૨. રૂપકણ્ડો

ઉદ્દેસવણ્ણના

ઇદાનિ રૂપકણ્ડં ભાજેત્વા દસ્સેતું પુન કતમે ધમ્મા અબ્યાકતાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ કિઞ્ચાપિ હેટ્ઠા ચિત્તુપ્પાદકણ્ડે વિપાકાબ્યાકતઞ્ચેવ કિરિયાબ્યાકતઞ્ચ નિસ્સેસં કત્વા ભાજિતં, રૂપાબ્યાકતનિબ્બાનાબ્યાકતાનિ પન અકથિતાનિ, તાનિ કથેતું ચતુબ્બિધમ્પિ અબ્યાકતં સમોધાનેત્વા દસ્સેન્તો કુસલાકુસલાનં ધમ્માનં વિપાકાતિઆદિમાહ. તત્થ કુસલાકુસલાનન્તિ ચતુભૂમકકુસલાનઞ્ચેવ અકુસલાનઞ્ચ. એવં તાવ વિપાકાબ્યાકતં કુસલવિપાકાકુસલવિપાકવસેન દ્વીહિ પદેહિ પરિયાદિયિત્વા દસ્સિતં. યસ્મા પન તં સબ્બમ્પિ કામાવચરં વા હોતિ, રૂપાવચરાદીસુ વા અઞ્ઞતરં, તસ્મા ‘કામાવચરા’તિઆદિના નયેન તદેવ વિપાકાબ્યાકતં ભૂમન્તરવસેન પરિયાદિયિત્વા દસ્સિતં. યસ્મા પન તં વેદનાક્ખન્ધોપિ હોતિ…પે… વિઞ્ઞાણક્ખન્ધોપિ, તસ્મા પુન સમ્પયુત્તચતુક્ખન્ધવસેન પરિયાદિયિત્વા દસ્સિતં.

એવં વિપાકાબ્યાકતં કુસલાકુસલવસેન ભૂમન્તરવસેન સમ્પયુત્તક્ખન્ધવસેનાતિ તીહિ નયેહિ પરિયાદાય દસ્સેત્વા, પુન કિરિયાબ્યાકતં દસ્સેન્તો યે ચ ધમ્મા કિરિયાતિઆદિમાહ. તત્થ ‘કામાવચરા રૂપાવચરા અરૂપાવચરા વેદનાક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો’તિ વત્તબ્બં ભવેય્ય. હેટ્ઠા પન ગહિતમેવાતિ નયં દસ્સેત્વા નિસ્સજ્જિતં. ઇદાનિ અવિભત્તં દસ્સેન્તો સબ્બઞ્ચ રૂપં અસઙ્ખતા ચ ધાતૂતિ આહ. તત્થ ‘સબ્બઞ્ચ રૂપ’ન્તિ પદેન પઞ્ચવીસતિ રૂપાનિ છન્નવુતિરૂપકોટ્ઠાસા નિપ્પદેસતો ગહિતાતિ વેદિતબ્બા. ‘અસઙ્ખતા ચ ધાતૂ’તિ પદેન નિબ્બાનં નિપ્પદેસતો ગહિતન્તિ. એત્તાવતા ‘અબ્યાકતા ધમ્મા’તિ પદં નિટ્ઠિતં હોતિ.

૫૮૪. તત્થ કતમં સબ્બં રૂપન્તિ ઇદં કસ્મા ગહિતં? હેટ્ઠા રૂપાબ્યાકતં સઙ્ખેપેન કથિતં. ઇદાનિ તં એકકદુકતિકચતુક્ક…પે… એકાદસકવસેન વિત્થારતો ભાજેત્વા દસ્સેતું ઇદં ગહિતં. તસ્સત્થો – યં વુત્તં ‘સબ્બઞ્ચ રૂપં, અસઙ્ખતા ચ ધાતૂ’તિ, તસ્મિં પદદ્વયે ‘કતમં સબ્બં રૂપં નામ’? ઇદાનિ તં દસ્સેન્તો ચત્તારો ચ મહાભૂતાતિઆદિમાહ. તત્થ ચત્તારોતિ ગણનપરિચ્છેદો. તેન તેસં ઊનાધિકભાવં નિવારેતિ. ‘ચ’-સદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો. તેન ન કેવલં ‘ચત્તારો મહાભૂતાવ’ રૂપં, અઞ્ઞમ્પિ અત્થીતિ ‘ઉપાદારૂપં’ સમ્પિણ્ડેતિ.

મહાભૂતાતિ એત્થ મહન્તપાતુભાવાદીહિ કારણેહિ મહાભૂતતા વેદિતબ્બા. એતાનિ હિ મહન્તપાતુભાવતો, મહાભૂતસામઞ્ઞતો, મહાપરિહારતો, મહાવિકારતો, મહન્તભૂતત્તા ચાતિ ઇમેહિ કારણેહિ મહાભૂતાનીતિ વુચ્ચન્તિ. તત્થ ‘મહન્તપાતુભાવતો’તિ, એતાનિ હિ અનુપાદિન્નકસન્તાનેપિ ઉપાદિન્નકસન્તાનેપિ મહન્તાનિ પાતુભૂતાનિ. તેસં અનુપાદિન્નકસન્તાને એવં મહન્તપાતુભાવતા વેદિતબ્બા – એકઞ્હિ ચક્કવાળં આયામતો ચ વિત્થારતો ચ યોજનાનં દ્વાદસ સતસહસ્સાનિ તીણિ સહસ્સાનિ ચત્તારિ સતાનિ પઞ્ઞાસઞ્ચ યોજનાનિ. પરિક્ખેપતો –

સબ્બં સતસહસ્સાનિ, છત્તિંસ પરિમણ્ડલં;

દસ ચેવ સહસ્સાનિ, અડ્ઢુડ્ઢાનિ સતાનિ ચ. (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧; વિસુદ્ધિ. ૧.૧૩૭);

તત્થ –

દુવે સતસહસ્સાનિ, ચત્તારિ નહુતાનિ ચ;

એત્તકં બહલત્તેન, સઙ્ખાતાયં વસુન્ધરા. (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧; વિસુદ્ધિ. ૧.૧૩૭);

તસ્સાયેવ સન્ધારકં –

ચત્તારિ સતસહસ્સાનિ, અટ્ઠેવ નહુતાનિ ચ;

એત્તકં બહલત્તેન, જલં વાતે પતિટ્ઠિતં.

તસ્સાપિ સન્ધારકો –

નવસતસહસ્સાનિ, માલુતો નભમુગ્ગતો;

સટ્ઠિ ચેવ સહસ્સાનિ, એસા લોકસ્સ સણ્ઠિતિ.

એવં સણ્ઠિતે ચેત્થ યોજનાનં –

ચતુરાસીતિસહસ્સાનિ, અજ્ઝોગાળ્હો મહણ્ણવે;

અચ્ચુગ્ગતો તાવદેવ, સિનેરુ પબ્બતુત્તમો.

તતો ઉપડ્ઢુપડ્ઢેન, પમાણેન યથાક્કમં;

અજ્ઝોગાળ્હુગ્ગતા દિબ્બા, નાનારતનચિત્તિતા.

યુગન્ધરો ઈસધરો, કરવીકો સુદસ્સનો;

નેમિન્ધરો વિનતકો, અસ્સકણ્ણો ગિરિ બ્રહા.

એતે સત્ત મહાસેલા, સિનેરુસ્સ સમન્તતો;

મહારાજાનમાવાસા દેવયક્ખનિસેવિતા.

યોજનાનં સતાનુચ્ચો, હિમવા પઞ્ચ પબ્બતો;

યોજનાનં સહસ્સાનિ, તીણિ આયતવિત્થતો;

ચતુરાસીતિસહસ્સેહિ, કૂટેહિ પટિમણ્ડિતો.

તિપઞ્ચયોજનક્ખન્ધપરિક્ખેપા નગવ્હયા;

પઞ્ઞાસયોજનક્ખન્ધસાખાયામા સમન્તતો.

સતયોજનવિત્થિણ્ણા, તાવદેવ ચ ઉગ્ગતા;

જમ્બૂ યસ્સાનુભાવેન, જમ્બુદીપો પકાસિતો. (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧; વિસુદ્ધિ. ૧.૧૩૭);

યઞ્ચેતં જમ્બુયા પમાણં તદેવ અસુરાનં ચિત્તપાટલિયા, ગરુળાનં સિમ્બલિરુક્ખસ્સ, અપરગોયાને કદમ્બરુક્ખસ્સ, ઉત્તરકુરુમ્હિ કપ્પરુક્ખસ્સ, પુબ્બવિદેહે સિરીસસ્સ, તાવતિંસેસુ પારિચ્છત્તકસ્સાતિ. તેનાહુ પોરાણા –

પાટલી સિમ્બલી જમ્બૂ, દેવાનં પારિચ્છત્તકો;

કદમ્બો કપ્પરુક્ખો ચ, સિરીસેન ભવતિ સત્તમન્તિ.

દ્વેઅસીતિસહસ્સાનિ, અજ્ઝોગાળ્હો મહણ્ણવે;

અચ્ચુગ્ગતો તાવદેવ, ચક્કવાળસિલુચ્ચયો;

પરિક્ખિપિત્વા તં સબ્બં, લોકધાતુમયં ઠિતોતિ.

ઉપાદિન્નકસન્તાનેપિ મચ્છકચ્છપદેવદાનવાદિસરીરવસેન મહન્તાનેવ પાતુભૂતાનિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દે યોજનસતિકાપિ અત્તભાવાતિ’’આદિ.

‘મહાભૂતસામઞ્ઞતો’તિ એતાનિ હિ યથા માયાકારો અમણિંયેવ ઉદકં મણિં કત્વા દસ્સેતિ, અસુવણ્ણંયેવ લેડ્ડું સુવણ્ણં કત્વા દસ્સેતિ, યથા ચ સયં નેવ યક્ખો ન પક્ખી સમાનો યક્ખભાવમ્પિ પક્ખિભાવમ્પિ દસ્સેતિ, એવમેવ સયં અનીલાનેવ હુત્વા નીલં ઉપાદારૂપં દસ્સેન્તિ, અપીતાનિ… અલોહિતાનિ… અનોદાતાનેવ હુત્વા ઓદાતં ઉપાદારૂપં દસ્સેન્તીતિ માયાકારમહાભૂતસામઞ્ઞતો મહાભૂતાનિ. યથા ચ યક્ખાદીનિ મહાભૂતાનિ યં ગણ્હન્તિ નેવ તેસં તસ્સ અન્તો ન બહિઠાનં ઉપલબ્ભતિ, ન ચ તં નિસ્સાય ન તિટ્ઠન્તિ, એવમેવ એતાનિપિ નેવ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ અન્તો ન બહિ ઠિતાનિ હુત્વા ઉપલબ્ભન્તિ, ન ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં નિસ્સાય ન તિટ્ઠન્તીતિ. અચિન્તેય્યટ્ઠાનતાય યક્ખાદિમહાભૂતસામઞ્ઞતોપિ મહાભૂતાનિ.

યથા ચ યક્ખિનીસઙ્ખાતાનિ મહાભૂતાનિ મનાપેહિ વણ્ણસણ્ઠાનવિક્ખેપેહિ અત્તનો ભયાનકભાવં પટિચ્છાદેત્વા સત્તે વઞ્ચેન્તિ, એવમેવ એતાનિપિ ઇત્થિપુરિસસરીરાદીસુ મનાપેન છવિવણ્ણેન, મનાપેન અઙ્ગપચ્ચઙ્ગસણ્ઠાનેન, મનાપેન ચ હત્થપાદઙ્ગુલિભમુકવિક્ખેપેન અત્તનો કક્ખળતાદિભેદં સરસલક્ખણં પટિચ્છાદેત્વા બાલજનં વઞ્ચેન્તિ, અત્તનો સભાવં દટ્ઠું ન દેન્તિ. ઇતિ વઞ્ચકટ્ઠેન યક્ખિનીમહાભૂતસામઞ્ઞતોપિ મહાભૂતાનિ.

‘મહાપરિહારતો’તિ મહન્તેહિ પચ્ચયેહિ પરિહરિતબ્બતો. એતાનિ હિ દિવસે દિવસે ઉપનેતબ્બત્તા મહન્તેહિ ઘાસચ્છાદનાદીહિ ભૂતાનિ પવત્તાનીતિ મહાભૂતાનિ. મહાપરિહારાનિ વા ભૂતાનીતિ મહાભૂતાનિ.

‘મહાવિકારતો’તિ ભૂતાનં મહાવિકારતો. એતાનિ હિ ઉપાદિણ્ણાનિપિ અનુપાદિણ્ણાનિપિ મહાવિકારાનિ હોન્તિ. તત્થ અનુપાદિણ્ણાનં કપ્પવુટ્ઠાને વિકારમહત્તં પાકટં હોતિ, ઉપાદિણ્ણાનં ધાતુક્ખોભકાલે. તથા હિ –

ભૂમિતો વુટ્ઠિતા યાવ, બ્રહ્મલોકા વિધાવતિ;

અચ્ચિ અચ્ચિમતો લોકે, દય્હમાનમ્હિ તેજસા.

કોટિસતસહસ્સેકં, ચક્કવાળં વિલીયતિ;

કુપિતેન યદા લોકો, સલિલેન વિનસ્સતિ.

કોટિસતસહસ્સેકં, ચક્કવાળં વિકીરતિ;

વાયોધાતુપ્પકોપેન, યદા લોકો વિનસ્સતિ.

પત્થદ્ધો ભવતિ કાયો, દટ્ઠો કટ્ઠમુખેન વા;

પથવીધાતુપ્પકોપેન, હોતિ કટ્ઠમુખેવ સો.

પૂતિયો ભવતિ કાયો, દટ્ઠો પૂતિમુખેન વા;

આપોધાતુપ્પકોપેન, હોતિ પૂતિમુખેવ સો.

સન્તત્તો ભવતિ કાયો, દટ્ઠો અગ્ગિમુખેન વા;

તેજોધાતુપ્પકોપેન, હોતિ અગ્ગિમુખેવ સો.

સઞ્છિન્નો ભવતિ કાયો, દટ્ઠો સત્થમુખેન વા;

વાયોધાતુપ્પકોપેન, હોતિ સત્થમુખેવ સો. (સં. નિ. અટ્ઠ. ૩.૪.૨૩૮);

ઇતિ મહાવિકારાનિ ભૂતાનીતિ મહાભૂતાનિ.

‘મહન્તભૂતત્તા ચા’તિ એતાનિ હિ મહન્તાનિ મહતા વાયામેન પરિગ્ગહેતબ્બત્તા, ભૂતાનિ વિજ્જમાનત્તાતિ, મહન્તભૂતત્તા ચ મહાભૂતાનિ. એવં મહન્તપાતુભાવાદીહિ કારણેહિ મહાભૂતાનિ.

ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદાય રૂપન્તિ ઉપયોગત્થે સામિવચનં. ચત્તારિ મહાભૂતાનિ ઉપાદાય, નિસ્સાય, અમુઞ્ચિત્વા પવત્તરૂપન્તિ અત્થો. ઇદં વુચ્ચતિ સબ્બં રૂપન્તિ ઇદં ચત્તારિ મહાભૂતાનિ, પદપટિપાટિયા નિદ્દિટ્ઠાનિ તેવીસતિ ઉપાદારૂપાનીતિ, સત્તવીસતિપ્પભેદં સબ્બં રૂપં નામ.

એકવિધરૂપસઙ્ગહો

ઇદાનિ તં વિત્થારતો દસ્સેતું એકવિધાદીહિ એકાદસહિ સઙ્ગહેહિ માતિકં ઠપેન્તો સબ્બં રૂપં ન હેતૂતિઆદિમાહ.

તત્થ ‘સબ્બં રૂપ’ન્તિ ઇદં પદં ‘સબ્બં રૂપં ન હેતુ’ ‘સબ્બં રૂપં અહેતુક’ન્તિ એવં સબ્બપદેહિ સદ્ધિં યોજેતબ્બં. સબ્બાનેવ ચેતાનિ ‘ન હેતૂ’તિઆદીનિ તેચત્તાલીસપદાનિ ઉદ્દિટ્ઠાનિ. તેસુ પટિપાટિયા ચત્તાલીસપદાનિ માતિકતો ગહેત્વા ઠપિતાનિ, અવસાને તીણિ માતિકામુત્તકાનીતિ. એવં તાવ પઠમે સઙ્ગહે પાળિવવત્થાનમેવ વેદિતબ્બં. તથા દુતિયસઙ્ગહાદીસુ.

દુવિધરૂપસઙ્ગહો

તત્રાયં નયો – દુતિયસઙ્ગહે તાવ સતં ચત્તારો ચ દુકા. તત્થ અત્થિ રૂપં ઉપાદા, અત્થિ રૂપં નોઉપાદાતિઆદયો આદિમ્હિ ચુદ્દસ દુકા અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્બન્ધાભાવતો પકિણ્ણકદુકા નામ. તતો અત્થિ રૂપં ચક્ખુસમ્ફસ્સસ્સ વત્થૂતિઆદયો પઞ્ચવીસતિ દુકા વત્થુઅવત્થુઉપપરિક્ખણવસેન પવત્તત્તા વત્થુદુકા નામ. તતો અત્થિ રૂપં ચક્ખુસમ્ફસ્સસ્સ આરમ્મણન્તિઆદયો પઞ્ચવીસતિ આરમ્મણાનારમ્મણઉપપરિક્ખણવસેન પવત્તત્તા આરમ્મણદુકા નામ. તતો અત્થિ રૂપં ચક્ખાયતનન્તિ આદયો દસ આયતનાનાયતનઉપપરિક્ખણવસેન પવત્તત્તા આયતનદુકા નામ. તતો અત્થિ રૂપં ચક્ખુધાતૂતિઆદયો દસ ધાતુઅધાતુઉપપરિક્ખણવસેન પવત્તત્તા ધાતુદુકા નામ. તતો અત્થિ રૂપં ચક્ખુન્દ્રિયન્તિઆદયો અટ્ઠ ઇન્દ્રિયાનિન્દ્રિયઉપપરિક્ખણવસેન પવત્તત્તા ઇન્દ્રિયદુકા નામ. તતો અત્થિ રૂપં કાયવિઞ્ઞત્તીતિઆદયો દ્વાદસ સુખુમાસુખુમરૂપઉપપરિક્ખણવસેન પવત્તત્તા સુખુમરૂપદુકા નામાતિ. ઇદં દુતિયસઙ્ગહે પાળિવવત્થાનં.

તિવિધરૂપસઙ્ગહો

૫૮૫. તતિયસઙ્ગહે સતં તીણિ ચ તિકાનિ. તત્થ દુતિયસઙ્ગહે વુત્તેસુ ચુદ્દસસુ પકિણ્ણકદુકેસુ એકં અજ્ઝત્તિકદુકં સેસેહિ તેરસહિ યોજેત્વા યં તં રૂપં અજ્ઝત્તિકં તં ઉપાદા; યં તં રૂપં બાહિરં તં અત્થિ ઉપાદા, અત્થિ નોઉપાદાતિઆદિના નયેન ઠપિતા તેરસ પકિણ્ણકતિકા નામ. તતો તમેવ દુકં સેસદુકેહિ સદ્ધિં યોજેત્વા યં તં રૂપં બાહિરં તં ચક્ખુસમ્ફસ્સસ્સ ન વત્થુ, યં તં રૂપં અજ્ઝત્તિકં તં અત્થિ ચક્ખુસમ્ફસ્સસ્સ વત્થુ, અત્થિ ચક્ખુસમ્ફસ્સસ્સ ન વત્થૂતિઆદિના નયેન સેસતિકા ઠપિતા. તેસં નામઞ્ચ ગણના ચ તેસંયેવ વત્થુદુકાદીનં વસેન વેદિતબ્બાતિ. ઇદં તતિયસઙ્ગહે પાળિવવત્થાનં.

ચતુબ્બિધાદિરૂપસઙ્ગહા

૫૮૬. ચતુત્થસઙ્ગહે દ્વાવીસતિ ચતુક્કા. તત્થ સબ્બપચ્છિમો અત્થિ રૂપં ઉપાદા અત્થિ રૂપં નોઉપાદાતિ એવં ઇધ વુત્તં માતિકં અનામસિત્વા ઠપિતો. ઇતરે પન આમસિત્વા ઠપિતા. કથં? યે તાવ ઇધ દુવિધસઙ્ગહે પકિણ્ણકેસુ આદિતો તયો દુકા, તેસુ એકેકં ગહેત્વા યં તં રૂપં ઉપાદા તં અત્થિ ઉપાદિણ્ણં, અત્થિ અનુપાદિણ્ણન્તિઆદિના નયેન પઞ્ચહિ પઞ્ચહિ દુકેહિ સદ્ધિં યોજેત્વા દુકત્તયમૂલકા આદિમ્હિ પઞ્ચદસ ચતુક્કા ઠપિતા.

ઇદાનિ યો યં ચતુક્કો સનિદસ્સનદુકો સો યસ્મા યં તં રૂપં સનિદસ્સનં તં અત્થિ સપ્પટિઘં, અત્થિ અપ્પટિઘન્તિઆદિના નયેન પરેહિ વા, અત્થિ ઉપાદા અત્થિ નોઉપાદાતિઆદિના નયેન પુરિમેહિ વા, દુકેહિ સદ્ધિં અત્થાભાવતો કમાભાવતો વિસેસાભાવતો ચ યોગં ન ગચ્છતિ. સનિદસ્સનઞ્હિ ‘અપ્પટિઘં’ નામ, ‘નો ઉપાદા’ વા નત્થીતિ અત્થાભાવતો યોગં ન ગચ્છતિ. ‘ઉપાદિણ્ણં પન અનુપાદિણ્ણઞ્ચ અત્થિ તં કમાભાવા યોગં ન ગચ્છતિ. સબ્બદુકા હિ પચ્છિમપચ્છિમેહેવ સદ્ધિં યોજિતા. અયમેત્થ કમો. પુરિમેહિ પન સદ્ધિં કમાભાવોતિ. ‘સતિ અત્થે કમાભાવો અકારણં. તસ્મા ઉપાદિણ્ણપદાદીહિ સદ્ધિં યોજેતબ્બો’તિ ચે – ન, વિસેસાભાવા; ઉપાદિણ્ણપદાદીનિ હિ ઇમિના સદ્ધિં યોજિતાનિ. તત્થ ‘ઉપાદિણ્ણં વા સનિદસ્સનં, સનિદસ્સનં વા ઉપાદિણ્ણ’ન્તિ વુત્તે વિસેસો નત્થીતિ વિસેસાભાવાપિ યોગં ન ગચ્છતિ. તસ્મા તં ચતુત્થદુકં અનામસિત્વા, તતો પરેહિ અત્થિ રૂપં સપ્પટિઘન્તિઆદીહિ તીહિ દુકેહિ સદ્ધિં ‘યં તં રૂપં સપ્પટિઘં તં અત્થિ ઇન્દ્રિયં, અત્થિ ન ઇન્દ્રિયં, યં તં રૂપં અપ્પટિઘં તં અત્થિ ઇન્દ્રિયં, અત્થિ ન ઇન્દ્રિય’ન્તિઆદિના નયેન યુજ્જમાને દ્વે દ્વે દુકે યોજેત્વા છ ચતુક્કા ઠપિતા.

યથા ચાયં ચતુત્થદુકો યોગં ન ગચ્છતિ, તથા તેન સદ્ધિં આદિદુકોપિ. કસ્મા? અનુપાદારૂપસ્સ એકન્તેન અનિદસ્સનત્તા. સો હિ યં તં રૂપં નોઉપાદા તં અત્થિ સનિદસ્સનં, અત્થિ અનિદસ્સનન્તિ – એવં ચતુત્થેન દુકેન સદ્ધિં યોજિયમાનો યોગં ન ગચ્છતિ. તસ્મા તં અતિક્કમિત્વા પઞ્ચમેન સહ યોજિતો. એવં યો યેન સદ્ધિં યોગં ગચ્છતિ, યો ચ ન ગચ્છતિ સો વેદિતબ્બોતિ. ઇદં ચતુત્થસઙ્ગહે પાળિવવત્થાનં. ઇતો પરે પન પઞ્ચવિધસઙ્ગહાદયો સત્ત સઙ્ગહા અસમ્મિસ્સા એવ. એવં સકલાયપિ માતિકાય પાળિવવત્થાનં વેદિતબ્બં.

રૂપવિભત્તિએકકનિદ્દેસવણ્ણના

૫૯૪. ઇદાનિ તસ્સા અત્થં ભાજેત્વા દસ્સેતું સબ્બં રૂપં ન હેતુમેવાતિઆદિ આરદ્ધં. કસ્મા પનેત્થ ‘કતમં તં સબ્બં રૂપં ન હેતૂ’તિ પુચ્છા ન કતાતિ? ભેદાભાવતો. યથા હિ દુકાદીસુ ‘ઉપાદારૂપ’મ્પિ અત્થિ ‘નોઉપાદારૂપ’મ્પિ, એવમિધ હેતુ ન હેતૂતિપિ સહેતુકમહેતુકન્તિપિ ભેદો નત્થિ, તસ્મા પુચ્છં અકત્વાવ વિભત્તં. તત્થ ‘સબ્બ’ન્તિ સકલં, નિરવસેસં. ‘રૂપ’ન્તિ અયમસ્સ સીતાદીહિ રુપ્પનભાવદીપનો સામઞ્ઞલક્ખણનિદ્દેસો. ન હેતુમેવાતિ સાધારણહેતુપટિક્ખેપનિદ્દેસો.

તત્થ હેતુહેતુ પચ્ચયહેતુ ઉત્તમહેતુ સાધારણહેતૂતિ ચતુબ્બિધો હેતુ. તેસુ ‘તયો કુસલહેતૂ, તયો અકુસલહેતૂ, તયો અબ્યાકતહેતૂ’તિ (ધ. સ. ૧૦૫૯) અયં ‘હેતુહેતુ’ નામ. ‘‘ચત્તારો ખો, ભિક્ખુ, મહાભૂતા હેતુ, ચત્તારો મહાભૂતા પચ્ચયો રૂપક્ખન્ધસ્સ પઞ્ઞાપનાયા’’તિ (મ. નિ. ૩.૮૫; સં. નિ. ૩.૮૨) અયં ‘પચ્ચયહેતુ’ નામ. ‘‘કુસલાકુસલં અત્તનો વિપાકટ્ઠાને, ઉત્તમં ઇટ્ઠારમ્મણં કુસલવિપાકટ્ઠાને, ઉત્તમં અનિટ્ઠારમ્મણં અકુસલવિપાકટ્ઠાને’’તિ અયં ‘ઉત્તમહેતુ’ નામ. યથાહ – ‘અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનં કમ્મસમાદાનાનં ઠાનસો હેતુસો વિપાકં યથાભૂતં પજાનાતી’તિ (મ. નિ. ૧.૧૪૮; વિભ. ૮૧૦; પાટિ. મ. ૨.૪૪), ‘‘એસેવ હેતુ એસ પચ્ચયો સઙ્ખારાનં યદિદં અવિજ્જા’’તિ અવિજ્જા સઙ્ખારાનં સાધારણહેતુ હુત્વા પચ્ચયટ્ઠં ફરતીતિ અયં ‘સાધારણહેતુ’ નામ. યથા હિ પથવીરસો આપોરસો ચ મધુરસ્સાપિ અમધુરસ્સાપિ પચ્ચયો, એવં અવિજ્જા કુસલસઙ્ખારાનમ્પિ અકુસલસઙ્ખારાનમ્પિ સાધારણપચ્ચયો હોતિ. ઇમસ્મિં પનત્થે ‘હેતુહેતુ’ અધિપ્પેતો. ઇતિ ‘હેતૂ ધમ્મા ન હેતૂ ધમ્મા’તિ (ધ. સ. દુકમાતિકા ૧) માતિકાય આગતં હેતુભાવં રૂપસ્સ નિયમેત્વા પટિક્ખિપન્તો ‘ન હેતુમેવા’તિ આહ. ઇમિના નયેન સબ્બપદેસુ પટિક્ખેપનિદ્દેસો ચ અપ્પટિક્ખેપનિદ્દેસો ચ વેદિતબ્બો. વચનત્થો પન સબ્બપદાનં માતિકાવણ્ણનાયં વુત્તોયેવ.

સપ્પચ્ચયમેવાતિ એત્થ પન કમ્મસમુટ્ઠાનં કમ્મપચ્ચયમેવ હોતિ, આહારસમુટ્ઠાનાદીનિ આહારાદિપચ્ચયાનેવાતિ એવં રૂપસ્સેવ વુત્તચતુપચ્ચયવસેન અત્થો વેદિતબ્બો. રૂપમેવાતિ ‘રૂપિનો ધમ્મા અરૂપિનો ધમ્મા’તિ માતિકાય વુત્તં અરૂપીભાવં પટિક્ખિપતિ. ઉપ્પન્નં છહિ વિઞ્ઞાણેહીતિ પચ્ચુપ્પન્નરૂપમેવ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીહિ છહિ વેદિતબ્બં. નિયામો પન ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ સન્ધાય ગહિતો. ન હિ તાનિ અતીતાનાગતં વિજાનન્તિ. મનોવિઞ્ઞાણં પન અતીતમ્પિ અનાગતમ્પિ વિજાનાતિ. તં ઇમસ્મિં પઞ્ચવિઞ્ઞાણસોતે પતિતત્તા સોતપતિતમેવ હુત્વા ગતં. હુત્વા અભાવટ્ઠેન પન અનિચ્ચમેવ. જરાય અભિભવિતબ્બધમ્મકત્તા જરાભિભૂતમેવ. યસ્મા વા રૂપકાયે જરા પાકટા હોતિ, તસ્માપિ ‘જરાભિભૂતમેવા’તિ વુત્તં.

એવં એકવિધેન રૂપસઙ્ગહોતિ એત્થ ‘વિધા’-સદ્દો માનસણ્ઠાનકોટ્ઠાસેસુ દિસ્સતિ. ‘‘સેય્યોહમસ્મીતિ વિધા, સદિસોહમસ્મીતિ વિધા’’તિઆદીસુ (વિભ. ૯૬૨) હિ માનો વિધા નામ. ‘‘કથંવિધં સીલવન્તં વદન્તિ, કથંવિધં પઞ્ઞવન્તં વદન્તી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૯૫) સણ્ઠાનં. ‘કથંવિધ’ન્તિ હિ પદસ્સ કથંસણ્ઠાનન્તિ અત્થો. ‘‘એકવિધેન ઞાણવત્થું દુવિધેન ઞાણવત્થૂ’’તિઆદીસુ (વિભ. ૭૫૧-૭૫૨) કોટ્ઠાસો વિધા નામ. ઇધાપિ કોટ્ઠાસોવ અધિપ્પેતો.

સઙ્ગહસદ્દોપિ સજાતિસઞ્જાતિકિરિયાગણનવસેન ચતુબ્બિધો. તત્થ ‘‘સબ્બે ખત્તિયા આગચ્છન્તુ, સબ્બે બ્રાહ્મણા સબ્બે વેસ્સા સબ્બે સુદ્દા આગચ્છન્તુ’’, ‘‘યા ચાવુસો વિસાખ, સમ્માવાચા, યો ચ સમ્માકમ્મન્તો, યો ચ સમ્માઆજીવો – ઇમે ધમ્મા સીલક્ખન્ધે સઙ્ગહિતા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૨) અયં ‘સજાતિસઙ્ગહો’ નામ. ‘એકજાતિકા આગચ્છન્તૂ’તિ વુત્તટ્ઠાને વિય હિ ઇધ સબ્બે જાતિયા એકસઙ્ગહં ગતા. ‘‘સબ્બે કોસલકા આગચ્છન્તુ, સબ્બે માગધકા, સબ્બે ભારુકચ્છકા આગચ્છન્તુ’’, ‘‘યો ચાવુસો વિસાખ, સમ્માવાયામો, યા ચ સમ્માસતિ, યો ચ સમ્માસમાધિ – ઇમે ધમ્મા સમાધિક્ખન્ધે સઙ્ગહિતા’’તિ અયં ‘સઞ્જાતિસઙ્ગહો’ નામ. એકટ્ઠાને જાતા સંવુદ્ધા આગચ્છન્તૂતિ વુત્તટ્ઠાને વિય હિ ઇધ સબ્બે સઞ્જાતિટ્ઠાનેન નિવુત્થોકાસેન એકસઙ્ગહં ગતા. ‘‘સબ્બે હત્થારોહા આગચ્છન્તુ, સબ્બે અસ્સારોહા, સબ્બે રથિકા આગચ્છન્તુ’’, ‘‘યા ચાવુસો વિસાખ, સમ્માદિટ્ઠિ, યો ચ સમ્માસઙ્કપ્પો – ઇમે ધમ્મા પઞ્ઞાક્ખન્ધે સઙ્ગહિતા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૨) અયં ‘કિરિયાસઙ્ગહો’ નામ. સબ્બેવ હેતે અત્તનો કિરિયાકરણેન એકસઙ્ગહં ગતા. ‘‘ચક્ખાયતનં કતમક્ખન્ધગણનં ગચ્છતિ? ચક્ખાયતનં રૂપક્ખન્ધગણનં ગચ્છતિ. હઞ્ચિ ચક્ખાયતનં રૂપક્ખન્ધગણનં ગચ્છતિ, તેન વત રે વત્તબ્બે – ચક્ખાયતનં રૂપક્ખન્ધેન સઙ્ગહિત’’ન્તિ (કથા. ૪૭૧), અયં ‘ગણનસઙ્ગહો’ નામ. અયમિધ અધિપ્પેતો. એકકોટ્ઠાસેન રૂપગણનાતિ અયઞ્હેત્થ અત્થો. એસ નયો સબ્બત્થ.

દુકનિદ્દેસવણ્ણના

ઉપાદાભાજનીયકથા

૫૯૫. ઇદાનિ દુવિધસઙ્ગહાદીસુ ‘અત્થિ રૂપં ઉપાદા, અત્થિ રૂપં નોઉપાદા’તિ એવં ભેદસબ્ભાવતો પુચ્છાપુબ્બઙ્ગમં પદભાજનં દસ્સેન્તો કતમં તં રૂપં ઉપાદાતિઆદિમાહ. તત્થ ઉપાદિયતીતિ ‘ઉપાદા’; મહાભૂતાનિ ગહેત્વા, અમુઞ્ચિત્વા, તાનિ નિસ્સાય પવત્તતીતિ અત્થો. ઇદાનિ તં પભેદતો દસ્સેન્તો ચક્ખાયતનન્તિઆદિમાહ.

૫૯૬. એવં તેવીસતિવિધં ઉપાદારૂપં સઙ્ખેપતો ઉદ્દિસિત્વા પુન તદેવ વિત્થારતો નિદ્દિસન્તો કતમં તં રૂપં ચક્ખાયતનન્તિઆદિમાહ. તત્થ દુવિધં ચક્ખુ – મંસચક્ખુ પઞ્ઞાચક્ખુ ચ. એતેસુ ‘બુદ્ધચક્ખુ સમન્તચક્ખુ ઞાણચક્ખુ દિબ્બચક્ખુ ધમ્મચક્ખૂ’તિ પઞ્ચવિધં પઞ્ઞાચક્ખુ. તત્થ ‘‘અદ્દસં ખો અહં, ભિક્ખવે, બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો સત્તે અપ્પરજક્ખે…પે… દુવિઞ્ઞાપયે’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૮૩) ઇદં બુદ્ધચક્ખુ નામ. ‘‘સમન્તચક્ખુ વુચ્ચતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણ’’ન્તિ ઇદં સમન્તચક્ખુ નામ. ‘‘ચક્ખું ઉદપાદિ ઞાણં ઉદપાદી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૫) ઇદં ઞાણચક્ખુ નામ. ‘‘અદ્દસં ખો અહં, ભિક્ખવે, દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેના’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૮૪) ઇદં દિબ્બચક્ખુ નામ. ‘‘તસ્મિં યેવાસને વિરજં વીતમલં ધમ્મચક્ખું ઉદપાદી’’તિ (મ. નિ. ૨.૩૯૫) ઇદં હેટ્ઠિમમગ્ગત્તયસઙ્ખાતં ઞાણં ધમ્મચક્ખુ નામ.

મંસચક્ખુપિ પસાદચક્ખુ સસમ્ભારચક્ખૂતિ દુવિધં હોતિ. તત્થ યોયં અક્ખિકૂપકે પતિટ્ઠિતો હેટ્ઠા અક્ખિકૂપકટ્ઠિકેન, ઉપરિ ભમુકટ્ઠિકેન, ઉભતો અક્ખિકૂટેહિ, અન્તો મત્થલુઙ્ગેન, બહિદ્ધા અક્ખિલોમેહિ પરિચ્છિન્નો મંસપિણ્ડો. સઙ્ખેપતો ‘ચતસ્સો ધાતુયો, વણ્ણો ગન્ધો રસો ઓજા, સમ્ભવો સણ્ઠાનં, જીવિતં ભાવો કાયપસાદો ચક્ખુપસાદો’તિ ચુદ્દસસમ્ભારો. વિત્થારતો ‘ચતસ્સો ધાતુયો, તંસન્નિસ્સિતવણ્ણગન્ધરસઓજાસણ્ઠાનસમ્ભવા ચા’તિ ઇમાનિ દસ ચતુસમુટ્ઠાનિકત્તા ચત્તાલીસં હોન્તિ. જીવિતં ભાવો કાયપસાદો ચક્ખુપસાદોતિ ચત્તારિ એકન્તકમ્મસમુટ્ઠાનાનેવાતિ ઇમેસં ચતુચત્તાલીસાય રૂપાનં વસેન ચતુચત્તાલીસસમ્ભારો. યં લોકો સેતં ચક્ખું પુથુલં વિસટં વિત્થિણ્ણં ‘ચક્ખુ’ન્તિ સઞ્જાનન્તો ન ચક્ખું સઞ્જાનાતિ, વત્થું ચક્ખુતો સઞ્જાનાતિ, સો મંસપિણ્ડો અક્ખિકૂપે પતિટ્ઠિતો, ન્હારુસુત્તકેન મત્થલુઙ્ગે આબદ્ધો, યત્થ સેતમ્પિ અત્થિ, કણ્હમ્પિ લોહિતકમ્પિ, પથવીપિ આપોપિ તેજોપિ વાયોપિ, યં સેમ્હૂસ્સદત્તા સેતં, પિત્તુસ્સદત્તા કણ્હં, રુહિરુસ્સદત્તા લોહિતકં, પથવુસ્સદત્તા પત્થિણ્ણં હોતિ, આપુસ્સદત્તા પગ્ઘરતિ, તેજુસ્સદત્તા પરિદય્હતિ, વાયુસ્સદત્તા સમ્ભમતિ, ઇદં સસમ્ભારચક્ખુ નામ.

યો પનેત્થ સિતો એત્થ પટિબદ્ધો ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય પસાદો, ઇદં પસાદચક્ખુ નામ. તદેતં તસ્સ સસમ્ભારચક્ખુનો સેતમણ્ડલપરિક્ખિત્તસ્સ કણ્હમણ્ડલસ્સ મજ્ઝે, અભિમુખે ઠિતાનં સરીરસણ્ઠાનુપ્પત્તિદેસભૂતે દિટ્ઠિમણ્ડલે, સત્તસુ પિચુપટલેસુ આસિત્તતેલં પિચુપટલાનિ વિય, સત્તક્ખિપટલાનિ બ્યાપેત્વા, ધારણન્હાપનમણ્ડનબીજનકિચ્ચાહિ ચતૂહિ ધાતીહિ ખત્તિયકુમારો વિય, સન્ધારણઆબન્ધનપરિપાચનસમુદીરણકિચ્ચાહિ ચતૂહિ ધાતૂહિ કતૂપકારં, ઉતુચિત્તાહારેહિ ઉપત્થમ્ભિયમાનં, આયુના અનુપાલિયમાનં, વણ્ણગન્ધરસાદીહિ પરિવુતં, પમાણતો ઊકાસિરમત્તં, ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં યથારહં વત્થુદ્વારભાવં સાધયમાનં તિટ્ઠતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ધમ્મસેનાપતિના –

‘‘યેન ચક્ખુપ્પસાદેન, રૂપાનિ મનુપસ્સતિ;

પરિત્તં સુખુમં એતં, ઊકાસિરસમૂપમ’’ન્તિ.

ચક્ખુ ચ તં આયતનઞ્ચાતિ ચક્ખાયતનં. યં ચક્ખુ ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય પસાદોતિ ઇધાપિ ઉપયોગત્થેયેવ સામિવચનં; ચત્તારિ મહાભૂતાનિ ઉપાદિયિત્વા પવત્તપ્પસાદોતિ અત્થો. ઇમિના પસાદચક્ખુમેવ ગણ્હાતિ, સેસચક્ખું પટિક્ખિપતિ. યં પન ઇન્દ્રિયગોચરસુત્તે ‘‘એકં મહાભૂતં ઉપાદાય પસાદો પથવીધાતુયા તીહિ મહાભૂતેહિ સઙ્ગહિતો આપોધાતુયા ચ તેજોધાતુયા ચ વાયોધાતુયા ચ,’’ ચતુપરિવત્તસુત્તે ‘‘દ્વિન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય પસાદો પથવીધાતુયા ચ આપોધાતુયા ચ દ્વીહિ મહાભૂતેહિ સઙ્ગહિતો તેજોધાતુયા ચ વાયોધાતુયા ચા’’તિ વુત્તં, તં પરિયાયેન વુત્તં. અયઞ્હિ સુત્તન્તિકકથા નામ પરિયાયદેસના. યો ચ ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય પસાદો સો તેસુ એકેકસ્સાપિ દિન્નં દ્વિન્નમ્પિ પસાદોયેવાતિ ઇમિના પરિયાયેન તત્થ દેસના આગતા. અભિધમ્મો પન નિપ્પરિયાયદેસના નામ. તસ્મા ઇધ ‘ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય પસાદો’તિ વુત્તં.

‘અયં મે અત્તા’તિ બાલજનેન પરિગ્ગહિતત્તા અત્તભાવો વુચ્ચતિ સરીરમ્પિ ખન્ધપઞ્ચકમ્પિ. તસ્મિં પરિયાપન્નો તન્નિસ્સિતોતિ અત્તભાવપરિયાપન્નો ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન પસ્સિતું ન સક્કાતિ અનિદસ્સનો. પટિઘટ્ટનાનિઘંસો એત્થ જાયતીતિ સપ્પટિઘો.

યેનાતિઆદીસુ અયં સઙ્ખેપત્થો – યેન કરણભૂતેન ચક્ખુના અયં સત્તો ઇદં વુત્તપ્પકારં રૂપં અતીતે પસ્સિ વા, વત્તમાને પસ્સતિ વા, અનાગતે પસ્સિસ્સતિ વા, સચસ્સ અપરિભિન્નં ચક્ખુ ભવેય્ય, અથાનેન આપાથગતં રૂપં પસ્સે વા, અતીતં વા રૂપં અતીતેન ચક્ખુના પસ્સિ, પચ્ચુપ્પન્નં પચ્ચુપ્પન્નેન પસ્સતિ, અનાગતં અનાગતેન પસ્સિસ્સતિ, સચે તં રૂપં ચક્ખુસ્સ આપાથં આગચ્છેય્ય ચક્ખુના તં રૂપં પસ્સેય્યાતિ ઇદમેત્થ પરિકપ્પવચનં. દસ્સનપરિણાયકટ્ઠેન ચક્ખુંપેતં, સઞ્જાતિસમોસરણટ્ઠેન ચક્ખાયતનંપેતં, સુઞ્ઞતભાવનિસ્સત્તટ્ઠેન ચક્ખુધાતુપેસા. દસ્સનલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ ચક્ખુન્દ્રિયંપેતં. લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન લોકોપેસો. વળઞ્જનટ્ઠેન દ્વારાપેસા. અપૂરણીયટ્ઠેન સમુદ્દોપેસો. પરિસુદ્ધટ્ઠેન પણ્ડરંપેતં. ફસ્સાદીનં અભિજાયનટ્ઠેન ખેત્તંપેતં. તેસંયેવ પતિટ્ઠાનટ્ઠેન વત્થુંપેતં. સમવિસમં દસ્સેન્તં અત્તભાવં નેતીતિ નેત્તંપેતં. તેનેવટ્ઠેન નયનંપેતં. સક્કાયપરિયાપન્નટ્ઠેન ઓરિમં તીરંપેતં. બહુસાધારણટ્ઠેન અસ્સામિકટ્ઠેન ચ સુઞ્ઞો ગામોપેસોતિ.

એત્તાવતા ‘પસ્સિ વા’તિઆદીહિ ચતૂહિ પદેહિ ચક્ખુંપેતન્તિઆદીનિ ચુદ્દસ નામાનિ યોજેત્વા ચક્ખાયતનસ્સ ચત્તારો વવત્થાપનનયા વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. કથં? એત્થ હિ યેન ચક્ખુના અનિદસ્સનેન સપ્પટિઘેન રૂપં સનિદસ્સનં સપ્પટિઘં પસ્સિ વા ચક્ખુંપેતં…પે… સુઞ્ઞો ગામોપેસો, ઇદં તં રૂપં ચક્ખાયતનન્તિ અયમેકો નયો. એવં સેસાપિ વેદિતબ્બા.

૫૯૭. ઇદાનિ યસ્મા વિજ્જુનિચ્છરણાદિકાલેસુ અનોલોકેતુકામસ્સાપિ રૂપં ચક્ખુપસાદં ઘટ્ટેતિ, તસ્મા તં આકારં દસ્સેતું દુતિયો નિદ્દેસવારો આરદ્ધો. તત્થ યમ્હિ ચક્ખુમ્હીતિ યમ્હિ અધિકરણભૂતે ચક્ખુમ્હિ. રૂપન્તિ પચ્ચત્તવચનમેતં. તત્થ પટિહઞ્ઞિ વાતિ અતીતત્થો. પટિહઞ્ઞતિ વાતિ પચ્ચુપ્પન્નત્થો. પટિહઞ્ઞિસ્સતિ વાતિ અનાગતત્થો. પટિહઞ્ઞે વાતિ વિકપ્પનત્થો. અતીતઞ્હિ રૂપં અતીતે ચક્ખુસ્મિં પટિહઞ્ઞિ નામ. પચ્ચુપ્પન્નં પચ્ચુપ્પન્ને પટિહઞ્ઞતિ નામ. અનાગતં અનાગતે પટિહઞ્ઞિસ્સતિ નામ. સચે તં રૂપં ચક્ખુસ્સ આપાથં આગચ્છેય્ય, ચક્ખુમ્હિ પટિહઞ્ઞેય્ય તં રૂપન્તિ અયમેત્થ પરિકપ્પો. અત્થતો પન પસાદં ઘટ્ટયમાનમેવ રૂપં પટિહઞ્ઞતિ નામ. ઇધાપિ પુરિમનયેનેવ ચત્તારો વવત્થાપનનયા વેદિતબ્બા.

૫૯૮. ઇદાનિ યસ્મા અત્તનો ઇચ્છાય ઓલોકેતુકામસ્સ રૂપે ચક્ખું ઉપસંહરતો ચક્ખુ રૂપસ્મિં પટિહઞ્ઞતિ, તસ્મા તં આકારં દસ્સેતું તતિયો નિદ્દેસવારો આરદ્ધો. સો અત્થતો પાકટોયેવ. એત્થ પન ચક્ખુ આરમ્મણં સમ્પટિચ્છમાનમેવ રૂપમ્હિ પટિહઞ્ઞતિ નામ. ઇધાપિ પુરિમનયેનેવ ચત્તારો વવત્થાપનનયા વેદિતબ્બા.

૫૯૯. ઇતો પરં ફસ્સપઞ્ચમકાનં ઉપ્પત્તિદસ્સનવસેન પઞ્ચ, તેસંયેવ આરમ્મણપટિબદ્ધઉપ્પત્તિદસ્સનવસેન પઞ્ચાતિ, દસ વારા દસ્સિતા. તત્થ ચક્ખું નિસ્સાયાતિ ચક્ખું નિસ્સાય, પચ્ચયં કત્વા. રૂપં આરબ્ભાતિ રૂપારમ્મણં આગમ્મ, સન્ધાય, પટિચ્ચ. ઇમિના ચક્ખુપસાદવત્થુકાનં ફસ્સાદીનં પુરેજાતપચ્ચયેન ચક્ખુદ્વારજવનવીથિપરિયાપન્નાનં આરમ્મણાધિપતિઆરમ્મણૂપનિસ્સયપચ્ચયેહિ રૂપસ્સ પચ્ચયભાવો દસ્સિતો. ઇતરેસુ પઞ્ચસુ વારેસુ રૂપં આરમ્મણમસ્સાતિ રૂપારમ્મણોતિ એવં આરમ્મણપચ્ચયમત્તેનેવ પચ્ચયભાવો દસ્સિતો. યથા પન પુરિમેસુ તીસુ, એવં ઇમેસુપિ દસસુ વારેસુ ચત્તારો ચત્તારો વવત્થાપનનયા વેદિતબ્બા. એવં કતમં તં રૂપં ચક્ખાયતનન્તિ પુચ્છાય ઉદ્ધટં ચક્ખું ‘ઇદં ત’ન્તિ નાનપ્પકારતો દસ્સેતું, પુરિમા તયો, ઇમે દસાતિ, તેરસ નિદ્દેસવારા દસ્સિતા. એકેકસ્મિઞ્ચેત્થ ચતુન્નં ચતુન્નં વવત્થાપનનયાનં આગતત્તા દ્વિપઞ્ઞાસાય નયેહિ પટિમણ્ડેત્વાવ દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા.

૬૦૦. ઇતો પરેસુ સોતાયતનાદિનિદ્દેસેસુપિ એસેવ નયો. વિસેસમત્તં પનેત્થ એવં વેદિતબ્બં – સુણાતીતિ સોતં. તં સસમ્ભારસોતબિલસ્સ અન્તો તનુતમ્બલોમાચિતે અઙ્ગુલિવેધકસણ્ઠાને પદેસે વુત્તપ્પકારાહિ ધાતૂહિ કતૂપકારં, ઉતુચિત્તાહારેહિ ઉપત્થમ્ભિયમાનં, આયુના અનુપાલિયમાનં, વણ્ણાદીહિ પરિવુતં સોતવિઞ્ઞાણાદીનં યથારહં વત્થુદ્વારભાવં સાધયમાનં તિટ્ઠતિ.

ઘાયતીતિ ઘાનં. તં સસમ્ભારઘાનબિલસ્સ અન્તો અજપ્પદસણ્ઠાને પદેસે યથાવુત્તપ્પકારઉપકારુપત્થમ્ભનાનુપાલનપરિવારં હુત્વા ઘાનવિઞ્ઞાણાદીનં યથારહં વત્થુદ્વારભાવં સાધયમાનં તિટ્ઠતિ.

સાયનટ્ઠેન જિવ્હા. સા સસમ્ભારજિવ્હામજ્ઝસ્સ ઉપરિ ઉપ્પલદલગ્ગસણ્ઠાને પદેસે યથાવુત્તપ્પકારઉપકારુપત્થમ્ભનાનુપાલનપરિવારા હુત્વા જિવ્હાવિઞ્ઞાણાદીનં યથારહં વત્થુદ્વારભાવં સાધયમાના તિટ્ઠતિ.

યાવતા પન ઇમસ્મિં કાયે ઉપાદિણ્ણકરૂપં નામ અત્થિ, સબ્બત્થ કાયાયતનં, કપ્પાસપટલે સ્નેહો વિય, યથાવુત્તપ્પકારઉપકારુપત્થમ્ભનાનુપાલનપરિવારમેવ હુત્વા કાયવિઞ્ઞાણાદીનં યથારહં વત્થુદ્વારભાવં સાધયમાનં તિટ્ઠતિ. અયમેત્થ વિસેસો. સેસો પાળિપ્પભેદો ચ અત્થો ચ ચક્ખુનિદ્દેસે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. કેવલઞ્હિ ઇધ ચક્ખુપદસ્સ ઠાને સોતપદાદીનિ, રૂપપદસ્સ ઠાને સદ્દપદાદીનિ, પસ્સીતિ આદીનં ઠાને સુણીતિઆદિપદાનિ ચ આગતાનિ. ‘નેત્તંપેતં, નયનંપેત’ન્તિ ઇમસ્સ ચ પદદ્વયસ્સ અભાવા દ્વાદસ દ્વાદસ નામાનિ હોન્તિ. સેસં સબ્બત્થ વુત્તસદિસમેવ.

તત્થ સિયા – યદિ યાવતા ઇમસ્મિં કાયે ઉપાદિણ્ણકરૂપં નામ અત્થિ, સબ્બત્થ કાયાયતનં, કપ્પાસપટલે સ્નેહો વિય. ‘એવં સન્તે લક્ખણસમ્મિસ્સતા આપજ્જતી’તિ. ‘નાપજ્જતી’તિ. ‘કસ્મા’? ‘અઞ્ઞસ્સ અઞ્ઞત્થ અભાવતો’. ‘યદિ એવં, ન સબ્બત્થ કાયાયતન’ન્તિ? ‘નેવ પરમત્થતો સબ્બત્થ. વિનિબ્ભુજિત્વા પનસ્સ નાનાકરણં પઞ્ઞાપેતું ન સક્કા, તસ્મા એવં વુત્તં. યથા હિ રૂપરસાદયો, વાલિકાચુણ્ણાનિ વિય, વિવેચેતું અસક્કુણેય્યતાય અઞ્ઞમઞ્ઞબ્યાપિનોતિ વુચ્ચન્તિ, ન ચ પરમત્થતો રૂપે રસો અત્થિ. યદિ સિયા રૂપગ્ગહણેનેવ રસગ્ગહણં ગચ્છેય્ય. એવં કાયાયતનમ્પિ પરમત્થતો નેવ સબ્બત્થ અત્થિ, ન ચ સબ્બત્થ નત્થિ, વિવેચેતું અસક્કુણેય્યતાયાતિ. એવમેત્થ ન લક્ખણસમ્મિસ્સતા આપજ્જતીતિ વેદિતબ્બા’.

અપિચ લક્ખણાદિવવત્થાપનતોપેતેસં અસમ્મિસ્સતા વેદિતબ્બા – એતેસુ હિ રૂપાભિઘાતારહભૂતપ્પસાદલક્ખણં દટ્ઠુકામતાનિદાનકમ્મસમુટ્ઠાનભૂતપ્પસાદલક્ખણં વા ચક્ખુ, રૂપેસુ આવિઞ્છનરસં, ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ આધારભાવપચ્ચુપટ્ઠાનં, દટ્ઠુકામતાનિદાનકમ્મજભૂતપદટ્ઠાનં.

સદ્દાભિઘાતારહભૂતપ્પસાદલક્ખણં સોતુકામતાનિદાનકમ્મસમુટ્ઠાનભૂતપ્પસાદલક્ખણં વા સોતં, સદ્દેસુ આવિઞ્છનરસં, સોતવિઞ્ઞાણસ્સ આધારભાવપચ્ચુપટ્ઠાનં, સોતુકામતાનિદાનકમ્મજભૂતપદટ્ઠાનં.

ગન્ધાભિઘાતારહભૂતપ્પસાદલક્ખણં ઘાયિતુકામતાનિદાનકમ્મસમુટ્ઠાનભૂતપ્પસાદલક્ખણં વા ઘાનં, ગન્ધેસુ આવિઞ્છનરસં, ઘાનવિઞ્ઞાણસ્સ આધારભાવપચ્ચુપટ્ઠાનં ઘાયિતુકામતાનિદાનકમ્મજભૂતપદટ્ઠાનં.

રસાભિઘાતારહભૂતપ્પસાદલક્ખણા સાયિતુકામતાનિદાનકમ્મસમુટ્ઠાનભૂતપ્પસાદલક્ખણા વા જિવ્હા, રસેસુ આવિઞ્છનરસા, જિવ્હાવિઞ્ઞાણસ્સ આધારભાવપચ્ચુપટ્ઠાના, સાયિતુકામતાનિદાનકમ્મજભૂતપદટ્ઠાના.

ફોટ્ઠબ્બાભિઘાતારહભૂતપ્પસાદલક્ખણો ફુસિતુકામતાનિદાનકમ્મસમુટ્ઠાનભૂતપ્પસાદલક્ખણો વા કાયો, ફોટ્ઠબ્બેસુ આવિઞ્છનરસો, કાયવિઞ્ઞાણસ્સ આધારભાવપચ્ચુપટ્ઠાનો, ફુસિતુકામતાનિદાનકમ્મજભૂતપદટ્ઠાનો.

કેચિ પન ‘તેજાધિકાનં ભૂતાનં પસાદો ચક્ખુ, વાયુપથવીઆપાધિકાનં ભૂતાનં પસાદા સોતઘાનજિવ્હા, કાયો સબ્બેસ’ન્તિ વદન્તિ. અપરે ‘તેજાધિકાનં પસાદો ચક્ખુ, વિવરવાયુઆપપથવાધિકાનં પસાદા સોતઘાનજિવ્હાકાયા’તિ વદન્તિ. તે વત્તબ્બા – ‘સુત્તં આહરથા’તિ. અદ્ધા સુત્તમેવ ન દક્ખિસ્સન્તિ. કેચિ પનેત્થ ‘તેજાદીનં ગુણેહિ રૂપાદીહિ અનુગ્ગય્હભાવતો’તિ કારણં વદન્તિ. તે ચ વત્તબ્બા – ‘કો પનેવમાહ – રૂપાદયો તેજાદીનં ગુણા’તિ? અવિનિબ્ભોગેસુ હિ રૂપેસુ ‘અયં ઇમસ્સ ગુણો, અયં ઇમસ્સ ગુણો’તિ ન લબ્ભા વત્તું. અથાપિ વદેય્યું – ‘યથા તેસુ તેસુ સમ્ભારેસુ તસ્સ તસ્સ ભૂતસ્સ અધિકતાય પથવીઆદીનં સન્ધારણાદીનિ કિચ્ચાનિ ઇચ્છથ, એવં તેજાદિઅધિકેસુ સમ્ભારેસુ રૂપાદીનં અધિકભાવદસ્સનતો ઇચ્છિતબ્બમેતં રૂપાદયો તેસં ગુણા’તિ. તે વત્તબ્બા – ઇચ્છેય્યામ, યદિ આપાધિકસ્સ આસવસ્સ ગન્ધતો પથવીઅધિકે કપ્પાસે ગન્ધો અધિકતરો સિયા, તેજાધિકસ્સ ચ ઉણ્હોદકસ્સ વણ્ણતોપિ સીતૂદકસ્સ વણ્ણો પરિહાયેથ. યસ્મા પનેતં ઉભયમ્પિ નત્થિ, તસ્મા પહાયેથેતં એતેસં નિસ્સયભૂતાનં વિસેસકપ્પનં, યથા અવિસેસેપિ એકકલાપે ભૂતાનં રૂપરસાદયો અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસદિસા હોન્તિ, એવં ચક્ખુપસાદાદયો, અવિજ્જમાનેપિ અઞ્ઞસ્મિં વિસેસકારણેતિ ગહેતબ્બમેતં.

કિં પન તં યં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ અસાધારણં? કમ્મમેવ નેસં વિસેસકારણં. તસ્મા કમ્મવિસેસતો એતેસં વિસેસો, ન ભૂતવિસેસતો. ભૂતવિસેસે હિ સતિ પસાદોવ નુપ્પજ્જતિ. સમાનાનઞ્હિ પસાદો, ન વિસમાનાનન્તિ પોરાણા. એવં કમ્મેવિસસતો વિસેસવન્તેસુ ચ એતેસુ ચક્ખુસોતાનિ અસમ્પત્તવિસયગ્ગાહકાનિ અત્તનો નિસ્સયં અનલ્લીનનિસ્સયે એવ વિસયે વિઞ્ઞાણહેતુત્તા. ઘાનજિવ્હાકાયા સમ્પત્તવિસયગ્ગાહકા, નિસ્સયવસેન ચેવ સયઞ્ચ અત્તનો નિસ્સયં અલ્લીનેયેવ વિસયે વિઞ્ઞાણહેતુત્તા.

અટ્ઠકથાયં પન ‘‘આપાથગતત્તાવ આરમ્મણં સમ્પત્તં નામ. ચન્દમણ્ડલસૂરિયમણ્ડલાનઞ્હિ દ્વાચત્તાલીસયોજનસહસ્સમત્થકે ઠિતાનં વણ્ણો ચક્ખુપસાદં ઘટ્ટેતિ. સો દૂરે ઠત્વા પઞ્ઞાયમાનોપિ સમ્પત્તોયેવ નામ. તંગોચરત્તા ચક્ખુ સમ્પત્તગોચરમેવ નામ. દૂરે રુક્ખં છિન્દન્તાનમ્પિ, રજકાનઞ્ચ વત્થં ધોવન્તાનં દૂરતોવ કાયવિકારો પઞ્ઞાયતિ. સદ્દો પન ધાતુપરમ્પરાય આગન્ત્વા સોતં ઘટ્ટેત્વા સણિકં વવત્થાનં ગચ્છતી’’તિ વુત્તં.

તત્થ કિઞ્ચાપિ આપાથગતત્તા આરમ્મણં સમ્પત્તન્તિ વુત્તં, ચન્દમણ્ડલાદિવણ્ણો પન ચક્ખું અસમ્પત્તો દૂરે ઠિતોવ પઞ્ઞાયતિ. સદ્દોપિ સચે સણિકં આગચ્છેય્ય, દૂરે ઉપ્પન્નો ચિરેન સુય્યેય્ય, પરમ્પરઘટ્ટનાય ચ આગન્ત્વા સોતં ઘટ્ટેન્તો અસુકદિસાય નામાતિ ન પઞ્ઞાયેય્ય. તસ્મા અસમ્પત્તગોચરાનેવ તાનિ.

અહિઆદિસમાનાનિ ચેતાનિ. યથા હિ અહિ નામ બહિ સિત્તસમ્મટ્ઠટ્ઠાને નાભિરમતિ, સઙ્કારટ્ઠાનતિણપણ્ણગહનવમ્મિકાનિયેવ પન પવિસિત્વા નિપન્નકાલે અભિરમતિ, એકગ્ગતં આપજ્જતિ, એવમેવ ચક્ખુપેતં વિસમજ્ઝાસયં મટ્ઠેસુ સુવણ્ણભિત્તિઆદીસુ નાભિરમતિ, ઓલોકેતુમ્પિ ન ઇચ્છતિ, રૂપચિત્તપુપ્ફલતાદિચિત્તેસુયેવ પન અભિરમતિ. તાદિસેસુ હિ ઠાનેસુ ચક્ખુમ્હિ અપ્પહોન્તે મુખમ્પિ વિવરિત્વા ઓલોકેતુકામા હોન્તિ.

સુસુમારોપિ બહિ નિક્ખન્તો ગહેતબ્બં ન પસ્સતિ, અક્ખીનિ નિમ્મીલેત્વાવ ચરતિ. યદા પન બ્યામસતમત્તં ઉદકં ઓગાહિત્વા બિલં પવિસિત્વા નિપન્નો હોતિ, તદા તસ્સ ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ સુખં સુપતિ, એવમેવ સોતં તમ્પે બિલજ્ઝાસયં આકાસસન્નિસ્સિતં કણ્ણચ્છિદ્દકૂપકેયેવ અજ્ઝાસયં કરોતિ. કણ્ણચ્છિદ્દાકાસોયેવ તસ્સ સદ્દસવને પચ્ચયો હોતિ. અજટાકાસોપિ વટ્ટતિયેવ. અન્તોલેણસ્મિઞ્હિ સજ્ઝાયે કરિયમાને ન લેણચ્છદનં ભિન્દિત્વા સદ્દો બહિ નિક્ખમતિ, દ્વારવાતપાનચ્છિદ્દેહિ પન નિક્ખમિત્વા ધાતુપરમ્પરાયેવ ઘટ્ટેન્તો ગન્ત્વા સોતપસાદં ઘટ્ટેતિ. અથ તસ્મિં કાલે ‘અસુકો નામ સજ્ઝાયતી’તિ લેણપિટ્ઠે નિસિન્ના જાનન્તિ.

એવં સન્તે સમ્પત્તગોચરતા હોતિ. ‘કિં પનેતં સમ્પત્તગોચર’ન્તિ? ‘આમ, સમ્પત્તગોચરં’. ‘યદિ એવં, દૂરે ભેરીઆદીસુ વજ્જમાનેસુ દૂરે સદ્દોતિ જાનનં ન ભવેય્યા’તિ? ‘નો ન ભવતિ. સોતપસાદસ્મિઞ્હિ ઘટ્ટિતે દૂરે સદ્દો આસન્ને સદ્દો, પરતીરે ઓરિમતીરેતિ તથા તથા જાનનાકારો હોતિ. ધમ્મતા એસા’તિ. ‘કિં એતાય ધમ્મતાય? યતો યતો છિદ્દં તતો તતો સવનં હોતિ, ચન્દિમસૂરિયાદીનં દસ્સનં વિયાતિ અસમ્પત્તગોચરમેવેતં’.

પક્ખીપિ રુક્ખે વા ભૂમિયં વા ન રમતિ. યદા પન એકં વા દ્વે વા લેડ્ડુપાતે અતિક્કમ્મ અજટાકાસં પક્ખન્દો હોતિ, તદા એકગ્ગચિત્તતં આપજ્જતિ, એવમેવ ઘાનમ્પિ આકાસજ્ઝાસયં વાતૂપનિસ્સયગન્ધગોચરં. તથા હિ ગાવો નવવુટ્ઠે દેવે ભૂમિયં ઘાયિત્વા ઘાયિત્વા આકાસાભિમુખા હુત્વા વાતં આકડ્ઢન્તિ. અઙ્ગુલીહિ ગન્ધપિણ્ડં ગહેત્વાપિ ચ ઉપસિઙ્ઘનકાલે વાતં અનાકડ્ઢન્તો નેવ તસ્સ ગન્ધં જાનાતિ.

કુક્કુરોપિ બહિ વિચરન્તો ખેમટ્ઠાનં ન પસ્સતિ લેડ્ડુપહારાદીહિ ઉપદ્દુતો હોતિ. અન્તોગામં પવિસિત્વા ઉદ્ધનટ્ઠાને છારિકં બ્યૂહિત્વા નિપન્નસ્સ પન ફાસુકં હોતિ, એવમેવ જિવ્હાપિ ગામજ્ઝાસયા આપોસન્નિસ્સિતરસારમ્મણા. તથા હિ તિયામરત્તિં સમણધમ્મં કત્વાપિ પાતોવ પત્તચીવરમાદાય ગામો પવિસિતબ્બો હોતિ. સુક્ખખાદનીયસ્સ ચ ન સક્કા ખેળેન અતેમિતસ્સ રસં જાનિતું.

સિઙ્ગાલોપિ બહિ ચરન્તો રતિં ન વિન્દતિ, આમકસુસાને મનુસ્સમંસં ખાદિત્વા નિપન્નસ્સેવ પનસ્સ ફાસુકં હોતિ, એવમેવ કાયોપિ ઉપાદિણ્ણકજ્ઝાસયો પથવીનિસ્સિતફોટ્ઠબ્બારમ્મણો. તથા હિ અઞ્ઞં ઉપાદિણ્ણકં અલભમાના સત્તા અત્તનોવ હત્થતલે સીસં કત્વા નિપજ્જન્તિ. અજ્ઝત્તિકબાહિરા ચસ્સ પથવી આરમ્મણગ્ગહણે પચ્ચયો હોતિ. સુસન્થતસ્સપિ હિ સયનસ્સ, હત્થે ઠપિતાનમ્પિ વા ફલાનં, ન સક્કા અનિસીદન્તેન વા અનિપ્પીળેન્તેન વા થદ્ધમુદુભાવો જાનિતુન્તિ. અજ્ઝત્તિકબાહિરાપથવી એતસ્સ કાયપસાદસ્સ ફોટ્ઠબ્બજાનને પચ્ચયો હોતિ. એવં લક્ખણાદિવવત્થાનતોપેતેસં અસમ્મિસ્સતા વેદિતબ્બા. અઞ્ઞેયેવ હિ ચક્ખુપસાદસ્સ લક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનગોચરજ્ઝાસયનિસ્સયા અઞ્ઞે સોતપસાદાદીનન્તિ અસમ્મિસ્સાનેવ ચક્ખાયતનાદીનિ.

અપિચ નેસં અસમ્મિસ્સતાય અયં ઉપમાપિ વેદિતબ્બા – યથા હિ પઞ્ચવણ્ણાનં ધજાનં ઉસ્સાપિતાનં કિઞ્ચાપિ છાયા એકાબદ્ધા વિય હોતિ, તસ્સ તસ્સ પન અઞ્ઞમઞ્ઞં અસમ્મિસ્સાવ યથા ચ પઞ્ચવણ્ણેન કપ્પાસેન વટ્ટિં કત્વા દીપે જાલિતે કિઞ્ચાપિ જાલા એકાબદ્ધા વિય હોતિ, તસ્સ તસ્સ પન અંસુનો પાટિયેક્કા પાટિયેક્કા જાલા અસમ્મિસ્સા એવ, એવમેવ કિઞ્ચાપિ ઇમાનિ પઞ્ચાયતનાનિ એકસ્મિં અત્તભાવે સમોસટાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞં પન અસમ્મિસ્સાનેવ. ન કેવલઞ્ચ ઇમાનેવ પઞ્ચ, સેસરૂપાનિપિ અસમ્મિસ્સાનેવ. ઇમસ્મિઞ્હિ સરીરે હેટ્ઠિમકાયો મજ્ઝિમકાયો ઉપરિમકાયોતિ તયો કોટ્ઠાસા. તત્થ નાભિતો પટ્ઠાય હેટ્ઠા હેટ્ઠિમકાયો નામ. તસ્મિં કાયદસકં, ભાવદસકં, આહારસમુટ્ઠાનાનિ અટ્ઠ, ઉતુસમુટ્ઠાનાનિ અટ્ઠ, ચિત્તસમુટ્ઠાનાનિ અટ્ઠાતિ ચતુચત્તાલીસ રૂપાનિ. નાભિતો ઉદ્ધં યાવ ગલવાટકા મજ્ઝિમકાયો નામ. તત્થ ચ કાયદસકં, ભાવદસકં, વત્થુદસકં, આહારસમુટ્ઠાનાદીનિ તીણિ અટ્ઠકાનીતિ ચતુપઞ્ઞાસ રૂપાનિ. ગલવાટકતો ઉદ્ધં ઉપરિમકાયો નામ. તત્થ ચક્ખુદસકં, સોતદસકં, ઘાનદસકં, જિવ્હાદસકં, કાયદસકં, ભાવદસકં, આહારસમુટ્ઠાનાદીનિ તીણિ અટ્ઠકાનીતિ ચતુરાસીતિ રૂપાનિ.

તત્થ ચક્ખુપસાદસ્સ પચ્ચયાનિ ચત્તારિ મહાભૂતાનિ, વણ્ણો ગન્ધો રસો ઓજા, જીવિતિન્દ્રિયં ચક્ખુપસાદોતિ ઇદં એકન્તતો અવિનિભુત્તાનં દસન્નં નિપ્ફન્નરૂપાનં વસેન ચક્ખુદસકં નામ. ઇમિના નયેન સેસાનિપિ વેદિતબ્બાનિ. તેસુ હેટ્ઠિમકાયે રૂપં મજ્ઝિમકાયઉપરિમકાયરૂપેહિ સદ્ધિં અસમ્મિસ્સં. સેસકાયદ્વયેપિ રૂપં ઇતરેહિ સદ્ધિં અસમ્મિસ્સમેવ. યથા હિ સાયન્હસમયે પબ્બતચ્છાયા ચ રુક્ખચ્છાયા ચ કિઞ્ચાપિ એકાબદ્ધા વિય હોન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં પન અસમ્મિસ્સાવ એવં ઇમેસુપિ કાયેસુ ચતુચત્તાલીસ ચતુપઞ્ઞાસ ચતુરાસીતિ રૂપાનિ ચ કિઞ્ચાપિ એકાબદ્ધાનિ વિય હોન્તિ, અઞ્ઞમઞ્ઞં પન અસમ્મિસ્સાનેવાતિ.

૬૧૬. રૂપાયતનનિદ્દેસે વણ્ણોવ વણ્ણનિભા; નિભાતીતિ વા નિભા. ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ પાકટા હોતીતિ અત્થો. વણ્ણોવ નિભા વણ્ણનિભા. સદ્ધિં નિદસ્સનેન સનિદસ્સનં, ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન પસ્સિતબ્બન્તિ અત્થો. સદ્ધિં પટિઘેન સપ્પટિઘં, પટિઘટ્ટનનિઘંસજનકન્તિ અત્થો. નીલાદીસુ ઉમાપુપ્ફસમાનં નીલં, કણિકારપુપ્ફસમાનં પીતકં, બન્ધુજીવકપુપ્ફસમાનં લોહિતકં, ઓસધિતારકસમાનં ઓદાતં. ઝામઙ્ગારસમાનં કાળકં, મન્દરત્તં સિન્દુવારકરવીરમકુળસમાનં મઞ્જિટ્ઠકં. ‘‘હરિત્તચહેમવણ્ણકામંસુમુખપક્કમા’’તિ (જા. ૧.૧૫.૧૩૩) એત્થ પન કિઞ્ચાપિ ‘હરી’તિ સુવણ્ણં વુત્તં, પરતો પનસ્સ જાતરૂપગ્ગહણેન ગહિતત્તા ઇધ સામં હરિ નામ. ઇમાનિ સત્ત વત્થું અનામસિત્વા સભાવેનેવ દસ્સિતાનિ.

હરિવણ્ણન્તિ હરિતસદ્દલવણ્ણં. અમ્બઙ્કુરવણ્ણન્તિ અમ્બઙ્કુરેન સમાનવણ્ણં. ઇમાનિ દ્વે વત્થું આમસિત્વા દસ્સિતાનિ. દીઘાદીનિ દ્વાદસ વોહારતો દસ્સિતાનિ. સો ચ નેસં વોહારો ઉપનિધાયસિદ્ધો ચેવ સન્નિવેસસિદ્ધો ચ. દીઘાદીનિ હિ અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉપનિધાયસિદ્ધાનિ, વટ્ટાદીનિ સન્નિવેસવિસેસેન. તત્થ રસ્સં ઉપનિધાય તતો ઉચ્ચતરં દીઘં, તં ઉપનિધાય તતો નીચતરં રસ્સં. થૂલં ઉપનિધાય તતો ખુદ્દકતરં અણું, તં ઉપનિધાય તતો મહન્તતરં થૂલં. ચક્કસણ્ઠાનં વટ્ટં, કુક્કુટણ્ડસણ્ઠાનં પરિમણ્ડલં. ચતૂહિ અંસેહિ યુત્તં ચતુરંસં. છળંસાદીસુપિ એસેવ નયો. નિન્નન્તિ ઓનતં, થલન્તિ ઉન્નતં.

તત્થ યસ્મા દીઘાદીનિ ફુસિત્વા સક્કા જાનિતું, નીલાદીનિ પનેવં ન સક્કા, તસ્મા ન નિપ્પરિયાયેન દીઘં રૂપાયતનં; તથા રસ્સાદીનિ. તં તં નિસ્સાય પન તથા તથા ઠિતં દીઘં રસ્સન્તિ તેન તેન વોહારેન રૂપાયતનમેવેત્થ ભાસિતન્તિ વેદિતબ્બં. છાયા આતપોતિ ઇદં અઞ્ઞમઞ્ઞપરિચ્છિન્નં; તથા આલોકો અન્ધકારો ચ. અબ્ભા મહિકાતિઆદીનિ ચત્તારિ વત્થુનાવ દસ્સિતાનિ. તત્થ ‘અબ્ભા’તિ વલાહકો. ‘મહિકા’તિ હિમં. ઇમેહિ ચતૂહિ અબ્ભાદીનં વણ્ણા દસ્સિતા. ચન્દમણ્ડલસ્સ વણ્ણનિભાતિઆદીહિ તેસં તેસં પભાવણ્ણા દસ્સિતા.

તત્થ ચન્દમણ્ડલાદીનં વત્થૂનં એવં વિસેસો વેદિતબ્બો – મણિમયં રજતપટિચ્છન્નં એકૂનપઞ્ઞાસયોજનાયામવિત્થારં ચન્દસ્સ દેવપુત્તસ્સ વિમાનં ચન્દમણ્ડલં નામ. સોવણ્ણમયં ફલિકપટિચ્છન્નં સમપણ્ણાસયોજનાયામવિત્થારં સૂરિયસ્સ દેવપુત્તસ્સ વિમાનં સૂરિયમણ્ડલં નામ. સત્તરતનમયાનિ સત્તટ્ઠદસદ્વાદસયોજનાયામવિત્થારાનિ તેસં તેસં દેવપુત્તાનં વિમાનાનિ તારકરૂપાનિ નામ.

તત્થ હેટ્ઠા ચન્દો, સૂરિયો ઉપરિ, ઉભિન્નમન્તરં યોજનં હોતિ. ચન્દસ્સ હેટ્ઠિમન્તતો સૂરિયસ્સ ઉપરિમન્તો યોજનસતં હોતિ. દ્વીસુ પસ્સેસુ નક્ખત્તતારકા ગચ્છન્તિ. એતેસુ પન તીસુ ચન્દો દન્ધગમનો, સૂરિયો સીઘગમનો, નક્ખત્તતારકા સબ્બસીઘગમના. કાલેન ચન્દિમસૂરિયાનં પુરતો હોન્તિ કાલેન પચ્છા.

આદાસમણ્ડલન્તિ કંસમયં. મણીતિ ઠપેત્વા વેળુરિયં સેસો જોતિરસાદિઅનેકપ્પભેદો. સઙ્ખોતિ સામુદ્દિકો; મુત્તા સામુદ્દિકાપિ, સેસાપિ. વેળુરિયોતિ વેળુવણ્ણમણિ. જાતરૂપં વુચ્ચતિ સત્થુવણ્ણો. સત્થા હિ સુવણ્ણવણ્ણો, સુવણ્ણમ્પિ સત્થુવણ્ણં. રજતં વુચ્ચતિ કહાપણો – લોહમાસકો દારુમાસકો જતુમાસકો, યે ‘વોહારં ગચ્છન્તી’તિ (પારા. ૫૮૪) વુત્તં તં સબ્બમ્પિ ઇધ ગહિતં.

યં વા પનઞ્ઞમ્પીતિ ઇમિના પાળિઆગતં ઠપેત્વા સેસં તટ્ટિકપિલોતિકકણ્ણિકવણ્ણાદિભેદં રૂપં ગહિતં. તઞ્હિ સબ્બં યેવાપનકેસુ પવિટ્ઠં.

એવમેતં નીલાદિના ભેદેન ભિન્નમ્પિ રૂપં સબ્બં લક્ખણાદીહિ અભિન્નમેવ. સબ્બઞ્હેતં ચક્ખુપટિહનનલક્ખણં રૂપં, ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ વિસયભાવરસં, તસ્સેવ ગોચરપચ્ચુપટ્ઠાનં, ચતુમહાભૂતપદટ્ઠાનં. યથા ચેતં તથા સબ્બાનિપિ ઉપાદારૂપાનિ. યત્થ પન વિસેસો અત્થિ તત્થ વક્ખામ. સેસમેત્થ ચક્ખાયતનનિદ્દેસે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. કેવલઞ્હિ તત્થ ચક્ખુપુબ્બઙ્ગમો નિદ્દેસો ઇધ રૂપપુબ્બઙ્ગમો. તત્થ ‘ચક્ખું પેત’ન્તિઆદીનિ ચુદ્દસ નામાનિ, ઇધ ‘રૂપંપેત’ન્તિઆદીનિ તીણિ. સેસં તાદિસમેવ. યથા હિ ચતૂહિ ચતૂહિ નયેહિ પટિમણ્ડેત્વા ચક્ખું વવત્થાપેતું તેરસ વારા વુત્તા, ઇધાપિ તે તથેવ વુત્તાતિ.

૬૨૦. સદ્દાયતનનિદ્દેસે ભેરિસદ્દોતિ મહાભેરીપહટભેરીનં સદ્દો. મુદિઙ્ગસઙ્ખપણવસદ્દાપિ મુદિઙ્ગાદિપચ્ચયા સદ્દા. ગીતસઙ્ખાતો સદ્દો ગીતસદ્દો. વુત્તાવસેસાનં વીણાદીનં તન્તિબદ્ધાનં સદ્દો વાદિતસદ્દો. સમ્મસદ્દોતિ કંસતાલકટ્ઠતાલસદ્દો. પાણિસદ્દોતિ પાણિપ્પહારસદ્દો. સત્તાનં નિગ્ઘોસસદ્દોતિ બહૂનં સન્નિપતિતાનં અપઞ્ઞાયમાનપદબ્યઞ્જનનિગ્ઘોસસદ્દો. ધાતૂનં સન્નિઘાતસદ્દોતિ રુક્ખાનં અઞ્ઞમઞ્ઞનિઘંસનઘણ્ટિકાકોટનાદિસદ્દો. વાતસ્સ વાયતો સદ્દો વાતસદ્દો. ઉદકસ્સ સન્દમાનસ્સ વા પટિહતસ્સ વા સદ્દો ઉદકસદ્દો. મનુસ્સાનં સલ્લાપાદિસદ્દો મનુસ્સસદ્દો. તં ઠપેત્વા સેસો સબ્બોપિ અમનુસ્સસદ્દો. ઇમિના પદદ્વયેન સબ્બોપિ સદ્દો પરિયાદિન્નો. એવં સન્તેપિ વંસફાલનપિલોતિકફાલનાદીસુ પવત્તો પાળિયં અનાગતસદ્દો યેવાપનકટ્ઠાનં પવિટ્ઠોતિ વેદિતબ્બો.

એવમયં ભેરીસદ્દાદિના ભેદેન ભિન્નોપિ સદ્દો લક્ખણાદીહિ અભિન્નોયેવ. સબ્બોપિ હેસ સોતપટિહનનલક્ખણો સદ્દો સોતવિઞ્ઞાણસ્સ વિસયભાવરસો, તસ્સેવ ગોચરપચ્ચુપટ્ઠાનો. સેસં ચક્ખાયતનનિદ્દેસે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ઇધાપિ હિ ચતૂહિ ચતૂહિ નયેહિ પટિમણ્ડિતા તેરસ વારા વુત્તા. તેસં અત્થો સક્કા વુત્તનયેનેવ જાનિતુન્તિ ન વિત્થારિતો.

૬૨૪. ગન્ધાયતનનિદ્દેસે મૂલગન્ધોતિ યં કિઞ્ચિ મૂલં પટિચ્ચ નિબ્બત્તો ગન્ધો. સારગન્ધાદીસુપિ એસેવ નયો. અસિદ્ધદુસિદ્ધાનં ડાકાદીનં ગન્ધો આમકગન્ધો. મચ્છસકલિકાપૂતિમંસસંકિલિટ્ઠસપ્પિઆદીનં ગન્ધો વિસ્સગન્ધો. સુગન્ધોતિ ઇટ્ઠગન્ધો. દુગ્ગન્ધોતિ અનિટ્ઠગન્ધો. ઇમિના પદદ્વયેન સબ્બોપિ ગન્ધો પરિયાદિન્નો. એવં સન્તેપિ કણ્ણકગન્ધપિલોતિકગન્ધાદયો પાળિયં અનાગતા સબ્બેપિ ગન્ધા યેવાપનકટ્ઠાનં પવિટ્ઠાતિ વેદિતબ્બા.

એવમયં મૂલગન્ધાદિના ભેદેન ભિન્નોપિ ગન્ધો લક્ખણાદીહિ અભિન્નોયેવ. સબ્બોપિ હેસ ઘાનપટિહનનલક્ખણો ગન્ધો, ઘાનવિઞ્ઞાણસ્સ વિસયભાવરસો, તસ્સેવ ગોચરપચ્ચુપટ્ઠાનો. સેસં ચક્ખાયતનનિદ્દેસે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ઇધાપિ હિ તથેવ દ્વિપઞ્ઞાસનયપટિમણ્ડિતા તેરસ વારા વુત્તા. તે અત્થતો પાકટાયેવ.

૬૨૮. રસાયતનનિદ્દેસે મૂલરસોતિ યંકિઞ્ચિ મૂલં પટિચ્ચ નિબ્બત્તરસો. ખન્ધરસાદીસુપિ એસેવ નયો. અમ્બિલન્તિ તક્કમ્બિલાદિ. મધુરન્તિ એકન્તતો ગોસપ્પિઆદિ. મધુ પન કસાવયુત્તં ચિરનિક્ખિત્તં કસાવં હોતિ. ફાણિતં ખારિયુત્તં ચિરનિક્ખિત્તં ખારિયં હોતિ. સપ્પિ પન ચિરનિક્ખિત્તં વણ્ણગન્ધે જહન્તમ્પિ રસં ન જહતીતિ તદેવ એકન્તમધુરં. તિત્તકન્તિ નિમ્બપણ્ણાદિ. કટુકન્તિ સિઙ્ગિવેરમરિચાદિ. લોણિકન્તિ સામુદ્દિકલોણાદિ. ખારિકન્તિ વાતિઙ્ગણકળીરાદિ. લમ્બિલન્તિ બદરામલકકપિટ્ઠસાલવાદિ. કસાવન્તિ હરિતકાદિ. ઇમે સબ્બેપિ રસા વત્થુવસેન વુત્તા. તંતંવત્થુતો પનેત્થ રસોવ અમ્બિલાદીહિ નામેહિ વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. સાદૂતિ ઇટ્ઠરસો, અસાદૂતિ અનિટ્ઠરસો. ઇમિના પદદ્વયેન સબ્બોપિ રસો પરિયાદિન્નો. એવં સન્તેપિ લેડ્ડુરસભિત્તિરસપિલોતિકરસાદયો પાળિયં અનાગતા સબ્બેપિ રસા યેવાપનકટ્ઠાનં પવિટ્ઠાતિ વેદિતબ્બા.

એવમયં મૂલરસાદિનાભેદેન ભિન્નોપિ રસો લક્ખણાદીહિ અભિન્નોયેવ. સબ્બોપિ હેસ જિવ્હાપટિહનનલક્ખણો રસો, જિવ્હાવિઞ્ઞાણસ્સ વિસયભાવરસો, તસ્સેવ ગોચરપચ્ચુપટ્ઠાનો. સેસં ચક્ખાયતનનિદ્દેસે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ઇધાપિ હિ તથેવ દ્વિપઞ્ઞાસનયપટિમણ્ડિતા તેરસ વારા વુત્તા.

૬૩૨. ઇત્થિન્દ્રિયનિદ્દેસે યન્તિ કરણવચનં. યેન કારણેન ઇત્થિયા ઇત્થિલિઙ્ગાદીનિ હોન્તીતિ અયમેત્થ અત્થો. તત્થ ‘લિઙ્ગ’ન્તિ સણ્ઠાનં. ઇત્થિયા હિ હત્થપાદગીવાઉરાદીનં સણ્ઠાનં ન પુરિસસ્સ વિય હોતિ. ઇત્થીનઞ્હિ હેટ્ઠિમકાયો વિસદો હોતિ, ઉપરિમકાયો અવિસદો. હત્થપાદા ખુદ્દકા, મુખં ખુદ્દકં. નિમિત્તન્તિ સઞ્જાનનં. ઇત્થીનઞ્હિ ઉરમંસં અવિસદં હોતિ, મુખં નિમ્મસ્સુદાઠિકં. કેસબન્ધવત્થગ્ગહણમ્પિ ન પુરિસાનં વિય હોતિ. કુત્તન્તિ કિરિયા. ઇત્થિયો હિ દહરકાલે સુપ્પકમુસલકેહિ કીળન્તિ, ચિત્તધીતલિકાય કીળન્તિ, મત્તિકવાકેન સુત્તકં નામ કન્તન્તિ. આકપ્પોતિ ગમનાદિઆકારો. ઇત્થિયો હિ ગચ્છમાના અવિસદા ગચ્છન્તિ, તિટ્ઠમાના નિપજ્જમાના નિસીદમાના ખાદમાના ભુઞ્જમાના અવિસદા ભુઞ્જન્તિ. પુરિસમ્પિ હિ અવિસદં દિસ્વા માતુગામો વિય ગચ્છતિ તિટ્ઠતિ નિપજ્જતિ નિસીદતિ ખાદતિ ભુઞ્જતીતિ વદન્તિ.

ઇત્થત્તં ઇત્થિભાવોતિ ઉભયમ્પિ એકત્થં; ઇત્થિસભાવોતિ અત્થો. અયં કમ્મજો પટિસન્ધિસમુટ્ઠિતો. ઇત્થિલિઙ્ગાદીનિ પન ઇત્થિન્દ્રિયં પટિચ્ચ પવત્તે સમુટ્ઠિતાનિ. યથા હિ બીજે સતિ, બીજં પટિચ્ચ, બીજપચ્ચયા રુક્ખો વડ્ઢિત્વા સાખાવિટપસમ્પન્નો હુત્વા આકાસં પૂરેત્વા તિટ્ઠતિ, એવમેવ ઇત્થિભાવસઙ્ખાતે ઇત્થિન્દ્રિયે સતિ ઇત્થિલિઙ્ગાદીનિ હોન્તિ. બીજં વિય હિ ઇત્થિન્દ્રિયં, બીજં પટિચ્ચ વડ્ઢિત્વા આકાસં પૂરેત્વા ઠિતરુક્ખો વિય ઇત્થિન્દ્રિયં પટિચ્ચ ઇત્થિલિઙ્ગાદીનિ પવત્તે સમુટ્ઠહન્તિ. તત્થ ઇત્થિન્દ્રિયં ન ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યં, મનોવિઞ્ઞેય્યમેવ. ઇત્થિલિઙ્ગાદીનિ ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાનિપિ મનોવિઞ્ઞેય્યાનિપિ.

ઇદં તં રૂપં ઇત્થિન્દ્રિયન્તિ ઇદં તં રૂપં, યથા ચક્ખુન્દ્રિયાદીનિ પુરિસસ્સાપિ હોન્તિ, ન એવં; નિયમતો પન ઇત્થિયા એવ ઇન્દ્રિયં ‘ઇત્થિન્દ્રિયં’.

૬૩૩. પુરિસિન્દ્રિયેપિ એસેવ નયો. પુરિસલિઙ્ગાદીનિ પન ઇત્થિલિઙ્ગાદીનં પટિપક્ખતો વેદિતબ્બાનિ. પુરિસસ્સ હિ હત્થપાદગીવાઉરાદીનં સણ્ઠાનં ન ઇત્થિયા વિય હોતિ. પુરિસાનઞ્હિ ઉપરિમકાયો વિસદો હોતિ હેટ્ઠિમકાયો અવિસદો, હત્થપાદા મહન્તા, મુખં મહન્તં, ઉરમંસં વિસદં, મસ્સુદાઠિકા ઉપ્પજ્જન્તિ. કેસબન્ધનવત્થગ્ગહણં ન ઇત્થીનં વિય હોતિ. દહરકાલે રથનઙ્ગલાદીહિ કીળન્તિ, વાલિકપાળિં કત્વા વાપિં નામ ખનન્તિ, ગમનાદીનિ વિસદાનિ હોન્તિ. ઇત્થિમ્પિ ગમનાદીનિ વિસદાનિ કુરુમાનં દિસ્વા ‘પુરિસો વિય ગચ્છતી’તિઆદીનિ વદન્તિ. સેસં ઇત્થિન્દ્રિયે વુત્તસદિસમેવ.

તત્થ ઇત્થિભાવલક્ખણં ઇત્થિન્દ્રિયં, ઇત્થીતિ પકાસનરસં, ઇત્થિલિઙ્ગનિમિત્તકુત્તાકપ્પાનં કારણભાવપચ્ચુપટ્ઠાનં. પુરિસભાવલક્ખણં પુરિસિન્દ્રિયં, પુરિસોતિ પકાસનરસં, પુરિસલિઙ્ગનિમિત્તકુત્તાકપ્પાનં કારણભાવપચ્ચુપટ્ઠાનં. ઉભયમ્પેતં પઠમકપ્પિકાનં પવત્તે સમુટ્ઠાતિ. અપરભાગે પટિસન્ધિયં. પટિસન્ધિસમુટ્ઠિતમ્પિ પવત્તે ચલતિ પરિવત્તતિ.

યથાહ –

‘‘તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરસ્સ ભિક્ખુનો ઇત્થિલિઙ્ગં પાતુભૂતં હોતિ. તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરિસ્સા ભિક્ખુનિયા પુરિસલિઙ્ગં પાતુભૂતં હોતી’’તિ (પારા. ૬૯).

ઇમેસુ પન દ્વીસુ પુરિસલિઙ્ગં ઉત્તમં, ઇત્થિલિઙ્ગં હીનં. તસ્મા પુરિસલિઙ્ગં બલવઅકુસલેન અન્તરધાયતિ, ઇત્થિલિઙ્ગં દુબ્બલકુસલેન પતિટ્ઠાતિ. ઇત્થિલિઙ્ગં પન અન્તરધાયન્તં દુબ્બલઅકુસલેન અન્તરધાયતિ, પુરિસલિઙ્ગં બલવકુસલેન પતિટ્ઠાતિ. એવં ઉભયમ્પિ અકુસલેન અન્તરધાયતિ, કુસલેન પતિટ્ઠાતીતિ વેદિતબ્બં.

ઉભતોબ્યઞ્જનકસ્સ પન કિં એકં ઇન્દ્રિયં ઉદાહુ દ્વેતિ? એકં. તઞ્ચ ખો ઇત્થિઉભતોબ્યઞ્જનકસ્સ ઇત્થિન્દ્રિયં, પુરિસઉભતોબ્યઞ્જનકસ્સ પુરિસિન્દ્રિયં. ‘એવં સન્તે દુતિયબ્યઞ્જનકસ્સ અભાવો આપજ્જતિ. ઇન્દ્રિયઞ્હિ બ્યઞ્જનકારણં વુત્તં. તઞ્ચસ્સ નત્થી’તિ? ‘ન તસ્સ ઇન્દ્રિયં બ્યઞ્જનકારણં’. ‘કસ્મા’? ‘સદા અભાવતો. ઇત્થિઉભતોબ્યઞ્જનકસ્સ હિ યદા ઇત્થિયા રાગચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તદાવ પુરિસબ્યઞ્જનં પાકટં હોતિ, ઇત્થિબ્યઞ્જનં પટિચ્છન્નં ગુળ્હં હોતિ. તથા ઇતરસ્સ ઇતરં.

યદિ ચ તેસં ઇન્દ્રિયં દુતિયબ્યઞ્જનકારણં ભવેય્ય, સદાપિ બ્યઞ્જનદ્વયં તિટ્ઠેય્ય. ન પન તિટ્ઠતિ. તસ્મા વેદિતબ્બમેતં ન તસ્સ તં બ્યઞ્જનકારણં. કમ્મસહાયં પન રાગચિત્તમેવેત્થ કારણં. યસ્મા ચસ્સ એકમેવ ઇન્દ્રિયં હોતિ, તસ્મા ઇત્થિઉભતોબ્યઞ્જનકો સયમ્પિ ગબ્ભં ગણ્હાતિ, પરમ્પિ ગણ્હાપેતિ. પુરિસઉભતોબ્યઞ્જનકો પરં ગબ્ભં ગણ્હાપેતિ, સયં પન ન ગણ્હાતીતિ.

૬૩૪. જીવિતિન્દ્રિયનિદ્દેસે યં વત્તબ્બં તં હેટ્ઠા અરૂપજીવિતિન્દ્રિયે વુત્તમેવ. કેવલઞ્હિ તત્થ યો તેસં અરૂપીનં ધમ્માનન્તિ વુત્તં, ઇધ રૂપજીવિતિન્દ્રિયત્તા યો તેસં રૂપીનં ધમ્માનન્તિ અયમેવ વિસેસો. લક્ખણાદીનિ પનસ્સ એવં વેદિતબ્બાનિ – સહજાતરૂપાનુપાલનલક્ખણં જીવિતિન્દ્રિયં, તેસં પવત્તનરસં, તેસં યેવ ઠપનપચ્ચુપટ્ઠાનં, યાપયિતબ્બભૂતપદટ્ઠાનન્તિ.

૬૩૫. કાયવિઞ્ઞત્તિનિદ્દેસે કાયવિઞ્ઞત્તીતિ એત્થ તાવ કાયેન અત્તનો ભાવં વિઞ્ઞાપેન્તાનં તિરચ્છાનેહિપિ પુરિસાનં, પુરિસેહિ વા તિરચ્છાનાનમ્પિ કાયગહણાનુસારેન ગહિતાય એતાય ભાવો વિઞ્ઞાયતીતિ ‘વિઞ્ઞત્તિ’. સયં કાયગહણાનુસારેન વિઞ્ઞાયતીતિપિ ‘વિઞ્ઞત્તિ’. ‘‘કાયેન સંવરો સાધૂ’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૩૬૧) આગતો ચોપનસઙ્ખાતો કાયોવ વિઞ્ઞત્તિ ‘કાયવિઞ્ઞત્તિ’. કાયવિપ્ફન્દનેન અધિપ્પાયવિઞ્ઞાપનહેતુત્તા, સયઞ્ચ તથા વિઞ્ઞેય્યત્તા કાયેન વિઞ્ઞત્તીતિપિ ‘કાયવિઞ્ઞત્તિ’.

કુસલચિત્તસ્સ વાતિઆદીસુ અટ્ઠહિ કામાવચરેહિ અભિઞ્ઞાચિત્તેન ચાતિ નવહિ કુસલચિત્તેહિ કુસલચિત્તસ્સ વા, દ્વાદસહિપિ અકુસલચિત્તેહિ અકુસલચિત્તસ્સ વા, અટ્ઠહિ મહાકિરિયેહિ દ્વીહિ અહેતુકકિરિયેહિ અભિઞ્ઞાપ્પત્તેન એકેન રૂપાવચરકિરિયેનાતિ એકાદસહિ કિરિયચિત્તેહિ અબ્યાકતચિત્તસ્સ વા. ઇતો અઞ્ઞાનિ હિ ચિત્તાનિ વિઞ્ઞત્તિં ન જનેન્તિ. સેક્ખાસેક્ખપુથુજ્જનાનં પન એત્તકેહેવ ચિત્તેહિ વિઞ્ઞત્તિ હોતીતિ એતેસં કુસલાદીનં વસેન તીહિ પદેહિ ‘હેતુતો’ દસ્સિતા.

ઇદાનિ છહિ પદેહિ ‘ફલતો’ દસ્સેતું અભિક્કમન્તસ્સ વાતિઆદિ વુત્તં. અભિક્કમાદયો હિ વિઞ્ઞત્તિવસેન પવત્તત્તા વિઞ્ઞત્તિફલં નામ. તત્થ ‘અભિક્કમન્તસ્સા’તિ પુરતો કાયં અભિહરન્તસ્સ. પટિક્કમન્તસ્સાતિ પચ્છતો પચ્ચાહરન્તસ્સ. આલોકેન્તસ્સાતિ ઉજુકં પેક્ખન્તસ્સ. વિલોકેન્તસ્સાતિ ઇતો ચિતો ચ પેક્ખન્તસ્સ. સમિઞ્જેન્તસ્સાતિ સન્ધયો સઙ્કોચેન્તસ્સ. પસારેન્તસ્સાતિ સન્ધયો પટિપણામેન્તસ્સ.

ઇદાનિ છહિ પદેહિ ‘સભાવતો’ દસ્સેતું કાયસ્સ થમ્ભનાતિ આદિ વુત્તં. તત્થ ‘કાયસ્સા’તિ સરીરસ્સ. કાયં થમ્ભેત્વા થદ્ધં કરોતીતિ થમ્ભના. તમેવ ઉપસગ્ગેન વડ્ઢેત્વા સન્થમ્ભનાતિ આહ. બલવતરા વા થમ્ભના ‘સન્થમ્ભના’. સન્થમ્ભિતત્તન્તિ સન્થમ્ભિતભાવો. વિઞ્ઞાપનવસેન વિઞ્ઞત્તિ. વિઞ્ઞાપનાતિ વિઞ્ઞાપનાકારો. વિઞ્ઞાપિતભાવો વિઞ્ઞાપિતત્તં. સેસમેત્થ યં વત્તબ્બં તં હેટ્ઠા દ્વારકથાયં વુત્તમેવ. તથા વચીવિઞ્ઞત્તિયં.

૬૩૬. વચીવિઞ્ઞત્તીતિપદસ્સ પન નિદ્દેસપદાનઞ્ચ અત્થો તત્થ ન વુત્તો, સો એવં વેદિતબ્બો – વાચાય અત્તનો ભાવં વિઞ્ઞાપેન્તાનં તિરચ્છાનેહિપિ પુરિસાનં, પુરિસેહિ વા તિરચ્છાનાનમ્પિ, વચીગહણાનુસારેન ગહિતાય એતાય ભાવો વિઞ્ઞાયતીતિ વિઞ્ઞત્તિ. સયઞ્ચ વચીગહણાનુસારેન વિઞ્ઞાયતીતિપિ વિઞ્ઞત્તિ. ‘‘સાધુ વાચાય સંવરો’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૩૬૧) આગતા ચોપનસઙ્ખાતા વચી એવ વિઞ્ઞત્તિ ‘વચીવિઞ્ઞત્તિ’. વચીઘોસેન અધિપ્પાયવિઞ્ઞાપનહેતુત્તા સયઞ્ચ તથાવિઞ્ઞેય્યત્તા વાચાય વિઞ્ઞત્તીતિપિ ‘વચીવિઞ્ઞત્તિ’. વાચા ગિરાતિઆદીસુ વુચ્ચતીતિ ‘વાચા’. ગિરિયતીતિ ‘ગિરા’. બ્યપ્પથોતિ વાક્યભેદો. વાક્યઞ્ચ તં પથો ચ અત્થં ઞાતુકામાનં ઞાપેતુકામાનઞ્ચાતિપિ ‘બ્યપ્પથો’. ઉદીરિયતીતિ ઉદીરણં. ઘુસ્સતીતિ ઘોસો. કરિયતીતિ કમ્મં. ઘોસોવ કમ્મં ઘોસકમ્મં. નાનપ્પકારેહિ કતો ઘોસોતિ અત્થો. વચિયા ભેદો વચીભેદો. સો પન ‘ન ભઙ્ગો, પભેદગતા વાચા એવા’તિ ઞાપનત્થં વાચા વચીભેદોતિ વુત્તં. ઇમેહિ સબ્બેહિપિ પદેહિ ‘સદ્દવાચાવ’ દસ્સિતા. ઇદાનિ તાય વાચાય સદ્ધિં યોજેત્વા હેટ્ઠા વુત્તત્થાનં વિઞ્ઞત્તિઆદીનં પદાનં વસેન તીહાકારેહિ સભાવતો તં દસ્સેતું યા તાય વાચાય વિઞ્ઞત્તીતિઆદિ વુત્તં. તં હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા ઉત્તાનત્થમેવ.

ઇદાનિ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકચિત્તેસુ અસમ્મોહત્થં દ્વત્તિંસ છબ્બીસ એકૂનવીસતિ સોળસ પચ્છિમાનીતિ ઇદં પકિણ્ણકં વેદિતબ્બં – દ્વત્તિંસ ચિત્તાનિ હિ રૂપં સમુટ્ઠાપેન્તિ, ઇરિયાપથમ્પિ ઉપત્થમ્ભેન્તિ, દુવિધમ્પિ વિઞ્ઞત્તિં જનેન્તિ. છબ્બીસતિ વિઞ્ઞત્તિમેવ ન જનેન્તિ, ઇતરદ્વયં કરોન્તિ. એકૂનવીસતિ રૂપમેવ સમુટ્ઠાપેન્તિ, ઇતરદ્વયં ન કરોન્તિ. સોળસ ઇમેસુ તીસુ એકમ્પિ ન કરોન્તિ.

તત્થ દ્વત્તિંસાતિ હેટ્ઠા વુત્તાનેવ કામાવચરતો અટ્ઠ કુસલાનિ, દ્વાદસ અકુસલાનિ, કિરિયતો દસ ચિત્તાનિ, સેક્ખપુથુજ્જનાનં અભિઞ્ઞાચિત્તં, ખીણાસવાનં અભિઞ્ઞાચિત્તન્તિ. છબ્બીસાતિ રૂપાવચરતો પઞ્ચ કુસલાનિ, પઞ્ચ કિરિયાનિ, અરૂપાવચરતો ચત્તારિ કુસલાનિ, ચત્તારિ કિરિયાનિ, ચત્તારિ મગ્ગચિત્તાનિ, ચત્તારિ ફલચિત્તાનીતિ. એકૂનવીસતીતિ કામાવચરકુસલવિપાકતો એકાદસ, અકુસલવિપાકતો દ્વે, કિરિયતો કિરિયમનોધાતુ, રૂપાવચરતો પઞ્ચ વિપાકચિત્તાનીતિ. સોળસાતિ દ્વે પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિ, સબ્બસત્તાનં પટિસન્ધિચિત્તં, ખીણાસવાનં ચુતિચિત્તં, અરૂપે ચત્તારિ વિપાકચિત્તાનીતિ. ઇમાનિ સોળસ રૂપિરિયાપથવિઞ્ઞત્તીસુ એકમ્પિ ન કરોન્તિ. અઞ્ઞાનિપિ બહૂનિ અરૂપે ઉપ્પન્નાનિ અનોકાસગતત્તા રૂપં ન સમુટ્ઠાપેન્તિ. ન તાનેવ, કાયવચીવિઞ્ઞત્તિયોપિ.

૬૩૭. આકાસધાતુનિદ્દેસે ન કસ્સતિ, ન નિકસ્સતિ, કસિતું વા છિન્દિતું વા ભિન્દિતું વા ન સક્કાતિ આકાસો. આકાસોવ આકાસગતં, ખેળગતાદિ વિય. આકાસોતિ વા ગતન્તિ ‘આકાસગતં’. ન હઞ્ઞતીતિ અઘં, અઘટ્ટનીયન્તિ અત્થો. અઘમેવ અઘગતં. છિદ્દટ્ઠેન વિવરો. વિવરોવ વિવરગતં. અસમ્ફુટ્ઠં ચતૂહિ મહાભૂતેહીતિ એતેહિ અસમ્ફુટ્ઠં નિજ્જટાકાસંવ કથિતં. લક્ખણાદિતો પન રૂપપરિચ્છેદલક્ખણા આકાસધાતુ, રૂપપરિયન્તપ્પકાસનરસા, રૂપમરિયાદપચ્ચુપટ્ઠાના અસમ્ફુટ્ઠભાવછિદ્દવિવરભાવપચ્ચુપટ્ઠાના વા, પરિચ્છિન્નરૂપપદટ્ઠાના, યાય પરિચ્છિન્નેસુ રૂપેસુ ‘ઇદમિતો ઉદ્ધં અધો તિરિય’ન્તિ ચ હોતિ.

૬૩૮. ઇતો પરે રૂપસ્સલહુતાદીનં નિદ્દેસા ચિત્તસ્સલહુતાદીસુ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. લક્ખણાદિતો પનેત્થ અદન્ધતાલક્ખણા રૂપસ્સ લહુતા, રૂપાનં ગરુભાવવિનોદનરસા, લહુપરિવત્તિતાપચ્ચુપટ્ઠાના, લહુરૂપપદટ્ઠાના. અથદ્ધતાલક્ખણા રૂપસ્સ મુદુતા, રૂપાનં થદ્ધભાવવિનોદનરસા, સબ્બકિરિયાસુ અવિરોધિતાપચ્ચુપટ્ઠાના, મુદુરૂપપદટ્ઠાના. સરીરકિરિયાનુકૂલકમ્મઞ્ઞભાવલક્ખણા રૂપસ્સ કમ્મઞ્ઞતા, અકમ્મઞ્ઞતાવિનોદનરસા, અદુબ્બલભાવપચ્ચુપટ્ઠાના, કમ્મઞ્ઞરૂપપદટ્ઠાના.

એતા પન તિસ્સો ન અઞ્ઞમઞ્ઞં વિજહન્તિ. એવં સન્તેપિ યો અરોગિનો વિય રૂપાનં લહુભાવો, અદન્ધતાલહુપરિવત્તિપ્પકારો, રૂપદન્ધત્તકરધાતુક્ખોભપટિપક્ખપચ્ચયસમુટ્ઠાનો, સો રૂપવિકારો ‘રૂપસ્સલહુતા’. યો સુપરિમદ્દિતચમ્મસ્સેવ રૂપાનં મુદુભાવો સબ્બકિરિયાવિસેસેસુ સરસવત્તનભાવો વસવત્તનભાવમદ્દવપ્પકારો રૂપથદ્ધત્તકરધાતુક્ખોભપટિપક્ખપચ્ચયસમુટ્ઠાનો, સો રૂપવિકારો ‘રૂપસ્સ મુદુતા’. યો પન સુધન્તસુવણ્ણસ્સેવ રૂપાનં કમ્મઞ્ઞભાવો સરીરકિરિયાનુકૂલભાવપ્પકારો સરીરકિરિયાનં અનનુકૂલકરધાતુક્ખોભપટિપક્ખપચ્ચયસમુટ્ઠાનો, સો રૂપવિકારો ‘રૂપસ્સ કમ્મઞ્ઞતા’તિ. એવમેતાસં વિસેસો વેદિતબ્બો.