનિ પકતિયા દિટ્ઠાદીનં વસેન આપાથગમને અયમપરોપિ અટ્ઠકથામુત્તકો નયો હોતિ. દિટ્ઠં સુતં ઉભયસમ્બન્ધન્તિ ઇમે તાવ દિટ્ઠાદયો વેદિતબ્બા. તત્થ ‘દિટ્ઠં’ નામ પઞ્ચદ્વારવસેન ગહિતપુબ્બં. ‘સુત’ન્તિ પચ્ચક્ખતો અદિસ્વા અનુસ્સવવસેન ગહિતા રૂપાદયોવ. તેહિ દ્વીહિપિ સમ્બન્ધં ‘ઉભયસમ્બન્ધં’ નામ. ઇતિ ઇમેસમ્પિ દિટ્ઠાદીનં વસેન એતાનિ મનોદ્વારે આપાથમાગચ્છન્તીતિ વેદિતબ્બાનિ. તત્થ દિટ્ઠવસેન તાવ આપાથગમનં હેટ્ઠા પઞ્ચહિ નયેહિ વુત્તમેવ.

એકચ્ચો પન સુણાતિ – ‘ભગવતો પુઞ્ઞાતિસયનિબ્બત્તં એવરૂપં નામ રૂપં, અતિમધુરો સદ્દો, કિસ્મિઞ્ચિ પદેસે કેસઞ્ચિ પુપ્ફાનં અતિમનુઞ્ઞો ગન્ધો, કેસઞ્ચિ ફલાનં અતિમધુરો રસો, કેસઞ્ચિ પાવુરણાદીનં અતિસુખો સમ્ફસ્સો’તિ. તસ્સ, ચક્ખુપસાદાદિઘટ્ટનં વિના, સુતમત્તાનેવ તાનિ મનોદ્વારે આપાથમાગચ્છન્તિ. અથસ્સ તં ચિત્તં તસ્મિં રૂપે વા સદ્દે વા પસાદવસેન ગન્ધાદીસુ અરિયાનં દાતુકામતાવસેન અઞ્ઞેહિ દિન્નેસુ અનુમોદનાવસેન વા પવત્તતિ. એવં સુતવસેન એતાનિ મનોદ્વારે આપાથમાગચ્છન્તિ.

અપરેન પન યથાવુત્તાનિ રૂપાદીનિ દિટ્ઠાનિ વા સુતાનિ વા હોન્તિ. તસ્સ ‘ઈદિસં રૂપં આયતિં ઉપ્પજ્જનકબુદ્ધસ્સાપિ ભવિસ્સતી’તિઆદિના નયેન ચક્ખુપસાદાદિઘટ્ટનં વિના દિટ્ઠસુતસમ્બન્ધેનેવ તાનિ મનોદ્વારે આપાથમાગચ્છન્તિ. અથસ્સ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ તેસુ અઞ્ઞતરારમ્મણં ઇદં મહાચિત્તં પવત્તતિ. એવં ઉભયસમ્બન્ધવસેન એતાનિ મનોદ્વારે આપાથમાગચ્છન્તિ.

ઇદમ્પિ ચ મુખમત્તમેવ. સદ્ધારુચિઆકારપરિવિતક્કદિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિઆદીનં પન વસેન વિત્થારતો એતેસં મનોદ્વારે આપાથગમનં વેદિતબ્બમેવ. યસ્મા પન એવં આપાથં આગચ્છન્તાનિ ભૂતાનિપિ હોન્તિ અભૂતાનિપિ, તસ્મા અયં નયો અટ્ઠકથાયં ન ગહિતો. એવં એકેકારમ્મણં જવનં દ્વીસુ દ્વીસુ દ્વારેસુ ઉપ્પજ્જતીતિ વેદિતબ્બં. રૂપારમ્મણઞ્હિ જવનં ચક્ખુદ્વારેપિ ઉપ્પજ્જતિ મનોદ્વારેપિ. સદ્દાદિઆરમ્મણેસુપિ એસેવ નયો.

તત્થ મનોદ્વારે ઉપ્પજ્જમાનં રૂપારમ્મણં જવનં દાનમયં સીલમયં ભાવનામયન્તિ તિવિધં હોતિ. તેસુ એકેકં કાયકમ્મં વચીકમ્મં મનોકમ્મન્તિ તિવિધમેવ હોતિ. સદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બધમ્મારમ્મણેસુપિ એસેવ નયો.

તત્થ રૂપં તાવ આરમ્મણં કત્વા ઉપ્પજ્જમાનં એતં મહાકુસલચિત્તં નીલપીતલોહિતોદાતવણ્ણેસુ પુપ્ફવત્થધાતૂસુ અઞ્ઞતરં સુભનિમિત્તસઙ્ખાતં ઇટ્ઠં કન્તં મનાપં રજનીયં વણ્ણં આરમ્મણં કત્વા ઉપ્પજ્જતિ. નનુ ચેતં ઇટ્ઠારમ્મણં લોભસ્સ વત્થુ? કથં એતં ચિત્તં કુસલં નામ જાતન્તિ? નિયમિતવસેન પરિણામિતવસેન સમુદાચારવસેન આભુજિતવસેનાતિ. યસ્સ હિ ‘કુસલમેવ મયા કત્તબ્બ’ન્તિ કુસલકરણે ચિત્તં નિયમિતં હોતિ, અકુસલપ્પવત્તિતો નિવત્તેત્વા કુસલકરણેયેવ પરિણામિતં, અભિણ્હકરણેન કુસલસમુદાચારેનેવ સમુદાચરિતં, પતિરૂપદેસવાસસપ્પુરિસૂપનિસ્સયસદ્ધમ્મસવનપુબ્બેકતપુઞ્ઞતાદીહિ ચ ઉપનિસ્સયેહિ યોનિસો ચ આભોગો પવત્તતિ, તસ્સ ઇમિના નિયમિતવસેન પરિણામિતવસેન સમુદાચારવસેન આભુજિતવસેન ચ કુસલં નામ જાતં હોતિ.

આરમ્મણવસેન પનેત્થ સોમનસ્સસહગતભાવો વેદિતબ્બો. ઇટ્ઠારમ્મણસ્મિઞ્હિ ઉપ્પન્નત્તા એતં સોમનસ્સસહગતં જાતં. સદ્ધાબહુલતાદીનિપેત્થ કારણાનિયેવ. અસ્સદ્ધાનઞ્હિ મિચ્છાદિટ્ઠીનઞ્ચ એકન્તઇટ્ઠારમ્મણભૂતં તથાગતરૂપમ્પિ દિસ્વા સોમનસ્સં નુપ્પજ્જતિ. યે ચ કુસલપ્પવત્તિયં આનિસંસં ન પસ્સન્તિ તેસં પરેહિ ઉસ્સાહિતાનં કુસલં કરોન્તાનમ્પિ સોમનસ્સં નુપ્પજ્જતિ. તસ્મા સદ્ધાબહુલતા વિસુદ્ધદિટ્ઠિતા આનિસંસદસ્સાવિતાતિ. એવમ્પેત્થ સોમનસ્સસહગતભાવો વેદિતબ્બો. અપિચ એકાદસધમ્મા પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય સંવત્તન્તિ – બુદ્ધાનુસ્સતિ ધમ્માનુસ્સતિ સઙ્ઘાનુસ્સતિ સીલાનુસ્સતિ ચાગાનુસ્સતિ દેવતાનુસ્સતિ ઉપસમાનુસ્સતિ લૂખપુગ્ગલપરિવજ્જનતા સિનિદ્ધપુગ્ગલસેવનતા પસાદનીયસુત્તન્તપચ્ચવેક્ખણતા તદધિમુત્તતાતિ. ઇમેહિપિ કારણેહેત્થ સોમનસ્સસહગતભાવો વેદિતબ્બો. ઇમેસં પન વિત્થારો બોજ્ઝઙ્ગવિભઙ્ગે (વિભ. અટ્ઠ. ૩૬૭ બોજ્ઝઙ્ગપબ્બવણ્ણના, ૪૬૮-૪૬૯) આવિ ભવિસ્સતિ.

કમ્મતો, ઉપપત્તિતો, ઇન્દ્રિયપરિપાકતો, કિલેસદૂરીભાવતોતિ ઇમેહિ પનેત્થ કારણેહિ ઞાણસમ્પયુત્તતા વેદિતબ્બા. યો હિ પરેસં ધમ્મં દેસેતિ અનવજ્જાનિ સિપ્પાયતનકમ્માયતનવિજ્જાટ્ઠાનાનિ સિક્ખાપેતિ ધમ્મકથિકં સક્કારં કત્વા ધમ્મં કથાપેતિ, ‘આયતિં પઞ્ઞવા ભવિસ્સામી’તિ પત્થનં પટ્ઠપેત્વા નાનપ્પકારં દાનં દેતિ, તસ્સ એવરૂપં કમ્મં ઉપનિસ્સાય કુસલં ઉપ્પજ્જમાનં ઞાણસમ્પયુત્તં ઉપ્પજ્જતિ. અબ્યાપજ્જે લોકે ઉપ્પન્નસ્સ વાપિ ‘‘તસ્સ તત્થ સુખિનો ધમ્મપદા પિલવન્તિ… દન્ધો, ભિક્ખવે, સતુપ્પાદો, અથ સો સત્તો ખિપ્પંયેવ વિસેસગામી હોતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૧૯૧) ઇમિના નયેન ઉપપત્તિં નિસ્સાયપિ ઉપ્પજ્જમાનં કુસલં ઞાણસમ્પયુત્તં ઉપ્પજ્જતિ. તથા ઇન્દ્રિયપરિપાકં ઉપગતાનં પઞ્ઞાદસકપ્પત્તાનં ઇન્દ્રિયપરિપાકં નિસ્સાયપિ કુસલં ઉપ્પજ્જમાનં ઞાણસમ્પયુત્તં ઉપ્પજ્જતિ. યેહિ પન કિલેસા વિક્ખમ્ભિતા તેસં કિલેસદૂરીભાવં નિસ્સાયપિ ઉપ્પજ્જમાનં કુસલં ઞાણસમ્પયુત્તં ઉપ્પજ્જતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘યોગા વે જાયતી ભૂરિ, અયોગા ભૂરિસઙ્ખયો’’તિ (ધ. પ. ૨૮૨).

એવં કમ્મતો ઉપપત્તિતો ઇન્દ્રિયપરિપાકતો કિલેસદૂરીભાવતોતિ ઇમેહિ કારણેહિ ઞાણસમ્પયુત્તતા વેદિતબ્બા.

અપિચ સત્ત ધમ્મા ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય સંવત્તન્તિ – પરિપુચ્છકતા, વત્થુવિસદકિરિયા, ઇન્દ્રિયસમત્તપટિપાદના, દુપ્પઞ્ઞપુગ્ગલપરિવજ્જના, પઞ્ઞવન્તપુગ્ગલસેવના, ગમ્ભીરઞાણચરિયપચ્ચવેક્ખણા, તદધિમુત્તતાતિ. ઇમેહિપિ કારણેહિ ઞાણસમ્પયુત્તતા વેદિતબ્બા. ઇમેસં પન વિત્થારો બોજ્ઝઙ્ગવિભઙ્ગે (વિભ. અટ્ઠ. ૩૬૭ બોજ્ઝઙ્ગપબ્બવણ્ણના) આવિ ભવિસ્સતિ.

એવં ઞાણસમ્પયુત્તં હુત્વા ઉપ્પન્નઞ્ચેતં અસઙ્ખારેન અપ્પયોગેન અનુપાયચિન્તનાય ઉપ્પન્નત્તા અસઙ્ખારં નામ જાતં. તયિદં રજનીયવણ્ણારમ્મણં હુત્વા ઉપ્પજ્જમાનમેવ તિવિધેન નિયમેન ઉપ્પજ્જતિ – દાનમયં વા હોતિ, સીલમયં વા, ભાવનામયં વા.

કથં? યદા હિ નીલપીતલોહિતોદાતેસુ પુપ્ફાદીસુ અઞ્ઞતરં લભિત્વા વણ્ણવસેન આભુજિત્વા ‘વણ્ણદાનં મય્હ’ન્તિ બુદ્ધરતનાદીનિ પૂજેતિ, તદા દાનમયં હોતિ. તત્રિદં વત્થુ – ભણ્ડાગારિકસઙ્ઘમિત્તો કિર એકં સુવણ્ણખચિતં વત્થં લભિત્વા ઇદમ્પિ વત્થં સુવણ્ણવણ્ણં, સમ્માસમ્બુદ્ધોપિ સુવણ્ણવણ્ણો, સુવણ્ણવણ્ણં વત્થં સુવણ્ણવણ્ણસ્સેવ અનુચ્છવિકં, અમ્હાકઞ્ચ વણ્ણદાનં ભવિસ્સતીતિ મહાચેતિયે આરોપેસિ. એવરૂપે કાલે દાનમયં હોતીતિ વેદિતબ્બં. યદા પન તથારૂપમેવ દેય્યધમ્મં લભિત્વા ‘મય્હં કુલવંસો, કુલતન્તિ કુલપ્પવેણી એસા, કુલવત્તં એત’ન્તિ બુદ્ધરતનાદીનિ પૂજેતિ તદા સીલમયં હોતિ. યદા પન તાદિસેનેવ વત્થુના રતનત્તયસ્સ પૂજં કત્વા ‘અયં વણ્ણો ખયં ગચ્છિસ્સતિ, વયં ગચ્છિસ્સતી’તિ ખયવયં પટ્ઠપેતિ, તદા ભાવનામયં હોતિ.

દાનમયં પન હુત્વા વત્તમાનમ્પિ યદા તીણિ રતનાનિ સહત્થેન પૂજેન્તસ્સ પવત્તત્તિ, તદા કાયકમ્મં હોતિ. યદા તીણિ રતનાનિ પૂજેન્તો પુત્તદારદાસકમ્મકરપોરિસાદયોપિ આણાપેત્વા પૂજાપેતિ તદા વચીકમ્મં હોતિ. યદા તદેવ વુત્તપ્પકારં વિજ્જમાનકવત્થું આરબ્ભ વણ્ણદાનં દસ્સામીતિ ચિન્તેતિ તદા મનોકમ્મં હોતિ. વિનયપરિયાયં પત્વા હિ ‘દસ્સામિ કરિસ્સામી’તિ વાચા ભિન્ના હોતીતિ (પારા. ૬૫૯) ઇમિના લક્ખણેન દાનં નામ હોતિ. અભિધમ્મપરિયાયં પત્વા પન વિજ્જમાનકવત્થું આરબ્ભ ‘દસ્સામી’તિ મનસા ચિન્તિતકાલતો પટ્ઠાય કુસલં હોતિ. અપરભાગે કાયેન વા વાચાય વા કત્તબ્બં કરિસ્સતીતિ વુત્તં. એવં દાનમયં કાયવચીમનોકમ્મવસેનેવ તિવિધં હોતિ.

યદા પન તં વુત્તપ્પકારં વત્થું લભિત્વા કુલવંસાદિવસેન સહત્થા રતનત્તયં પૂજેતિ તદા સીલમયં કાયકમ્મં હોતિ. યદા કુલવંસાદિવસેનેવ પુત્તદારાદયો આણાપેત્વા પૂજાપેતિ તદા વચીકમ્મં હોતિ. યદા ‘મય્હં કુલવંસો, કુલતન્તિ કુલપ્પવેણી એસા, કુલવત્તમેત’ન્તિ વિજ્જમાનકવત્થું આરબ્ભ ‘વણ્ણદાનં દસ્સામી’તિ ચિન્તેતિ તદા મનોકમ્મં હોતિ. એવં સીલમયં કાયવચીમનોકમ્મવસેન તિવિધં હોતિ.

યદા પન તં વુત્તપ્પકારં વત્થું લભિત્વા તીણિ રતનાનિ પૂજેત્વા ચઙ્કમન્તો ખયવયં પટ્ઠપેતિ તદા ભાવનામયં કાયકમ્મં હોતિ. વાચાય સમ્મસનં પટ્ઠપેન્તસ્સ વચીકમ્મં હોતિ, કાયઙ્ગવાચઙ્ગાનિ અચોપેત્વા મનસાવ સમ્મસનં પટ્ઠપેન્તસ્સ મનોકમ્મં હોતિ. એવં ભાવનામયં કાયવચીમનોકમ્મવસેન તિવિધં હોતિ. એવમેતં રૂપારમ્મણં કુસલં તિવિધપુઞ્ઞકિરિયવત્થુવસેન નવહિ કમ્મદ્વારેહિ ભાજેત્વા દસ્સેસિ ધમ્મરાજા. સદ્દારમ્મણાદીસુપિ એસેવ નયો.

ભેરિસદ્દાદીસુ હિ રજનીયસદ્દં આરમ્મણં કત્વા હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ તીહિ નિયમેહેતં કુસલં ઉપ્પજ્જતિ. તત્થ સદ્દં કન્દમૂલં વિય ઉપ્પાટેત્વા નીલુપ્પલહત્થકં વિય ચ હત્થે ઠપેત્વા દાતું નામ ન સક્કા, સવત્થુકં પન કત્વા દેન્તો સદ્દદાનં દેતિ નામ. તસ્મા યદા ‘સદ્દદાનં દસ્સામી’તિ ભેરિમુદિઙ્ગાદીસુ અઞ્ઞતરતૂરિયેન તિણ્ણં રતનાનં ઉપહારં કરોતિ, ‘સદ્દદાનં મે’તિ ભેરિઆદીનિ ઠપાપેતિ, ધમ્મકથિકભિક્ખૂનં સરભેસજ્જતેલફાણિતાદીનિ દેતિ, ધમ્મસવનં ઘોસેતિ, સરભઞ્ઞં ભણતિ, ધમ્મકથં કથેતિ, ઉપનિસિન્નકકથં અનુમોદનકથં કરોતિ, તદા દાનમયંયેવ હોતિ. યદા એતદેવ વિધાનં કુલવંસાદિવસેન વત્તવસેન કરોતિ તદા સીલમયં હોતિ. યદા સબ્બમ્પેતં કત્વા અયં એત્તકો સદ્દો બ્રહ્મલોકપ્પમાણોપિ હુત્વા ‘ખયં ગમિસ્સતિ, વયં ગમિસ્સતી’તિ સમ્મસનં પટ્ઠપેતિ તદા ભાવનામયં હોતિ.

તત્થ દાનમયં તાવ યદા ભેરિઆદીનિ ગહેત્વા સહત્થા ઉપહારં કરોતિ, નિચ્ચુપહારત્થાય ઠપેન્તોપિ સહત્થા ઠપેતિ, ‘સદ્દદાનં મે’તિ ધમ્મસવનં ઘોસેતું ગચ્છતિ, ધમ્મકથં સરભઞ્ઞં કાતું વા ગચ્છતિ, તદા કાયકમ્મં હોતિ. યદા ‘ગચ્છથ, તાતા, અમ્હાકં સદ્દદાનં તિણ્ણં રતનાનં ઉપહારં કરોથા’તિ આણાપેતિ, ‘સદ્દદાનં મે’તિ ચેતિયઙ્ગણેસુ ‘ઇમં ભેરિં, ઇમં મુદિઙ્ગં ઠપેથા’તિ આણાપેતિ, સયમેવ ધમ્મસવનં ઘોસેતિ, ધમ્મકથં કથેતિ, સરભઞ્ઞં ભણતિ, તદા વચીકમ્મં હોતિ. યદા કાયઙ્ગવાચઙ્ગાનિ અચોપેત્વા ‘સદ્દદાનં દસ્સામી’તિ વિજ્જમાનકવત્થું મનસા પરિચ્ચજતિ, તદા મનોકમ્મં હોતિ.

સીલમયમ્પિ ‘સદ્દદાનં નામ મય્હં કુલવંસો કુલતન્તિ કુલપ્પવેણી’તિ ભેરિઆદીહિ સહત્થા ઉપહારં કરોન્તસ્સ, ભેરિઆદીનિ સહત્થા ચેતિયઙ્ગણાદીસુ ઠપેન્તસ્સ, ધમ્મકથિકાનં સરભેસજ્જં સહત્થા દદન્તસ્સ, વત્તસીસેન ધમ્મસવનઘોસનધમ્મકથાકથનસરભઞ્ઞભણનત્થાય ચ ગચ્છન્તસ્સ કાયકમ્મં હોતિ. ‘સદ્દદાનં નામ અમ્હાકં કુલવંસો કુલતન્તિ કુલપ્પવેણી, ગચ્છથ, તાતા, બુદ્ધરતનાદીનં ઉપહારં કરોથા’તિ આણાપેન્તસ્સ કુલવંસવસેનેવ અત્તના ધમ્મકથં વા સરભઞ્ઞં વા કરોન્તસ્સ ચ વચીકમ્મં હોતિ. ‘સદ્દદાનં નામ મય્હં કુલવંસો સદ્દદાનં દસ્સામી’તિ કાયઙ્ગવાચઙ્ગાનિ અચોપેત્વા મનસાવ વિજ્જમાનકવત્થું પરિચ્ચજન્તસ્સ મનોકમ્મં હોતિ.

ભાવનામયમ્પિ યદા ચઙ્કમન્તો સદ્દે ખયવયં પટ્ઠપેતિ તદા કાયકમ્મં હોતિ. કાયઙ્ગં પન અચોપેત્વા વાચાય સમ્મસન્તસ્સ વચીકમ્મં હોતિ. કાયઙ્ગવાચઙ્ગં અચોપેત્વા મનસાવ સદ્દાયતનં સમ્મસન્તસ્સ મનોકમ્મં હોતિ. એવં સદ્દારમ્મણમ્પિ કુસલં તિવિધપુઞ્ઞકિરિયવત્થુવસેન નવહિ કમ્મદ્વારેહિ ભાજેત્વા દસ્સેસિ ધમ્મરાજા.

મૂલગન્ધાદીસુપિ રજનીયગન્ધં આરમ્મણં કત્વા હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ તીહિ નિયમેહેતં કુસલં ઉપ્પજ્જતિ. તત્થ યદા મૂલગન્ધાદીસુ યંકિઞ્ચિ ગન્ધં લભિત્વા ગન્ધવસેન આભુજિત્વા ‘ગન્ધદાનં મય્હ’ન્તિ બુદ્ધરતનાદીનિ પૂજેતિ, તદા દાનમયં હોતીતિ સબ્બં વણ્ણદાને વુત્તનયેનેવ વિત્થારતો વેદિતબ્બં. એવં ગન્ધારમ્મણમ્પિ કુસલં તિવિધપુઞ્ઞકિરિયવત્થુવસેન નવહિ કમ્મદ્વારેહિ ભાજેત્વા દસ્સેસિ ધમ્મરાજા.

મૂલરસાદીસુ પન રજનીયરસં આરમ્મણં કત્વા હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ તીહિ નિયમેહેતં કુસલં ઉપ્પજ્જતિ. તત્થ યદા મૂલરસાદીસુ યંકિઞ્ચિ રજનીયં રસવત્થું લભિત્વા રસવસેન આભુજિત્વા ‘રસદાનં મય્હ’ન્તિ દેતિ પરિચ્ચજતિ, તદા દાનમયં હોતીતિ સબ્બં વણ્ણદાને વુત્તનયેનેવ વિત્થારતો વેદિતબ્બં. સીલમયે પનેત્થ ‘સઙ્ઘસ્સ અદત્વા પરિભુઞ્જનં નામ અમ્હાકં ન આચિણ્ણ’ન્તિ દ્વાદસન્નં ભિક્ખુસહસ્સાનં દાપેત્વા સાદુરસં પરિભુત્તસ્સ દુટ્ઠગામણિઅભયરઞ્ઞો વત્થું આદિં કત્વા મહાઅટ્ઠકથાયં વત્થૂનિ આગતાનિ. અયમેવ વિસેસો. એવં રસારમ્મણમ્પિ કુસલં તિવિધપુઞ્ઞકિરિયવત્થુવસેન નવહિ કમ્મદ્વારેહિ ભાજેત્વા દસ્સેસિ ધમ્મરાજા.

ફોટ્ઠબ્બારમ્મણેપિ પથવીધાતુ તેજોધાતુ વાયોધાતૂતિ તીણિ મહાભૂતાનિ ફોટ્ઠબ્બારમ્મણં નામ. ઇમસ્મિં ઠાને એતેસં વસેન યોજનં અકત્વા મઞ્ચપીઠાદિવસેન કાતબ્બા. યદા હિ મઞ્ચપીઠાદીસુ યંકિઞ્ચિ રજનીયં ફોટ્ઠબ્બવત્થું લભિત્વા ફોટ્ઠબ્બવસેન આભુજિત્વા ‘ફોટ્ઠબ્બદાનં મય્હ’ન્તિ દેતિ પરિચ્ચજતિ, તદા દાનમયં હોતીતિ સબ્બં વણ્ણદાને વુત્તનયેનેવ વિત્થારતો વેદિતબ્બં. એવં ફોટ્ઠબ્બારમ્મણમ્પિ કુસલં તિવિધપુઞ્ઞકિરિયવત્થુવસેન નવહિ કમ્મદ્વારેહિ ભાજેત્વા દસ્સેસિ ધમ્મરાજા.

ધમ્મારમ્મણે છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ, તીણિ લક્ખણાનિ, તયો અરૂપિનો ખન્ધા, પન્નરસ સુખુમરૂપાનિ, નિબ્બાનપઞ્ઞત્તીતિ ઇમે ધમ્માયતને પરિયાપન્ના ચ, અપરિયાપન્ના ચ, ધમ્મા ધમ્મારમ્મણં નામ. ઇમસ્મિં પન ઠાને એતેસં વસેન યોજનં અકત્વા ઓજદાનપાનદાનજીવિતદાનવસેન કાતબ્બા. ઓજાદીસુ હિ રજનીયં ધમ્મારમ્મણં આરમ્મણં કત્વા હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ તીહિ નિયમેહેતં કુસલં ઉપ્પજ્જતિ.

તત્થ યદા ‘ઓજદાનં મય્હ’ન્તિ સપ્પિનવનીતાદીનિ દેતિ, પાનદાનન્તિ અટ્ઠ પાનાનિ દેતિ, જીવિતદાનન્તિ સલાકભત્તસઙ્ઘભત્તાદીનિ દેતિ, અફાસુકાનં ભિક્ખૂનં ભેસજ્જં દેતિ, વેજ્જં પચ્ચુપટ્ઠાપેતિ, જાલં ફાલાપેતિ, કુમીનં વિદ્ધંસાપેતિ, સકુણપઞ્જરં વિદ્ધંસાપેતિ, બન્ધનમોક્ખં કારાપેતિ, માઘાતભેરિં ચરાપેતિ, અઞ્ઞાનિપિ જીવિતપરિત્તાણત્થં એવરૂપાનિ કમ્માનિ કરોતિ તદા દાનમયં હોતિ. યદા પન ‘ઓજદાનપાનદાનજીવિતદાનાનિ મય્હં કુલવંસો કુલતન્તિ કુલપ્પવેણી’તિ વત્તસીસેન ઓજદાનાદીનિ પવત્તેતિ તદા સીલમયં હોતિ. યદા ધમ્મારમ્મણસ્મિં ખયવયં પટ્ઠપેતિ તદા ભાવનામયં હોતિ.

દાનમયં પન હુત્વા પવત્તમાનમ્પિ યદા ઓજદાનપાનદાનજીવિતદાનાનિ સહત્થા દેતિ, તદા કાયકમ્મં હોતિ. યદા પુત્તદારાદયો આણાપેત્વા દાપેતિ, તદા વચીકમ્મં હોતિ. યદા કાયઙ્ગવાચઙ્ગાનિ અચોપેત્વા ઓજદાનપાનદાનજીવિતદાનવસેન વિજ્જમાનકવત્થું ‘દસ્સામી’તિ મનસા ચિન્તેતિ, તદા મનોકમ્મં હોતિ.

યદા પન વુત્તપ્પકારં વિજ્જમાનકવત્થું કુલવંસાદિવસેન સહત્થા દેતિ, તદા સીલમયં કાયકમ્મં હોતિ. યદા કુલવંસાદિવસેનેવ પુત્તદારાદયો આણાપેત્વા દાપેતિ, તદા વચીકમ્મં હોતિ. યદા કુલવંસાદિવસેનેવ વુત્તપ્પકારં વિજ્જમાનકવત્થું ‘દસ્સામી’તિ મનસાવ ચિન્તેતિ, તદા મનોકમ્મં હોતિ.

ચઙ્કમિત્વા ધમ્મારમ્મણે ખયવયં પટ્ઠપેન્તસ્સ પન ભાવનામયં કાયકમ્મં હોતિ. કાયઙ્ગં અચોપેત્વા વાચાય ખયવયં પટ્ઠપેન્તસ્સ વચીકમ્મં હોતિ. કાયઙ્ગવાચઙ્ગાનિ અચોપેત્વા મનસાવ ધમ્મારમ્મણે ખયવયં પટ્ઠપેન્તસ્સ મનોકમ્મં હોતિ. એવં ભાવનામયં કાયવચીમનોકમ્મવસેન તિવિધં હોતિ. એવમેતં ધમ્મારમ્મણમ્પિ કુસલં તિવિધપુઞ્ઞકિરિયવત્થુવસેન નવહિ કમ્મદ્વારેહિ ભાજેત્વા દસ્સેસિ ધમ્મરાજા.

એવમિદં ચિત્તં નાનાવત્થૂસુ નાનારમ્મણવસેન દીપિતં. ઇદં પન એકવત્થુસ્મિમ્પિ નાનારમ્મણવસેન લબ્ભતિયેવ. કથં? ચતૂસુ હિ પચ્ચયેસુ ચીવરે છ આરમ્મણાનિ લબ્ભન્તિ – નવરત્તસ્સ હિ ચીવરસ્સ વણ્ણો મનાપો હોતિ દસ્સનીયો, ઇદં વણ્ણારમ્મણં. પરિભોગકાલે પટપટસદ્દં કરોતિ, ઇદં સદ્દારમ્મણં. યો તત્થ કાળકચ્છકાદિગન્ધો, ઇદં ગન્ધારમ્મણં. રસારમ્મણં પન પરિભોગરસવસેન કથિતં. યા તત્થ સુખસમ્ફસ્સતા, ઇદં ફોટ્ઠબ્બારમ્મણં. ચીવરં પટિચ્ચ ઉપ્પન્ના સુખા વેદના, ધમ્મારમ્મણં. પિણ્ડપાતે રસારમ્મણં નિપ્પરિયાયેનેવ લબ્ભતિ. એવં ચતૂસુ પચ્ચયેસુ નાનારમ્મણવસેન યોજનં કત્વા દાનમયાદિભેદો વેદિતબ્બો.

ઇમસ્સ પન ચિત્તસ્સ આરમ્મણમેવ નિબદ્ધં, વિના આરમ્મણેન અનુપ્પજ્જનતો. દ્વારં પન અનિબદ્ધં. કસ્મા? કમ્મસ્સ અનિબદ્ધત્તા. કમ્મસ્મિઞ્હિ અનિબદ્ધે દ્વારમ્પિ અનિબદ્ધમેવ હોતિ.

કામાવચરકુસલં દ્વારકથા

કાયકમ્મદ્વારકથા

ઇમસ્સ પનત્થસ્સ પકાસનત્થં ઇમસ્મિં ઠાને મહાઅટ્ઠકથાયં દ્વારકથા કથિતા. તત્થ તીણિ કમ્માનિ, તીણિ કમ્મદ્વારાનિ, પઞ્ચ વિઞ્ઞાણાનિ, પઞ્ચ વિઞ્ઞાણદ્વારાનિ, છ ફસ્સા, છ ફસ્સદ્વારાનિ, અટ્ઠ અસંવરા, અટ્ઠ અસંવરદ્વારાનિ, અટ્ઠ સંવરા, અટ્ઠ સંવરદ્વારાનિ, દસ કુસલકમ્મપથા, દસ અકુસલકમ્મપથાતિ, ઇદં એત્તકં દ્વારકથાય માતિકાઠપનં નામ.

તત્થ કિઞ્ચાપિ તીણિ કમ્માનિ પઠમં વુત્તાનિ, તાનિ પન ઠપેત્વા આદિતો તાવ તીણિ કમ્મદ્વારાનિ ભાજેત્વા દસ્સિતાનિ. કતમાનિ તીણિ? કાયકમ્મદ્વારં, વચીકમ્મદ્વારં, મનોકમ્મદ્વારન્તિ.

તત્થ ચતુબ્બિધો કાયો – ઉપાદિન્નકો, આહારસમુટ્ઠાનો, ઉતુસમુટ્ઠાનો, ચિત્તસમુટ્ઠાનોતિ. તત્થ ચક્ખાયતનાદીનિ જીવિતિન્દ્રિયપરિયન્તાનિ અટ્ઠ કમ્મસમુટ્ઠાનરૂપાનિપિ, કમ્મસમુટ્ઠાનાનેવ ચતસ્સો ધાતુયો વણ્ણો ગન્ધો રસો ઓજાતિ અટ્ઠ ઉપાદિન્નકકાયો નામ. તાનેવ અટ્ઠ આહારજાનિ આહારસમુટ્ઠાનિકકાયો નામ. અટ્ઠ ઉતુજાનિ ઉતુસમુટ્ઠાનિકકાયો નામ. અટ્ઠ ચિત્તજાનિ ચિત્તસમુટ્ઠાનિકકાયો નામ.

તેસુ કાયકમ્મદ્વારન્તિ નેવ ઉપાદિન્નકકાયસ્સ નામં ન ઇતરેસં. ચિત્તસમુટ્ઠાનેસુ પન અટ્ઠસુ રૂપેસુ એકા વિઞ્ઞત્તિ અત્થિ, ઇદં કાયકમ્મદ્વારં નામ. યં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘કતમં તં રૂપં કાયવિઞ્ઞત્તિ? યા કુસલચિત્તસ્સ વા, અકુસલચિત્તસ્સ વા, અબ્યાકતચિત્તસ્સ વા, અભિક્કમન્તસ્સ વા પટિક્કમન્તસ્સ વા, આલોકેન્તસ્સ વા વિલોકેન્તસ્સ વા, સમિઞ્જેન્તસ્સ વા પસારેન્તસ્સ વા, કાયસ્સ થમ્ભના સન્થમ્ભના સન્થમ્ભિતત્તં, વિઞ્ઞત્તિ વિઞ્ઞાપના વિઞ્ઞાપિતત્તં, ઇદં તં રૂપં કાયવિઞ્ઞત્તી’’તિ (ધ. સ. ૭૨૦). ‘અભિક્કમિસ્સામિ પટિક્કમિસ્સામી’તિ હિ ચિત્તં ઉપ્પજ્જમાનં રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ. તત્થ યા પથવીધાતુ આપોધાતુ તેજોધાતુ વાયોધાતુ તન્નિસ્સિતો વણ્ણો ગન્ધો રસો ઓજાતિ ઇમેસં અટ્ઠન્નં રૂપકલાપાનં અબ્ભન્તરે ચિત્તસમુટ્ઠાના વાયોધાતુ, સા અત્તના સહજાતં રૂપકાયં સન્થમ્ભેતિ સન્ધારેતિ ચાલેતિ અભિક્કમાપેતિ પટિક્કમાપેતિ.

તત્થ એકાવજ્જનવીથિયં સત્તસુ જવનેસુ પઠમચિત્તસમુટ્ઠિતા વાયોધાતુ અત્તના સહજાતં રૂપકાયં સન્થમ્ભેતું સન્ધારેતું સક્કોતિ, અપરાપરં પન ચાલેતું ન સક્કોતિ. દુતિયાદીસુપિ એસેવ નયો. સત્તમચિત્તેન પન સમુટ્ઠિતા વાયોધાતુ હેટ્ઠા છહિ ચિત્તેહિ સમુટ્ઠિતં વાયોધાતું ઉપત્થમ્ભનપચ્ચયં લભિત્વા અત્તના સહજાતં રૂપકાયં સન્થમ્ભેતું સન્ધારેતું ચાલેતું અભિક્કમાપેતું પટિક્કમાપેતું આલોકાપેતું વિલોકાપેતું સમ્મિઞ્જાપેતું પસારાપેતું સક્કોતિ. તેન ગમનં નામ જાયતિ, આગમનં નામ જાયતિ, ગમનાગમનં નામ જાયતિ. ‘યોજનં ગતો દસયોજનં ગતો’તિ વત્તબ્બતં આપજ્જાપેતિ.

યથા હિ સત્તહિ યુગેહિ આકડ્ઢિતબ્બે સકટે પઠમયુગે યુત્તગોણા યુગં તાવ સન્થમ્ભેતું સન્ધારેતું સક્કોન્તિ, ચક્કં પન નપવટ્ટેન્તિ; દુતિયાદીસુપિ એસેવ નયો; સત્તમયુગે પન ગોણે યોજેત્વા યદા છેકો સારથિ ધુરે નિસીદિત્વા યોત્તાનિ આદાય સબ્બપુરિમતો પટ્ઠાય પતોદલટ્ઠિયા ગોણે આકોટેતિ, તદા સબ્બેવ એકબલા હુત્વા ધુરઞ્ચ સન્ધારેન્તિ ચક્કાનિ ચ પવટ્ટેન્તિ. ‘સકટં ગહેત્વા દસયોજનં વીસતિયોજનં ગતા’તિ વત્તબ્બતં આપાદેન્તિ – એવંસમ્પદમિદં વેદિતબ્બં.

તત્થ યો ચિત્તસમુટ્ઠાનિકકાયો ન સો વિઞ્ઞત્તિ, ચિત્તસમુટ્ઠાનાય પન વાયોધાતુયા સહજાતં રૂપકાયં સન્થમ્ભેતું સન્ધારેતું ચાલેતું પચ્ચયો ભવિતું સમત્થો એકો આકારવિકારો અત્થિ, અયં વિઞ્ઞત્તિ નામ. સા અટ્ઠ રૂપાનિ વિય ન ચિત્તસમુટ્ઠાના. યથા પન અનિચ્ચાદિભેદાનં ધમ્માનં જરામરણત્તા, ‘‘જરામરણં, ભિક્ખવે, અનિચ્ચં સઙ્ખત’’ન્તિઆદિ (સં. નિ. ૨.૨૦) વુત્તં, એવં ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં રૂપાનં વિઞ્ઞત્તિતાય સાપિ ચિત્તસમુટ્ઠાના નામ હોતિ.

વિઞ્ઞાપનત્તા પનેસા વિઞ્ઞત્તીતિ વુચ્ચતિ. કિં વિઞ્ઞાપેતીતિ? એકં કાયિકકરણં. ચક્ખુપથસ્મિઞ્હિ ઠિતો હત્થં વા પાદં વા ઉક્ખિપતિ, સીસં વા ભમુકં વા ચાલેતિ, અયં હત્થાદીનં આકારો ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યો હોતિ. વિઞ્ઞત્તિ પન ન ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા મનોવિઞ્ઞેય્યા એવ. ચક્ખુના હિ હત્થવિકારાદિવસેન વિપ્ફન્દમાનં વણ્ણારમ્મણમેવ પસ્સતિ. વિઞ્ઞત્તિં પન મનોદ્વારિકચિત્તેન ચિન્તેત્વા ‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ એસ કારેતિ મઞ્ઞે’તિ જાનાતિ.

યથા હિ અરઞ્ઞે નિદાઘસમયે ઉદકટ્ઠાને મનુસ્સા ‘ઇમાય સઞ્ઞાય ઇધ ઉદકસ્સ અત્થિભાવં જાનિસ્સન્તી’તિ રુક્ખગ્ગે તાલપણ્ણાદીનિ બન્ધાપેન્તિ, સુરાપાનદ્વારે ધજં ઉસ્સાપેન્તિ, ઉચ્ચં વા પન રુક્ખં વાતો પહરિત્વા ચાલેતિ, અન્તોઉદકે મચ્છે ચલન્તે ઉપરિ બુબ્બુળકાનિ ઉટ્ઠહન્તિ, મહોઘસ્સ ગતમગ્ગપરિયન્તે તિણપણ્ણકસટં ઉસ્સારિતં હોતિ. તત્થ તાલપણ્ણધજસાખાચલનબુબ્બુળકતિણપણ્ણકસટે દિસ્વા યથા ચક્ખુના અદિટ્ઠમ્પિ ‘એત્થ ઉદકં ભવિસ્સતિ, સુરા ભવિસ્સતિ, અયં રુક્ખો વાતેન પહતો ભવિસ્સતિ, અન્તોઉદકે મચ્છો ભવિસ્સતિ, એત્તકં ઠાનં અજ્ઝોત્થરિત્વા ઓઘો ગતો ભવિસ્સતી’તિ મનોવિઞ્ઞાણેન જાનાતિ, એવમેવ વિઞ્ઞત્તિપિ ન ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા મનોવિઞ્ઞેય્યાવ. ચક્ખુના હિ હત્થવિકારાદિવસેન વિપ્ફન્દમાનં વણ્ણારમ્મણમેવ પસ્સતિ. વિઞ્ઞત્તિં પન મનોદ્વારિકચિત્તેન ચિન્તેત્વા ‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ એસ કારેતિ મઞ્ઞે’તિ જાનાતિ.

ન કેવલઞ્ચેસા વિઞ્ઞાપનતોવ વિઞ્ઞત્તિ નામ. વિઞ્ઞેય્યતોપિ પન વિઞ્ઞત્તિયેવ નામ. અયઞ્હિ પરેસં અન્તમસો તિરચ્છાનગતાનમ્પિ પાકટા હોતિ. તત્થ તત્થ સન્નિપતિતા હિ સોણસિઙ્ગાલકાકગોણાદયો દણ્ડં વા લેડ્ડું વા ગહેત્વા પહરણાકારે દસ્સિતે ‘અયં નો પહરિતુકામો’તિ ઞત્વા યેન વા તેન વા પલાયન્તિ. પાકારકુટ્ટાદિઅન્તરિકસ્સ પન પરસ્સ અપાકટકાલોપિ અત્થિ. કિઞ્ચાપિ તસ્મિં ખણે અપાકટા સમ્મુખીભૂતાનં પન પાકટત્તા વિઞ્ઞત્તિયેવ નામ હોતિ.

ચિત્તસમુટ્ઠાનિકે પન કાયે ચલન્તે તિસમુટ્ઠાનિકો ચલતિ ન ચલતીતિ? સોપિ તથેવ ચલતિ. તંગતિકો તદનુવત્તકોવ હોતિ. યથા હિ ઉદકે ગચ્છન્તે ઉદકે પતિતાનિ સુક્ખદણ્ડકતિણપણ્ણાદીનિપિ ઉદકગતિકાનેવ ભવન્તિ, તસ્મિં ગચ્છન્તે ગચ્છન્તિ, તિટ્ઠન્તે તિટ્ઠન્તિ – એવંસમ્પદમિદં વેદિતબ્બં. એવમેસા ચિત્તસમુટ્ઠાનેસુ રૂપેસુ વિઞ્ઞત્તિ કાયકમ્મદ્વારં નામાતિ વેદિતબ્બા.

યા પન તસ્મિં દ્વારે સિદ્ધા ચેતના યાય પાણં હનતિ, અદિન્નં આદિયતિ, મિચ્છાચારં ચરતિ, પાણાતિપાતાદીહિ વિરમતિ, ઇદં કાયકમ્મં નામ. એવં પરવાદિમ્હિ સતિ કાયો દ્વારં, તમ્હિ દ્વારે સિદ્ધા ચેતના કાયકમ્મં ‘કુસલં વા અકુસલં વા’તિ ઠપેતબ્બં. પરવાદિમ્હિ પન અસતિ ‘અબ્યાકતં વા’તિ તિકં પૂરેત્વાવ ઠપેતબ્બં. તત્થ યથા નગરદ્વારં કતટ્ઠાનેયેવ તિટ્ઠતિ, અઙ્ગુલમત્તમ્પિ અપરાપરં ન સઙ્કમતિ, તેન તેન પન દ્વારેન મહાજનો સઞ્ચરતિ, એવમેવ દ્વારે દ્વારં ન સઞ્ચરતિ, કમ્મં પન તસ્મિં તસ્મિં દ્વારે ઉપ્પજ્જનતો ચરતિ. તેનાહુ પોરાણા –

દ્વારે ચરન્તિ કમ્માનિ, ન દ્વારા દ્વારચારિનો;

તસ્મા દ્વારેહિ કમ્માનિ, અઞ્ઞમઞ્ઞં વવત્થિતાતિ.

તત્થ કમ્મેનાપિ દ્વારં નામં લભતિ, દ્વારેનાપિ કમ્મં. યથા હિ વિઞ્ઞાણાદીનં ઉપ્પજ્જનટ્ઠાનાનિ વિઞ્ઞાણદ્વારં ફસ્સદ્વારં અસંવરદ્વારં સંવરદ્વારન્તિ નામં લભન્તિ, એવં કાયકમ્મસ્સ ઉપ્પજ્જનટ્ઠાનં કાયકમ્મદ્વારન્તિ નામં લભતિ. વચીમનોકમ્મદ્વારેસુપિ એસેવ નયો. યથા પન તસ્મિં તસ્મિં રુક્ખે અધિવત્થા દેવતા સિમ્બલિદેવતા પલાસદેવતા પુચિમન્દદેવતા ફન્દનદેવતાતિ તેન તેન રુક્ખેન નામં લભતિ, એવમેવ કાયદ્વારેન કતં કમ્મમ્પિ કાયકમ્મન્તિ દ્વારેન નામં લભતિ. વચીકમ્મમનોકમ્મેસુપિ એસેવ નયો. તત્થ અઞ્ઞો કાયો, અઞ્ઞં કમ્મં, કાયેન પન કતત્તા તં કાયકમ્મન્તિ વુચ્ચતિ. તેનાહુ અટ્ઠકથાચરિયા –

કાયેન ચે કતં કમ્મં, કાયકમ્મન્તિ વુચ્ચતિ;

કાયો ચ કાયકમ્મઞ્ચ, અઞ્ઞમઞ્ઞં વવત્થિતા.

સૂચિયા ચે કતં કમ્મં, સૂચિકમ્મન્તિ વુચ્ચતિ;

સૂચિ ચ સૂચિકમ્મઞ્ચ, અઞ્ઞમઞ્ઞં વવત્થિતા.

વાસિયા ચે કતં કમ્મં, વાસિકમ્મન્તિ વુચ્ચતિ;

વાસિ ચ વાસિકમ્મઞ્ચ, અઞ્ઞમઞ્ઞં વવત્થિતા.

પુરિસેન ચે કતં કમ્મં, પુરિસકમ્મન્તિ વુચ્ચતિ;