૩. નિક્ખેપકણ્ડો

તિકનિક્ખેપકથા

૯૮૫. એત્તાવતા કુસલત્તિકો સબ્બેસં કુસલાદિધમ્માનં પદભાજનનયેન વિત્થારિતો હોતિ. યસ્મા પન ય્વાયં કુસલત્તિકસ્સ વિભજનનયો વુત્તો, સેસતિકદુકાનમ્પિ એસેવ વિભજનનયો હોતિ – યથા હિ એત્થ, એવં ‘કતમે ધમ્મા સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા? યસ્મિં સમયે કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ સોમનસ્સસહગતં ઞાણસમ્પયુત્તં રૂપારમ્મણં વા…પે… યે વા પન તસ્મિં સમયે અઞ્ઞેપિ અત્થિ પટિચ્ચસમુપ્પન્ના અરૂપિનો ધમ્મા ઠપેત્વા વેદનાખન્ધં, ઇમે ધમ્મા સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા’તિઆદિના અનુક્કમેન સબ્બતિકદુકેસુ સક્કા પણ્ડિતેહિ વિભાજનનયં સલ્લક્ખેતું – તસ્મા તં વિત્થારદેસનં નિક્ખિપિત્વા, અઞ્ઞેન નાતિસઙ્ખેપનાતિવિત્થારનયેન સબ્બતિકદુકધમ્મવિભાગં દસ્સેતું કતમે ધમ્મા કુસલાતિ નિક્ખેપકણ્ડં આરદ્ધં. ચિત્તુપ્પાદકણ્ડઞ્હિ વિત્થારદેસના, અટ્ઠકથાકણ્ડં સઙ્ખેપદેસના. ઇદં પન નિક્ખેપકણ્ડં ચિત્તુપ્પાદકણ્ડં ઉપાદાય સઙ્ખેપો, અટ્ઠકથાકણ્ડં ઉપાદાય વિત્થારોતિ સઙ્ખિત્તવિત્થારધાતુકં હોતિ. તયિદં, વિત્થારદેસનં નિક્ખિપિત્વા દેસિતત્તાપિ, હેટ્ઠા વુત્તકારણવસેનાપિ, નિક્ખેપકણ્ડં નામાતિ વેદિતબ્બં. વુત્તઞ્હેતં –

મૂલતો ખન્ધતો ચાપિ, દ્વારતો ચાપિ ભૂમિતો;

અત્થતો ધમ્મતો ચાપિ, નામતો ચાપિ લિઙ્ગતો;

નિક્ખિપિત્વા દેસિતત્તા, નિક્ખેપોતિ પવુચ્ચતીતિ.

ઇદઞ્હિ તીણિ કુસલમૂલાનીતિઆદિના નયેન મૂલતો નિક્ખિપિત્વા દેસિતં. તંસમ્પયુત્તો વેદનાક્ખન્ધોતિ ખન્ધતો. તંસમુટ્ઠાનં કાયકમ્મન્તિ દ્વારતો. કાયદ્વારપ્પવત્તઞ્હિ કમ્મં કાયકમ્મન્તિ વુચ્ચતિ. સુખભૂમિયં, કામાવચરેતિ ભૂમિતો નિક્ખિપિત્વા દેસિતં. તત્થ તત્થ અત્થધમ્મનામલિઙ્ગાનં વસેન દેસિતત્તા અત્થાદીહિ નિક્ખિપિત્વા દેસિતં નામાતિ વેદિતબ્બં.

તત્થ કુસલપદનિદ્દેસે તાવ તીણીતિ ગણનપરિચ્છેદો. કુસલાનિ ચ તાનિ મૂલાનિ ચ, કુસલાનં વા ધમ્માનં હેતુપચ્ચયપભવજનકસમુટ્ઠાનનિબ્બત્તકટ્ઠેન મૂલાનીતિ કુસલમૂલાનિ. એવં અત્થવસેન દસ્સેત્વા ઇદાનિ નામવસેન દસ્સેતું અલોભો અદોસો અમોહોતિ આહ. એત્તાવતા યસ્મા મૂલેન મુત્તં કુસલં નામ નત્થિ, તસ્મા ચતુભૂમકકુસલં તીહિ મૂલેહિ પરિયાદિયિત્વા દસ્સેસિ ધમ્મરાજા. તંસમ્પયુત્તોતિ તેહિ અલોભાદીહિ સમ્પયુત્તો. તત્થ અલોભેન સમ્પયુત્તે સઙ્ખારક્ખન્ધે, અદોસામોહાપિ અલોભેન સમ્પયુત્તસઙ્ખારક્ખન્ધગણનંયેવ ગચ્છન્તિ. સેસદ્વયવસેન સમ્પયોગેપિ એસેવ નયો. ઇતિ ચતુભૂમકકુસલં પુન તંસમ્પયુત્તકચતુક્ખન્ધવસેન પરિયાદિયિત્વા દસ્સેસિ ધમ્મરાજા. તંસમુટ્ઠાનન્તિ તેહિ અલોભાદીહિ સમુટ્ઠિતં. ઇમિનાપિ નયેન તદેવ ચતુભૂમિકકુસલં તિણ્ણં કમ્મદ્વારાનં વસેન પરિયાદિયિત્વા દસ્સેસિ ધમ્મરાજા. એવં તાવ કુસલં તીસુ ઠાનેસુ પરિયાદિયિત્વા દસ્સિતં.

૯૮૬. અકુસલેપિ એસેવ નયો. દ્વાદસન્નઞ્હિ અકુસલચિત્તાનં એકમ્પિ મૂલેન મુત્તં નામ નત્થીતિ મૂલેન પરિયાદિયિત્વા દસ્સેસિ ધમ્મરાજા. તંસમ્પયુત્તચતુક્ખન્ધતો ચ ઉદ્ધં અકુસલં નામ નત્થીતિ તાનેવ દ્વાદસ અકુસલચિત્તાનિ ચતુક્ખન્ધવસેન પરિયાદિયિત્વા દસ્સેસિ. ધમ્મરાજા કાયકમ્માદિવસેન પન નેસં પવત્તિસબ્ભાવતો કમ્મદ્વારવસેન પરિયાદિયિત્વા દસ્સેસિ ધમ્મરાજા. યં પનેત્થ તદેકટ્ઠા ચ કિલેસાતિઆદિ વુત્તં, તત્થ એકસ્મિં ચિત્તે પુગ્ગલે વા ઠિતન્તિ ‘એકટ્ઠં’. તત્થ એકસ્મિં ચિત્તે ઠિતં સહજેકટ્ઠં નામ હોતિ. એકસ્મિં પુગ્ગલે ઠિતં પહાનેકટ્ઠં નામ. તેન લોભાદિના અઞ્ઞેન વા તત્થ તત્થ નિદ્દિટ્ઠેન સહ એકસ્મિં ઠિતન્તિ તદેકટ્ઠં. તત્થ ‘કતમે ધમ્મા સંકિલિટ્ઠસંકિલેસિકા? તીણિ અકુસલમૂલાનિ – લોભો દોસો મોહો, તદેકટ્ઠા ચ કિલેસા’તિ સંકિલિટ્ઠત્તિકે; ‘કતમે ધમ્મા હીના? તીણિ અકુસલમૂલાનિ – લોભો દોસો મોહો, તદેકટ્ઠા ચ કિલેસા’તિ હીનત્તિકે ‘કતમે ધમ્મા અકુસલા? તીણિ અકુસલમૂલાનિ – લોભો દોસો મોહો, તદેકટ્ઠા ચ કિલેસા’તિ ઇમસ્મિં કુસલત્તિકે; ‘કતમે ધમ્મા સંકિલિટ્ઠા? તીણિ અકુસલમૂલાનિ – લોભો દોસો મોહો, તદેકટ્ઠા ચ કિલેસા’તિ કિલેસગોચ્છકે ‘કતમે ધમ્મા સરણા? તીણિ અકુસલમૂલાનિ – લોભો દોસો મોહો, તદેકટ્ઠા ચ કિલેસાતિ સરણદુકે’તિ – ઇમેસુ એત્તકેસુ ઠાનેસુ ‘સહજેકટ્ઠં’ આગતં.

દસ્સનેનપહાતબ્બત્તિકે પન ‘ઇમાનિ તીણિ સંયોજનાનિ, તદેકટ્ઠા ચ કિલેસા’તિ, દસ્સનેનપહાતબ્બહેતુકત્તિકેપિ ‘ઇમાનિ તીણિ સંયોજનાનિ, તદેકટ્ઠા ચ કિલેસા’તિ, પુન તત્થેવ તીણિ સંયોજનાનિ – સક્કાયદિટ્ઠિ વિચિકિચ્છા સીલબ્બતપરામાસો, ઇમે ધમ્મા દસ્સનેનપહાતબ્બા; તદેકટ્ઠો લોભો દોસો મોહો, ઇમે ધમ્મા દસ્સનેનપહાતબ્બહેતૂ; તદેકટ્ઠા ચ કિલેસા તંસમ્પયુત્તો વેદનાખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો, તંસમુટ્ઠાનં કાયકમ્મં વચીકમ્મં મનોકમ્મં, ઇમે ધમ્મા દસ્સનેનપહાતબ્બહેતુકાતિ; સમ્મપ્પધાનવિભઙ્ગે ‘‘તત્થ કતમે પાપકા અકુસલા ધમ્મા? તીણિ અકુસલમૂલાનિ – લોભો દોસો મોહો, તદેકટ્ઠા ચ કિલેસા’’તિ (વિભ. ૩૯૧) – ઇમેસુ પન એત્તકેસુ ઠાનેસુ ‘પહાનેકટ્ઠં’ આગતન્તિ વેદિતબ્બં.

૯૮૭. અબ્યાકતપદનિદ્દેસો ઉત્તાનત્થોયેવાતિ. ઇમસ્મિં તિકે તીણિ લક્ખણાનિ તિસ્સો પઞ્ઞત્તિયો કસિણુગ્ઘાટિમાકાસં અજટાકાસં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસ્સ આરમ્મણં નિરોધસમાપત્તિ ચ ન લબ્ભતીતિ વુત્તં.

૯૮૮. વેદનાત્તિકનિદ્દેસે સુખભૂમિયન્તિ એત્થ યથા તમ્બભૂમિ કણ્હભૂમીતિ તમ્બકણ્હભૂમિયોવ વુચ્ચન્તિ, એવં સુખમ્પિ સુખભૂમિ નામ. યથા ઉચ્છુભૂમિ સાલિભૂમીતિ ઉચ્છુસાલીનં ઉપ્પજ્જનટ્ઠાનાનિ વુચ્ચન્તિ, એવં સુખસ્સ ઉપ્પજ્જનટ્ઠાનં ચિત્તમ્પિ સુખભૂમિ નામ. તં ઇધ અધિપ્પેતં. યસ્મા પન સા કામાવચરે વા હોતિ, રૂપાવચરાદીસુ વા, તસ્માસ્સા તં પભેદં દસ્સેતું કામાવચરેતિઆદિ વુત્તં. સુખવેદનં ઠપેત્વાતિ યા સા સુખભૂમિયં સુખવેદના, તં ઠપેત્વા. તંસમ્પયુત્તોતિ તાય ઠપિતાય સુખવેદનાય સમ્પયુત્તો. સેસપદદ્વયેપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બોતિ.

ઇમસ્મિં તિકે તિસ્સો વેદના, સબ્બં રૂપં, નિબ્બાનન્તિ ઇદમ્પિ ન લબ્ભતિ. અયઞ્હિ તિકો કુસલત્તિકે ચ અલબ્ભમાનેહિ ઇમેહિ ચ તીહિ કોટ્ઠાસેહિ મુત્તકો નામ. ઇતો પરેસુ પન તિકદુકેસુ પાળિતો ચ અત્થતો ચ યં વત્તબ્બં સિયા તં સબ્બં પદાનુક્કમેન માતિકાકથાયઞ્ચેવ કુસલાદીનં નિદ્દેસે ચ વુત્તમેવ. યં પન યત્થ વિસેસમત્તં તદેવ વક્ખામ.

૯૯૧. તત્થ વિપાકત્તિકે તાવ કિઞ્ચાપિ અરૂપધમ્મા વિય રૂપધમ્માપિ કમ્મસમુટ્ઠાના અત્થિ, અનારમ્મણત્તા પન તે કમ્મસરિક્ખકા ન હોન્તીતિ સારમ્મણા અરૂપધમ્માવ કમ્મસરિક્ખકત્તા વિપાકાતિ વુત્તા, બીજસરિક્ખકં ફલં વિય. સાલિબીજસ્મિઞ્હિ વપિતે અઙ્કુરપત્તાદીસુ નિક્ખન્તેસુપિ સાલિફલન્તિ ન વુચ્ચતિ. યદા પન સાલિસીસં પક્કં હોતિ પરિણતં, તદા બીજસરિક્ખકો સાલિ એવ સાલિફલન્તિ વુચ્ચતિ. અઙ્કુરપત્તાદીનિ પન બીજજાતાનિ બીજતો નિબ્બત્તાનીતિ વુચ્ચન્તિ, એવમેવ રૂપમ્પિ કમ્મજન્તિ વા ઉપાદિણ્ણન્તિ વા વત્તું વટ્ટતિ.

૯૯૪. ઉપાદિણ્ણત્તિકે કિઞ્ચાપિ ખીણાસવસ્સ ખન્ધા ‘અમ્હાકં માતુલત્થેરો અમ્હાકં ચૂળપિતુત્થેરો’તિ વદન્તાનં પરેસં ઉપાદાનસ્સ પચ્ચયા હોન્તિ, મગ્ગફલનિબ્બાનાનિ પન અગ્ગહિતાનિ અપરામટ્ઠાનિ અનુપાદિણ્ણાનેવ. તાનિ હિ, યથા દિવસં સન્તત્તો અયોગુળો મક્ખિકાનં અભિનિસીદનસ્સ પચ્ચયો ન હોતિ, એવમેવ તેજુસ્સદત્તા તણ્હામાનદિટ્ઠિવસેન ગહણસ્સ પચ્ચયા ન હોન્તિ. તેન વુત્તં – ઇમે ધમ્મા અનુપાદિણ્ણઅનુપાદાનિયાતિ.

૯૯૮. અસંકિલિટ્ઠઅસંકિલેસિકેસુપિ એસેવ નયો.

૧૦૦૦. વિતક્કત્તિકે વિતક્કસહજાતેન વિચારેન સદ્ધિં કુસલત્તિકે અલબ્ભમાનાવ ન લબ્ભન્તિ.

૧૦૦૩. પીતિસહગતત્તિકે પીતિઆદયો અત્તના સહજાતધમ્માનં પીતિસહગતાદિભાવં દત્વા સયં પિટ્ઠિવટ્ટકા જાતા. ઇમસ્મિઞ્હિ તિકે દ્વે દોમનસ્સસહગતચિત્તુપ્પાદા દુક્ખસહગતં કાયવિઞ્ઞાણં ઉપેક્ખાવેદના રૂપં નિબ્બાનન્તિ – ઇદમ્પિ ન લબ્ભતિ. અયઞ્હિ તિકો કુસલત્તિકે ચ અલબ્ભમાનેહિ ઇમેહિ ચ પઞ્ચહિ કોટ્ઠાસેહિ મુત્તકો નામ.

૧૦૦૬. દસ્સનેનપહાતબ્બત્તિકે સઞ્ઞોજનાનીતિ બન્ધનાનિ. સક્કાયદિટ્ઠીતિ વિજ્જમાનટ્ઠેન સતિ ખન્ધપઞ્ચકસઙ્ખાતે કાયે; સયં વા સતી તસ્મિં કાયે દિટ્ઠીતિ ‘સક્કાયદિટ્ઠિ’. સીલેન સુજ્ઝિતું સક્કા, વતેન સુજ્ઝિતું સક્કા, સીલવતેહિ સુજ્ઝિતું સક્કાતિ ગહિતસમાદાનં પન સીલબ્બતપરામાસો નામ.

૧૦૦૭. ઇધાતિ દેસાપદેસે નિપાતો. સ્વાયં કત્થચિ લોકં ઉપાદાય વુચ્ચતિ. યથાહ – ‘‘ઇધ તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૮૯). કત્થચિ સાસનં. યથાહ – ‘‘ઇધેવ, ભિક્ખવે, સમણો ઇધ દુતિયો સમણો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૩૯; અ. નિ. ૪.૨૪૧). કત્થચિ ઓકાસં. યથાહ –

‘‘ઇધેવ તિટ્ઠમાનસ્સ, દેવભૂતસ્સ મે સતો;

પુનરાયુ ચ મે લદ્ધો, એવં જાનાહિ મારિસા’’તિ. (દી. નિ. ૨.૩૬૯);

કત્થચિ પદપૂરણમત્તમેવ. યથાહ – ‘‘ઇધાહં, ભિક્ખવે, ભુત્તાવી અસ્સં પવારિતો’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૦). ઇધ પન લોકં ઉપાદાય વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

અસ્સુતવા પુથુજ્જનોતિ એત્થ પન ‘આગમાધિગમાભાવા ઞેય્યો અસ્સુતવા ઇતિ’. યસ્સ હિ ખન્ધધાતુઆયતનપચ્ચયાકારસતિપટ્ઠાનાદીસુ ઉગ્ગહપરિપુચ્છાવિનિચ્છયરહિતત્તા દિટ્ઠિપટિસેધકો નેવ ‘આગમો’, પટિપત્તિયા અધિગન્તબ્બસ્સ અનધિગતત્તા નેવ ‘અધિગમો’ અત્થિ, સો ‘આગમાધિગમાભાવા ઞેય્યો અસ્સુતવા ઇતિ’. સ્વાયં –

પુથૂનં જનનાદીહિ, કારણેહિ પુથુજ્જનો;

પુથુજ્જનન્તોગધત્તા, પુથુવાયં જનો ઇતિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૭; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨; અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૫૧; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૨.૧.૧૩૦; ચૂળનિ. અટ્ઠ. ૮૮; નેત્તિ. અટ્ઠ. ૫૬);

સો હિ પુથૂનં નાનપ્પકારાનં કિલેસાદીનં જનનાદીહિ કારણેહિ પુથુજ્જનો. યથાહ – ‘‘પુથુ કિલેસે જનેન્તીતિ પુથુજ્જના. પુથુ અવિહતસક્કાયદિટ્ઠિકાતિ પુથુજ્જના. પુથુ સત્થારાનં મુખુલ્લોકિકાતિ પુથુજ્જના. પુથુ સબ્બગતીહિ અવુટ્ઠિતાતિ પુથુજ્જના. પુથુ નાનાભિસઙ્ખારે અભિસઙ્ખરોન્તીતિ પુથુજ્જના. પુથુ નાનાઓઘેહિ વુય્હન્તીતિ પુથુજ્જના. પુથુ નાનાસન્તાપેહિ સન્તપ્પન્તીતિ પુથુજ્જના. પુથુ નાનાપરિળાહેહિ પરિડય્હન્તીતિ પુથુજ્જના. પુથુ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ રત્તા ગિદ્ધા ગધિતા મુચ્છિતા અજ્ઝોસન્ના લગ્ગા લગ્ગિતા પલિબુદ્ધાતિ પુથુજ્જના. પુથુ પઞ્ચહિ નીવરણેહિ આવુતા નિવુતા ઓવુતા પિહિતા પટિચ્છન્ના પટિકુજ્જિતાતિ પુથુજ્જના’’તિ (મહાનિ. ૯૪). પુથૂનં વા ગણનપથમતીતાનં અરિયધમ્મપરમ્મુખાનં નીચધમ્મસમાચારાનં જનાનં અન્તોગધત્તાપિ પુથુજ્જના. પુથુ વા અયં – વિસુંયેવ સઙ્ખ્યં ગતો, વિસંસટ્ઠો સીલસુતાદિગુણયુત્તેહિ અરિયેહિ – જનોતિપિ પુથુજ્જનો. એવમેતેહિ ‘અસ્સુતવા પુથુજ્જનો’તિ દ્વીહિ પદેહિ યે તે –

‘‘દુવે પુથુજ્જના વુત્તા, બુદ્ધેનાદિચ્ચબન્ધુના;

અન્ધો પુથુજ્જનો એકો, કલ્યાણેકો પુથુજ્જનો’’તિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૭; અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૫૧; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૨.૧.૧૩૦; ચૂળનિ. અટ્ઠ. ૮૮);

દ્વે પુથુજ્જના વુત્તા, તેસુ અન્ધપુથુજ્જનો વુત્તો હોતીતિ વેદિતબ્બો.

અરિયાનં અદસ્સાવીતિઆદીસુ અરિયાતિ આરકત્તા કિલેસેહિ, અનયે ન ઇરિયનતો, અયે ઇરિયનતો, સદેવકેન લોકેન ચ અરણીયતો બુદ્ધા ચ પચ્ચેકબુદ્ધા ચ બુદ્ધસાવકા ચ વુચ્ચન્તિ. બુદ્ધા એવ વા ઇધ અરિયા. યથાહ – ‘‘સદેવકે, ભિક્ખવે, લોકે…પે… તથાગતો અરિયોતિ વુચ્ચતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૯૮).

સપ્પુરિસાતિ એત્થ પન પચ્ચેકબુદ્ધા તથાગતસાવકા ચ સપ્પુરિસાતિ વેદિતબ્બા. તે હિ લોકુત્તરગુણયોગેન સોભના પુરિસાતિ સપ્પુરિસા. સબ્બેવ વા એતે દ્વેધાપિ વુત્તા. બુદ્ધાપિ હિ અરિયા ચ સપ્પુરિસા ચ પચ્ચેકબુદ્ધા બુદ્ધસાવકાપિ. યથાહ –

‘‘યો વે કતઞ્ઞૂ કતવેદિ ધીરો,

કલ્યાણમિત્તો દળ્હભત્તિ ચ હોતિ;

દુખિતસ્સ સક્કચ્ચ કરોતિ કિચ્ચં,

તથાવિધં સપ્પુરિસં વદન્તી’’તિ. (જા. ૨.૧૭.૭૮);

‘કલ્યાણમિત્તો દળ્હભત્તિ ચ હોતી’તિ એત્તાવતા હિ બુદ્ધસાવકો વુત્તો. કતઞ્ઞુતાદીહિ પચ્ચેકબુદ્ધા બુદ્ધાતિ. ઇદાનિ યો તેસં અરિયાનં અદસ્સનસીલો, ન ચ દસ્સને સાધુકારી, સો અરિયાનં અદસ્સાવીતિ વેદિતબ્બો. સો ચક્ખુના અદસ્સાવી ઞાણેન અદસ્સાવીતિ દુવિધો. તેસુ ઞાણેન અદસ્સાવી ઇધ અધિપ્પેતો. મંસચક્ખુના હિ દિબ્બચક્ખુના વા અરિયા દિટ્ઠાપિ અદિટ્ઠાવ હોન્તિ, તેસં ચક્ખૂનં વણ્ણમત્તગ્ગહણતો, ન અરિયભાવગોચરતો. સોણસિઙ્ગાલાદયોપિ ચક્ખુના અરિયે પસ્સન્તિ, ન ચ તે અરિયાનં દસ્સાવિનો.

તત્રિદં વત્થુ – ચિત્તલપબ્બતવાસિનો કિર ખીણાસવત્થેરસ્સ ઉપટ્ઠાકો વુડ્ઢપબ્બજિતો એકદિવસં થેરેન સદ્ધિં પિણ્ડાય ચરિત્વા થેરસ્સ પત્તચીવરં ગહેત્વા પિટ્ઠિતો આગચ્છન્તો થેરં પુચ્છિ – ‘અરિયા નામ ભન્તે કીદિસા’તિ? થેરો આહ – ‘ઇધેકચ્ચો મહલ્લકો અરિયાનં પત્તચીવરં ગહેત્વા વત્તપટિપત્તિં કત્વા સહ ચરન્તોપિ નેવ અરિયે જાનાતિ, એવંદુજ્જાનાવુસો, અરિયા’તિ. એવં વુત્તેપિ સો નેવ અઞ્ઞાસિ. તસ્મા ન ચક્ખુના દસ્સનં ‘દસ્સનં’, ઞાણદસ્સનમેવ ‘દસ્સનં’. યથાહ – ‘‘કિં તે વક્કલિ ઇમિના પૂતિકાયેન દિટ્ઠેન? યો ખો, વક્કલિ, ધમ્મં પસ્સતિ, સો મં પસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૮૭). તસ્મા ચક્ખુના પસ્સન્તોપિ, ઞાણેન અરિયેહિ દિટ્ઠં અનિચ્ચાદિલક્ખણં અપસ્સન્તો, અરિયાધિગતઞ્ચ ધમ્મં અનધિગચ્છન્તો, અરિયકરધમ્માનં અરિયભાવસ્સ ચ અદિટ્ઠત્તા, ‘અરિયાનં અદસ્સાવી’તિ વેદિતબ્બો.

અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદોતિ સતિપટ્ઠાનાદિભેદે અરિયધમ્મે અકુસલો. અરિયધમ્મે અવિનીતોતિ, એત્થ પન

દુવિધો વિનયો નામ, એકમેકેત્થ પઞ્ચધા;

અભાવતો તસ્સ અયં, અવિનીતોતિ વુચ્ચતિ.

અયઞ્હિ સંવરવિનયો પહાનવિનયોતિ દુવિધો વિનયો. એત્થ ચ દુવિધેપિ વિનયે એકમેકો વિનયો પઞ્ચધા ભિજ્જતિ. સંવરવિનયોપિ હિ સીલસંવરો સતિસંવરો ઞાણસંવરો ખન્તિસંવરો વીરિયસંવરોતિ પઞ્ચવિધો. પહાનવિનયોપિ તદઙ્ગપહાનં વિક્ખમ્ભનપહાનં સમુચ્છેદપહાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિપહાનં નિસ્સરણપહાનન્તિ પઞ્ચવિધો.

તત્થ ‘‘ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરેન ઉપેતો હોતિ સમુપેતો’’તિ (વિભ. ૫૧૧) અયં સીલસંવરો. ‘‘રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૧૩; મ. નિ. ૧.૨૯૫; સં. નિ. ૪.૨૩૯; અ. નિ. ૩.૧૬) અયં સતિસંવરો.

‘‘યાનિ સોતાનિ લોકસ્મિં, (અજિતાતિ ભગવા)

સતિ તેસં નિવારણં;

સોતાનં સંવરં બ્રૂમિ,

પઞ્ઞાયેતે પિધીયરે’’તિ. (સુ. નિ. ૧૦૪૧) –

અયં ઞાણસંવરો નામ. ‘‘ખમો હોતિ સીતસ્સ ઉણ્હસ્સા’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૪; અ. નિ. ૪.૧૧૪; ૬.૫૮) અયં ખન્તિસંવરો. ‘‘ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૬; અ. નિ. ૪.૧૧૪; ૬.૫૮) અયં વીરિયસંવરો. સબ્બોપિ ચાયં સંવરો યથાસકં સંવરિતબ્બાનં વિનેતબ્બાનઞ્ચ કાયદુચ્ચરિતાદીનં સંવરણતો સંવરો, વિનયનતો વિનયોતિ વુચ્ચતિ. એવં તાવ ‘સંવરવિનયો’ પઞ્ચધા ભિજ્જતીતિ વેદિતબ્બો.

તથા યં નામરૂપપરિચ્છેદાદીસુ વિપસ્સનાઞાણેસુ પટિપક્ખભાવતો, દીપાલોકેનેવ તમસ્સ, તેન તેન વિપસ્સનાઞાણેન તસ્સ તસ્સ અનત્થસ્સ પહાનં, સેય્યથિદં – નામરૂપવવત્થાનેન સક્કાયદિટ્ઠિયા, પચ્ચયપરિગ્ગહેન અહેતુવિસમહેતુદિટ્ઠીનં, તસ્સેવ અપરભાગેન કઙ્ખાવિતરણેન કથંકથિભાવસ્સ, કલાપસમ્મસનેન ‘અહં મમા’તિ ગાહસ્સ, મગ્ગામગ્ગવવત્થાનેન અમગ્ગે મગ્ગસઞ્ઞાય, ઉદયદસ્સનેન ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા, વયદસ્સનેન સસ્સતદિટ્ઠિયા, ભયદસ્સનેન સભયે અભયસઞ્ઞાય, આદીનવદસ્સનેન અસ્સાદસઞ્ઞાય, નિબ્બિદાનુપસ્સનાય અભિરતિસઞ્ઞાય, મુચ્ચિતુકમ્યતાઞાણેન અમુચ્ચિતુકામતાય, ઉપેક્ખાઞાણેન અનુપેક્ખાય, અનુલોમેન ધમ્મટ્ઠિતિયં નિબ્બાને ચ પટિલોમભાવસ્સ, ગોત્રભુના સઙ્ખારનિમિત્તગ્ગાહસ્સ પહાનં, એતં ‘તદઙ્ગપહાનં’ નામ.

યં પન ઉપચારપ્પનાભેદેન સમાધિના પવત્તિભાવનિવારણતો, ઘટપ્પહારેનેવ ઉદકપિટ્ઠે સેવાલસ્સ, તેસં તેસં નીવરણાદિધમ્માનં પહાનં, એતં ‘વિક્ખમ્ભનપહાનં’ નામ. ‘‘યં ચતુન્નં અરિયમગ્ગાનં ભાવિતત્તા તંતંમગ્ગવતો અત્તનો અત્તનો સન્તાને દિટ્ઠિગતાનં પહાનાયા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૨૭૭) નયેન વુત્તસ્સ સમુદયપક્ખિકસ્સ કિલેસગણસ્સ અચ્ચન્તં અપ્પવત્તિભાવેન પહાનં, ઇદં ‘સમુચ્છેદપહાનં’ નામ. યં પન ફલક્ખણે પટિપ્પસ્સદ્ધત્તં કિલેસાનં, એતં ‘પટિપ્પસ્સદ્ધિપહાનં’ નામ. યં સબ્બસઙ્ખતનિસ્સટત્તા પહીનસબ્બસઙ્ખતં નિબ્બાનં, એતં ‘નિસ્સરણપહાનં’ નામ. સબ્બમ્પિ ચેતં પહાનં યસ્મા ચાગટ્ઠેન પહાનં, વિનયનટ્ઠેન વિનયો, તસ્મા ‘પહાનવિનયો’તિ વુચ્ચતિ. તંતંપહાનવતો વા તસ્સ તસ્સ વિનયસ્સ સમ્ભવતોપેતં પહાનવિનયોતિ વુચ્ચતિ. એવં પહાનવિનયોપિ પઞ્ચધા ભિજ્જતીતિ વેદિતબ્બો.

એવમયં સઙ્ખેપતો દુવિધો, ભેદતો ચ દસવિધો વિનયો, ભિન્નસંવરત્તા, પહાતબ્બસ્સ ચ અપ્પહીનત્તા, યસ્મા એતસ્સ અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ નત્થિ, તસ્મા અભાવતો તસ્સ, અયં ‘અવિનીતો’તિ વુચ્ચતીતિ. એસ નયો સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ અકોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતોતિ એત્થાપિ. નિન્નાનાકરણઞ્હેતં અત્થતો. યથાહ – ‘‘યેવ તે અરિયા તેવ તે સપ્પુરિસા, યેવ તે સપ્પુરિસા તેવ તે અરિયા. યો એવ સો અરિયાનં ધમ્મો સો એવ સો સપ્પુરિસાનં ધમ્મો, યો એવ સો સપ્પુરિસાનં ધમ્મો સો એવ સો અરિયાનં ધમ્મો. યેવ તે અરિયવિનયા તેવ તે સપ્પુરિસવિનયા, યેવ તે સપ્પુરિસવિનયા તેવ તે અરિયવિનયા. અરિયેતિ વા સપ્પુરિસેતિ વા, અરિયધમ્મેતિ વા સપ્પુરિસધમ્મેતિ વા, અરિયવિનયેતિ વા સપ્પુરિસવિનયેતિ વા, એસેસે એકે એકટ્ઠે સમે સમભાગે તજ્જાતે તઞ્ઞેવા’’તિ.

રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતીતિ ઇધેકચ્ચો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ – ‘યં રૂપં સો અહં, યો અહં તં રૂપ’ન્તિ રૂપઞ્ચ અત્તાનઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતિ. ‘‘સેય્યથાપિ નામ તેલપ્પદીપસ્સ ઝાયતો યા અચ્ચિ સો વણ્ણો, યો વણ્ણો સા અચ્ચીતિ અચ્ચિઞ્ચ વણ્ણઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતિ,’’ એવમેવ ઇધેકચ્ચો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતીતિ એવં રૂપં અત્તાતિ દિટ્ઠિપસ્સનાય પસ્સતિ. રૂપવન્તં વા અત્તાનન્તિ ‘અરૂપં અત્તા’તિ ગહેત્વા, છાયાવન્તં રુક્ખં વિય, તં રૂપવન્તં સમનુપસ્સતિ. અત્તનિ વા રૂપન્તિ ‘અરૂપમેવ અત્તા’તિ ગહેત્વા, પુપ્ફમ્હિ ગન્ધં વિય, અત્તનિ રૂપં સમનુપસ્સતિ. રૂપસ્મિં વા અત્તાનન્તિ ‘અરૂપમેવ અત્તા’તિ ગહેત્વા, કરણ્ડકે મણિં વિય, અત્તાનં રૂપસ્મિં સમનુપસ્સતિ. વેદનાદીસુપિ એસેવ નયો.

તત્થ ‘રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતી’તિ સુદ્ધરૂપમેવ અત્તાતિ કથિતં. ‘રૂપવન્તં વા અત્તાનં, અત્તનિ વા રૂપં, રૂપસ્મિં વા અત્તાનં; વેદનં અત્તતો સમનુપસ્સતિ… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતી’તિ ઇમેસુ સત્તસુ ઠાનેસુ ‘અરૂપં અત્તા’તિ કથિતં. વેદનાવન્તં વા અત્તાનં, અત્તનિ વા વેદનં, વેદનાય વા અત્તાનન્તિ એવં ચતૂસુ ખન્ધેસુ તિણ્ણં તિણ્ણં વસેન દ્વાદસસુ ઠાનેસુ ‘રૂપારૂપમિસ્સકો અત્તા’ કથિતો. તત્થ ‘રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતી’તિ ઇમેસુ પઞ્ચસુ ઠાનેસુ ઉચ્છેદદિટ્ઠિ કથિતા. અવસેસેસુ સસ્સતદિટ્ઠિ. એવમેત્થ પન્નરસ ભવદિટ્ઠિયો પઞ્ચ વિભવદિટ્ઠિયો હોન્તિ. તા સબ્બાપિ મગ્ગાવરણા, ન સગ્ગાવરણા, પઠમમગ્ગવજ્ઝાતિ વેદિતબ્બા.

૧૦૦૮. સત્થરિ કઙ્ખતીતિ સત્થુ સરીરે વા ગુણે વા ઉભયત્થ વા કઙ્ખતિ. સરીરે કઙ્ખમાનો ‘દ્વત્તિંસવરલક્ખણપટિમણ્ડિતં નામ સરીરં અત્થિ નુ ખો નત્થી’તિ કઙ્ખતિ. ગુણે કઙ્ખમાનો ‘અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નજાનનસમત્થં સબ્બઞ્ઞુતઞાણં અત્થિ નુ ખો નત્થી’તિ કઙ્ખતિ. ઉભયત્થ કઙ્ખમાનો ‘અસીતિઅનુબ્યઞ્જનબ્યામપ્પભાનુરઞ્જિતાય સરીરનિપ્ફત્તિયા સમન્નાગતો સબ્બઞેય્યજાનનસમત્થં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પટિવિજ્ઝિત્વા ઠિતો લોકતારકો બુદ્ધો નામ અત્થિ નુ ખો નત્થી’તિ કઙ્ખતિ. અયઞ્હિસ્સ અત્તભાવે ગુણે વા કઙ્ખનતો ઉભયત્થ કઙ્ખતિ નામ. વિચિકિચ્છતીતિ આરમ્મણં નિચ્છેતું અસક્કોન્તો કિચ્છતિ કિલમતિ. નાધિમુચ્ચતીતિ તત્થેવ અધિમોક્ખં ન લભતિ. ન સમ્પસીદતીતિ ચિત્તં અનાવિલં કત્વા પસીદિતું ન સક્કોતિ, ગુણેસુ નપ્પસીદતિ.

ધમ્મે કઙ્ખતીતિઆદીસુ પન ‘કિલેસે પજહન્તા ચત્તારો અરિયમગ્ગા, પટિપ્પસ્સદ્ધકિલેસાનિ ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનિ, મગ્ગફલાનં આરમ્મણપચ્ચયભૂતં અમતં મહાનિબ્બાનં નામ અત્થિ નુ ખો નત્થી’તિ કઙ્ખન્તોપિ ‘અયં ધમ્મો નિય્યાનિકો નુ ખો અનિય્યાનિકો’તિ કઙ્ખન્તોપિ ધમ્મે કઙ્ખતિ નામ. ‘ચત્તારો મગ્ગટ્ઠકા ચત્તારો ફલટ્ઠકાતિ ઇદં સઙ્ઘરતનં અત્થિ નુ ખો નત્થી’તિ કઙ્ખન્તોપિ, ‘અયં સઙ્ઘો સુપ્પટિપન્નો નુ ખો દુપ્પટિપન્નો’તિ કઙ્ખન્તોપિ, ‘એતસ્મિં સઙ્ઘરતને દિન્નસ્સ વિપાકફલં અત્થિ નુ ખો નત્થી’તિ કઙ્ખન્તોપિ સઙ્ઘે કઙ્ખતિ નામ. ‘તિસ્સો પન સિક્ખા અત્થિ નુ ખો નત્થી’તિ કઙ્ખન્તોપિ, ‘તિસ્સો સિક્ખા સિક્ખિતપચ્ચયેન આનિસંસો અત્થિ નુ ખો નત્થી’તિ કઙ્ખન્તોપિ સિક્ખાય કઙ્ખતિ નામ.

પુબ્બન્તો વુચ્ચતિ અતીતાનિ ખન્ધધાતાયતનાનિ. અપરન્તો અનાગતાનિ. તત્થ અતીતેસુ ખન્ધાદીસુ ‘અતીતાનિ નુ ખો, ન નુ ખો’તિ કઙ્ખન્તો પુબ્બન્તે કઙ્ખતિ નામ. અનાગતેસુ ‘અનાગતાનિ નુ ખો, ન નુ ખો’તિ કઙ્ખન્તો અપરન્તે કઙ્ખતિ નામ. ઉભયત્થ કઙ્ખન્તો પુબ્બન્તાપરન્તે કઙ્ખતિ નામ. ‘દ્વાદસપદિકં પચ્ચયવટ્ટં અત્થિ નુ ખો નત્થી’તિ કઙ્ખન્તો ઇદપ્પચ્ચયતાપટિચ્ચસમુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ કઙ્ખતિ નામ. તત્રાયં વચનત્થો – ઇમેસં જરામરણાદીનં પચ્ચયા ‘ઇદપ્પચ્ચયા’. ઇદપ્પચ્ચયાનં ભાવો ‘ઇદપ્પચ્ચયતા’. ઇદપ્પચ્ચયા એવ વા ‘ઇદપ્પચ્ચયતા’; જાતિઆદીનમેતં અધિવચનં. જાતિઆદીસુ તં તં પટિચ્ચ આગમ્મ સમુપ્પન્નાતિ ‘પટિચ્ચસમુપ્પન્ના’. ઇદં વુત્તં હોતિ – ઇદપ્પચ્ચયતાય ચ પટિચ્ચસમુપ્પન્નેસુ ચ ધમ્મેસુ કઙ્ખતીતિ.

૧૦૦૯. સીલેનાતિ ગોસીલાદિના. વતેનાતિ ગોવતાદિનાવ. સીલબ્બતેનાતિ તદુભયેન. સુદ્ધીતિ કિલેસસુદ્ધિ; પરમત્થસુદ્ધિભૂતં વા નિબ્બાનમેવ. તદેકટ્ઠાતિ ઇધ પહાનેકટ્ઠં ધુરં. ઇમિસ્સા ચ પાળિયા દિટ્ઠિકિલેસો વિચિકિચ્છાકિલેસોતિ દ્વેયેવ આગતા. લોભો દોસો મોહો માનો થિનં ઉદ્ધચ્ચં અહિરિકં અનોત્તપ્પન્તિ ઇમે પન અટ્ઠ અનાગતા. આહરિત્વા પન દીપેતબ્બા. એત્થ હિ દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસુ પહીયમાનાસુ અપાયગમનીયો લોભો દોસો મોહો માનો થિનં ઉદ્ધચ્ચં અહિરિકં અનોત્તપ્પન્તિ સબ્બેપિમે પહાનેકટ્ઠા હુત્વા પહીયન્તિ. સહજેકટ્ઠં પન આહરિત્વા દીપેતબ્બં. સોતાપત્તિમગ્ગેન હિ ચત્તારિ દિટ્ઠિસહગતાનિ વિચિકિચ્છાસહગતઞ્ચાતિ પઞ્ચ ચિત્તાનિ પહીયન્તિ. તત્થ દ્વીસુ અસઙ્ખારિકદિટ્ઠિચિત્તેસુ પહીયન્તેસુ તેહિ સહજાતો લોભો મોહો ઉદ્ધચ્ચં અહિરિકં અનોત્તપ્પન્તિ ઇમે કિલેસા સહજેકટ્ઠવસેન પહીયન્તિ. સેસદિટ્ઠિકિલેસો ચ વિચિકિચ્છાકિલેસો ચ પહાનેકટ્ઠવસેન પહીયન્તિ. દિટ્ઠિગતસમ્પયુત્તસસઙ્ખારિકચિત્તેસુપિ પહીયન્તેસુ તેહિ સહજાતો લોભો મોહો થિનં ઉદ્ધચ્ચં અહિરિકં અનોત્તપ્પન્તિ ઇમે કિલેસા સહજેકટ્ઠવસેન પહીયન્તિ. સેસદિટ્ઠિકિલેસો ચ વિચિકિચ્છાકિલેસો ચ પહાનેકટ્ઠવસેન પહીયન્તિ. એવં પહાનેકટ્ઠસ્મિંયેવ સહજેકટ્ઠં લબ્ભતીતિ ઇદં સહજેકટ્ઠં આહરિત્વા દીપયિંસુ.

તંસમ્પયુત્તોતિ તેહિ તદેકટ્ઠેહિ અટ્ઠહિ કિલેસેહિ સમ્પયુત્તો. વિનિબ્ભોગં વા કત્વા તેન લોભેન તેન દોસેનાતિ એવં એકેકેન સમ્પયુત્તતા દીપેતબ્બા. તત્થ લોભે ગહિતે, મોહો માનો થિનં ઉદ્ધચ્ચં અહિરિકં અનોત્તપ્પન્તિ અયં સઙ્ખારક્ખન્ધે કિલેસગણો લોભસમ્પયુત્તો નામ. દોસે ગહિતે, મોહો થિનં ઉદ્ધચ્ચં અહિરિકં અનોત્તપ્પન્તિ અયં કિલેસગણો દોસસમ્પયુત્તો નામ. મોહે ગહિતે, લોભો દોસો માનો થિનં ઉદ્ધચ્ચં અહિરિકં અનોત્તપ્પન્તિ અયં કિલેસગણો મોહસમ્પયુત્તો નામ. માને ગહિતે, તેન સહુપ્પન્નો લોભો મોહો થિનં ઉદ્ધચ્ચં અહિરિકં અનોત્તપ્પન્તિ અયં કિલેસગણો માનસમ્પયુત્તો નામ. ઇમિના ઉપાયેન તેન થિનેન તેન ઉદ્ધચ્ચેન તેન અહિરિકેન તેન અનોત્તપ્પેન સમ્પયુત્તો તંસમ્પયુત્તોતિ યોજના કાતબ્બા. તંસમુટ્ઠાનન્તિ તેન લોભેન…પે… તેન અનોત્તપ્પેન સમુટ્ઠિતન્તિ અત્થો.

ઇમે ધમ્મા દસ્સનેન પહાતબ્બાતિ એત્થ દસ્સનં નામ સોતાપત્તિમગ્ગો; તેન પહાતબ્બાતિ અત્થો. ‘કસ્મા પન સોતાપત્તિમગ્ગો દસ્સનં નામ જાતો’તિ? ‘પઠમં નિબ્બાનદસ્સનતો’. ‘નનુ ગોત્રભુ પઠમતરં પસ્સતી’તિ? ‘નો ન પસ્સતિ; દિસ્વાપિ કત્તબ્બકિચ્ચં પન ન કરોતિ, સંયોજનાનં અપ્પહાનતો. તસ્મા પસ્સતી’તિ ન વત્તબ્બો. યત્થ કત્થચિ રાજાનં દિસ્વાપિ પણ્ણાકારં દત્વા કિચ્ચનિપ્ફત્તિયા અદિટ્ઠત્તા ‘અજ્જાપિ રાજાનં ન પસ્સામી’તિ વદન્તો ચેત્થ જાનપદપુરિસો નિદસ્સનં.

૧૦૧૧. અવસેસો લોભોતિ દસ્સનેન પહીનાવસેસો. લોભો દોસમોહેસુપિ એસેવ નયો. દસ્સનેન હિ અપાયગમનીયાવ પહીના. તેહિ પન અઞ્ઞે દસ્સેતું ઇદં વુત્તં. ‘તદેકટ્ઠા’તિ તેહિ પાળિયં આગતેહિ તીહિ કિલેસેહિ સમ્પયોગતોપિ પહાનતોપિ એકટ્ઠા પઞ્ચ કિલેસા. નેવ દસ્સનેન ન ભાવનાયાતિ ઇદં સંયોજનાદીનં વિય તેહિ મગ્ગેહિ અપ્પહાતબ્બતં સન્ધાય વુત્તં. યં પન ‘‘સોતાપત્તિમગ્ગઞાણેન અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન સત્ત ભવે ઠપેત્વા અનમતગ્ગે સંસારવટ્ટે યે ઉપ્પજ્જેય્યું, નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ એત્થેતે નિરુજ્ઝન્તી’’તિઆદિના નયેન કુસલાદીનમ્પિ પહાનં અનુઞ્ઞાતં, તં તેસં મગ્ગાનં અભાવિતત્તા યે ઉપ્પજ્જેય્યું, તે ઉપનિસ્સયપચ્ચયાનં કિલેસાનં પહીનત્તા પહીનાતિ ઇમં પરિયાયં સન્ધાય વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

૧૦૧૩. દસ્સનેનપહાતબ્બહેતુકત્તિકે ઇમે ધમ્મા દસ્સનેન પહાતબ્બહેતુકાતિ નિટ્ઠપેત્વા, પુન ‘તીણિ સંયોજનાની’તિઆદિ પહાતબ્બે દસ્સેત્વા, તદેકટ્ઠભાવેન હેતૂ ચેવ સહેતુકે ચ દસ્સેતું વુત્તં. તત્થ ‘કિઞ્ચાપિ દસ્સનેન પહાતબ્બેસુ હેતૂસુ લોભસહગતો મોહો લોભેન સહેતુકો હોતિ, દોસસહગતો મોહો દોસેન, લોભદોસા ચ મોહેનાતિ પહાતબ્બહેતુકપદેપેતે સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ, વિચિકિચ્છાસહગતો પન મોહો અઞ્ઞસ્સ સમ્પયુત્તહેતુનો અભાવેન હેતુયેવ, ન સહેતુકોતિ તસ્સ પહાનં દસ્સેતું ઇમે ધમ્મા દસ્સનેન પહાતબ્બહેતૂ’તિ વુત્તં.

૧૦૧૮. દુતિયપદે ઉદ્ધચ્ચસહગતસ્સ મોહસ્સ પહાનં દસ્સેતું ઇમે ધમ્મા ભાવનાય પહાતબ્બહેતૂતિ વુત્તં. સો હિ અત્તના સમ્પયુત્તધમ્મે સહેતુકે કત્વા પિટ્ઠિવટ્ટકો જાતો, વિચિકિચ્છાસહગતો વિય અઞ્ઞસ્સ સમ્પયુત્તહેતુનો અભાવા પહાતબ્બહેતુકપદં ન ભજતિ. તતિયપદે અવસેસા અકુસલાતિ પુન અકુસલગ્ગહણં વિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચસહગતાનં મોહાનં સઙ્ગહત્થં કતં. તે હિ સમ્પયુત્તહેતુનો અભાવા પહાતબ્બહેતુકા નામ ન હોન્તિ.

૧૦૨૯. પરિત્તારમ્મણત્તિકે આરબ્ભાતિ આરમ્મણં કત્વા. સયઞ્હિ પરિત્તા વા હોન્તુ મહગ્ગતા વા, પરિત્તધમ્મે આરમ્મણં કત્વા ઉપ્પન્ના પરિત્તારમ્મણા, મહગ્ગતે આરમ્મણં કત્વા ઉપ્પન્ના મહગ્ગતારમ્મણા, અપ્પમાણે આરમ્મણં કત્વા ઉપ્પન્ના અપ્પમાણારમ્મણા. તે પન પરિત્તાપિ હોન્તિ મહગ્ગતાપિ અપ્પમાણાપિ.

૧૦૩૫. મિચ્છત્તત્તિકે આનન્તરિકાનીતિ અનન્તરાયેન ફલદાયકાનિ; માતુઘાતકકમ્માદીનમેતં અધિવચનં. તેસુ હિ એકસ્મિમ્પિ કમ્મે કતે તં પટિબાહિત્વા અઞ્ઞં કમ્મં અત્તનો વિપાકસ્સ ઓકાસં કાતું ન સક્કોતિ. સિનેરુપ્પમાણેપિ હિ સુવણ્ણથૂપે કત્વા ચક્કવાળમત્તં વા રતનમયપાકારં વિહારં કારેત્વા તં પૂરેત્વા નિસિન્નસ્સ બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ યાવજીવં ચત્તારો પચ્ચયે દદતોપિ તં કમ્મં એતેસં કમ્માનં વિપાકં પટિબાહેતું ન સક્કોતિ એવ. યા ચ મિચ્છાદિટ્ઠિ નિયતાતિ અહેતુકવાદઅકિરિયવાદનત્થિકવાદેસુ અઞ્ઞતરા. તઞ્હિ ગહેત્વા ઠિતં પુગ્ગલં બુદ્ધસતમ્પિ બુદ્ધસહસ્સમ્પિ બોધેતું ન સક્કોતિ.

૧૦૩૮. મગ્ગારમ્મણત્તિકે અરિયમગ્ગં આરબ્ભાતિ લોકુત્તરમગ્ગં આરમ્મણં કત્વા. તે પન પરિત્તાપિ હોન્તિ મહગ્ગતાપિ.

૧૦૩૯. મગ્ગહેતુકનિદ્દેસે પઠમનયેન પચ્ચયટ્ઠેન હેતુના મગ્ગસમ્પયુત્તાનં ખન્ધાનં સહેતુકભાવો દસ્સિતો. દુતિયનયેન મગ્ગભૂતેન સમ્માદિટ્ઠિસઙ્ખાતેન હેતુના સેસમગ્ગઙ્ગાનં સહેતુકભાવો દસ્સિતો. તતિયનયેન મગ્ગે ઉપ્પન્નહેતૂહિ સમ્માદિટ્ઠિયા સહેતુકભાવો દસ્સિતોતિ વેદિતબ્બો.

૧૦૪૦. અધિપતિં કરિત્વાતિ આરમ્મણાધિપતિં કત્વા. તે ચ ખો પરિત્તધમ્માવ હોન્તિ. અરિયસાવકાનઞ્હિ અત્તનો મગ્ગં ગરું કત્વા પચ્ચવેક્ખણકાલે આરમ્મણાધિપતિ લબ્ભતિ. ચેતોપરિયઞાણેન પન અરિયસાવકો પરસ્સ મગ્ગં પચ્ચવેક્ખમાનો ગરું કરોન્તોપિ અત્તના પટિવિદ્ધમગ્ગં વિય ગરું ન કરોતિ. ‘યમકપાટિહારિયં કરોન્તં તથાગતં દિસ્વા તસ્સ મગ્ગં ગરું કરોતિ ન કરોતી’તિ? કરોતિ, ન પન અત્તનો મગ્ગં વિય. અરહા ન કિઞ્ચિ ધમ્મં ગરું કરોતિ ઠપેત્વા મગ્ગં ફલં નિબ્બાનન્તિ. એત્થાપિ અયમેવત્થો. વીમંસાધિપતેય્યન્તિ ઇદં સહજાતાધિપતિં દસ્સેતું વુત્તં. છન્દઞ્હિ જેટ્ઠકં કત્વા મગ્ગં ભાવેન્તસ્સ છન્દો અધિપતિ નામ હોતિ, ન મગ્ગો. સેસધમ્માપિ છન્દાધિપતિનો નામ હોન્તિ, ન મગ્ગાધિપતિનો. ચિત્તેપિ એસેવ નયો. વીમંસં પન જેટ્ઠકં કત્વા મગ્ગં ભાવેન્તસ્સ વીમંસાધિપતિ ચેવ હોતિ મગ્ગો ચાતિ. સેસધમ્મા મગ્ગાધિપતિનો નામ હોન્તિ. વીરિયેપિ એસેવ નયો.

૧૦૪૧. ઉપ્પન્નત્તિકનિદ્દેસે જાતાતિ નિબ્બત્તા, પટિલદ્ધત્તભાવા. ભૂતાતિઆદીનિ તેસંયેવ વેવચનાનિ. જાતા એવ હિ ભાવપ્પત્તિયા ભૂતા. પચ્ચયસંયોગે જાતત્તા સઞ્જાતા. નિબ્બત્તિલક્ખણપ્પત્તત્તા નિબ્બત્તા. ઉપસગ્ગેન પન પદં વડ્ઢેત્વા અભિનિબ્બત્તાતિ વુત્તા. પાકટીભૂતાતિ પાતુભૂતા. પુબ્બન્તતો ઉદ્ધં પન્નાતિ ઉપ્પન્ના. ઉપસગ્ગેન પદં વડ્ઢેત્વા સમુપ્પન્નાતિ વુત્તા. નિબ્બત્તટ્ઠેનેવ ઉદ્ધં ઠિતાતિ ઉટ્ઠિતા. પચ્ચયસંયોગે ઉટ્ઠિતાતિ સમુટ્ઠિતા. પુન ઉપ્પન્નાતિવચને કારણં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ઉપ્પન્નંસેન સઙ્ગહિતાતિ ઉપ્પન્નકોટ્ઠાસેન ગણનં ગતા. રૂપં વેદના સઞ્ઞા સઙ્ખારા વિઞ્ઞાણન્તિ ઇદં નેસં સભાવદસ્સનં. દુતિયપદનિદ્દેસો વુત્તપટિસેધનયેન વેદિતબ્બો. તતિયપદનિદ્દેસો ઉત્તાનત્થોયેવ.

અયં પન તિકો દ્વિન્નં અદ્ધાનં વસેન પૂરેત્વા દસ્સિતો. લદ્ધોકાસસ્સ હિ કમ્મસ્સ વિપાકો દુવિધો – ખણપ્પત્તો, ચ અપ્પત્તો ચ. તત્થ ‘ખણપ્પત્તો’ ઉપ્પન્નો નામ. ‘અપ્પત્તો’ ચિત્તાનન્તરે વા ઉપ્પજ્જતુ, કપ્પસતસહસ્સાતિક્કમે વા. ધુવપચ્ચયટ્ઠેન નત્થિ નામ ન હોતિ, ઉપ્પાદિનો ધમ્મા નામ જાતો. યથા હિ – ‘‘તિટ્ઠતેવ સાયં, પોટ્ઠપાદ, અરૂપી અત્તા સઞ્ઞામયો. અથ ઇમસ્સ પુરિસસ્સ અઞ્ઞા ચ સઞ્ઞા ઉપ્પજ્જન્તિ અઞ્ઞા ચ સઞ્ઞા નિરુજ્ઝન્તી’’તિ (દી. નિ. ૧.૪૧૯). એત્થ આરુપ્પે કામાવચરસઞ્ઞાપવત્તિકાલે કિઞ્ચાપિ મૂલભવઙ્ગસઞ્ઞા નિરુદ્ધા કામાવચરસઞ્ઞાય પન નિરુદ્ધકાલે અવસ્સં સા ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ અરૂપસઙ્ખાતો અત્તા નત્થીતિ સઙ્ખ્યં અગન્ત્વા ‘તિટ્ઠતેવ’ નામાતિ જાતો. એવમેવ લદ્ધોકાસસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકો દુવિધો…પે… ધુવપચ્ચયટ્ઠેન નત્થિ નામ ન હોતિ, ઉપ્પાદિનો ધમ્મા નામ જાતો.

યદિ પન આયૂહિતં કુસલાકુસલકમ્મં સબ્બં વિપાકં દદેય્ય, અઞ્ઞસ્સ ઓકાસો ન ભવેય્ય. તં પન દુવિધં હોતિ – ધુવવિપાકં, અધુવવિપાકઞ્ચ. તત્થ પઞ્ચ આનન્તરિયકમ્માનિ, અટ્ઠ સમાપત્તિયો, ચત્તારો અરિયમગ્ગાતિ એતં ‘ધુવવિપાકં’ નામ. તં પન ખણપ્પત્તમ્પિ અત્થિ, અપ્પત્તમ્પિ. તત્થ ‘ખણપ્પત્તં’ ઉપ્પન્નં નામ. ‘અપ્પત્તં’ અનુપ્પન્નં નામ. તસ્સ વિપાકો ચિત્તાનન્તરે વા ઉપ્પજ્જતુ કપ્પસતસહસ્સાતિક્કમે વા. ધુવપચ્ચયટ્ઠેન અનુપ્પન્નં નામ ન હોતિ, ઉપ્પાદિનો ધમ્મા નામ જાતં. મેત્તેય્યબોધિસત્તસ્સ મગ્ગો અનુપ્પન્નો નામ, ફલં ઉપ્પાદિનો ધમ્માયેવ નામ જાતં.

૧૦૪૪. અતીતત્તિકનિદ્દેસે અતીતાતિ ખણત્તયં અતિક્કન્તા. નિરુદ્ધાતિ નિરોધપ્પત્તા. વિગતાતિ વિભવં ગતા, વિગચ્છિતા વા. વિપરિણતાતિ પકતિવિજહનેન વિપરિણામં ગતા. નિરોધસઙ્ખાતં અત્થં ગતાતિ અત્થઙ્ગતા. અબ્ભત્થઙ્ગતાતિ ઉપસગ્ગેન પદં વડ્ઢિતં. ઉપ્પજ્જિત્વા વિગતાતિ નિબ્બત્તિત્વા વિગચ્છિતા. પુન અતીતવચને કારણં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. પરતો અનાગતાદીસુપિ એસેવ નયો. અતીતંસેન સઙ્ગહિતાતિ અતીતકોટ્ઠાસેન ગણનં ગતા. કતમે તેતિ? રૂપં વેદના સઞ્ઞા સઙ્ખારા વિઞ્ઞાણં. પરતો અનાગતાદીસુપિ એસેવ નયો.

૧૦૪૭. અતીતારમ્મણત્તિકનિદ્દેસે અતીતે ધમ્મે આરબ્ભાતિઆદીસુ પરિત્તમહગ્ગતાવ ધમ્મા વેદિતબ્બા. તે હિ અતીતાદીનિ આરબ્ભ ઉપ્પજ્જન્તિ.

૧૦૫૦. અજ્ઝત્તત્તિકનિદ્દેસે તેસં તેસન્તિ પદદ્વયેન સબ્બસત્તે પરિયાદિયતિ. અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તન્તિ ઉભયં નિયકજ્ઝત્તાધિવચનં. નિયતાતિ અત્તનિ જાતા. પાટિપુગ્ગલિકાતિ પાટિયેક્કસ્સ પાટિયેક્કસ્સ પુગ્ગલસ્સ સન્તકા. ઉપાદિણ્ણાતિ સરીરટ્ઠકા. તે હિ કમ્મનિબ્બત્તા વા હોન્તુ મા વા, આદિન્નગહિતપરામટ્ઠવસેન પન ઇધ ઉપાદિણ્ણાતિ વુત્તા.

૧૦૫૧. પરસત્તાનન્તિ અત્તાનં ઠપેત્વા અવસેસસત્તાનં. પરપુગ્ગલાનન્તિ તસ્સેવ વેવચનં. સેસં હેટ્ઠા વુત્તસદિસમેવ. તદુભયન્તિ તં ઉભયં.

૧૦૫૩. અજ્ઝત્તારમ્મણત્તિકસ્સ પઠમપદે પરિત્તમહગ્ગતા ધમ્મા વેદિતબ્બા. દુતિયે અપ્પમાણાપિ. તતિયે પરિત્તમહગ્ગતાવ. અપ્પમાણા પન કાલેન બહિદ્ધા કાલેન અજ્ઝત્તં આરમ્મણં ન કરોન્તિ. સનિદસ્સનત્તિકનિદ્દેસો ઉત્તાનોયેવાતિ.

દુકનિક્ખેપકથા

૧૦૬૨. દુકેસુ અદોસનિદ્દેસે મેત્તાયનવસેન મેત્તિ. મેત્તાકારો મેત્તાયના. મેત્તાય અયિતસ્સ મેત્તાસમઙ્ગિનો ચિત્તસ્સ ભાવો મેત્તાયિતત્તં. અનુદયતીતિ અનુદ્દા, રક્ખતીતિ અત્થો. અનુદ્દાકારો અનુદ્દાયના. અનુદ્દાયિતસ્સ ભાવો અનુદ્દાયિતત્તં. હિતસ્સ એસનવસેન હિતેસિતા. અનુકમ્પનવસેન અનુકમ્પા. સબ્બેહિપિ ઇમેહિ પદેહિ ઉપચારપ્પનાપ્પત્તા મેત્તાવ વુત્તા. સેસપદેહિ લોકિયલોકુત્તરો અદોસો કથિતો.

૧૦૬૩. અમોહનિદ્દેસે દુક્ખે ઞાણન્તિ દુક્ખસચ્ચે પઞ્ઞા. દુક્ખસમુદયેતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ દુક્ખે ઞાણં સવનસમ્મસનપટિવેધપચ્ચવેક્ખણાસુ વત્તતિ. તથા દુક્ખસમુદયે. નિરોધે પન સવનપટિવેધપચ્ચવેક્ખણાસુ એવ. તથા પટિપદાય. પુબ્બન્તેતિ અતીતકોટ્ઠાસે. અપરન્તેતિ અનાગતકોટ્ઠાસે. પુબ્બન્તાપરન્તેતિ તદુભયે. ઇદપ્પચ્ચયતાપટિચ્ચસમુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ ઞાણન્તિ અયં પચ્ચયો, ઇદં પચ્ચયુપ્પન્નં, ઇદં પટિચ્ચ ઇદં નિબ્બત્તન્તિ, એવં પચ્ચયેસુ ચ પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મેસુ ચ ઞાણં.

૧૦૬૫. લોભનિદ્દેસેપિ હેટ્ઠા અનાગતાનં પદાનં અયમત્થો – રઞ્જનવસેન રાગો. બલવરઞ્જનટ્ઠેન સારાગો. વિસયેસુ સત્તાનં અનુનયનતો અનુનયો. અનુરુજ્ઝતીતિ અનુરોધો, કામેતીતિ અત્થો. યત્થ કત્થચિ ભવે સત્તા એતાય નન્દન્તિ, સયં વા નન્દતીતિ નન્દી. નન્દી ચ સા રઞ્જનટ્ઠેન રાગો ચાતિ નન્દીરાગો. તત્થ એકસ્મિં આરમ્મણે સકિં ઉપ્પન્ના તણ્હા ‘નન્દી’. પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જમાના ‘નન્દીરાગો’તિ વુચ્ચતિ. ચિત્તસ્સ સારાગોતિ યો હેટ્ઠા બલવરઞ્જનટ્ઠેન સારાગોતિ વુત્તો, સો ન સત્તસ્સ, ચિત્તસ્સેવ સારાગોતિ અત્થો.

ઇચ્છન્તિ એતાય આરમ્મણાનીતિ ઇચ્છા. બહલકિલેસભાવેન મુચ્છન્તિ એતાય પાણિનોતિ મુચ્છા. ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠપેત્વા ગહણવસેન અજ્ઝોસાનં. ઇમિના સત્તા ગિજ્ઝન્તિ, ગેધં આપજ્જન્તીતિ ગેધો; બહલટ્ઠેન વા ગેધો. ‘‘ગેધં વા પવનસણ્ડ’’ન્તિ હિ બહલટ્ઠેનેવ વુત્તં. અનન્તરપદં ઉપસગ્ગવસેન વડ્ઢિતં. સબ્બતોભાગેન વા ગેધોતિ પલિગેધો. સઞ્જન્તિ એતેનાતિ સઙ્ગો; લગ્ગનટ્ઠેન વા સઙ્ગો. ઓસીદનટ્ઠેન પઙ્કો. આકડ્ઢનવસેન એજા. ‘‘એજા ઇમં પુરિસં પરિકડ્ઢતિ તસ્સ તસ્સેવ ભવસ્સ અભિનિબ્બત્તિયા’’તિ હિ વુત્તં. વઞ્ચનટ્ઠેન માયા. વટ્ટસ્મિં સત્તાનં જનનટ્ઠેન જનિકા. ‘‘તણ્હા જનેતિ પુરિસં ચિત્તમસ્સ વિધાવતી’’તિ (સં. નિ. ૧.૫૫-૫૭) હિ વુત્તં. વટ્ટસ્મિં સત્તે દુક્ખેન સંયોજયમાના જનેતીતિ સઞ્જનની. ઘટનટ્ઠેન સિબ્બિની. અયઞ્હિ વટ્ટસ્મિં સત્તે ચુતિપટિસન્ધિવસેન સિબ્બતિ ઘટેતિ, તુન્નકારો વિય પિલોતિકાય પિલોતિકં; તસ્મા ઘટનટ્ઠેન સિબ્બિનીતિ વુત્તા. અનેકપ્પકારં વિસયજાલં તણ્હાવિપ્ફન્દિતનિવેસસઙ્ખાતં વા જાલમસ્સા અત્થીતિ જાલિની.

આકડ્ઢનટ્ઠેન સીઘસોતા સરિતા વિયાતિ સરિતા. અલ્લટ્ઠેન વા સરિતા. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘સરિતાનિ સિનેહિતાનિ ચ સોમનસ્સાનિ ભવન્તિ જન્તુનો’’તિ (ધ. પ. ૩૪૧). અલ્લાનિ ચેવ સિનિદ્ધાનિ ચાતિ અયઞ્હેત્થ અત્થો. વિસતાતિ વિસત્તિકા. વિસટાતિ વિસત્તિકા. વિસાલાતિ વિસત્તિકા. વિસક્કતીતિ વિસત્તિકા. વિસંવાદિકાતિ વિસત્તિકા. વિસંહરતીતિ વિસત્તિકા. વિસમૂલાતિ વિસત્તિકા. વિસફલાતિ વિસત્તિકા. વિસપરિભોગાતિ વિસત્તિકા. વિસતા વા પન સા તણ્હા રૂપે સદ્દે ગન્ધે રસે ફોટ્ઠબ્બે ધમ્મે કુલે ગણે વિત્થતાતિ વિસત્તિકા (મહાનિ. ૩). અનયબ્યસનપાપનટ્ઠેન કુમ્માનુબન્ધસુત્તકં વિયાતિ સુત્તં. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘સુત્તકન્તિ ખો, ભિક્ખવે, નન્દીરાગસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૧૫૯). રૂપાદીસુ વિત્થતટ્ઠેન વિસટા. તસ્સ તસ્સ પટિલાભત્થાય સત્તે આયૂહાપેતીતિ આયૂહિની. ઉક્કણ્ઠિતું અપ્પદાનતો સહાયટ્ઠેન દુતિયા. અયઞ્હિ સત્તાનં વટ્ટસ્મિં ઉક્કણ્ઠિતું ન દેતિ, ગતગતટ્ઠાને પિયસહાયો વિય અભિરમાપેતિ. તેન વુત્તં –

‘‘તણ્હાદુતિયો પુરિસો, દીઘમદ્ધાન સંસરં;

ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવં, સંસારં નાતિવત્તતી’’તિ. (અ. નિ. ૪.૯; ઇતિવુ. ૧૫; મહાનિ. ૧૯૧; ચૂળનિ. પારાયનાનુગીતિગાથાનિદ્દેસ ૧૦૭);

પણિધાનકવસેન પણિધિ. ભવનેત્તીતિ ભવરજ્જુ. એતાય હિ સત્તા, રજ્જુયા ગીવાય બદ્ધા ગોણા વિય, ઇચ્છિતિચ્છિતટ્ઠાનં નિય્યન્તિ. તં તં આરમ્મણં વનતિ ભજતિ અલ્લીયતીતિ વનં. વનતિ યાચતીતિ વા વનં. વનથોતિ બ્યઞ્જનેન પદં વડ્ઢિતં. અનત્થદુક્ખાનં વા સમુટ્ઠાપનટ્ઠેન ગહનટ્ઠેન ચ વનં વિયાતિ ‘વનં’; બલવતણ્હાયેતં નામં. ગહનતરટ્ઠેન પન તતો બલવતરો ‘વનથો’ નામ. તેન વુત્તં –

‘‘વનં છિન્દથ મા રુક્ખં, વનતો જાયતે ભયં;

છેત્વા વનઞ્ચ વનથઞ્ચ, નિબ્બના હોથ ભિક્ખવો’’તિ. (ધ. પ. ૨૮૩);

સન્થવનવસેન સન્થવો; સંસગ્ગોતિ અત્થો. સો દુવિધો – તણ્હાસન્થવો મિત્તસન્થવો ચ. તેસુ ઇધ તણ્હાસન્થવો અધિપ્પેતો. સિનેહવસેન સિનેહો. આલયકરણવસેન અપેક્ખતીતિ અપેક્ખા. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘ઇમાનિ તે દેવ ચતુરાસીતિનગરસહસ્સાનિ કુસાવતીરાજધાનીપમુખાનિ. એત્થ દેવ છન્દં જનેહિ, જીવિતે અપેક્ખં કરોહી’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૬૬). આલયં કરોહીતિ અયઞ્હેત્થ અત્થો. પાટિયેક્કે પાટિયેક્કે આરમ્મણે બન્ધતીતિ પટિબન્ધુ. ઞાતકટ્ઠેન વા પાટિયેક્કો બન્ધૂતિપિ પટિબન્ધુ. નિચ્ચસન્નિસ્સિતટ્ઠેન હિ સત્તાનં તણ્હાસમો બન્ધુ નામ નત્થિ.

આરમ્મણાનં અસનતો આસા. અજ્ઝોત્થરણતો ચેવ તિત્તિં અનુપગન્ત્વાવ પરિભુઞ્જનતો ચાતિ અત્થો. આસિસનવસેન આસિસના. આસિસિતસ્સ ભાવો આસિસિતત્તં. ઇદાનિ તસ્સા પવત્તિટ્ઠાનં દસ્સેતું રૂપાસાતિઆદિ વુત્તં. તત્થ આસિસનવસેન આસાતિ આસાય અત્થં ગહેત્વા રૂપે આસા રૂપાસાતિ એવં નવપિ પદાનિ વેદિતબ્બાનિ. એત્થ ચ પુરિમાનિ પઞ્ચ પઞ્ચકામગુણવસેન વુત્તાનિ. પરિક્ખારલોભવસેન છટ્ઠં. તં વિસેસતો પબ્બજિતાનં. તતો પરાનિ તીણિ અતિત્તિયવત્થુવસેન ગહટ્ઠાનં. ન હિ તેસં ધનપુત્તજીવિતેહિ અઞ્ઞં પિયતરં અત્થિ. ‘એતં મય્હં એતં મય્હ’ન્તિ વા ‘અસુકેન મે ઇદં દિન્નં ઇદં દિન્ન’ન્તિ વા એવં સત્તે જપ્પાપેતીતિ જપ્પા. પરતો દ્વે પદાનિ ઉપસગ્ગેન વડ્ઢિતાનિ. તતો પરં અઞ્ઞેનાકારેન વિભજિતું આરદ્ધત્તા પુન જપ્પાતિ વુત્તં. જપ્પનાકારો જપ્પના. જપ્પિતસ્સ ભાવો જપ્પિતત્તં. પુનપ્પુનં વિસયે લુમ્પતિ આકડ્ઢતીતિ લોલુપો. લોલુપસ્સ ભાવો લોલુપ્પં. લોલુપ્પાકારો લોલુપ્પાયના. લોલુપ્પસમઙ્ગિનો ભાવો લોલુપ્પાયિતત્તં.

પુચ્છઞ્જિકતાતિ યાય તણ્હાય લાભટ્ઠાનેસુ, પુચ્છં ચાલયમાના સુનખા વિય, કમ્પમાના વિચરન્તિ, તં તસ્સા કમ્પનતણ્હાય નામં. સાધુ મનાપમનાપે વિસયે કામેતીતિ સાધુકામો. તસ્સ ભાવો સાધુકમ્યતા. માતા માતુચ્છાતિઆદિકે અયુત્તટ્ઠાને રાગોતિ અધમ્મરાગો. યુત્તટ્ઠાનેપિ બલવા હુત્વા ઉપ્પન્નલોભો વિસમલોભો. ‘‘રાગો વિસમ’’ન્તિઆદિવચનતો (વિભ. ૯૨૪) વા યુત્તટ્ઠાને વા અયુત્તટ્ઠાને વા ઉપ્પન્નો છન્દરાગો અધમ્મટ્ઠેન ‘અધમ્મરાગો’, વિસમટ્ઠેન ‘વિસમલોભો’તિ વેદિતબ્બો.

આરમ્મણાનં નિકામનવસેન નિકન્તિ. નિકામનાકારો નિકામના. પત્થનાવસેન પત્થના. પિહાયનવસેન પિહના. સુટ્ઠુ પત્થના સમ્પત્થના. પઞ્ચસુ કામગુણેસુ તણ્હા કામતણ્હા. રૂપારૂપભવે તણ્હા ભવતણ્હા. ઉચ્છેદસઙ્ખાતે વિભવે તણ્હા વિભવતણ્હા. સુદ્ધે રૂપભવસ્મિંયેવ તણ્હા રૂપતણ્હા. અરૂપભવે તણ્હા અરૂપતણ્હા. ઉચ્છેદદિટ્ઠિસહગતો રાગો દિટ્ઠિરાગો. નિરોધે તણ્હા નિરોધતણ્હા. રૂપે તણ્હા રૂપતણ્હા. સદ્દે તણ્હા સદ્દતણ્હા. ગન્ધતણ્હાદીસુપિ એસેવ નયો. ઓઘાદયો વુત્તત્થાવ.

કુસલધમ્મે આવરતીતિ આવરણં. છાદનવસેન છાદનં. સત્તે વટ્ટસ્મિં બન્ધતીતિ બન્ધનં. ચિત્તં ઉપગન્ત્વા કિલિસ્સતિ સંકિલિટ્ઠં કરોતીતિ ઉપક્કિલેસો. થામગતટ્ઠેન અનુસેતીતિ અનુસયો. ઉપ્પજ્જમાના ચિત્તં પરિયુટ્ઠાતીતિ પરિયુટ્ઠાનં; ઉપ્પજ્જિતું અપ્પદાનેન કુસલચારં ગણ્હાતીતિ અત્થો. ‘‘ચોરા મગ્ગે પરિયુટ્ઠિંસુ ધુત્તા મગ્ગે પરિયુટ્ઠિંસૂ’’તિઆદીસુ (ચૂળવ. ૪૩૦) હિ મગ્ગં ગણ્હિંસૂતિ અત્થો. એવમિધાપિ ગહણટ્ઠેન પરિયુટ્ઠાનં વેદિતબ્બં. પલિવેઠનટ્ઠેન લતા વિયાતિ લતા. ‘‘લતા ઉબ્ભિજ્જ તિટ્ઠતી’’તિ (ધ. પ. ૩૪૦) આગતટ્ઠાનેપિ અયં તણ્હા લતાતિ વુત્તા. વિવિધાનિ વત્થૂનિ ઇચ્છતીતિ વેવિચ્છં. વટ્ટદુક્ખસ્સ મૂલન્તિ દુક્ખમૂલં. તસ્સેવ દુક્ખસ્સ નિદાનન્તિ દુક્ખનિદાનં. તં દુક્ખં ઇતો પભવતીતિ દુક્ખપ્પભવો. બન્ધનટ્ઠેન પાસો વિયાતિ પાસો. મારસ્સ પાસો મારપાસો. દુરુગ્ગિલનટ્ઠેન બળિસં વિયાતિ બળિસં. મારસ્સ બળિસં મારબળિસં. તણ્હાભિભૂતા મારસ્સ વિસયં નાતિક્કમન્તિ, તેસં ઉપરિ મારો વસં વત્તેતીતિ ઇમિના પરિયાયેન મારસ્સ વિસયોતિ મારવિસયો. સન્દનટ્ઠેન તણ્હાવ નદી તણ્હાનદી. અજ્ઝોત્થરણટ્ઠેન તણ્હાવ જાલં તણ્હાજાલં. યથા સુનખા ગદ્દુલબદ્ધા યદિચ્છકં નીયન્તિ, એવં તણ્હાબદ્ધા સત્તાપીતિ દળ્હબન્ધનટ્ઠેન ગદ્દુલં વિયાતિ ગદ્દુલં. તણ્હાવ ગદ્દુલં તણ્હાગદ્દુલં. દુપ્પૂરણટ્ઠેન તણ્હાવ સમુદ્દો તણ્હાસમુદ્દો.

૧૦૬૬. દોસનિદ્દેસે અનત્થં મે અચરીતિ અવુડ્ઢિં મે અકાસિ. ઇમિના ઉપાયેન સબ્બપદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. અટ્ઠાને વા પન આઘાતોતિ અકારણે કોપો – એકચ્ચો હિ ‘દેવો અતિવસ્સતી’તિ કુપ્પતિ, ‘ન વસ્સતી’તિ કુપ્પતિ, ‘સૂરિયો તપ્પતી’તિ કુપ્પતિ, ‘ન તપ્પતી’તિ કુપ્પતિ, વાતે વાયન્તેપિ કુપ્પતિ, અવાયન્તેપિ કુપ્પતિ, સમ્મજ્જિતું અસક્કોન્તો બોધિપણ્ણાનં કુપ્પતિ, ચીવરં પારુપિતું અસક્કોન્તો વાતસ્સ કુપ્પતિ, ઉપક્ખલિત્વા ખાણુકસ્સ કુપ્પતિ ઇદં સન્ધાય વુત્તં – અટ્ઠાને વા પન આઘાતો જાયતીતિ. તત્થ હેટ્ઠા નવસુ ઠાનેસુ સત્તે આરબ્ભ ઉપ્પન્નત્તા કમ્મપથભેદો હોતિ. અટ્ઠાનાઘાતો પન સઙ્ખારેસુ ઉપ્પન્નો કમ્મપથભેદં ન કરોતિ. ચિત્તં આઘાતેન્તો ઉપ્પન્નોતિ ચિત્તસ્સ આઘાતો. તતો બલવતરો પટિઘાતો. પટિહઞ્ઞનવસેન પટિઘં. પટિવિરુજ્ઝતીતિ પટિવિરોધો. કુપ્પનવસેન કોપો. પકોપો સમ્પકોપોતિ ઉપસગ્ગેન પદં વડ્ઢિતં. દુસ્સનવસેન દોસો. પદોસો સમ્પદોસોતિ ઉપસગ્ગેન પદં વડ્ઢિતં. ચિત્તસ્સ બ્યાપત્તીતિ ચિત્તસ્સ વિપન્નતા, વિપરિવત્તનાકારો. મનં પદૂસયમાનો ઉપ્પજ્જતીતિ મનોપદોસો. કુજ્ઝનવસેન કોધો. કુજ્ઝનાકારો કુજ્ઝના. કુજ્ઝિતસ્સ ભાવો કુજ્ઝિતત્તં.

ઇદાનિ અકુસલનિદ્દેસે વુત્તનયં દસ્સેતું દોસો દુસ્સનાતિઆદિ વુત્તં. તસ્મા ‘‘યો એવરૂપો ચિત્તસ્સ આઘાતો…પે… કુજ્ઝિતત્ત’’ન્તિ ચ ઇધ વુત્તો, ‘‘દોસો દુસ્સના’’તિઆદિના નયેન હેટ્ઠા વુત્તો, અયં વુચ્ચતિ દોસોતિ. એવમેત્થ યોજના કાતબ્બા. એવઞ્હિ સતિ પુનરુત્તિદોસો પટિસેધિતો હોતિ. મોહનિદ્દેસો અમોહનિદ્દેસે વુત્તપટિપક્ખનયેન વેદિતબ્બો. સબ્બાકારેન પનેસ વિભઙ્ગટ્ઠકથાયં આવિ ભવિસ્સતિ.

૧૦૭૯. તેહિ ધમ્મેહિ યે ધમ્મા સહેતુકાતિ તેહિ હેતુધમ્મેહિ યે અઞ્ઞે હેતુધમ્મા વા નહેતુધમ્મા વા તે સહેતુકા. અહેતુકપદેપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ હેતુ હેતુયેવ ચ હોતિ, તિણ્ણં વા દ્વિન્નં વા એકતો ઉપ્પત્તિયં સહેતુકો ચ. વિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચસહગતો પન મોહો હેતુ અહેતુકો. હેતુસમ્પયુત્તદુકનિદ્દેસેપિ એસેવ નયો.

૧૦૯૧. સઙ્ખતદુકનિદ્દેસે પુરિમદુકે વુત્તં અસઙ્ખતધાતું સન્ધાય યો એવ સો ધમ્મોતિ એકવચનનિદ્દેસો કતો. પુરિમદુકે પન બહુવચનવસેન પુચ્છાય ઉદ્ધટત્તા ઇમે ધમ્મા અપ્પચ્ચયાતિ પુચ્છાનુસન્ધિનયેન બહુવચનં કતં. ઇમે ધમ્મા સનિદસ્સનાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

૧૧૦૧. કેનચિ વિઞ્ઞેય્યદુકનિદ્દેસે ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન વિજાનિતબ્બા. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ કેનચિ વિઞ્ઞેય્યાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીસુ કેનચિ એકેન ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન વા સોતવિઞ્ઞાણેન વા વિજાનિતબ્બા. કેનચિ ન વિઞ્ઞેય્યાતિ તેનેવ ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન વા સોતવિઞ્ઞાણેન વા ન વિજાનિતબ્બા. ‘એવં સન્તે દ્વિન્નમ્પિ પદાનં અત્થનાનત્તતો દુકો હોતી’તિ હેટ્ઠા વુત્તત્તા ‘યે તે ધમ્મા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા ન તે ધમ્મા સોતવિઞ્ઞેય્યા’તિ અયં દુકો ન હોતિ. રૂપં પન ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યં સદ્દો ન ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યોતિ ઇમમત્થં ગહેત્વા ‘યે તે ધમ્મા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા ન તે ધમ્મા સોતવિઞ્ઞેય્યા, યે વા પન તે ધમ્મા સોતવિઞ્ઞેય્યા ન તે ધમ્મા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા’તિ અયમેકો દુકોતિ વેદિતબ્બો. એવં એકેકઇન્દ્રિયમૂલકે ચત્તારો ચત્તારો કત્વા વીસતિ દુકા વિભત્તાતિ વેદિતબ્બા.

કિં પન ‘મનોવિઞ્ઞાણેન કેનચિ વિઞ્ઞેય્યા કેનચિ ન વિઞ્ઞેય્યા’ નત્થિ? તેનેત્થ દુકા ન વુત્તાતિ? નો નત્થિ, વવત્થાનાભાવતો પન ન વુત્તા. ન હિ, યથા ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન અવિઞ્ઞેય્યા એવાતિ વવત્થાનં અત્થિ, એવં મનોવિઞ્ઞાણેનાપીતિ વવત્થાનાભાવતો એત્થ દુકા ન વુત્તા. મનોવિઞ્ઞાણેન પન કેનચિ વિઞ્ઞેય્યા ચેવ અવિઞ્ઞેય્યા ચાતિ અયમત્થો અત્થિ. તસ્મા સો અવુત્તોપિ યથાલાભવસેન વેદિતબ્બો. મનોવિઞ્ઞાણન્તિ હિ સઙ્ખ્યં ગતેહિ કામાવચરધમ્મેહિ કામાવચરધમ્મા એવ તાવ કેહિચિ વિઞ્ઞેય્યા કેહિચિ અવિઞ્ઞેય્યા. તેહિયેવ રૂપાવચરાદિધમ્માપિ કેહિચિ વિઞ્ઞેય્યા કેહિચિ અવિઞ્ઞેય્યા. રૂપાવચરેહિપિ કામાવચરા કેહિચિ વિઞ્ઞેય્યા કેહિચિ અવિઞ્ઞેય્યા. તેહેવ રૂપાવચરાદયોપિ કેહિચિ વિઞ્ઞેય્યા કેહિચિ અવિઞ્ઞેય્યા. અરૂપાવચરેહિ પન કામાવચરા રૂપાવચરા અપરિયાપન્ના ચ નેવ વિઞ્ઞેય્યા. અરૂપાવચરા પન કેહિચિ વિઞ્ઞેય્યા કેહિચિ અવિઞ્ઞેય્યા. તેપિ ચ કેચિદેવ વિઞ્ઞેય્યા કેચિ અવિઞ્ઞેય્યા. અપરિયાપન્નેહિ કામાવચરાદયો નેવ વિઞ્ઞેય્યા. અપરિયાપન્ના પન નિબ્બાનેન અવિઞ્ઞેય્યત્તા કેહિચિ વિઞ્ઞેય્યા કેહિચિ અવિઞ્ઞેય્યા. તેપિ ચ મગ્ગફલાનં અવિઞ્ઞેય્યત્તા કેચિદેવ વિઞ્ઞેય્યા કેચિ અવિઞ્ઞેય્યાતિ.

૧૧૦૨. આસવનિદ્દેસે પઞ્ચકામગુણિકો રાગો કામાસવો નામ. રૂપારૂપભવેસુ છન્દરાગો ઝાનનિકન્તિ સસ્સતદિટ્ઠિસહજાતો રાગો ભવવસેન પત્થના ભવાસવો નામ. દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો દિટ્ઠાસવો નામ. અટ્ઠસુ ઠાનેસુ અઞ્ઞાણં અવિજ્જાસવો નામ. તત્થ તત્થ આગતેસુ પન આસવેસુ અસમ્મોહત્થં એકવિધાદિભેદો વેદિતબ્બો. અત્થતો હેતે ચિરપારિવાસિયટ્ઠેન આસવાતિ એવં એકવિધાવ હોન્તિ. વિનયે પન ‘‘દિટ્ઠધમ્મિકાનં આસવાનં સંવરાય સમ્પરાયિકાનં આસવાનં પટિઘાતાયા’’તિ (પારા. ૩૯) દુવિધેન આગતા. સુત્તન્તે સળાયતને તાવ ‘‘તયોમે, આવુસો, આસવા – કામાસવો ભવાસવો અવિજ્જાસવો’’તિ (સં. નિ. ૪.૩૨૧) તિવિધેન આગતા. નિબ્બેધિકપરિયાયે ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, આસવા નિરયગમનીયા, અત્થિ આસવા તિરચ્છાનયોનિગમનીયા, અત્થિ આસવા પેત્તિવિસયગમનીયા, અત્થિ આસવા મનુસ્સલોકગમનીયા, અત્થિ આસવા દેવલોકગમનીયા’’તિ (અ. નિ. ૬.૬૩) પઞ્ચવિધેન આગતા. છક્કનિપાતે આહુનેય્યસુત્તે – ‘‘અત્થિ આસવા સંવરા પહાતબ્બા, અત્થિ આસવા પટિસેવના પહાતબ્બા, અત્થિ આસવા અધિવાસના પહાતબ્બા, અત્થિ આસવા પરિવજ્જના પહાતબ્બા, અત્થિ આસવા વિનોદના પહાતબ્બા, અત્થિ આસવા ભાવના પહાતબ્બા’’તિ (અ. નિ. ૬.૫૮) છબ્બિધેન આગતા. સબ્બાસવપરિયાયે (મ. નિ. ૧.૧૪ આદયો) ‘દસ્સનપહાતબ્બેહિ’ સદ્ધિં સત્તવિધેન આગતા. ઇધ પનેતે કામાસવાદિભેદતો ચતુબ્બિધેન આગતા. તત્રાયં વચનત્થો – પઞ્ચકામગુણસઙ્ખાતે કામે આસવો ‘કામાસવો’. રૂપારૂપસઙ્ખાતે કમ્મતો ચ ઉપપત્તિતો ચ દુવિધેપિ ભવે આસવો ‘ભવાસવો’. દિટ્ઠિ એવ આસવો ‘દિટ્ઠાસવો’. અવિજ્જાવ આસવો ‘અવિજ્જાસવો’.

૧૧૦૩. કામેસૂતિ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ. કામચ્છન્દોતિ કામસઙ્ખાતો છન્દો, ન કત્તુકમ્યતાછન્દો, ન ધમ્મચ્છન્દો. કામનવસેન રજ્જનવસેન ચ કામોયેવ રાગો કામરાગો. કામનવસેન નન્દનવસેન ચ કામોવ નન્દીતિ કામનન્દી. એવં સબ્બત્થ કામત્થં વિદિત્વા તણ્હાયનટ્ઠેન કામતણ્હા, સિનેહનટ્ઠેન કામસિનેહો, પરિડય્હનટ્ઠેન કામપરિળાહો, મુચ્છનટ્ઠેન કામમુચ્છા, ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠાપનટ્ઠેન કામજ્ઝોસાનન્તિ વેદિતબ્બં. અયં વુચ્ચતીતિ અયં અટ્ઠહિ પદેહિ વિભત્તો કામાસવો નામ વુચ્ચતિ.

૧૧૦૪. ભવેસુ ભવછન્દોતિ રૂપારૂપભવેસુ ભવપત્થનાવસેનેવ પવત્તો છન્દો ‘ભવછન્દો’. સેસપદાનિપિ ઇમિનાવ નયેન વેદિતબ્બાનિ.

૧૧૦૫. સસ્સતો લોકોતિ વાતિઆદીહિ દસહાકારેહિ દિટ્ઠિપ્પભેદોવ વુત્તો. તત્થ સસ્સતો લોકોતિ એત્થ ખન્ધપઞ્ચકં લોકોતિ ગહેત્વા ‘અયં લોકો નિચ્ચો ધુવો સબ્બકાલિકો’તિ ગણ્હન્તસ્સ ‘સસ્સત’ન્તિ ગહણાકારપ્પવત્તા દિટ્ઠિ. અસસ્સતોતિ તમેવ લોકં ‘ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતી’તિ ગણ્હન્તસ્સ ઉચ્છેદગહણાકારપ્પવત્તા દિટ્ઠિ. અન્તવાતિ પરિત્તકસિણલાભિનો ‘સુપ્પમત્તે વા સરાવમત્તે વા’ કસિણે સમાપન્નસ્સ અન્તોસમાપત્તિયં પવત્તિતરૂપારૂપધમ્મે લોકોતિ ચ કસિણપરિચ્છેદન્તેન ચ ‘અન્તવા’તિ ગણ્હન્તસ્સ ‘અન્તવા લોકો’તિ ગહણાકારપ્પવત્તા દિટ્ઠિ. સા સસ્સતદિટ્ઠિપિ હોતિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિપિ. વિપુલકસિણલાભિનો પન તસ્મિં કસિણે સમાપન્નસ્સ અન્તોસમાપત્તિયં પવત્તિતરૂપારૂપધમ્મે લોકોતિ ચ કસિણપરિચ્છેદન્તેન ચ ‘અનન્તો’તિ ગણ્હન્તસ્સ ‘અનન્તવા લોકો’તિ ગહણાકારપ્પવત્તા દિટ્ઠિ. સા સસ્સતદિટ્ઠિપિ હોતિ, ઉચ્છેદદિટ્ઠિપિ.

તં જીવં તં સરીરન્તિ ભેદનધમ્મસ્સ સરીરસ્સેવ ‘જીવ’ન્તિ ગહિતત્તા સરીરે ઉચ્છિજ્જમાને ‘જીવમ્પિ ઉચ્છિજ્જતી’તિ ઉચ્છેદગહણાકારપ્પવત્તા દિટ્ઠિ. દુતિયપદે સરીરતો અઞ્ઞસ્સ જીવસ્સ ગહિતત્તા સરીરે ઉચ્છિજ્જમાનેપિ ‘જીવં ન ઉચ્છિજ્જતી’તિ સસ્સતગહણાકારપ્પવત્તા દિટ્ઠિ. હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિઆદીસુ સત્તો તથાગતો નામ. સો પરં મરણા હોતીતિ ગણ્હતો પઠમા સસ્સતદિટ્ઠિ. ન હોતીતિ ગણ્હતો દુતિયા ઉચ્છેદદિટ્ઠિ. હોતિ ચ ન ચ હોતીતિ ગણ્હતો તતિયા એકચ્ચસસ્સતદિટ્ઠિ. નેવ હોતિ ન નહોતીતિ ગણ્હતો ચતુત્થા અમરાવિક્ખેપદિટ્ઠિ. ઇમે ધમ્મા આસવાતિ ઇમે કામાસવઞ્ચ ભવાસવઞ્ચ રાગવસેન એકતો કત્વા, સઙ્ખેપતો તયો, વિત્થારતો ચત્તારો ધમ્મા આસવા નામ.

યો પન બ્રહ્માનં વિમાનકપ્પરુક્ખઆભરણેસુ છન્દરાગો ઉપ્પજ્જતિ, સો કામાસવો હોતિ ન હોતીતિ? ન હોતિ. કસ્મા? પઞ્ચકામગુણિકસ્સ રાગસ્સ ઇધેવ પહીનત્તા. હેતુગોચ્છકં પન પત્વા લોભો હેતુ નામ હોતિ. ગન્થગોચ્છકં પત્વા અભિજ્ઝાકાયગન્થો નામ. કિલેસગોચ્છકં પત્વા લોભો કિલેસો નામ હોતિ. દિટ્ઠિસહજાતો પન રાગો કામાસવો હોતિ ન હોતીતિ? ન હોતિ; દિટ્ઠિરાગો નામ હોતિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘દિટ્ઠિરાગરત્તે પુરિસપુગ્ગલે દિન્નદાનં ન મહપ્ફલં હોતિ, ન મહાનિસંસ’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૧૨૯).

ઇમે પન આસવે કિલેસપટિપાટિયાપિ આહરિતું વટ્ટતિ, મગ્ગપટિપાટિયાપિ. કિલેસપટિપાટિયા કામાસવો અનાગામિમગ્ગેન પહીયતિ, ભવાસવો અરહત્તમગ્ગેન, દિટ્ઠાસવો સોતાપત્તિમગ્ગેન, અવિજ્જાસવો અરહત્તમગ્ગેન. મગ્ગપટિપાટિયા સોતાપત્તિમગ્ગેન દિટ્ઠાસવો પહીયતિ, અનાગામિમગ્ગેન કામાસવો, અરહત્તમગ્ગેન ભવાસવો અવિજ્જાસવો ચાતિ.

૧૧૨૧. સંયોજનેસુ માનનિદ્દેસે સેય્યોહમસ્મીતિ માનોતિ ઉત્તમટ્ઠેન ‘અહં સેય્યો’તિ એવં ઉપ્પન્નમાનો. સદિસોહમસ્મીતિ માનોતિ સમસમટ્ઠેન ‘અહં સદિસો’તિ એવં ઉપ્પન્નમાનો. હીનોહમસ્મીતિ માનોતિ લામકટ્ઠેન ‘અહં હીનો’તિ એવં ઉપ્પન્નમાનો. એવં સેય્યમાનો સદિસમાનો હીનમાનોતિ ઇમે તયો માના તિણ્ણં જનાનં ઉપ્પજ્જન્તિ. સેય્યસ્સાપિ હિ ‘અહં સેય્યો સદિસો હીનો’તિ તયો માના ઉપ્પજ્જન્તિ. સદિસસ્સાપિ, હીનસ્સાપિ. તત્થ સેય્યસ્સ સેય્યમાનોવ યાથાવમાનો, ઇતરે દ્વે અયાથાવમાના. સદિસસ્સ સદિસમાનોવ…પે… હીનસ્સ હીનમાનોવ યાથાવમાનો, ઇતરે દ્વે અયાથાવમાના. ઇમિના કિં કથિતં? એકસ્સ તયો માના ઉપ્પજ્જન્તીતિ કથિતં. ખુદ્દકવત્થુકે પન પઠમકમાનભાજનીયે એકો માનો તિણ્ણં જનાનં ઉપ્પજ્જતીતિ કથિતો.

માનકરણવસેન માનો. મઞ્ઞના મઞ્ઞિતત્તન્તિ આકારભાવનિદ્દેસા. ઉસ્સિતટ્ઠેન ઉન્નતિ. યસ્સુપ્પજ્જતિ તં પુગ્ગલં ઉન્નામેતિ, ઉક્ખિપિત્વા ઠપેતીતિ ઉન્નમો. સમુસ્સિતટ્ઠેન ધજો. ઉક્ખિપનટ્ઠેન ચિત્તં સમ્પગ્ગણ્હાતીતિ સમ્પગ્ગાહો. કેતુ વુચ્ચતિ બહૂસુ ધજેસુ અચ્ચુગ્ગતધજો. માનોપિ પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જમાનો અપરાપરે ઉપાદાય અચ્ચુગ્ગતટ્ઠેન કેતુ વિયાતિ ‘કેતુ’. કેતું ઇચ્છતીતિ કેતુકમ્યં, તસ્સ ભાવો કેતુકમ્યતા. સા પન ચિત્તસ્સ, ન અત્તનો. તેન વુત્તં – ‘કેતુકમ્યતા ચિત્તસ્સા’તિ. માનસમ્પયુત્તઞ્હિ ચિત્તં કેતું ઇચ્છતિ. તસ્સ ચ ભાવો કેતુકમ્યતા; કેતુસઙ્ખાતો માનોતિ.

૧૧૨૬. ઇસ્સાનિદ્દેસે યા પરલાભસક્કારગરુકારમાનનવન્દનપૂજનાસુ ઇસ્સાતિ યા એતેસુ પરેસં લાભાદીસુ ‘કિં ઇમિના ઇમેસ’ન્તિ પરસમ્પત્તિખિય્યનલક્ખણા ઇસ્સા. તત્થ લાભોતિ ચીવરાદીનં ચતુન્નં પચ્ચયાનં પટિલાભો. ઇસ્સુકી હિ પુગ્ગલો પરસ્સ તં લાભં ખિય્યતિ, ‘કિં ઇમસ્સ ઇમિના’તિ ન ઇચ્છતિ. સક્કારોતિ તેસંયેવ પચ્ચયાનં સુકતાનં સુન્દરાનં પટિલાભો. ગરુકારોતિ ગરુકિરિયા, ભારિયકરણં. માનનન્તિ મનેન પિયકરણં. વન્દનન્તિ પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દનં. પૂજનાતિ ગન્ધમાલાદીહિ પૂજના. ઇસ્સાયનવસેન ઇસ્સા. ઇસ્સાકારો ઇસ્સાયના. ઇસ્સાયિતભાવો ઇસ્સાયિતત્તં. ઉસૂયાદીનિ ઇસ્સાદિવેવચનાનિ.

ઇમિસ્સા પન ઇસ્સાય ખિય્યનલક્ખણં આગારિકેનાપિ અનાગારિકેનાપિ દીપેતબ્બં. આગારિકો હિ એકચ્ચો કસિવણિજ્જાદીસુ અઞ્ઞતરેન આજીવેન અત્તનો પુરિસકારં નિસ્સાય ભદ્દકં યાનં વા વાહનં વા રતનં વા લભતિ. અપરો તસ્સ અલાભત્થિકો તેન લાભેન ન તુસ્સતિ. ‘કદા નુ ખો એસ ઇમાય સમ્પત્તિયા પરિહાયિત્વા કપણો હુત્વા ચરિસ્સતી’તિ ચિન્તેત્વા એકેન કારણેન તસ્મિં તાય સમ્પત્તિયા પરિહીને અત્તમનો હોતિ. અનાગારિકોપિ એકો ઇસ્સામનકો અઞ્ઞં અત્તનો સુતપરિયત્તિઆદીનિ નિસ્સાય ઉપ્પન્નલાભાદિસમ્પત્તિં દિસ્વા ‘કદા નુ ખો એસો ઇમેહિ લાભાદીહિ પરિહાયિસ્સતી’તિ ચિન્તેત્વા, યદા તં એકેન કારણેન પરિહીનં પસ્સતિ, તદા અત્તમનો હોતિ. એવં પરસમ્પત્તિખિય્યનલક્ખણા ‘ઇસ્સા’તિ વેદિતબ્બા.

૧૧૨૭. મચ્છરિયનિદ્દેસે વત્થુતો મચ્છરિયદસ્સનત્થં ‘પઞ્ચ મચ્છરિયાનિ આવાસમચ્છરિય’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ આવાસે મચ્છરિયં આવાસમચ્છરિયં. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો.

આવાસો નામ સકલારામોપિ પરિવેણમ્પિ એકોવરકોપિ રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનાદીનિપિ. તેસુ વસન્તા સુખં વસન્તિ પચ્ચયે લભન્તિ. એકો ભિક્ખુ વત્તસમ્પન્નસ્સેવ પેસલસ્સ ભિક્ખુનો તત્થ આગમનં ન ઇચ્છતિ. આગતોપિ ‘ખિપ્પં ગચ્છતૂ’તિ ચિન્તેતિ. ઇદં ‘આવાસમચ્છરિયં’ નામ. ભણ્ડનકારકાદીનં પન તત્થ વાસં અનિચ્છતો આવાસમચ્છરિયં નામ ન હોતિ.

કુલન્તિ ઉપટ્ઠાકકુલમ્પિ ઞાતિકુલમ્પિ. તત્થ અઞ્ઞસ્સ ઉપસઙ્કમનં અનિચ્છતો કુલમચ્છરિયં હોતિ. પાપપુગ્ગલસ્સ પન ઉપસઙ્કમનં અનિચ્છન્તોપિ મચ્છરી નામ ન હોતિ. સો હિ તેસં પસાદભેદાય પટિપજ્જતિ. પસાદં રક્ખિતું સમત્થસ્સેવ પન ભિક્ખુનો તત્થ ઉપસઙ્કમનં અનિચ્છન્તો મચ્છરી નામ હોતિ.

લાભોતિ ચતુપચ્ચયલાભોવ. તં અઞ્ઞસ્મિં સીલવન્તેયેવ લભન્તે ‘મા લભતૂ’તિ ચિન્તેન્તસ્સ લાભમચ્છરિયં હોતિ. યો પન સદ્ધાદેય્યં વિનિપાતેતિ, અપરિભોગદુપ્પરિભોગાદિવસેન વિનાસેતિ, પૂતિભાવં ગચ્છન્તમ્પિ અઞ્ઞસ્સ ન દેતિ, તં દિસ્વા ‘સચે ઇમં એસ ન લભેય્ય, અઞ્ઞો સીલવા લભેય્ય, પરિભોગં ગચ્છેય્યા’તિ ચિન્તેન્તસ્સ મચ્છરિયં નામ નત્થિ.

વણ્ણો નામ સરીરવણ્ણોપિ ગુણવણ્ણોપિ. તત્થ સરીરવણ્ણે મચ્છરિપુગ્ગલો ‘પરો પાસાદિકો રૂપવા’તિ વુત્તે તં ન કથેતુકામો હોતિ. ગુણવણ્ણમચ્છરી સીલેન ધુતઙ્ગેન પટિપદાય આચારેન વણ્ણં ન કથેતુકામો હોતિ.

ધમ્મોતિ પરિયત્તિધમ્મો ચ પટિવેધધમ્મો ચ. તત્થ અરિયસાવકા પટિવેધધમ્મં ન મચ્છરાયન્તિ, અત્તના પટિવિદ્ધધમ્મે સદેવકસ્સ લોકસ્સ પટિવેધં ઇચ્છન્તિ. તં પન પટિવેધં ‘પરે જાનન્તૂ’તિ ઇચ્છન્તિ. તન્તિધમ્મેયેવ પન ધમ્મમચ્છરિયં નામ હોતિ. તેન સમન્નાગતો પુગ્ગલો યં ગુળ્હં ગન્થં વા કથામગ્ગં વા જાનાતિ તં અઞ્ઞં ન જાનાપેતુકામો હોતિ. યો પન પુગ્ગલં ઉપપરિક્ખિત્વા ધમ્માનુગ્ગહેન, ધમ્મં વા ઉપપરિક્ખિત્વા પુગ્ગલાનુગ્ગહેન ન દેતિ, અયં ધમ્મમચ્છરી નામ ન હોતિ.

તત્થ એકચ્ચો પુગ્ગલો લોલો હોતિ, કાલેન સમણો હોતિ, કાલેન બ્રાહ્મણો, કાલેન નિગણ્ઠો. યો હિ ભિક્ખુ ‘અયં પુગ્ગલો પવેણિઆગતં તન્તિં સણ્હં સુખુમં ધમ્મન્તરં ભિન્દિત્વા આલુળિસ્સતી’તિ ન દેતિ, અયં પુગ્ગલં ઉપપરિક્ખિત્વા ધમ્માનુગ્ગહેન ન દેતિ નામ. યો પન ‘અયં ધમ્મો સણ્હો સુખુમો, સચાયં પુગ્ગલો ગણ્હિસ્સતિ અઞ્ઞં બ્યાકરિત્વા અત્તાનં આવિકત્વા નસ્સિસ્સતી’તિ ન દેતિ, અયં ધમ્મં ઉપપરિક્ખિત્વા પુગ્ગલાનુગ્ગહેન ન દેતિ નામ. યો પન ‘સચાયં ઇમં ધમ્મં ગણ્હિસ્સતિ, અમ્હાકં સમયં ભિન્દિતું સમત્થો ભવિસ્સતી’તિ ન દેતિ, અયં ધમ્મમચ્છરી નામ હોતિ.

ઇમેસુ પઞ્ચસુ મચ્છરિયેસુ આવાસમચ્છરિયેન તાવ યક્ખો વા પેતો વા હુત્વા તસ્સેવ આવાસસ્સ સઙ્કારં સીસેન ઉક્ખિપિત્વા વિચરતિ. કુલમચ્છરિયેન તસ્મિં કુલે અઞ્ઞેસં દાનમાનનાદીનિ કરોન્તે દિસ્વા ‘ભિન્નં વતિદં કુલં મમા’તિ ચિન્તયતો લોહિતમ્પિ મુખતો ઉગ્ગચ્છતિ, કુચ્છિવિરેચનમ્પિ હોતિ, અન્તાનિપિ ખણ્ડાખણ્ડાનિ હુત્વા નિક્ખમન્તિ. લાભમચ્છરિયેન સઙ્ઘસ્સ વા ગણસ્સ વા સન્તકે લાભે મચ્છરાયિત્વા પુગ્ગલિકપરિભોગં વિય પરિભુઞ્જિત્વા યક્ખો વા પેતો વા મહાઅજગરો વા હુત્વા નિબ્બત્તતિ. સરીરવણ્ણગુણવણ્ણમચ્છરેન પરિયત્તિધમ્મમચ્છરિયેન ચ અત્તનોવ વણ્ણં વણ્ણેતિ, પરેસં વણ્ણે ‘કિં વણ્ણો એસો’તિ તં તં દોસં વદન્તો પરિયત્તિધમ્મઞ્ચ કસ્સચિ કિઞ્ચિ અદેન્તો દુબ્બણ્ણો ચેવ એળમૂગો ચ હોતિ.

અપિચ આવાસમચ્છરિયેન લોહગેહે પચ્ચતિ. કુલમચ્છરિયેન અપ્પલાભો હોતિ. લાભમચ્છરિયેન ગૂથનિરયે નિબ્બત્તતિ. વણ્ણમચ્છરિયેન ભવે ભવે નિબ્બત્તસ્સ વણ્ણો નામ ન હોતિ. ધમ્મમચ્છરિયેન કુક્કુળનિરયે નિબ્બત્તતીતિ.

મચ્છરાયનવસેન મચ્છેરં. મચ્છરાયનાકારો મચ્છરાયના. મચ્છરેન અયિતસ્સ મચ્છેરસમઙ્ગિનો ભાવો મચ્છરાયિતત્તં. ‘મય્હમેવ હોન્તુ મા અઞ્ઞસ્સા’તિ સબ્બાપિ અત્તનો સમ્પત્તિયો બ્યાપેતું ન ઇચ્છતીતિ વિવિચ્છો. વિવિચ્છસ્સ ભાવો વેવિચ્છં, મુદુમચ્છરિયસ્સેતં નામં. કદરિયો વુચ્ચતિ અનાદરો. તસ્સ ભાવો કદરિયં. થદ્ધમચ્છરિયસ્સેતં નામં. તેન હિ સમન્નાગતો પુગ્ગલો પરમ્પિ પરેસં દદમાનં નિવારેતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

કદરિયો પાપસઙ્કપ્પો, મિચ્છાદિટ્ઠિ અનાદરો;

દદમાનં નિવારેતિ, યાચમાનાન ભોજનન્તિ. (સં. નિ. ૧.૧૩૨);

યાચકે દિસ્વા કટુકભાવેન ચિત્તં અઞ્ચતિ સઙ્કોચેતીતિ કટુકઞ્ચુકો. તસ્સ ભાવો કટુકઞ્ચુકતા. અપરો નયો – કટુકઞ્ચુકતા વુચ્ચતિ કટચ્છુગ્ગાહો. સમતિત્તિકપુણ્ણાય હિ ઉક્ખલિયા ભત્તં ગણ્હન્તો સબ્બતોભાગેન સઙ્કુટિતેન અગ્ગકટચ્છુના ગણ્હાતિ, પૂરેત્વા ગહેતું ન સક્કોતિ; એવં મચ્છરિપુગ્ગલસ્સ ચિત્તં સઙ્કુચતિ. તસ્મિં સઙ્કુચિતે કાયોપિ તથેવ સઙ્કુચતિ, પટિકુટતિ, પટિનિવત્તતિ, ન સમ્પસારિયતીતિ મચ્છેરં ‘કટુકઞ્ચુકતા’તિ વુત્તં.

અગ્ગહિતત્તં ચિત્તસ્સાતિ પરેસં ઉપકારકરણે દાનાદિના આકારેન યથા ન સમ્પસારિયતિ, એવં આવરિત્વા ગહિતભાવો ચિત્તસ્સ. યસ્મા પન મચ્છરિપુગ્ગલો અત્તનો સન્તકં પરેસં અદાતુકામો હોતિ પરસન્તકં ગણ્હિતુકામો, તસ્મા ‘ઇદં અચ્છરિયં મય્હમેવ હોતુ, મા અઞ્ઞસ્સા’તિ પવત્તિવસેનસ્સ અત્તસમ્પત્તિનિગૂહનલક્ખણતા અત્તસમ્પત્તિગ્ગહણલક્ખણતા વા વેદિતબ્બા. સેસં ઇમસ્મિં ગોચ્છકે ઉત્તાનત્થમેવ.

ઇમાનિ પન સંયોજનાનિ કિલેસપટિપાટિયાપિ આહરિતું વટ્ટતિ મગ્ગપટિપાટિયાપિ. કિલેસપટિપાટિયા કામરાગપટિઘસંયોજનાનિ અનાગામિમગ્ગેન પહીયન્તિ, માનસંયોજનં અરહત્તમગ્ગેન, દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસીલબ્બતપરામાસા સોતાપત્તિમગ્ગેન, ભવરાગસંયોજનં અરહત્તમગ્ગેન, ઇસ્સામચ્છરિયાનિ સોતાપત્તિમગ્ગેન, અવિજ્જા અરહત્તમગ્ગેન. મગ્ગપટિપાટિયા દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસીલબ્બતપરામાસઇસ્સામચ્છરિયાનિ સોતાપત્તિમગ્ગેન પહીયન્તિ, કામરાગપટિઘા અનાગામિમગ્ગેન, માનભવરાગઅવિજ્જા અરહત્તમગ્ગેનાતિ.

૧૧૪૦. ગન્થગોચ્છકે નામકાયં ગન્થેતિ, ચુતિપટિસન્ધિવસેન વટ્ટસ્મિં ઘટેતીતિ કાયગન્થો. સબ્બઞ્ઞુભાસિતમ્પિ પટિક્ખિપિત્વા સસ્સતો લોકો ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞન્તિ ઇમિના આકારેન અભિનિવિસતીતિ ઇદંસચ્ચાભિનિવેસો. યસ્મા પન અભિજ્ઝાકામરાગાનં વિસેસો અત્થિ, તસ્મા અભિજ્ઝાકાયગન્થસ્સ પદભાજને ‘‘યો કામેસુ કામચ્છન્દો કામરાગો’’તિ અવત્વા યો રાગો સારાગોતિઆદિ વુત્તં. ઇમિના યં હેટ્ઠા વુત્તં ‘બ્રહ્માનં વિમાનાદીસુ છન્દરાગો કામાસવો ન હોતિ, ગન્થગોચ્છકં પત્વા અભિજ્ઝાકાયગન્થો હોતી’તિ તં સુવુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. પરતો કિલેસગોચ્છકેપિ એસેવ નયો. ઠપેત્વા સીલબ્બતપરામાસન્તિ ઇદં યસ્મા સીલબ્બતપરામાસો ‘ઇદમેવ સચ્ચ’ન્તિઆદિના આકારેન નાભિનિવિસતિ, ‘સીલેન સુદ્ધી’તિઆદિના એવ પન અભિનિવિસતિ, તસ્મા મિચ્છાદિટ્ઠિભૂતમ્પિ તં પટિક્ખિપન્તો ‘ઠપેત્વા’તિ આહ.

૧૧૬૨. નીવરણગોચ્છકસ્સ થિનમિદ્ધનિદ્દેસે ચિત્તસ્સ અકલ્લતાતિ ચિત્તસ્સ ગિલાનભાવો. ગિલાનો હિ અકલ્લકોતિ વુચ્ચતિ. વિનયેપિ વુત્તં – ‘‘નાહં, ભન્તે, અકલ્લકો’’તિ (પારા. ૧૫૧). અકમ્મઞ્ઞતાતિ ચિત્તગેલઞ્ઞસઙ્ખાતોવ અકમ્મઞ્ઞતાકારો. ઓલીયનાતિ ઓલીયનાકારો. ઇરિયાપથિકચિત્તઞ્હિ ઇરિયાપથં સન્ધારેતું અસક્કોન્તં, રુક્ખે વગ્ગુલિ વિય, ખીલે લગ્ગિતફાણિતવારકો વિય ચ, ઓલીયતિ. તસ્સ તં આકારં સન્ધાય ઓલીયનાતિ વુત્તં. દુતિયપદં ઉપસગ્ગવસેન વડ્ઢિતં. લીનન્તિ અવિપ્ફારિકતાય પટિકુટિતં. ઇતરે દ્વે આકારભાવનિદ્દેસા. થિનન્તિ સપ્પિપિણ્ડો વિય અવિપ્ફારિકતાય ઘનભાવેન ઠિતં. થિયનાતિ આકારનિદ્દેસો. થિયિતભાવો થિયિતત્તં, અવિપ્ફારવસેનેવ થદ્ધતાતિ અત્થો.

૧૧૬૩. કાયસ્સાતિ ખન્ધત્તયસઙ્ખાતસ્સ નામકાયસ્સ. અકલ્લતા અકમ્મઞ્ઞતાતિ હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ. મેઘો વિય આકાસં કાયં ઓનય્હતીતિ ઓનાહો. સબ્બતોભાગેન ઓનાહો પરિયોનાહો. અબ્ભન્તરે સમોરુન્ધતીતિ અન્તોસમોરોધો. યથા હિ નગરે રુન્ધિત્વા ગહિતે મનુસ્સા બહિ નિક્ખમિતું ન લભન્તિ, એવમ્પિ મિદ્ધેન સમોરુદ્ધા ધમ્મા વિપ્ફારવસેન નિક્ખમિતું ન લભન્તિ. તસ્મા અન્તોસમોરોધોતિ વુત્તં. મેધતીતિ મિદ્ધં; અકમ્મઞ્ઞભાવેન વિહિંસતીતિ અત્થો. સુપન્તિ તેનાતિ સોપ્પં. અક્ખિદલાદીનં પચલભાવં કરોતીતિ પચલાયિકા. સુપના સુપિતત્તન્તિ આકારભાવનિદ્દેસા. યં પન તેસં પુરતો સોપ્પપદં તસ્સ પુનવચને કારણં વુત્તમેવ. ઇદં વુચ્ચતિ થિનમિદ્ધનીવરણન્તિ ઇદં થિનઞ્ચ મિદ્ધઞ્ચ એકતો કત્વા આવરણટ્ઠેન થિનમિદ્ધનીવરણન્તિ વુચ્ચતિ. યં યેભુય્યેન સેક્ખપુથુજ્જનાનં નિદ્દાય પુબ્બભાગઅપરભાગેસુ ઉપ્પજ્જતિ તં અરહત્તમગ્ગેન સમુચ્છિજ્જતિ. ખીણાસવાનં પન કરજકાયસ્સ દુબ્બલભાવેન ભવઙ્ગોતરણં હોતિ, તસ્મિં અસમ્મિસ્સે વત્તમાને તે સુપન્તિ, સા નેસં નિદ્દા નામ હોતિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘અભિજાનામિ ખો પનાહં, અગ્ગિવેસ્સન, ગિમ્હાનં પચ્છિમે માસે ચતુગ્ગુણં સઙ્ઘાટિં પઞ્ઞપેત્વા દક્ખિણેન પસ્સેન સતો સમ્પજાનો નિદ્દં ઓક્કમિતા’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૮૭). એવરૂપો પનાયં કરજકાયસ્સ દુબ્બલભાવો ન મગ્ગવજ્ઝો, ઉપાદિન્નકેપિ અનુપાદિન્નકેપિ લબ્ભતિ. ઉપાદિન્નકે લબ્ભમાનો યદા ખીણાસવો દીઘમગ્ગં ગતો હોતિ, અઞ્ઞતરં વા પન કમ્મં કત્વા કિલન્તો, એવરૂપે કાલે લબ્ભતિ. અનુપાદિન્નકે લબ્ભમાનો પણ્ણપુપ્ફેસુ લબ્ભતિ. એકચ્ચાનઞ્હિ રુક્ખાનં પણ્ણાનિ સૂરિયાતપેન પસારિયન્તિ રત્તિં પટિકુટન્તિ, પદુમપુપ્ફાદીનિ સૂરિયાતપેન પુપ્ફન્તિ, રત્તિં પુન પટિકુટન્તિ. ઇદં પન મિદ્ધં અકુસલત્તા ખીણાસવાનં ન હોતીતિ.

તત્થ સિયા – ‘‘ન મિદ્ધં અકુસલં. કસ્મા? રૂપત્તા. રૂપઞ્હિ અબ્યાકતં. ઇદઞ્ચ રૂપં. તેનેવેત્થ ‘કાયસ્સ અકલ્લતા અકમ્મઞ્ઞતા’તિ કાયગ્ગહણં કત’’ન્તિ. યદિ ‘કાયસ્સા’તિ વુત્તમત્તેનેવેતં રૂપં, કાયપસ્સદ્ધાદયોપિ ધમ્મા રૂપમેવ ભવેય્યું. ‘સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેતિ’ (ધ. સ. ૧૬૩; દી. નિ. ૧.૨૩૦) ‘કાયેન ચેવ પરમસચ્ચં સચ્છિકરોતી’તિ (મ. નિ. ૨.૧૮૩; અ. નિ. ૪.૧૧૩) સુખપટિસંવેદનપરમત્થસચ્ચસચ્છિકરણાનિપિ રૂપકાયેનેવ સિયું. તસ્મા ન વત્તબ્બમેતં ‘રૂપં મિદ્ધ’ન્તિ. નામકાયો હેત્થ કાયો નામ. યદિ નામકાયો, અથ કસ્મા ‘સોપ્પં પચલાયિકા’તિ વુત્તં? ન હિ નામકાયો સુપતિ, ન ચ પચલાયતીતિ. ‘લિઙ્ગાદીનિ વિય ઇન્દ્રિયસ્સ, તસ્સ ફલત્તા. યથા હિ ‘ઇત્થિલિઙ્ગં ઇત્થિનિમિત્તં ઇત્થિકુત્તં ઇત્થાકપ્પો’તિ ઇમાનિ લિઙ્ગાદીનિ ઇત્થિન્દ્રિયસ્સ ફલત્તા વુત્તાનિ, એવં ઇમસ્સાપિ નામકાયગેલઞ્ઞસઙ્ખાતસ્સ મિદ્ધસ્સ ફલત્તા સોપ્પાદીનિ વુત્તાનિ. મિદ્ધે હિ સતિ તાનિ હોન્તીતિ. ફલૂપચારેન, મિદ્ધં અરૂપમ્પિ સમાનં ‘સોપ્પં પચલાયિકા સુપના સુપિતત્ત’ન્તિ વુત્તં.

‘અક્ખિદલાદીનં પચલભાવં કરોતીતિ પચલાયિકા’તિ વચનત્થેનાપિ ચાયમત્થો સાધિતોયેવાતિ ન રૂપં મિદ્ધં. ઓનાહાદીહિપિ ચસ્સ અરૂપભાવો દીપિતોયેવ. ન હિ રૂપં નામકાયસ્સ ‘ઓનાહો પરિયોનાહો અન્તોસમોરોધો’ હોતીતિ. ‘નનુ ચ ઇમિનાવ કારણેનેતં રૂપં? ન હિ અરૂપં કસ્સચિ ઓનાહો, ન પરિયોનાહો, ન અન્તોસમોરોધો હોતી’તિ. યદિ એવં, આવરણમ્પિ ન ભવેય્ય. તસ્મા. યથા કામચ્છન્દાદયો અરૂપધમ્મા આવરણટ્ઠેન નીવરણા, એવં ઇમસ્સાપિ ઓનાહનાદિઅત્થેન ઓનાહાદિતા વેદિતબ્બા. અપિચ ‘‘પઞ્ચ નીવરણે પહાય ચેતસો ઉપક્કિલેસે પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણે’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૪૬; સં. નિ. ૫.૨૩૩) વચનતોપેતં અરૂપં. ન હિ રૂપં ચિત્તુપક્કિલેસો, ન પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણં હોતીતિ.

કસ્મા ન હોતિ? નનુ વુત્તં –

‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, એકે સમણબ્રાહ્મણા સુરં પિવન્તિ મેરયં, સુરામેરયપાના અપ્પટિવિરતા, અયં, ભિક્ખવે, પઠમો સમણબ્રાહ્મણાનં ઉપક્કિલેસો’’તિ (અ. નિ. ૪.૫૦).

અપરમ્પિ વુત્તં ‘‘છ ખોમે, ગહપતિપુત્ત, આદીનવા સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાનાનુયોગે – સન્દિટ્ઠિકા ધનજાનિ, કલહપ્પવડ્ઢની, રોગાનં આયતનં, અકિત્તિસઞ્જનની, કોપીનનિદંસની, પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણીત્વેવ છટ્ઠં પદં ભવતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૨૪૮). પચ્ચક્ખતોપિ ચેતં સિદ્ધમેવ. યથા મજ્જે ઉદરગતે, ચિત્તં સંકિલિસ્સતિ, પઞ્ઞા દુબ્બલા હોતિ, તસ્મા મજ્જં વિય મિદ્ધમ્પિ ચિત્તસંકિલેસો ચેવ પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણઞ્ચ સિયાતિ. ન, પચ્ચયનિદ્દેસતો. યદિ હિ મજ્જં સંકિલેસો ભવેય્ય, સો ‘‘ઇમે પઞ્ચ નીવરણે પહાય ચેતસો ઉપક્કિલેસે’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૯૭) વા, ‘‘એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચિમે ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસા, યેહિ ઉપક્કિલેસેહિ ઉપક્કિલિટ્ઠં ચિત્તં ન ચેવ મુદુ હોતિ, ન ચ કમ્મનિયં, ન ચ પભસ્સરં, પભઙ્ગુ ચ, ન ચ સમ્મા સમાધિયતિ આસવાનં ખયાય. કતમે પઞ્ચ? કામચ્છન્દો, ભિક્ખવે, ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૧૪) વા, ‘‘કતમે ચ, ભિક્ખવે, ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસા? અભિજ્ઝા વિસમલોભો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’’તિ (મ. નિ. ૧.૭૧) વા – એવમાદીસુ ઉપક્કિલેસનિદ્દેસેસુ નિદ્દેસં આગચ્છેય્ય. યસ્મા પન તસ્મિં પીતે ઉપક્કિલેસા ઉપ્પજ્જન્તિ યે ચિત્તસંકિલેસા ચેવ પઞ્ઞાય ચ દુબ્બલીકરણા હોન્તિ, તસ્મા તં તેસં પચ્ચયત્તા પચ્ચયનિદ્દેસતો એવં વુત્તં. મિદ્ધં પન સયમેવ ચિત્તસ્સ સંકિલેસો ચેવ પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણઞ્ચાતિ અરૂપમેવ મિદ્ધં.

કિઞ્ચ ભિય્યો? સમ્પયોગવચનતો. ‘‘થિનમિદ્ધનીવરણં અવિજ્જાનીવરણેન નીવરણઞ્ચેવ નીવરણસમ્પયુત્તઞ્ચા’’તિ (ધ. સ. ૧૧૭૬) હિ વુત્તં. તસ્મા સમ્પયોગવચનતો નયિદં રૂપં. ન હિ રૂપં સમ્પયુત્તસઙ્ખ્યં લભતીતિ. અથાપિ સિયા – ‘યથાલાભવસેનેતં વુત્તં. યથા હિ ‘‘સિપ્પિસમ્બુકમ્પિ સક્ખરકથલમ્પિ મચ્છગુમ્બમ્પિ ચરન્તમ્પિ તિટ્ઠન્તમ્પી’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૪૯; મ. નિ. ૧.૪૩૩) એવં એકતો કત્વા યથાલાભવસેન વુત્તં. સક્ખરકથલઞ્હિ તિટ્ઠતિ યેવ ન ચરતિ, ઇતરદ્વયં તિટ્ઠતિપિ ચરતિપિ. એવમિધાપિ મિદ્ધં નીવરણમેવ, ન સમ્પયુત્તં, થિનં નીવરણમ્પિ સમ્પયુત્તમ્પીતિ સબ્બં એકતો કત્વા યથાલાભવસેન ‘‘નીવરણઞ્ચેવ નીવરણસમ્પયુત્તઞ્ચા’’તિ વુત્તં. મિદ્ધં પન યથા સક્ખરકથલં તિટ્ઠતેવ ન ચરતિ, એવં નીવરણમેવ, ન સમ્પયુત્તં. તસ્મા રૂપમેવ મિદ્ધન્તિ. ન, રૂપભાવાસિદ્ધિતો. સક્ખરકથલઞ્હિ ન ચરતીતિ વિનાપિ સુત્તેન સિદ્ધં. તસ્મા તત્થ યથાલાભવસેનત્થો હોતુ. મિદ્ધં પન રૂપન્તિ અસિદ્ધમેતં. ન સક્કા તસ્સ ઇમિના સુત્તેન રૂપભાવો સાધેતુન્તિ મિદ્ધસ્સ રૂપભાવાસિદ્ધિતો ન ઇદં યથાલાભવસેન વુત્તન્તિ અરૂપમેવ મિદ્ધં.

કિઞ્ચ ભિય્યો? ‘ચત્તત્તા’તિઆદિવચનતો. વિભઙ્ગસ્મિઞ્હિ ‘‘વિગતથિનમિદ્ધોતિ તસ્સ થિનમિદ્ધસ્સ ચત્તત્તા વન્તત્તા મુત્તત્તા પહીનત્તા પટિનિસ્સટ્ઠત્તા, તેન વુચ્ચતિ વિગતથિનમિદ્ધો’’તિ (વિભ. ૫૪૭) ચ, ‘‘ઇદં ચિત્તં ઇમમ્હા થિનમિદ્ધા સોધેતિ વિસોધેતિ પરિસોધેતિ મોચેતિ વિમોચેતિ પરિમોચેતિ, તેન વુચ્ચતિ થિનમિદ્ધા ચિત્તં પરિસોધેતિ’’ ચાતિ (વિભ. ૫૫૧) – એવં ‘ચત્તત્તા’તિઆદિ વુત્તં. ન ચ ‘રૂપં’ એવં વુચ્ચતિ, તસ્માપિ અરૂપમેવ મિદ્ધન્તિ. ન, ચિત્તજસ્સાસમ્ભવવચનતો. તિવિધઞ્હિ મિદ્ધં – ચિત્તજં ઉતુજં આહારજઞ્ચ. તસ્મા યં તત્થ ચિત્તજં તસ્સ વિભઙ્ગે ઝાનચિત્તેહિ અસમ્ભવો વુત્તો, ન અરૂપભાવો સાધિતોતિ રૂપમેવ મિદ્ધન્તિ. ન, રૂપભાવાસિદ્ધિતોવ. મિદ્ધસ્સ હિ રૂપભાવે સિદ્ધે સક્કા એતં લદ્ધું. તત્થ ચિત્તજસ્સાસમ્ભવો વુત્તો. સો એવ ચ ન સિજ્ઝતીતિ અરૂપમેવ મિદ્ધં.

કિઞ્ચ ભિય્યો? પહાનવચનતો. ભગવતા હિ ‘‘છ, ભિક્ખવે, ધમ્મે પહાય ભબ્બો પઠમજ્ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિતું; કતમે છ? કામચ્છન્દં, બ્યાપાદં, થિનમિદ્ધં, ઉદ્ધચ્ચં, કક્કુચ્ચં, વિચિકિચ્છં; કામેસુ ખો પનસ્સ આદીનવો સમ્મપઞ્ઞાય સુદિટ્ઠો હોતી’’તિ (અ. નિ. ૬.૭૩) ચ, ‘‘ઇમે પઞ્ચ નીવરણે પહાય બલવતિયા પઞ્ઞાય અત્તત્થં વા પરત્થં વા ઞસ્સતી’’તિ (અ. નિ. ૫.૫૧) ચ આદીસુ મિદ્ધસ્સાપિ પહાનં વુત્તં. ન ચ રૂપં પહાતબ્બં. યથાહ – ‘‘રૂપક્ખન્ધો અભિઞ્ઞેય્યો, પરિઞ્ઞેય્યો, ન પહાતબ્બો, ન ભાવેતબ્બો ન સચ્છિકાતબ્બો’’તિ (વિભ. ૧૦૩૧) ઇમસ્સાપિ પહાનવચનતો અરૂપમેવ મિદ્ધન્તિ. ન, રૂપસ્સાપિ પહાનવચનતો. ‘‘રૂપં, ભિક્ખવે, ન તુમ્હાકં, તં પજહથા’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૪૭; સં. નિ. ૩.૩૩). એત્થ હિ રૂપસ્સાપિ પહાનં વુત્તમેવ. તસ્મા અકારણમેતન્તિ. ન, અઞ્ઞથા વુત્તત્તા. તસ્મિઞ્હિ સુત્તે ‘‘યો, ભિક્ખવે, રૂપે છન્દરાગવિનયો તં તત્થ પહાન’’ન્તિ (સં. નિ. ૩.૨૫) એવં છન્દરાગપ્પહાનવસેન રૂપસ્સ પહાનં વુત્તં, ન યથા ‘‘છ ધમ્મે પહાય પઞ્ચ નીવરણે પહાયા’’તિ એવં પહાતબ્બમેવ વુત્તન્તિ, અઞ્ઞથા વુત્તત્તા, ન રૂપં મિદ્ધં. તસ્મા યાનેતાનિ ‘‘સો ઇમે પઞ્ચ નીવરણે પહાય ચેતસો ઉપક્કિલેસે’’તિઆદીનિ સુત્તાનિ વુત્તાનિ, એતેહિ ચેવ અઞ્ઞેહિ ચ સુત્તેહિ અરૂપમેવ મિદ્ધન્તિ વેદિતબ્બં. તથા હિ –

‘‘પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, આવરણા નીવરણા ચેતસો અજ્ઝારુહા પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણા. કતમે પઞ્ચ? કામચ્છન્દો, ભિક્ખવે, આવરણો નીવરણો…પે… થિનમિદ્ધં, ભિક્ખવે, આવરણં નીવરણં ચેતસો અજ્ઝારુહં પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણ’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૨૨૦) ચ, ‘‘થિનમિદ્ધનીવરણં, ભિક્ખવે, અન્ધકરણં અચક્ખુકરણં અઞ્ઞાણકરણં પઞ્ઞાનિરોધિકં વિઘાતપક્ખિકં અનિબ્બાનસંવત્તનિક’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૨૨૧) ચ, ‘‘એવમેવ ખો, બ્રાહ્મણ, યસ્મિં સમયે થિનમિદ્ધપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ થિનમિદ્ધપરેતેના’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૬) ચ, ‘‘અયોનિસો, ભિક્ખવે, મનસિકરોતો અનુપ્પન્નો ચેવ કામચ્છન્દો ઉપ્પજ્જતિ…પે… અનુપ્પન્નઞ્ચેવ થિનમિદ્ધં ઉપ્પજ્જતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૧૬) ચ, ‘‘કેવલોહાયં, ભિક્ખવે, અકુસલરાસિ યદિદં પઞ્ચ નીવરણા’’તિ (સં. નિ. ૫.૩૭૧) ચ –

એવમાદીનિ ચ અનેકાનિ એતસ્સ અરૂપભાવજોતકાનેવ સુત્તાનિ વુત્તાનિ. યસ્મા ચેતં અરૂપં તસ્મા આરુપ્પેપિ ઉપ્પજ્જતિ. વુત્તઞ્હેતં મહાપકરણે પટ્ઠાને – ‘‘નીવરણં ધમ્મં પટિચ્ચ નીવરણો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ, ન પુરેજાતપચ્ચયા’’તિ એતસ્સ વિભઙ્ગે ‘‘આરુપ્પે કામચ્છન્દનીવરણં પટિચ્ચ થિનમિદ્ધં… ઉદ્ધચ્ચં અવિજ્જાનીવરણ’’ન્તિ (પટ્ઠા. ૩.૮.૮) સબ્બં વિત્થારેતબ્બં. તસ્મા સન્નિટ્ઠાનમેત્થ ગન્તબ્બં અરૂપમેવ મિદ્ધન્તિ.

૧૧૬૬. કુક્કુચ્ચનિદ્દેસે અકપ્પિયે કપ્પિયસઞ્ઞિતાતિઆદીનિ મૂલતો કુક્કુચ્ચદસ્સનત્થં વુત્તાનિ. એવંસઞ્ઞિતાય હિ કતે વીતિકમ્મે, નિટ્ઠિતે વત્થુજ્ઝાચારે, પુન સઞ્જાતસતિનોપિ ‘દુટ્ઠુ મયા કત’ન્તિ એવં અનુતપ્પમાનસ્સ પચ્છાનુતાપવસેનેતં ઉપ્પજ્જતિ. તેન તં મૂલતો દસ્સેતું ‘અકપ્પિયે કપ્પિયસઞ્ઞિતા’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અકપ્પિયભોજનં કપ્પિયસઞ્ઞી હુત્વા પરિભુઞ્જતિ, અકપ્પિયમંસં કપ્પિયમંસસઞ્ઞી હુત્વા, અચ્છમંસં સૂકરમંસન્તિ, દીપિમંસં વા મિગમંસન્તિ ખાદતિ; કાલે વીતિવત્તે કાલસઞ્ઞાય, પવારેત્વા અપ્પવારિતસઞ્ઞાય, પત્તસ્મિં રજે પતિતે પટિગ્ગહિતસઞ્ઞાય ભુઞ્જતિ – એવં ‘અકપ્પિયે કપ્પિયસઞ્ઞાય’ વીતિક્કમં કરોતિ નામ. સૂકરમંસં પન અચ્છમંસસઞ્ઞાય ખાદમાનો, કાલે ચ વિકાલસઞ્ઞાય ભુઞ્જમાનો ‘કપ્પિયે અકપ્પિયસઞ્ઞિતાય’ વીતિક્કમં કરોતિ નામ. અનવજ્જં પન કિઞ્ચિદેવ વજ્જસઞ્ઞિતાય, વજ્જઞ્ચ અનવજ્જસઞ્ઞિતાય કરોન્તો ‘અનવજ્જે વજ્જસઞ્ઞાય વજ્જે ચ અનવજ્જસઞ્ઞાય’ વીતિક્કમં કરોતિ નામ. યસ્મા પનેતં ‘‘અકતં વત મે કલ્યાણં, અકતં કુસલં, અકતં ભીરુત્તાણં, કતં પાપં, કતં લુદ્દં, કતં કિબ્બિસ’’ન્તિ એવં અનવજ્જે વજ્જસઞ્ઞિતાયપિ કતે વીતિક્કમે ઉપ્પજ્જતિ, તસ્માસ્સ અઞ્ઞમ્પિ વત્થું અનુજાનન્તો યં એવરૂપન્તિઆદિમાહ.

તત્થ કુક્કુચ્ચપદં વુત્તત્થમેવ. કુક્કુચ્ચાયનાકારો કુક્કુચ્ચાયના. કુક્કુચ્ચેન અયિતસ્સ ભાવો કુક્કુચ્ચાયિતત્તં. ચેતસો વિપ્પટિસારોતિ એત્થ કતાકતસ્સ સાવજ્જાનવજ્જસ્સ વા અભિમુખગમનં ‘વિપ્પટિસારો’ નામ. યસ્મા પન સો કતં વા પાપં અકતં ન કરોતિ, અકતં વા કલ્યાણં કતં ન કરોતિ, તસ્મા વિરૂપો કુચ્છિતો વા પટિસારોતિ ‘વિપ્પટિસારો’. સો પન ચેતસો, ન સત્તસ્સાતિ ઞાપનત્થં ‘ચેતસો’ વિપ્પટિસારોતિ વુત્તં. અયમસ્સ સભાવનિદ્દેસો. ઉપ્પજ્જમાનં પન કુક્કુચ્ચં આરગ્ગમિવ કંસપત્તં મનં વિલિખમાનમેવ ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા મનોવિલેખોતિ વુત્તં. અયમસ્સ કિચ્ચનિદ્દેસો. યં પન વિનયે ‘‘અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભગવતા પટિક્ખિત્તં અનુવસિત્વા અનુવસિત્વા આવસથપિણ્ડં પરિભુઞ્જિતુ’’ન્તિ કુક્કુચ્ચાયન્તો ન પટિગ્ગહેસીતિ (પાચિ. ૨૦૪) કુક્કુચ્ચં આગતં, ન તં નીવરણં. ન હિ અરહતો ‘દુટ્ઠુ મયા ઇદં કત’ન્તિ એવં અનુતાપો અત્થિ. નીવરણપતિરૂપકં પનેતં ‘કપ્પતિ ન કપ્પતી’તિ વીમંસનસઙ્ખાતં વિનયકુક્કુચ્ચં નામ.

૧૧૭૬. ‘‘કતમે ધમ્મા નીવરણા ચેવ નીવરણસમ્પયુત્તા ચા’’તિ પદસ્સ નિદ્દેસે યસ્મા થિનમિદ્ધં અઞ્ઞમઞ્ઞં ન વિજહતિ, તસ્મા થિનમિદ્ધનીવરણં અવિજ્જાનીવરણેન નીવરણઞ્ચેવ નીવરણસમ્પયુત્તઞ્ચાતિ અભિન્દિત્વા વુત્તં. યસ્મા પન ઉદ્ધચ્ચે સતિપિ કુક્કુચ્ચસ્સ અભાવા કુક્કુચ્ચેન વિનાપિ ઉદ્ધચ્ચં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા તં ભિન્દિત્વા વુત્તં. યઞ્ચ યેન સમ્પયોગં ન ગચ્છતિ, તં ન યોજિતન્તિ વેદિતબ્બં.

ઇમે પન નીવરણે કિલેસપટિપાટિયાપિ આહરિતું વટ્ટતિ મગ્ગપટિપાટિયાપિ. કિલેસપટિપાટિયા કામચ્છન્દબ્યાપાદા અનાગામિમગ્ગેન પહીયન્તિ, થિનમિદ્ધુદ્ધચ્ચાનિ અરહત્તમગ્ગેન, કુક્કુચ્ચવિચિકિચ્છા સોતાપત્તિમગ્ગેન, અવિજ્જા અરહત્તમગ્ગેન. મગ્ગપટિપાટિયા સોતાપત્તિમગ્ગેન કુક્કુચ્ચવિચિકિચ્છા પહીયન્તિ, અનાગામિમગ્ગેન કામચ્છન્દબ્યાપાદા, અરહત્તમગ્ગેન થિનમિદ્ધુદ્ધચ્ચાવિજ્જાતિ.

૧૧૮૨. પરામાસગોચ્છકે તે ધમ્મે ઠપેત્વાતિ પુચ્છાસભાગેન બહુવચનં કતં.

૧૨૧૯. ઉપાદાનનિદ્દેસે વત્થુસઙ્ખાતં કામં ઉપાદિયતીતિ કામુપાદાનં કામો ચ સો ઉપાદાનઞ્ચાતિપિ કામુપાદાનં. ઉપાદાનન્તિ દળ્હગ્ગહણં. દળ્હત્થો હિ એત્થ ઉપસદ્દો ઉપાયાસઉપકટ્ઠાદીસુ વિય. તથા દિટ્ઠિ ચ સા ઉપાદાનઞ્ચાતિ દિટ્ઠુપાદાનં. દિટ્ઠિં ઉપાદિયતીતિ દિટ્ઠુપાદાનં. ‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચા’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૩૧) હિ પુરિમદિટ્ઠિં ઉત્તરદિટ્ઠિ ઉપાદિયહિ. તથા સીલબ્બતં ઉપાદિયતીતિ સીલબ્બતુપાદાનં. સીલબ્બતઞ્ચ તં ઉપાદાનઞ્ચાતિપિ સીલબ્બતુપાદાનં. ગોસીલગોવતાદીનિ હિ ‘એવં સુદ્ધી’તિ અભિનિવેસતો સયમેવ ઉપાદાનાનિ. તથા, વદન્તિ એતેનાતિ ‘વાદો’; ઉપાદિયન્તિ એતેનાતિ ‘ઉપાદાનં’. કિં વદન્તિ, ઉપાદિયન્તિ વા? અત્તાનં. અત્તનો વાદુપાદાનં અત્તવાદુપાદાનં; ‘અત્તવાદમત્તમેવ વા અત્તા’તિ ઉપાદિયન્તિ એતેનાતિ અત્તવાદુપાદાનં.

૧૨૨૦. યો કામેસુ કામચ્છન્દોતિ એત્થાપિ વત્થુકામાવ અનવસેસતો કામાતિ અધિપ્પેતા. તસ્મા વત્થુકામેસુ કામચ્છન્દો ઇધ કામુપાદાનન્તિ અનાગામિનોપિ તં સિદ્ધં હોતિ. પઞ્ચકામગુણવત્થુકો પનસ્સ કામરાગોવ નત્થીતિ.

૧૨૨૧. દિટ્ઠુપાદાનનિદ્દેસે નત્થિ દિન્નન્તિ. દિન્નં નામ અત્થિ, સક્કા કસ્સચિ કિઞ્ચિ દાતુન્તિ જાનાતિ; દિન્નસ્સ પન ફલં વિપાકો નત્થીતિ ગણ્હાતિ. નત્થિ યિટ્ઠન્તિ. યિટ્ઠં વુચ્ચતિ મહાયાગો. તં યજિતું સક્કાતિ જાનાતિ; યિટ્ઠસ્સ પન ફલં વિપાકો નત્થીતિ ગણ્હાતિ. નત્થિ હુતન્તિ આહુનપાહુનમઙ્ગલકિરિયા. તં કાતું સક્કાતિ જાનાતિ; તસ્સ પન ફલં વિપાકો નત્થીતિ ગણ્હાતિ. નત્થિ, સુકતદુક્કટાનન્તિ એત્થ દસ કુસલકમ્મપથા સુકતકમ્માનિ નામ. દસ અકુસલકમ્મપથા દુક્કટકમ્માનિ નામ. તેસં અત્થિભાવં જાનાતિ ફલં વિપાકો પન નત્થીતિ ગણ્હાતિ. નત્થિ અયં લોકોતિ પરલોકે ઠિતો ઇમં લોકં નત્થીતિ ગણ્હાતિ. નત્થિ પરલોકોતિ ઇધ લોકે ઠિતો પરલોકં નત્થીતિ ગણ્હાતિ. નત્થિ માતા નત્થિ પિતાતિ માતાપિતૂનં અત્થિભાવં જાનાતિ, તેસુ કતપચ્ચયેન કોચિ ફલં વિપાકો નત્થીતિ ગણ્હાતિ. નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકાતિ ચવનકઉપપજ્જનકા સત્તા નત્થીતિ ગણ્હાતિ. સમ્મગ્ગતા સમ્મા પટિપન્નાતિ અનુલોમપટિપદં પટિપન્ના ધમ્મિકસમણબ્રાહ્મણા લોકસ્મિં નત્થીતિ ગણ્હાતિ. યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તીતિ ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં અત્તનાવ અભિવિસિટ્ઠેન ઞાણેન ઞત્વા પવેદનસમત્થો સબ્બઞ્ઞૂ બુદ્ધો નામ નત્થીતિ ગણ્હાતિ.

ઇમાનિ પન ઉપાદાનાનિ કિલેસપટિપાટિયાપિ આહરિતું વટ્ટતિ મગ્ગપટિપાટિયાપિ. કિલેસપટિપાટિયા કામુપાદાનં ચતૂહિ મગ્ગેહિ પહીયતિ, સેસાનિ તીણિ સોતાપત્તિમગ્ગેન. મગ્ગપટિપાટિયા સોતાપત્તિમગ્ગેન દિટ્ઠુપાદાનાદીનિ પહીયન્તિ, ચતૂહિ મગ્ગેહિ કામુપાદાનન્તિ.

૧૨૩૫. કિલેસગોચ્છકે કિલેસા એવ કિલેસવત્થૂનિ. વસન્તિ વા એત્થ અખીણાસવા સત્તા લોભાદીસુ પતિટ્ઠિતત્તાતિ ‘વત્થૂનિ’. કિલેસા ચ તે તપ્પતિટ્ઠાનં સત્તાનં વત્થૂનિ ચાતિ ‘કિલેસવત્થૂનિ’. યસ્મા ચેત્થ અનન્તરપચ્ચયાદિભાવેન ઉપ્પજ્જમાના કિલેસાપિ વસન્તિ એવ નામ, તસ્મા કિલેસાનં વત્થૂનીતિપિ ‘કિલેસવત્થૂનિ’.

૧૨૩૬. તત્થ કતમો લોભો? યો રાગો સારાગોતિ અયં પન લોભો હેતુગોચ્છકે ગન્થગોચ્છકે ઇમસ્મિં કિલેસગોચ્છકેતિ તીસુ ઠાનેસુ અતિરેકપદસતેન નિદ્દિટ્ઠો. આસવસંયોજનઓઘયોગનીવરણઉપાદાનગોચ્છકેસુ અટ્ઠહિ અટ્ઠહિ પદેહિ નિદ્દિટ્ઠો. સ્વાયં અતિરેકપદસતેન નિદ્દિટ્ઠટ્ઠાનેપિ અટ્ઠહિ અટ્ઠહિ પદેહિ નિદ્દિટ્ઠટ્ઠાનેપિ નિપ્પદેસતોવ ગહિતોતિ વેદિતબ્બો. તેસુ હેતુગન્થનીવરણઉપાદાનકિલેસગોચ્છકેસુ ચતુમગ્ગવજ્ઝા તણ્હા એકેનેવ કોટ્ઠાસેન ઠિતા. આસવસંયોજનઓઘયોગેસુ ચતુમગ્ગવજ્ઝાપિ દ્વે કોટ્ઠાસા હુત્વા ઠિતા. કથં? આસવેસુ કામાસવો ભવાસવોતિ, સંયોજનેસુ કામરાગસંયોજનં ભવરાગસંયોજનન્તિ, ઓઘેસુ કામોઘો ભવોઘોતિ, યોગેસુ કામયોગો ભવયોગોતિ.

ઇમાનિ પન કિલેસવત્થૂનિ કિલેસપટિપાટિયાપિ આહરિતું વટ્ટતિ મગ્ગપટિપાટિયાપિ. કિલેસપટિપાટિયા લોભો ચતૂહિ મગ્ગેહિ પહીયતિ, દોસો અનાગામિમગ્ગેન, મોહમાના અરહત્તમગ્ગેન, દિટ્ઠિવિચિકિચ્છા સોતાપત્તિમગ્ગેન, થિનાદીનિ અરહત્તમગ્ગેન. મગ્ગપટિપાટિયા સોતાપત્તિમગ્ગેન દિટ્ઠિવિચિકિચ્છા પહીયન્તિ, અનાગામિમગ્ગેન દોસો, અરહત્તમગ્ગેન સેસા સત્તાતિ.

૧૨૮૭. કામાવચરનિદ્દેસે હેટ્ઠતોતિ હેટ્ઠાભાગેન. અવીચિનિરયન્તિ વા અગ્ગિજાલાનં વા સત્તાનં વા દુક્ખવેદનાય વીચિ, અન્તરં, છિદ્દં એત્થ નત્થીતિ અવીચિ. સુખસઙ્ખાતો અયો એત્થ નત્થીતિ નિરયો. નિરતિઅત્થેનપિ નિરસ્સાદત્થેનપિ નિરયો. પરિયન્તં કરિત્વાતિ તં અવીચિસઙ્ખાતં નિરયં અન્તં કત્વા. ઉપરિતોતિ ઉપરિભાગેન. પરનિમ્મિતવસવત્તિદેવેતિ પરનિમ્મિતેસુ કામેસુ વસં વત્તનતો એવંલદ્ધવોહારે દેવે. અન્તો કરિત્વાતિ અન્તો પક્ખિપિત્વા. યં એતસ્મિં અન્તરેતિ યે એતસ્મિં ઓકાસે. એત્થાવચરાતિ ઇમિના યસ્મા એતસ્મિં અન્તરે અઞ્ઞેપિ ચરન્તિ કદાચિ કત્થચિ સમ્ભવતો, તસ્મા તેસં અસઙ્ગણ્હનત્થં ‘અવચરા’તિ વુત્તં. તેન યે એતસ્મિં અન્તરે ઓગાળ્હા હુત્વા ચરન્તિ સબ્બત્થ સદા ચ સમ્ભવતો, અધોભાગે ચરન્તિ અવીચિનિરયસ્સ હેટ્ઠા ભૂતુપાદાયપવત્તિભાવેન, તેસં સઙ્ગહો કતો હોતિ. તે હિ અવગાળ્હાવ ચરન્તિ, અધોભાગેવ ચરન્તીતિ અવચરા. એત્થ પરિયાપન્નાતિ ઇમિના પન યસ્મા એતે એત્થાવચરા અઞ્ઞત્થાપિ અવચરન્તિ, ન પન તત્થ પરિયાપન્ના હોન્તિ, તસ્મા તેસં અઞ્ઞત્થાપિ અવચરન્તાનં પરિગ્ગહો કતો હોતિ. ઇદાનિ તે એત્થ પરિયાપન્નધમ્મે રાસિસુઞ્ઞતપચ્ચયભાવતો ચેવ સભાવતો ચ દસ્સેન્તો ખન્ધાતિઆદિમાહ.

૧૨૮૯. રૂપાવચરનિદ્દેસે બ્રહ્મલોકન્તિ પઠમજ્ઝાનભૂમિસઙ્ખાતં બ્રહ્મટ્ઠાનં. સેસમેત્થ કામાવચરનિદ્દેસે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. સમાપન્નસ્સ વાતિઆદીસુ પઠમપદેન કુસલજ્ઝાનં વુત્તં, દુતિયેન વિપાકજ્ઝાનં, વુત્તં તતિયેન કિરિયજ્ઝાનં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.