૧. ચિત્તુપ્પાદકણ્ડો

તિકમાતિકાપદવણ્ણના

ઇદાનિ

ઇતિ મે ભાસમાનસ્સ, અભિધમ્મકથં ઇમં;

અવિક્ખિત્તા નિસામેથ, દુલ્લભા હિ અયં કથાતિ.

એવં પટિઞ્ઞાતાય અભિધમ્મકથાય કથનોકાસો સમ્પત્તો. તત્થ યસ્મા અભિધમ્મો નામ ધમ્મસઙ્ગણીઆદીનિ સત્તપ્પકરણાનિ; ધમ્મસઙ્ગણીપિ ચિત્તુપ્પાદકણ્ડાદીનં વસેન ચત્તારિ કણ્ડાનિ; ચિત્તુપ્પાદકણ્ડમ્પિ માતિકાપદભાજનીયવસેન દુવિધં; તત્થ માતિકા આદિ; સાપિ તિકમાતિકા દુકમાતિકાતિ દુવિધા; તત્થ તિકમાતિકા આદિ; તિકમાતિકાયપિ કુસલત્તિકં કુસલત્તિકેપિ કુસલા ધમ્માતિ ઇદં પદં; તસ્મા –

ઇતો પટ્ઠાય ગમ્ભીરં, અભિધમ્મકથં ઇમં;

વુચ્ચમાનં નિસામેથ, એકગ્ગા સાધુ સાધવોતિ.

૧. ‘‘કુસલા ધમ્મા, અકુસલા ધમ્મા, અબ્યાકતા ધમ્મા’’તિ અયં તાવ આદિપદેન લદ્ધનામો કુસલત્તિકો નામ. ‘‘સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા ધમ્મા, દુક્ખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા ધમ્મા, અદુક્ખમસુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા ધમ્મા’’તિ અયં સબ્બપદેહિ લદ્ધનામો વેદનાત્તિકો નામ. એવં આદિપદવસેન વા સબ્બપદવસેન વા સબ્બેસમ્પિ તિકદુકાનં નામં વેદિતબ્બં. સબ્બેવ ચેતે પઞ્ચદસહિ પરિચ્છેદેહિ વવત્થિતા. તિકાનઞ્હિ એકો પરિચ્છેદો, દુકાનં ચતુદ્દસ. ‘‘હેતૂ ધમ્મા, નહેતૂ ધમ્મા’’તિઆદયો હિ છ દુકા ગન્થતો ચ અત્થતો ચ અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્બન્ધેન કણ્ણિકા વિય ઘટા વિય હુત્વા ઠિતત્તા ‘હેતુગોચ્છકો’તિ વુચ્ચતિ. તતો અપરે ‘‘સપ્પચ્ચયા ધમ્મા અપ્પચ્ચયા ધમ્મા’’તિઆદયો સત્ત દુકા, અઞ્ઞમઞ્ઞં અસમ્બન્ધા, કેવલં દુકસામઞ્ઞતો ઉચ્ચિનિત્વા ઉચ્ચિનિત્વા વિસું વિસું ગોચ્છકન્તરે ઠપિતત્તા અઞ્ઞેહિ ચ મહન્તરદુકેહિ ચૂળકત્તા ‘ચૂળન્તરદુકા’તિ વેદિતબ્બા. તતો પરં આસવદુકાદીનં છન્નં વસેન ‘આસવગોચ્છકો’; તથા સંયોજનદુકાદીનં વસેન ‘સંયોજનગોચ્છકો’; તથા ગન્થઓઘયોગનીવરણદુકાદીનં વસેન ‘ગન્થઓઘયોગનીવરણગોચ્છકા’; પરામાસદુકાદીનં પઞ્ચન્નં વસેન ‘પરામાસગોચ્છકો’તિ. સબ્બેપિ સત્ત ગોચ્છકા વેદિતબ્બા. તતો પરં ‘‘સારમ્મણા ધમ્મા’’તિઆદયો ચતુદ્દસ દુકા ‘મહન્તરદુકા’ નામ. તતો ઉપાદાનદુકાદયો છ દુકા ‘ઉપાદાનગોચ્છકો’ નામ. તતો કિલેસદુકાદયો અટ્ઠ દુકા ‘કિલેસગોચ્છકો’ નામ. તતો પરં દસ્સનેનપહાતબ્બદુકાદયો અટ્ઠારસ દુકા અભિધમ્મમાતિકાય પરિયોસાને ઠપિતત્તા ‘પિટ્ઠિદુકા’ નામ. ‘‘વિજ્જાભાગિનો ધમ્મા અવિજ્જાભાગિનો ધમ્મા’’તિઆદયો પન દ્વાચત્તાલીસ દુકા ‘સુત્તન્તિકદુકા’ નામ. એવં સબ્બેપેતે પઞ્ચદસહિ પરિચ્છેદેહિ વવત્થિતાતિ વેદિતબ્બા.

એવં વવત્થિતા પનેતે સપ્પદેસનિપ્પદેસવસેન દ્વે કોટ્ઠાસા હોન્તિ. તેસુ હિ નવ તિકા એકસત્તતિ ચ દુકા સપ્પદેસાનં રૂપારૂપધમ્માનં પરિગ્ગહિતત્તા સપ્પદેસા નામ. અવસેસા તેરસ તિકા એકસત્તતિ ચ દુકા નિપ્પદેસા નામ. તત્થ તિકેસુ તાવ વેદનાત્તિકો વિતક્કત્તિકો પીતિત્તિકો ઉપ્પન્નત્તિકો અતીતત્તિકો ચત્તારો આરમ્મણત્તિકાતિ ઇમે નવ તિકા સપ્પદેસા નામ. દુકેસુ હેતુગોચ્છકાદીનં ઉપાદાનગોચ્છકપરિયોસાનાનં નવન્નં ગોચ્છકાનં પરિયોસાને તયો તયો દુકા, કિલેસગોચ્છકપરિયોસાને ચત્તારો દુકા, ‘‘ચિત્તસમ્પયુત્તા ધમ્મા, ચિત્તવિપ્પયુત્તા ધમ્મા’’‘‘ચિત્તસંસટ્ઠા ધમ્મા, ચિત્તવિસંસટ્ઠા ધમ્મા’’તિ દ્વે મહન્તરદુકા, સુત્તન્તિકદુકેસુ અધિવચનદુકં નિરુત્તિદુકં પઞ્ઞત્તિદુકં નામરૂપદુકન્તિ ઇમે ચત્તારો દુકે ઠપેત્વા અવસેસા અટ્ઠતિંસ દુકા ચાતિ એતે સપ્પદેસા નામ. વુત્તાવસેસા તિકદુકા સબ્બેપિ નિપ્પદેસાતિ વેદિતબ્બા.

ઇદાનિ કુસલા ધમ્માતિઆદીનં માતિકાપદાનં અયમનુપુબ્બપદવણ્ણના – ‘કુસલ’-સદ્દો તાવ આરોગ્યઅનવજ્જછેકસુખવિપાકેસુ દિસ્સતિ. અયઞ્હિ ‘‘કચ્ચિ નુ ભોતો કુસલં, કચ્ચિ ભોતો અનામય’’ન્તિઆદીસુ (જા. ૧.૧૫.૧૪૬; ૨.૨૦.૧૨૯) આરોગ્યે દિસ્સતિ. ‘‘કતમો પન, ભન્તે, કાયસમાચારો કુસલો? યો ખો, મહારાજ, કાયસમાચારો અનવજ્જો’’તિ (મ. નિ. ૨.૩૬૧) ચ, ‘‘અપરં પન, ભન્તે, એતદાનુત્તરિયં યથા ભગવા ધમ્મં દેસેતિ કુસલેસુ ધમ્મેસૂ’’તિ (દી. નિ. ૩.૧૪૫) ચ એવમાદીસુ અનવજ્જે. ‘‘કુસલો ત્વં રથસ્સ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં’’ (મ. નિ. ૨.૮૭), ‘‘કુસલા નચ્ચગીતસ્સ સિક્ખિતા ચાતુરિત્થિયો’’તિઆદીસુ (જા. ૨.૨૨.૯૪) છેકે. ‘‘કુસલાનં, ભિક્ખવે, ધમ્માનં સમાદાનહેતુ’’ (દી. નિ. ૩.૮૦), ‘‘કુસલસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તા ઉપચિતત્તા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૪૩૧) સુખવિપાકે. સ્વાયમિધ આરોગ્યેપિ અનવજ્જેપિ સુખવિપાકેપિ વત્તતિ.

ધમ્મસદ્દો પનાયં પરિયત્તિહેતુગુણનિસ્સત્તનિજ્જીવતાદીસુ દિસ્સતિ. અયઞ્હિ ‘‘ધમ્મં પરિયાપુણાતિ સુત્તં ગેય્ય’’ન્તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૧૦૨) પરિયત્તિયં દિસ્સતિ. ‘‘હેતુમ્હિ ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા’’તિઆદીસુ (વિભ. ૭૨૦) હેતુમ્હિ.

‘‘ન હિ ધમ્મો અધમ્મો ચ, ઉભો સમવિપાકિનો;

અધમ્મો નિરયં નેતિ, ધમ્મો પાપેતિ સુગ્ગતિ’’ન્તિ. (થેરગા. ૩૦૪; જા. ૧.૧૫.૩૮૬) –

આદીસુ ગુણે. ‘‘તસ્મિં ખો પન સમયે ધમ્મા હોન્તિ’’ (ધ. સ. ૧૨૧), ‘‘ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૭૩) નિસ્સત્તનિજ્જીવતાયં. સ્વાયમિધાપિ નિસ્સત્તનિજ્જીવતાયમેવ વટ્ટતિ.

વચનત્થો પનેત્થ – કુચ્છિતે પાપકે ધમ્મે સલયન્તિ ચલયન્તિ કમ્પેન્તિ વિદ્ધંસેન્તીતિ કુસલા. કુચ્છિતેન વા આકારેન સયન્તીતિ કુસા. તે અકુસલસઙ્ખાતે કુસે લુનન્તિ છિન્દન્તીતિ કુસલા. કુચ્છિતાનં વા સાનતો તનુકરણતો ઓસાનકરણતો ઞાણં કુસં નામ. તેન કુસેન લાતબ્બાતિ કુસલા; ગહેતબ્બા પવત્તેતબ્બાતિ અત્થો. યથા વા કુસા ઉભયભાગગતં હત્થપ્પદેસં લુનન્તિ, એવમિમેપિ ઉપ્પન્નાનુપ્પન્નભાવેન ઉભયભાગગતં કિલેસપક્ખં લુનન્તિ. તસ્મા કુસા વિય લુનન્તીતિપિ કુસલા. અત્તનો પન સભાવં ધારેન્તીતિ ધમ્મા. ધારિયન્તિ વા પચ્ચયેહિ, ધારીયન્તિ વા યથાસભાવતોતિ ધમ્મા. ન કુસલા અકુસલા. મિત્તપટિપક્ખા અમિત્તા વિય, લોભાદિપટિપક્ખા અલોભાદયો વિય ચ, કુસલપટિપક્ખાતિ અત્થો. ન બ્યાકતાતિ અબ્યાકતા, કુસલાકુસલભાવેન અકથિતાતિ અત્થો. તેસુ પન અનવજ્જસુખવિપાકલક્ખણા કુસલા, સાવજ્જદુક્ખવિપાકલક્ખણા અકુસલા, અવિપાકલક્ખણા અબ્યાકતા.

કિં પનેતાનિ ‘કુસલા’તિ વા ‘ધમ્મા’તિ વાતિઆદીનિ એકત્થાનિ ઉદાહુ નાનત્થાનીતિ? કિઞ્ચેત્થ? યદિ તાવ એકત્થાનિ ‘કુસલા ધમ્મા’તિ ઇદં ‘કુસલાકુસલા’તિવુત્તસદિસં હોતિ. અથ નાનત્થાનિ તિકદુકાનં છક્કચતુક્કભાવો આપજ્જતિ પદાનઞ્ચ અસમ્બન્ધો.

યથા હિ ‘કુસલા’ ‘રૂપં’‘ચક્ખુમા’તિ વુત્તે અત્થવસેન અઞ્ઞમઞ્ઞં અનોલોકેન્તાનં પદાનં ન કોચિ સમ્બન્ધો, એવમિધાપિ પદાનં અસમ્બન્ધો આપજ્જતિ. પુબ્બાપરસમ્બન્ધરહિતાનિ ચ પદાનિ નિપ્પયોજનાનિ નામ હોન્તિ. યાપિ ચેસા પરતો ‘કતમે ધમ્મા કુસલા’તિ પુચ્છા, તાયપિ સદ્ધિં વિરોધો આપજ્જતિ. નેવ હિ ધમ્મા કુસલા; અથ ચ પનિદં વુચ્ચતિ – કતમે ધમ્મા ‘કુસલા’તિ. અપરો નયો – યદિ એતાનિ એકત્થાનિ, તિણ્ણં ‘ધમ્માનં’ એકત્તા કુસલાદીનમ્પિ એકત્તં આપજ્જતિ. કુસલાદિપરાનઞ્હિ તિણ્ણમ્પિ ‘ધમ્માનં’ ધમ્મભાવેન એકત્તં. તસ્મા ધમ્મત્તયેન સદ્ધિં અત્થતો નિન્નાનત્થાનં કુસલાદીનમ્પિ એકત્તં આપજ્જતિ. ‘યદેવ કુસલં, તં અકુસલં, તં અબ્યાકત’ન્તિ. ‘અથાપિ તિણ્ણં ધમ્માનં એકત્તં ન સમ્પટિચ્છથ, અઞ્ઞોવ કુસલપરો ધમ્મો, અઞ્ઞો અકુસલપરો ધમ્મો, અઞ્ઞો અબ્યાકતપરો ધમ્મોતિ વદથ, એવં સન્તે ધમ્મો નામ ભાવો, ભાવતો ચ અઞ્ઞો અભાવોતિ કુસલપરા ભાવસઙ્ખાતા ધમ્મા અઞ્ઞો અકુસલપરો ધમ્મો અભાવો સિયા, તથા અબ્યાકતપરો. તેહિ ચ અઞ્ઞો કુસલપરોપિ. એવં અભાવત્તં આપન્નેહિ ધમ્મેહિ અનઞ્ઞે કુસલાદયોપિ અભાવાયેવ સિયુ’ન્તિ.

સબ્બમેતં અકારણં. કસ્મા? યથાનુમતિવોહારસિદ્ધિતોતિ. વોહારો હિ યથા યથા અત્થેસુ અનુમતો સમ્પટિચ્છિતો તથા તથેવ સિદ્ધો. ન ચાયં ‘‘કુસલા ધમ્મા’’તિઆદીસુ કુસલપુબ્બો ધમ્માભિલાપો ધમ્મપરો ચ કુસલાભિલાપો, યથા ‘કુસલા કુસલા’તિ એવં, અત્તનો અત્થવિસેસાભાવેન પણ્ડિતેહિ સમ્પટિચ્છિતો; ન ચ ‘કુસલા’ ‘રૂપં’ચક્ખુમાસદ્દા વિય અઞ્ઞમઞ્ઞં અનોલોકિતત્થભાવેન. ‘કુસલ’-સદ્દો પનેત્થ અનવજ્જસુખવિપાકસઙ્ખાતસ્સ અત્થસ્સ જોતકભાવેન સમ્પટિચ્છિતો, ‘અકુસલ’-સદ્દો સાવજ્જદુક્ખવિપાકત્થજોતકત્તેન, ‘અબ્યાકત’-સદ્દો અવિપાકત્થજોતકત્તેન, ‘ધમ્મ’-સદ્દો સભાવધારણાદિઅત્થજોતકત્તેન. સો એતેસં અઞ્ઞતરાનન્તરે વુચ્ચમાનો અત્તનો અત્થસામઞ્ઞં દીપેતિ. સબ્બેવ હિ એતે સભાવધારણાદિના લક્ખણેન ધમ્મા. કુસલાદિસદ્દા ચાપિ ધમ્મસદ્દસ્સ પુરતો વુચ્ચમાના અત્તનો અત્તનો અત્થવિસેસં તસ્સ દીપેન્તિ. ધમ્મો હિ કુસલો વા હોતિ અકુસલો વા અબ્યાકતો વા. એવમેતે વિસું વિસું વુચ્ચમાના અત્તનો અત્તનો અત્થમત્તદીપકત્તેન સમ્પટિચ્છિતા. ધમ્મસદ્દેન સહ વુચ્ચમાના અત્તનો અત્તનો અત્થસામઞ્ઞં અત્થવિસેસં વા દીપકત્તેન લોકે પણ્ડિતેહિ સમ્પટિચ્છિતા. તસ્મા યદેતમેત્થ એકત્થનાનાત્થતં વિકપ્પેત્વા દોસારોપનકારણં વુત્તં સબ્બમેતં અકારણં. અયં તાવ કુસલત્તિકસ્સ અનુપુબ્બપદવણ્ણના. ઇમિનાવ નયેન સેસતિકદુકાનમ્પિ નયો વેદિતબ્બો. ઇતો પરં પન વિસેસમત્તમેવ વક્ખામ.

૨. સુખાય વેદનાયાતિઆદીસુ ‘સુખ’-સદ્દો તાવ સુખવેદનાસુખમૂલસુખારમ્મણસુખહેતુસુખપચ્ચયટ્ઠાનઅબ્યાબજ્ઝનિબ્બાનાદીસુ દિસ્સતિ. અયઞ્હિ ‘‘સુખસ્સ ચ પહાના’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૩૨) સુખવેદનાયં દિસ્સતિ. ‘‘સુખો બુદ્ધાનં ઉપ્પાદો’’ (ધ. પ. ૧૯૪), ‘‘સુખા વિરાગતા લોકે’’તિઆદીસુ (ઉદા. ૧૧; મહાવ. ૫) સુખમૂલે ‘‘યસ્મા ચ ખો, મહાલિ, રૂપં સુખં સુખાનુપતિતં સુખાવક્કન્ત’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૩.૬૦) સુખારમ્મણે. ‘‘સુખસ્સેતં, ભિક્ખવે, અધિવચનં યદિદં પુઞ્ઞાની’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૭.૬૨) સુખહેતુમ્હિ. ‘‘યાવઞ્ચિદં, ભિક્ખવે, ન સુકરં અક્ખાનેન પાપુણિતું યાવ સુખા સગ્ગા’’ (મ. નિ. ૩.૨૫૫), ‘‘ન તે સુખં પજાનન્તિ યે ન પસ્સન્તિ નન્દન’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૧૧) સુખપચ્ચયટ્ઠાને. ‘‘દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારા એતે ધમ્મા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૮૨) અબ્યાબજ્ઝે. ‘‘નિબ્બાનં પરમં સુખ’’ન્તિઆદિસુ (ધ. પ. ૨૦૩-૨૦૪) નિબ્બાને. ઇધ પનાયં સુખવેદનાયમેવ દટ્ઠબ્બો. ‘વેદના’-સદ્દો ‘‘વિદિતા વેદના ઉપ્પજ્જન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૦૮) વેદયિતસ્મિંયેવ વત્તતિ.

‘દુક્ખ’-સદ્દો દુક્ખવેદનાદુક્ખવત્થુદુક્ખારમ્મણદુક્ખપચ્ચયદુક્ખપચ્ચયટ્ઠાનાદીસુ દિસ્સતિ. અયઞ્હિ ‘‘દુક્ખસ્સ ચ પહાના’’તિઆદીસુ દુક્ખવેદનાયં દિસ્સતિ. ‘‘જાતિપિ દુક્ખા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૮૭; વિભ. ૧૯૦) દુક્ખવત્થુસ્મિં. ‘‘યસ્મા ચ ખો, મહાલિ, રૂપં દુક્ખં દુક્ખાનુપતિતં દુક્ખાવક્કન્ત’’ન્તિઆદીસુ દુક્ખારમ્મણે. ‘‘દુક્ખો પાપસ્સ ઉચ્ચયો’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧૧૭) દુક્ખપચ્ચયે. ‘‘યાવઞ્ચિદં, ભિક્ખવે, ન સુકરં અક્ખાનેન પાપુણિતું યાવ દુક્ખા નિરયા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૫૦) દુક્ખપચ્ચયટ્ઠાને. ઇધ પનાયં દુક્ખવેદનાયમેવ દટ્ઠબ્બો.

વચનત્થો પનેત્થ – સુખયતીતિ સુખા. દુક્ખયતીતિ દુક્ખા. ન દુક્ખા ન સુખાતિ અદુક્ખમસુખા. ‘મ-કારો પદસન્ધિવસેન વુત્તો. સબ્બાપિ આરમ્મણરસં વેદયન્તિ અનુભવન્તીતિ વેદના. તાસુ ઇટ્ઠાનુભવનલક્ખણા સુખા, અનિટ્ઠાનુભવનલક્ખણા દુક્ખા, ઉભયવિપરીતાનુભવનલક્ખણા અદુક્ખમસુખા. યોપનાયં તીસુપિ પદેસુ ‘સમ્પયુત્ત’-સદ્દો, તસ્સત્થો – સમં પકારેહિ યુત્તાતિ સમ્પયુત્તા. કતરેહિ પકારેહીતિ? એકુપ્પાદતાદીહિ. ‘‘નત્થિ કેચિ ધમ્મા કેહિચિ ધમ્મેહિ સમ્પયુત્તાતિ? આમન્તા’’તિ હિ ઇમસ્સ પઞ્હસ્સ પટિક્ખેપે ‘‘નનુ અત્થિ કેચિ ધમ્મા કેહિચિ ધમ્મેહિ સહગતા સહજાતા સંસટ્ઠા એકુપ્પાદા એકનિરોધા એકવત્થુકા એકારમ્મણા’’તિ (કથા. ૪૭૩) એવં એકુપ્પાદતાદીનં વસેન સમ્પયોગત્થો વુત્તો. ઇતિ ઇમેહિ એકુપ્પાદતાદીહિ સમં પકારેહિ યુત્તાતિ સમ્પયુત્તા.

૩. વિપાકત્તિકે અઞ્ઞમઞ્ઞવિસિટ્ઠાનં કુસલાકુસલાનં પાકાતિ વિપાકા. વિપક્કભાવમાપન્નાનં અરૂપધમ્માનમેતં અધિવચનં. વિપાકધમ્મધમ્માતિ વિપાકસભાવધમ્મા. યથા જાતિજરાસભાવા જાતિજરાપકતિકા સત્તા જાતિધમ્મા જરાધમ્માતિ વુચ્ચન્તિ એવં વિપાકજનકટ્ઠેન વિપાકસભાવા વિપાકપકતિકા ધમ્માતિ અત્થો. તતિયપદં ઉભયસભાવપટિક્ખેપવસેન વુત્તં.

૪. ઉપાદિન્નુપાદાનિયત્તિકે આરમ્મણકરણવસેન તણ્હાદિટ્ઠીહિ ઉપેતેન કમ્મુના આદિન્ના, ફલભાવેન ગહિતાતિ ઉપાદિન્ના. આરમ્મણભાવં ઉપગન્ત્વા ઉપાદાનસમ્બન્ધેન ઉપાદાનાનં હિતાતિ ઉપાદાનિયા. ઉપાદાનસ્સ આરમ્મણપચ્ચયભૂતાનમેતં અધિવચનં. ઉપાદિણ્ણા ચ તે ઉપાદાનિયા ચાતિ ઉપાદિણ્ણુપાદાનિયા; સાસવકમ્મનિબ્બત્તાનં રૂપારૂપધમ્માનમેતં અધિવચનં. ઇતિ ઇમિના નયેન સેસપદદ્વયેપિ પટિસેધસહિતો અત્થો વેદિતબ્બો.

૫. સંકિલિટ્ઠસંકિલેસિકત્તિકે સંકિલેસેતીતિ સંકિલેસો, વિબાધતિ, ઉપતાપેતિ ચાતિ અત્થો. સંકિલેસેન સમન્નાગતાતિ સંકિલિટ્ઠા. અત્તાનં આરમ્મણં કત્વા પવત્તનેન સંકિલેસં અરહન્તિ, સંકિલેસે વા નિયુત્તા, તસ્સ આરમ્મણભાવાનતિક્કમનતોતિ સંકિલેસિકા. સંકિલેસસ્સ આરમ્મણપચ્ચયભૂતાનમેતં અધિવચનં. સંકિલિટ્ઠા ચ તે સંકિલેસિકા ચાતિ સંકિલિટ્ઠસંકિલેસિકા. સેસપદદ્વયમ્પિ પુરિમત્તિકે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૬. વિતક્કત્તિકે સમ્પયોગવસેન વત્તમાનેન સહ વિતક્કેન સવિતક્કા. સહ વિચારેન સવિચારા. સવિતક્કા ચ તે સવિચારા ચાતિ સવિતક્કસવિચારા. ઉભયરહિતા અવિતક્કઅવિચારા. વિતક્કવિચારેસુ વિચારોવ મત્તા, પમાણં, એતેસન્તિ વિચારમત્તા. વિચારતો ઉત્તરિ વિતક્કેન સદ્ધિં સમ્પયોગં ન ગચ્છન્તીતિ અત્થો. અવિતક્કા ચ તે વિચારમત્તા ચાતિ અવિતક્કવિચારમત્તા.

૭. પીતિત્તિકે પીતિયા સહ એકુપ્પાદાદિભાવં ગતાતિ પીતિસહગતા, પીતિસમ્પયુત્તાતિ અત્થો. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. ઉપેક્ખાતિ ચેત્થ અદુક્ખમસુખા વેદના વુત્તા. સા હિ સુખદુક્ખાકારપ્પવત્તિં ઉપેક્ખતિ, મજ્ઝત્તાકારસણ્ઠિતત્તા તેનાકારેન પવત્તતીતિ ઉપેક્ખા. ઇતિ વેદનાત્તિકતો પદદ્વયમેવ ગહેત્વા નિપ્પીતિકસ્સ સુખસ્સ સપ્પીતિકસુખતો વિસેસદસ્સનવસેન અયં તિકો વુત્તો.

૮. દસ્સનત્તિકે દસ્સનેનાતિ સોતાપત્તિમગ્ગેન. સો હિ પઠમં નિબ્બાનં દસ્સનતો દસ્સનન્તિ વુત્તો. ગોત્રભુ પન કિઞ્ચાપિ પઠમતરં પસ્સતિ, યથા પન રઞ્ઞો સન્તિકં કેનચિદેવ કરણીયેન આગતો પુરિસો દૂરતોવ રથિકાય ચરન્તં હત્થિક્ખન્ધગતં રાજાનં દિસ્વાપિ ‘દિટ્ઠો તે રાજા’તિ પુટ્ઠો દિસ્વાપિ કત્તબ્બકિચ્ચસ્સ અકતત્તા ‘ન પસ્સામી’તિ આહ. એવમેવ નિબ્બાનં દિસ્વાપિ કત્તબ્બસ્સ કિલેસપ્પહાનસ્સાભાવા ન દસ્સનન્તિ વુચ્ચતિ. તઞ્હિ ઞાણં મગ્ગસ્સ આવજ્જનટ્ઠાને તિટ્ઠતિ. ભાવનાયાતિ સેસમગ્ગત્તયેન. સેસમગ્ગત્તયઞ્હિ પઠમમગ્ગેન દિટ્ઠસ્મિંયેવ ધમ્મે ભાવનાવસેન ઉપ્પજ્જતિ, અદિટ્ઠપુબ્બં કિઞ્ચિ ન પસ્સતિ, તસ્મા ભાવનાતિ વુચ્ચતિ. તતિયપદં ઉભયપટિક્ખેપવસેન વુત્તં.

૯. તદનન્તરત્તિકે દસ્સનેન પહાતબ્બો હેતુ એતેસન્તિ દસ્સનેન પહાતબ્બહેતુકા. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. તતિયપદે નેવ દસ્સનેન ન ભાવનાય પહાતબ્બો હેતુ એતેસન્તિ એવમત્થં અગ્ગહેત્વા નેવ દસ્સનેન ન ભાવનાય પહાતબ્બો હેતુ એતેસં અત્થીતિ એવમત્થો ગહેતબ્બો. ઇતરથા હિ અહેતુકાનં અગ્ગહણં ભવેય્ય; હેતુયેવ હિ તેસં નત્થિ યો દસ્સનભાવનાહિ પહાતબ્બો સિયા. સહેતુકેસુપિ હેતુવજ્જાનં પહાનં આપજ્જતિ, ન હેતૂનં; હેતુયેવ હિ એતેસં ‘નેવ દસ્સનેન ન ભાવનાય પહાતબ્બો’તિ વુત્તો, ન તે ધમ્મા. ઉભયમ્પિ ચેતં અનધિપ્પેતં. તસ્મા નેવ દસ્સનેન ન ભાવનાય પહાતબ્બો હેતુ એતેસં અત્થીતિ નેવદસ્સનેન નભાવનાય પહાતબ્બહેતુકાતિ અયમત્થો ગહેતબ્બો.

૧૦. આચયગામિત્તિકે કમ્મકિલેસેહિ આચિયતીતિ આચયો. પટિસન્ધિચુતિગતિપ્પવત્તાનં એતં નામં. તસ્સ કારણં હુત્વા નિપ્ફાદનકભાવેન તં આચયં ગચ્છન્તિ, યસ્સ વા પવત્તન્તિ તં પુગ્ગલં યથાવુત્તમેવ આચયં ગમેન્તીતિપિ આચયગામિનો; સાસવકુસલાકુસલાનં એતં અધિવચનં. તતો એવ આચયસઙ્ખાતા ચયા અપેતત્તા, નિબ્બાનં અપેતં ચયાતિ અપચયો. તં આરમ્મણં કત્વા પવત્તનતો અપચયં ગચ્છન્તીતિ અપચયગામિનો; અરિયમગ્ગાનમેતં અધિવચનં. અપિચ પાકારં ઇટ્ઠકવડ્ઢકી વિય પવત્તં આચિનન્તા ગચ્છન્તીતિ આચયગામિનો. તેન ચિતં ચિતં ઇટ્ઠકં વિદ્ધંસયમાનો પુરિસો વિય તદેવ પવત્તં અપચિનન્તા ગચ્છન્તીતિ અપચયગામિનો. તતિયપદં ઉભયપટિક્ખેપેન વુત્તં.

૧૧. સેક્ખત્તિકે તીસુ સિક્ખાસુ જાતાતિ સેક્ખા. સત્તન્નં સેક્ખાનં એતેતિપિ સેક્ખા. અપરિયોસિતસિક્ખત્તા સયમેવ સિક્ખન્તીતિપિ સેક્ખા. ઉપરિ સિક્ખિતબ્બાભાવતો ન સેક્ખાતિ અસેક્ખા. વુડ્ઢિપ્પત્તા વા સેક્ખાતિપિ અસેક્ખા. અરહત્તફલધમ્માનં એતં અધિવચનં. તતિયપદં ઉભયપટિક્ખેપેન વુત્તં.

૧૨. પરિત્તત્તિકે સમન્તતો ખણ્ડિતત્તા અપ્પમત્તકં પરિત્તન્તિ વુચ્ચતિ; ‘પરિત્તં ગોમયપિણ્ડ’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૩.૯૬) વિય. ઇમેપિ અપ્પાનુભાવતાય પરિત્તા વિયાતિ પરિત્તા; કામાવચરધમ્માનમેતં અધિવચનં. કિલેસવિક્ખમ્ભનસમત્થતાય વિપુલફલતાય દીઘસન્તાનતાય ચ મહન્તભાવં ગતા, મહન્તેહિ વા ઉળારચ્છન્દવીરિયચિત્તપઞ્ઞેહિ ગતા પટિપન્નાતિપિ મહગ્ગતા. પમાણકરા ધમ્મા રાગાદયો પમાણં નામ. આરમ્મણતો વા સમ્પયોગતો વા નત્થિ એતેસં પમાણં, પમાણસ્સ ચ પટિપક્ખાતિ અપ્પમાણા.

૧૩. પરિત્તારમ્મણત્તિકે પરિત્તં આરમ્મણં એતેસન્તિ પરિત્તારમ્મણા. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો.

૧૪. હીનત્તિકે હીનાતિ લામકા અકુસલા ધમ્મા. હીનપ્પણીતાનં મજ્ઝે ભવાતિ મજ્ઝિમા. અવસેસા તેભૂમકા ધમ્મા ઉત્તમટ્ઠેન અતપ્પકટ્ઠેન ચ પણીતા; લોકુત્તરા ધમ્મા.

૧૫. મિચ્છત્તત્તિકે ‘હિતસુખાવહા મે ભવિસ્સન્તી’તિ એવં આસીસિતાપિ તથા અભાવતો, ‘અસુભાદીસુયેવ સુભ’ન્તિઆદિ વિપરીતપ્પવત્તિતો ચ મિચ્છાસભાવાતિ મિચ્છત્તા; વિપાકદાને સતિ ખન્ધભેદાનન્તરમેવ વિપાકદાનતો નિયતા; મિચ્છત્તા ચ તે નિયતા ચાતિ મિચ્છત્તનિયતા. વુત્તવિપરીતેન અત્થેન સમ્માસભાવાતિ સમ્મત્તા; સમ્મત્તા ચ તે નિયતા ચ અનન્તરમેવ ફલદાનેનાતિ સમ્મત્તનિયતા. ઉભયથાપિ ન નિયતાતિ અનિયતા.

૧૬. મગ્ગારમ્મણત્તિકે નિબ્બાનં મગ્ગતિ, ગવેસતિ, કિલેસે વા મારેન્તો ગચ્છતીતિ મગ્ગો. મગ્ગો આરમ્મણં એતેસન્તિ મગ્ગારમ્મણા. અટ્ઠઙ્ગિકોપિ મગ્ગો પચ્ચયટ્ઠેન એતેસં હેતૂતિ મગ્ગહેતુકા. મગ્ગસમ્પયુત્તા વા હેતૂ મગ્ગે વા હેતૂતિ મગ્ગહેતૂ. તે એતેસં હેતૂતિપિ મગ્ગહેતુકા. સમ્માદિટ્ઠિ સયં મગ્ગો ચેવ હેતુ ચ. ઇતિ મગ્ગો હેતુ એતેસન્તિપિ મગ્ગહેતુકા. અભિભવિત્વા પવત્તનટ્ઠેન મગ્ગો અધિપતિ એતેસન્તિ મગ્ગાધિપતિનો.

૧૭. ઉપ્પન્નત્તિકે ઉપ્પાદતો પટ્ઠાય યાવ ભઙ્ગા ઉદ્ધં પન્ના ગતા પવત્તાતિ ઉપ્પન્ના. ન ઉપ્પન્નાતિ અનુપ્પન્ના. પરિનિટ્ઠિતકારણેકદેસત્તા અવસ્સં ઉપ્પજ્જિસ્સન્તીતિ ઉપ્પાદિનો.

૧૮. અતીતત્તિકે અત્તનો સભાવં ઉપ્પાદાદિક્ખણં વા પત્વા અતિક્કન્તાતિ અતીતા. તદુભયમ્પિ ન આગતાતિ અનાગતા. તં તં કારણં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નાતિ પચ્ચુપ્પન્ના.

૧૯. અનન્તરત્તિકે અતીતં આરમ્મણં એતેસન્તિ અતીતારમ્મણા. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો.

૨૦. અજ્ઝત્તત્તિકે ‘એવં પવત્તમાના મયં અત્તા’તિ ગહણં, ‘ગમિસ્સામા’તિ ઇમિના વિય અધિપ્પાયેન અત્તાનં અધિકારં કત્વા પવત્તાતિ અજ્ઝત્તા. ‘અજ્ઝત્ત’-સદ્દો પનાયં ગોચરજ્ઝત્તે નિયકજ્ઝત્તે અજ્ઝત્તજ્ઝત્તે વિસયજ્ઝત્તેતિ ચતૂસુ અત્થેસુ દિસ્સતિ. ‘‘તેનાનન્દ, ભિક્ખુના તસ્મિંયેવ પુરિમસ્મિં સમાધિનિમિત્તે અજ્ઝત્તમેવ ચિત્તં સણ્ઠપેતબ્બં’’ (મ. નિ. ૩.૧૮૮), ‘‘અજ્ઝત્તરતો સમાહિતો’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૩૬૨) હિ અયં ગોચરજ્ઝત્તે દિસ્સતિ. ‘‘અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં’’ (દી. નિ. ૧.૨૨૮; ધ. સ. ૧૬૧), ‘‘અજ્ઝત્તં વા ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૭૩) નિયકજ્ઝત્તે. ‘‘છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાની’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૩૦૪) અજ્ઝત્તજ્ઝત્તે. ‘‘અયં ખો પનાનન્દ, વિહારો તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધો યદિદં સબ્બનિમિત્તાનં અમનસિકારા અજ્ઝત્તં સુઞ્ઞતં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૧૮૭) વિસયજ્ઝત્તે; ઇસ્સરિયટ્ઠાનેતિ અત્થો. ફલસમાપત્તિ હિ બુદ્ધાનં ઇસ્સરિયટ્ઠાનં નામ. ઇધ પન નિયકજ્ઝત્તે અધિપ્પેતો. તસ્મા અત્તનો સન્તાને પવત્તા પાટિપુગ્ગલિકા ધમ્મા અજ્ઝત્તાતિ વેદિતબ્બા. તતો બાહિરભૂતા પન ઇન્દ્રિયબદ્ધા વા અનિન્દ્રિયબદ્ધા વા બહિદ્ધા નામ. તતિયપદં તદુભયવસેન વુત્તં.

૨૧. અનન્તરત્તિકો તેયેવ તિપ્પકારેપિ ધમ્મે આરમ્મણં કત્વા પવત્તનવસેન વુત્તો.

૨૨. સનિદસ્સનત્તિકે દટ્ઠબ્બભાવસઙ્ખાતેન સહ નિદસ્સનેનાતિ સનિદસ્સના. પટિહનનભાવસઙ્ખાતેન સહ પટિઘેનાતિ સપ્પટિઘા. સનિદસ્સના ચ તે સપ્પટિઘા ચાતિ સનિદસ્સનસપ્પટિઘા. નત્થિ એતેસં દટ્ઠબ્બભાવસઙ્ખાતં નિદસ્સનન્તિ અનિદસ્સના. અનિદસ્સના ચ તે વુત્તનયેનેવ સપ્પટિઘા ચાતિ અનિદસ્સનસપ્પટિઘા. તતિયપદં ઉભયપટિક્ખેપેન વુત્તં. અયં તાવ તિકમાતિકાય અનુપુબ્બપદવણ્ણના.

તિકમાતિકાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુકમાતિકાપદવણ્ણના

૧-૬. દુકમાતિકાયં પન તિકેસુ અનાગતપદવણ્ણનંયેવ કરિસ્સામ. હેતુગોચ્છકે તાવ હેતુધમ્માતિ મૂલટ્ઠેન હેતુસઙ્ખાતા ધમ્મા. હેતૂ ધમ્માતિપિ પાઠો. ન હેતૂતિ તેસંયેવ પટિક્ખેપવચનં. સમ્પયોગતો પવત્તેન સહ હેતુનાતિ સહેતુકા. તથેવ પવત્તો નત્થિ એતેસં હેતૂતિ અહેતુકા. એકુપ્પાદાદિતાય હેતુના સમ્પયુત્તાતિ હેતુસમ્પયુત્તા. હેતુના વિપ્પયુત્તાતિ હેતુવિપ્પયુત્તા. ઇમેસં દ્વિન્નમ્પિ દુકાનં કિઞ્ચાપિ અત્થતો નાનત્તં નત્થિ, દેસનાવિલાસેન પન તથા બુજ્ઝન્તાનં વા પુગ્ગલાનં અજ્ઝાસયવસેન વુત્તા. તતો પરં પઠમદુકં દુતિયતતિયેહિ સદ્ધિં યોજેત્વા તેસં ‘હેતૂ ન હેતૂ’તિઆદીનં પદાનં વસેન યથાસમ્ભવતો અપરેપિ તયો દુકા વુત્તા. તત્થ યથેવ ‘હેતૂ ચેવ ધમ્મા સહેતુકા ચા’તિ એતં સમ્ભવતિ, તથા ‘હેતૂ ચેવ ધમ્મા અહેતુકા ચા’તિ ઇદમ્પિ. યથા ચ ‘સહેતુકા ચેવ ધમ્મા ન ચ હેતૂ’તિ એતં સમ્ભવતિ, તથા ‘અહેતુકા ચેવ ધમ્મા ન ચ હેતૂ’તિ ઇદમ્પિ. હેતુસમ્પયુત્તદુકેન સદ્ધિં યોજનાયપિ એસેવ નયો.

તત્ર યદેતં ‘ન હેતૂ ધમ્મા સહેતુકાપિ અહેતુકાપી’તિ સિદ્ધે, ‘ન હેતૂ ખો પન ધમ્મા’તિ અતિરિત્તં ‘ખો પના’તિ પદં વુત્તં, તસ્સ વસેન અયં અતિરેકત્થો સઙ્ગહિતોતિ વેદિતબ્બો. કથં? ન કેવલં ‘ન હેતુ ધમ્મા અથ ખો અઞ્ઞેપિ ન ચ સહેતુકાપિ અહેતુકાપિ ઇચ્ચેવ, અથ ખો અઞ્ઞથાપીતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથેવ હિ ‘ન હેતૂ ધમ્મા સહેતુકાપિ અહેતુકાપિ’, એવં ‘હેતૂ ધમ્મા સહેતુકાપિ અહેતુકાપિ’. યથા ચ ‘ન હેતૂ ધમ્મા સહેતુકાપિ અહેતુકાપિ’, એવં ‘ન હેતૂ ધમ્મા હેતુસમ્પયુત્તાપિ હેતુવિપ્પયુત્તાપી’તિ.

૭-૧૩. ચૂળન્તરદુકેસુ અત્તનો નિપ્ફાદકેન સહ પચ્ચયેનાતિ સપ્પચ્ચયા. નત્થિ એતેસં ઉપ્પાદે વા ઠિતિયં વા પચ્ચયોતિ અપ્પચ્ચયા. પચ્ચયેહિ સમાગન્ત્વા કતાતિ સઙ્ખતા. ન સઙ્ખતાતિ અસઙ્ખતા. અવિનિબ્ભોગવસેન રૂપં એતેસં અત્થીતિ રૂપિનો. તથાવિધં નત્થિ એતેસં રૂપન્તિ અરૂપિનો. રુપ્પનલક્ખણં વા રૂપં; તં એતેસં અત્થીતિ રૂપિનો. ન રૂપિનો અરૂપિનો. લોકિયા ધમ્માતિ લોકો વુચ્ચતિ લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન વટ્ટં; તસ્મિં પરિયાપન્નભાવેન લોકે નિયુત્તાતિ લોકિયા. તતો ઉત્તિણ્ણાતિ ઉત્તરા; લોકે અપરિયાપન્નભાવેન લોકતો ઉત્તરાતિ લોકુત્તરા. કેનચિ વિઞ્ઞેય્યાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીસુ કેનચિ એકેન ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન વા સોતવિઞ્ઞાણેન વા વિજાનિતબ્બા. કેનચિ ન વિઞ્ઞેય્યાતિ તેનેવ ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન વા સોતવિઞ્ઞાણેન વા ન વિજાનિતબ્બા. એવં સન્તે દ્વિન્નમ્પિ પદાનં અત્થનાનત્તતો દુકો હોતિ.

૧૪-૧૯. આસવગોચ્છકે આસવન્તીતિ આસવા. ચક્ખુતોપિ…પે… મનતોપિ સન્દન્તિ પવત્તન્તીતિ વુત્તં હોતિ. ધમ્મતો યાવ ગોત્રભું, ઓકાસતો યાવ ભવગ્ગં સવન્તીતિ વા આસવા. એતે ધમ્મે એતઞ્ચ ઓકાસં અન્તોકરિત્વા પવત્તન્તીતિ અત્થો. અન્તોકરણત્થો હિ અયં ‘આ’કારો. ચિરપારિવાસિયટ્ઠેન મદિરાદયો આસવા. આસવા વિયાતિપિ આસવા. લોકસ્મિઞ્હિ ચિરપારિવાસિકા મદિરાદયો આસવાતિ વુચ્ચન્તિ. યદિ ચ ચિરપારિવાસિયટ્ઠેન આસવા, એતેયેવ ભવિતુમરહન્તિ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘પુરિમા, ભિક્ખવે, કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ અવિજ્જાય, ઇતો પુબ્બે અવિજ્જા નાહોસી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૧૦.૬૧). આયતં વા સંસારદુક્ખં સવન્તિ પસવન્તીતિપિ આસવા. તતો અઞ્ઞે નો આસવા નામ. અત્તાનં આરમ્મણં કત્વા પવત્તેહિ સહ આસવેહીતિ સાસવા. એવં પવત્તમાના નત્થિ એતેસં આસવાતિ અનાસવા. સેસં હેતુગોચ્છકે વુત્તનયેન વેદિતબ્બં. અયં પન વિસેસો – યથા તત્થ ‘ન હેતૂ ખો પન ધમ્મા સહેતુકાપિ અહેતુકાપીતિ અયં ઓસાનદુકો પઠમદુકસ્સ દુતિયપદં આદિમ્હિ ઠપેત્વા વુત્તો, એવં ઇધ ‘નો આસવા ખો પન ધમ્મા સાસવાપિ અનાસવાપી’તિ ન વુત્તો. કિઞ્ચાપિ ન વુત્તો, અથ ખો અયઞ્ચ અઞ્ઞો ચ ભેદો તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

૨૦-૨૫. સંયોજનગોચ્છકે યસ્સ સંવિજ્જન્તિ, તં પુગ્ગલં વટ્ટસ્મિં સંયોજેન્તિ બન્ધન્તીતિ સંયોજના. તતો અઞ્ઞે નો સંયોજના નામ. આરમ્મણભાવં ઉપગન્ત્વા સંયોજનસમ્બન્ધને સંયોજનાનં હિતાતિ સંયોજનિયા. સંયોજનસ્સ આરમ્મણપચ્ચયભૂતાનં એતં અધિવચનં. ન સંયોજનિયા અસંયોજનિયા. સેસં હેતુગોચ્છકે વુત્તનયેનેવ યોજેતબ્બં.

૨૬-૩૧. ગન્થગોચ્છકે યસ્સ સંવિજ્જન્તિ તં ચુતિપટિસન્ધિવસેન વટ્ટસ્મિં ગન્થેન્તિ ઘટેન્તીતિ ગન્થા. તતો અઞ્ઞે નો ગન્થા. આરમ્મણકરણવસેન ગન્થેહિ ગન્થિતબ્બાતિ ગન્થનિયા. સેસં હેતુગોચ્છકે વુત્તનયેનેવ યોજેતબ્બં. યથા ચ ઇધ, એવં ઇતો પરેસુપિ વુત્તાવસેસં તત્થ તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૩૨-૩૭. ઓઘગોચ્છકે યસ્સ સંવિજ્જન્તિ તં વટ્ટસ્મિંયેવ ઓહનન્તિ ઓસીદાપેન્તીતિ ઓઘા. આરમ્મણં કત્વા અતિક્કમનીયતો ઓઘેહિ અતિક્કમિતબ્બાતિ ઓઘનિયા. ઓઘાનં આરમ્મણધમ્મા એવ વેદિતબ્બા.

૩૮-૪૩. યોગગોચ્છકે વટ્ટસ્મિં યોજેન્તીતિ યોગા. યોગનિયા ઓઘનિયા વિય વેદિતબ્બા.

૪૪-૪૯. નીવરણગોચ્છકે ચિત્તં નીવરન્તિ પરિયોનન્ધન્તીતિ નીવરણા. નીવરણિયા સંયોજનિયા વિય વેદિતબ્બા.

૫૦-૫૪. પરામાસગોચ્છકે ધમ્માનં યથાભૂતં અનિચ્ચાદિઆકારં અતિક્કમિત્વા ‘નિચ્ચ’ન્તિ આદિવસેન પવત્તમાના પરતો આમસન્તીતિ પરામાસા. પરામાસેહિ આરમ્મણકરણવસેન પરામટ્ઠત્તા પરામટ્ઠા.

૫૫-૬૮. મહન્તરદુકેસુ આરમ્મણં અગ્ગહેત્વા અપ્પવત્તિતો સહ આરમ્મણેનાતિ સારમ્મણા. નત્થિ એતેસં આરમ્મણન્તિ અનારમ્મણા. ચિન્તનટ્ઠેન ચિત્તા, વિચિત્તટ્ઠેન વા ચિત્તા. અવિપ્પયોગવસેન ચેતસિ નિયુત્તાતિ ચેતસિકા. નિરન્તરભાવૂપગમનતાય, ઉપ્પાદતો યાવ ભઙ્ગા, ચિત્તેન સંસટ્ઠાતિ ચિત્તસંસટ્ઠા. એકતો વત્તમાનાપિ નિરન્તરભાવં અનુપગમનતાય ચિત્તેન વિસંસટ્ઠાતિ ચિત્તવિસંસટ્ઠા. સમુટ્ઠહન્તિ એતેનાતિ સમુટ્ઠાનં. ચિત્તં સમુટ્ઠાનં એતેસન્તિ ચિત્તસમુટ્ઠાના. સહ ભવન્તીતિ સહભુનો. ચિત્તેન સહભુનો ચિત્તસહભુનો. અનુપરિવત્તન્તીતિ અનુપરિવત્તિનો. કિં અનુપરિવત્તન્તિ? ચિત્તં. ચિત્તસ્સ અનુપરિવત્તિનો ચિત્તાનુપરિવત્તિનો. ચિત્તસંસટ્ઠા ચ તે ચિત્તસમુટ્ઠાના ચાતિ ચિત્તસંસટ્ઠસમુટ્ઠાના. ચિત્તસંસટ્ઠા ચ તે ચિત્તસમુટ્ઠાના ચ ચિત્તસહભુનો એવ ચાતિ ચિત્તસંસટ્ઠસમુટ્ઠાનસહભુનો. ચિત્તસંસટ્ઠા ચ તે ચિત્તસમુટ્ઠાના ચ ચિત્તાનુપરિવત્તિનો એવ ચાતિ ચિત્તસંસટ્ઠસમુટ્ઠાનાનુપરિવત્તિનો. સેસાનિ સબ્બપદાનિ વુત્તપદાનં પટિક્ખેપવસેન વેદિતબ્બાનિ. અજ્ઝત્તજ્ઝત્તં સન્ધાય અજ્ઝત્તત્તિકે વુત્તવસેન અજ્ઝત્તાવ અજ્ઝત્તિકા. તતો બહિભૂતાતિ બાહિરા. ઉપાદિયન્તેવ ભૂતાનિ, ન ભૂતાનિ વિય ઉપાદિયન્તીતિ ઉપાદા. ન ઉપાદિયન્તેવાતિ નોઉપાદા.

૬૯-૭૪. ઉપાદાનગોચ્છકે ભુસં આદિયન્તીતિ ઉપાદાના; દળ્હગ્ગાહં ગણ્હન્તીતિ અત્થો. તતો અઞ્ઞે નોઉપાદાના.

૭૫-૮૨. કિલેસગોચ્છકે સંકિલિટ્ઠત્તિકે વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો.

૮૩-૧૦૦. પિટ્ઠિદુકેસુ કામે અવચરન્તીતિ કામાવચરા રૂપે અવચરન્તીતિ રૂપાવચરા. અરૂપે અવચરન્તીતિ અરૂપાવચરા. અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારો પન પરતો આવિ ભવિસ્સતિ. તેભૂમકવટ્ટે પરિયાપન્ના અન્તોગધાતિ પરિયાપન્ના. તસ્મિં ન પરિયાપન્નાતિ અપરિયાપન્ના. વટ્ટમૂલં છિન્દન્તા નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા વટ્ટતો નિય્યન્તીતિ નિય્યાનિકા. ઇમિના લક્ખણેન ન નિય્યન્તીતિ અનિય્યાનિકા. ચુતિયા વા અત્તનો વા પવત્તિયા અનન્તરં ફલદાને નિયતત્તા નિયતા. તથા અનિયતત્તા અનિયતા. અઞ્ઞે ધમ્મે ઉત્તરન્તિ પજહન્તીતિ ઉત્તરા. અત્તાનં ઉત્તરિતું સમત્થેહિ સહ ઉત્તરેહીતિ સઉત્તરા. નત્થિ એતેસં ઉત્તરાતિ અનુત્તરા. રણન્તિ એતેહીતિ રણા; યેહિ અભિભૂતા સત્તા નાનપ્પકારેન કન્દન્તિ પરિદેવન્તિ, તેસં રાગાદીનં એતં અધિવચનં. સમ્પયોગવસેન પહાનેકટ્ઠતાવસેન ચ સહ રણેહીતિ સરણા. તેનાકારેન નત્થિ એતેસં રણાતિ અરણા.

સુત્તન્તિકદુકમાતિકાપદવણ્ણના

૧૦૧-૧૦૮. સુત્તન્તિકદુકેસુ સમ્પયોગવસેન વિજ્જં ભજન્તીતિ વિજ્જાભાગિનો; વિજ્જાભાગે વિજ્જાકોટ્ઠાસે વત્તન્તીતિપિ વિજ્જાભાગિનો. તત્થ વિપસ્સનાઞાણં, મનોમયિદ્ધિ, છ અભિઞ્ઞાતિ અટ્ઠ વિજ્જા. પુરિમેન અત્થેન તાહિ સમ્પયુત્તધમ્માપિ વિજ્જાભાગિનો. પચ્છિમેન અત્થેન તાસુ યા કાચિ એકા વિજ્જા વિજ્જા. સેસા વિજ્જાભાગિનોતિ. એવં વિજ્જાપિ વિજ્જાય સમ્પયુત્તધમ્માપિ વિજ્જાભાગિનોત્વેવ વેદિતબ્બા. ઇધ પન સમ્પયુત્તધમ્માવ અધિપ્પેતા. સમ્પયોગવસેનેવ અવિજ્જં ભજન્તીતિ અવિજ્જાભાગિનો. અવિજ્જાભાગે અવિજ્જાકોટ્ઠાસે વત્તન્તીતિપિ અવિજ્જાભાગિનો. તત્થ દુક્ખપટિચ્છાદકં તમો સમુદયાદિપટિચ્છાદકન્તિ ચતસ્સો અવિજ્જા. પુરિમનયેનેવ તાહિ સમ્પયુત્તધમ્માપિ અવિજ્જાભાગિનો. તાસુ યા કાચિ એકા અવિજ્જા અવિજ્જા. સેસા અવિજ્જાભાગિનોતિ. એવં અવિજ્જાપિ અવિજ્જાય સમ્પયુત્તધમ્માપિ અવિજ્જાભાગિનોત્વેવ વેદિતબ્બા. ઇધ પન સમ્પયુત્તધમ્માવ અધિપ્પેતા.

પુન અનજ્ઝોત્થરણભાવેન કિલેસન્ધકારં વિદ્ધંસેતું અસમત્થતાય વિજ્જુ ઉપમા એતેસન્તિ વિજ્જૂપમા. નિસ્સેસં વિદ્ધંસનસમત્થતાય વજિરં ઉપમા એતેસન્તિ વજિરૂપમા. બાલેસુ ઠિતત્તા યત્થ ઠિતા તદુપચારેન બાલા. પણ્ડિતેસુ ઠિતત્તા પણ્ડિતા. બાલકરત્તા વા બાલા, પણ્ડિતકરત્તા પણ્ડિતા. કણ્હાતિ કાળકા, ચિત્તસ્સ અપભસ્સરભાવકરણા. સુક્કાતિ ઓદાતા, ચિત્તસ્સ પભસ્સરભાવકરણા. કણ્હાભિજાતિહેતુતો વા કણ્હા; સુક્કાભિજાતિહેતુતો સુક્કા. ઇધ ચેવ સમ્પરાયે ચ તપેન્તીતિ તપનીયા. ન તપનીયા અતપનીયા.

અધિવચનદુકાદયો તયો અત્થતો નિન્નાનાકરણા; બ્યઞ્જનમેવેત્થ નાનં. સિરિવડ્ઢકો ધનવડ્ઢકોતિ આદયો હિ વચનમત્તમેવ અધિકારં કત્વા પવત્તા અધિવચના નામ. અધિવચનાનં પથા અધિવચનપથા. ‘‘અભિસઙ્ખરોન્તીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા સઙ્ખારા’’તિ (સં. નિ. ૩.૭૯) એવં નિદ્ધારેત્વા સહેતુકં કત્વા વુચ્ચમાના અભિલાપા નિરુત્તિ નામ. નિરુત્તીનં પથા નિરુત્તિપથા. તક્કો વિતક્કો સઙ્કપ્પોતિ (ધ. સ. ૭) એવં તેન તેન પકારેન ઞાપનતો પઞ્ઞત્તિ નામ. પઞ્ઞત્તીનં પથા પઞ્ઞત્તિપથા. એત્થ ચ એકં દુકં વત્વાપિ ઇતરેસં વચને પયોજનં હેતુગોચ્છકે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૧૦૯-૧૧૮. નામરૂપદુકે નામકરણટ્ઠેન નમનટ્ઠેન નામનટ્ઠેન ચ નામં. રુપ્પનટ્ઠેન રૂપં. અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારો પન નિક્ખેપકણ્ડે આવિ ભવિસ્સતિ. અવિજ્જાતિ દુક્ખાદીસુ અઞ્ઞાણં. ભવતણ્હાતિ ભવપત્થના. ભવદિટ્ઠીતિ ભવો વુચ્ચતિ સસ્સતં; સસ્સતવસેન ઉપ્પજ્જનદિટ્ઠિ. વિભવદિટ્ઠીતિ વિભવો વુચ્ચતિ ઉચ્છેદં; ઉચ્છેદવસેન ઉપ્પજ્જનદિટ્ઠિ. સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચાતિ પવત્તા દિટ્ઠિ સસ્સતદિટ્ઠિ. ઉચ્છિજ્જિસ્સતીતિ પવત્તા દિટ્ઠિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિ. અન્તવાતિ પવત્તા દિટ્ઠિ અન્તવાદિટ્ઠિ. અનન્તવાતિ પવત્તા દિટ્ઠિ અનન્તવાદિટ્ઠિ. પુબ્બન્તં અનુગતા દિટ્ઠિ પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિ. અપરન્તં અનુગતા દિટ્ઠિ અપરન્તાનુદિટ્ઠિ. અહિરિકન્તિ યં ન હિરિયતિ હિરિયિતબ્બેનાતિ (ધ. સ. ૩૮૭) એવં વિત્થારિતા નિલ્લજ્જતા. અનોત્તપ્પન્તિ યં ન ઓત્તપ્પતિ ઓત્તપ્પિતબ્બેનાતિ એવં વિત્થારિતો અભાયનકઆકારો. હિરિયના હિરી, ઓત્તપ્પના ઓત્તપ્પં. દોવચસ્સતાદીસુ દુક્ખં વચો એતસ્મિં વિપ્પટિકૂલગાહિમ્હિ વિપચ્ચનીકસાતે અનાદરે પુગ્ગલેતિ દુબ્બચો. તસ્સ કમ્મં દોવચસ્સં. તસ્સ ભાવો દોવચસ્સતા. પાપા અસ્સદ્ધાદયો પુગ્ગલા એતસ્સ મિત્તાતિ પાપમિત્તો; તસ્સ ભાવો પાપમિત્તતા. સોવચસ્સતા ચ કલ્યાણમિત્તતા ચ વુત્તપટિપક્ખનયેન વેદિતબ્બા.

૧૧૯-૧૨૩. ‘પઞ્ચપિ આપત્તિક્ખન્ધા આપત્તિયો, સત્તપિ આપત્તિક્ખન્ધા આપત્તિયો’તિ (ધ. સ. ૧૩૩૬) એવં વુત્તાસુ આપત્તીસુ કુસલભાવો આપત્તિકુસલતા. તાહિ આપત્તીહિ વુટ્ઠાને કુસલભાવો આપત્તિવુટ્ઠાનકુસલતા. સમાપત્તીસુ કુસલભાવો સમાપત્તિકુસલતા. સમાપત્તીનં અપ્પનાપરિચ્છેદપઞ્ઞાયેતં અધિવચનં. સમાપત્તીહિ વુટ્ઠાને કુસલભાવો સમાપત્તિવુટ્ઠાનકુસલતા. અટ્ઠારસસુ ધાતૂસુ કુસલભાવો ધાતુકુસલતા. તાસંયેવ ધાતૂનં મનસિકારે કુસલભાવો મનસિકારકુસલતા. ચક્ખાયતનાદીસુ કુસલભાવો આયતનકુસલતા. દ્વાદસઙ્ગે પટિચ્ચસમુપ્પાદે કુસલભાવો પટિચ્ચસમુપ્પાદકુસલતા. તસ્મિં તસ્મિં ઠાને કુસલભાવો ઠાનકુસલતા. ઠાનન્તિ કારણં વુચ્ચતિ. તસ્મિઞ્હિ તદાયત્તવુત્તિતાય ફલં તિટ્ઠતિ નામ, તસ્મા ઠાનન્તિ વુત્તં. અટ્ઠાને કુસલભાવો અટ્ઠાનકુસલતા.

૧૨૪-૧૩૪. ઉજુભાવો અજ્જવો. મુદુભાવો મદ્દવો. અધિવાસનસઙ્ખાતો ખમનભાવો ખન્તિ. સુરતસ્સ ભાવો સોરચ્ચં. સમ્મોદકમુદુભાવસઙ્ખાતો સખિલભાવો સાખલ્યં. યથા પરેહિ સદ્ધિં અત્તનો છિદ્દં ન હોતિ એવં ધમ્મામિસેહિ પટિસન્થરણં પટિસન્થારો. ઇન્દ્રિયસંવરભેદસઙ્ખાતો મનચ્છટ્ઠેસુ ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારભાવો ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારતા. પટિગ્ગહણપરિભોગવસેન ભોજને મત્તં અજાનનભાવો ભોજને અમત્તઞ્ઞુતા. અનન્તરદુકો વુત્તપટિપક્ખનયેન વેદિતબ્બો. સતિવિપ્પવાસસઙ્ખાતો મુટ્ઠસ્સતિભાવો મુટ્ઠસ્સચ્ચં. અસમ્પજાનભાવો અસમ્પજઞ્ઞં. સરતીતિ સતિ. સમ્પજાનાતીતિ સમ્પજઞ્ઞં. અપ્પટિસઙ્ખાને અકમ્પનટ્ઠેન પટિસઙ્ખાનસઙ્ખાતં બલં પટિસઙ્ખાનબલં. વીરિયસીસેન સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેન્તસ્સ ઉપ્પન્નં બલં ભાવનાબલં. પચ્ચનીકધમ્મે સમેતીતિ સમથો. અનિચ્ચાદિવસેન વિવિધેન આકારેન પસ્સતીતિ વિપસ્સના. સમથોવ તં આકારં ગહેત્વા પુન પવત્તેતબ્બસ્સ સમથસ્સ નિમિત્તવસેન સમથનિમિત્તં. પગ્ગાહનિમિત્તેપિ એસેવ નયો. સમ્પયુત્તધમ્મે પગ્ગણ્હાતીતિ પગ્ગાહો. ન વિક્ખિપતીતિ અવિક્ખેપો.

૧૩૫-૧૪૨. સીલવિનાસિકા અસંવરસઙ્ખાતા સીલસ્સ વિપત્તિ સીલવિપત્તિ. સમ્માદિટ્ઠિવિનાસિકા મિચ્છાદિટ્ઠિસઙ્ખાતા દિટ્ઠિયા વિપત્તિ દિટ્ઠિવિપત્તિ. સોરચ્ચમેવ સીલસ્સ સમ્પાદનતો સીલપરિપૂરણતો સીલસ્સ સમ્પદાતિ સીલસમ્પદા. દિટ્ઠિપારિપૂરિભૂતં ઞાણં દિટ્ઠિયા સમ્પદાતિ દિટ્ઠિસમ્પદા. વિસુદ્ધિભાવં સમ્પત્તા સીલસઙ્ખાતા સીલસ્સ વિસુદ્ધિ, સીલવિસુદ્ધિ. નિબ્બાનસઙ્ખાતં વિસુદ્ધિં પાપેતું સમત્થા, દસ્સનસઙ્ખાતા, દિટ્ઠિયા વિસુદ્ધિ દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ. દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ ખો પન યથાદિટ્ઠિસ્સ ચ પધાનન્તિ કમ્મસ્સકતઞ્ઞાણાદિસઙ્ખાતા દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ ચેવ યથાદિટ્ઠિસ્સ ચ અનુરૂપદિટ્ઠિસ્સ કલ્યાણદિટ્ઠિસ્સ તંસમ્પયુત્તમેવ પધાનં. સંવેગોતિ જાતિઆદીનિ પટિચ્ચ ઉપ્પન્નભયસઙ્ખાતં સંવિજ્જનં. સંવેજનિયટ્ઠાનન્તિ સંવેગજનકં જાતિઆદિકારણં. સંવિગ્ગસ્સ ચ યોનિસોપધાનન્તિ એવં સંવેગજાતસ્સ ઉપાયપધાનં. અસન્તુટ્ઠિતા ચ કુસલેસુ ધમ્મેસૂતિ કુસલધમ્મપૂરણે અસન્તુટ્ઠિભાવો. અપ્પટિવાનિતા ચ પધાનસ્મિન્તિ અરહત્તં અપત્વા પધાનસ્મિં અનિવત્તનતા અનોસક્કનતા. વિજાનનતો વિજ્જા. વિમુચ્ચનતો વિમુત્તિ. ખયે ઞાણન્તિ કિલેસક્ખયકરે અરિયમગ્ગે ઞાણં. અનુપ્પાદે ઞાણન્તિ પટિસન્ધિવસેન અનુપ્પાદભૂતે તંતંમગ્ગવજ્ઝકિલેસાનં અનુપ્પાદપરિયોસાને ઉપ્પન્ને અરિયફલે ઞાણં. અયં માતિકાય અનુપુબ્બપદવણ્ણના.

દુકમાતિકાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કામાવચરકુસલપદભાજનીયં

૧. ઇદાનિ યથાનિક્ખિત્તાય માતિકાય સઙ્ગહિતે ધમ્મે પભેદતો દસ્સેતું કતમે ધમ્મા કુસલાતિ ઇદં પદભાજનીયં આરદ્ધં. તત્થ યદેતં યસ્મિં સમયે કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતીતિ પઠમં કામાવચરકુસલં દસ્સિતં, તસ્સ તાવ નિદ્દેસે ધમ્મવવત્થાનવારો સઙ્ગહવારો સુઞ્ઞતવારોતિ તયો મહાવારા હોન્તિ. તેસુ ધમ્મવવત્થાનવારો ઉદ્દેસનિદ્દેસવસેન દ્વિધા ઠિતો. તેસુ ઉદ્દેસવારસ્સ પુચ્છા, સમયનિદ્દેસો, ધમ્મુદ્દેસો, અપ્પનાતિ ચત્તારો પરિચ્છેદા. તેસુ ‘કતમે ધમ્મા કુસલા’તિ અયં પુચ્છા નામ. ‘યસ્મિં સમયે કામાવચરં…પે… તસ્મિં સમયે’તિ અયં સમયનિદ્દેસો નામ. ‘ફસ્સો હોતિ…પે… અવિક્ખેપો હોતી’તિ અયં ધમ્મુદ્દેસો નામ. ‘યે વા પન તસ્મિં સમયે અઞ્ઞેપિ અત્થિ પટિચ્ચસમુપ્પન્ના અરૂપિનો ધમ્મા ઇમે ધમ્મા કુસલા’તિ અયં અપ્પના નામ.

એવં ચતૂહિ પરિચ્છેદેહિ ઠિતસ્સ ઉદ્દેસવારસ્સ ય્વાયં પઠમો પુચ્છાપરિચ્છેદો, તત્થ ‘કતમે ધમ્મા કુસલા’તિ અયં કથેતુકમ્યતાપુચ્છા. પઞ્ચવિધાહિ પુચ્છા – અદિટ્ઠજોતનાપુચ્છા, દિટ્ઠસંસન્દનાપુચ્છા, વિમતિચ્છેદનાપુચ્છા, અનુમતિપુચ્છા, કથેતુકમ્યતાપુચ્છાતિ. તાસં ઇદં નાનત્તં –

કતમા અદિટ્ઠજોતનાપુચ્છા? પકતિયા લક્ખણં અઞ્ઞાતં હોતિ, અદિટ્ઠં અતુલિતં અતીરિતં અવિભૂતં અવિભાવિતં. તસ્સ ઞાણાય દસ્સનાય તુલનાય તીરણાય વિભૂતત્થાય વિભાવનત્થાય પઞ્હં પુચ્છતિ. અયં અદિટ્ઠજોતનાપુચ્છા (મહાનિ. ૧૫૦; ચૂળનિ. પુણ્ણકમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૧૨).

કતમા દિટ્ઠસંસન્દનાપુચ્છા? પકતિયા લક્ખણં ઞાતં હોતિ, દિટ્ઠં તુલિતં તીરિતં વિભૂતં વિભાવિતં, સો અઞ્ઞેહિ પણ્ડિતેહિ સદ્ધિં સંસન્દનત્થાય પઞ્હં પુચ્છતિ. અયં દિટ્ઠસંસન્દનાપુચ્છા (મહાનિ. ૧૫૦; ચૂળનિ. પુણ્ણકમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૧૨).

કતમા વિમતિચ્છેદનાપુચ્છા? પકતિયા સંસયપક્ખન્દો હોતિ, વિમતિપક્ખન્દો દ્વેળ્હકજાતો – ‘એવં નુ ખો, નનુ ખો, કિં નુ ખો, કથં નુ ખો’તિ. સો વિમતિચ્છેદનત્થાય પઞ્હં પુચ્છતિ. અયં વિમતિચ્છેદનાપુચ્છા (મહાનિ. ૧૫૦; ચૂળનિ. પુણ્ણકમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૧૨).

કતમા અનુમતિપુચ્છા? ભગવા ભિક્ખૂનં અનુમતિયા પઞ્હં પુચ્છતિ – ‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’તિ? ‘અનિચ્ચં, ભન્તે’. ‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’તિ? ‘દુક્ખં, ભન્તે’. ‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ? ‘નોહેતં, ભન્તે’તિ (સં. નિ. ૩.૭૯; મહાવ. ૨૧). અયં અનુમતિપુચ્છા.

કતમા કથેતુકમ્યતાપુચ્છા? ભગવા ભિક્ખૂનં કથેતુકમ્યતાય પઞ્હં પુચ્છતિ. ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, સતિપટ્ઠાના. કતમે ચત્તારો’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૭૩)? અયં કથેતુકમ્યતાપુચ્છાતિ.

તત્થ બુદ્ધાનં પુરિમા તિસ્સો પુચ્છા નત્થિ. કસ્મા? બુદ્ધાનઞ્હિ તીસુ અદ્ધાસુ કિઞ્ચિ સઙ્ખતં, અદ્ધાવિમુત્તં વા અસઙ્ખતં, અદિટ્ઠં અનઞ્ઞાતં અજોતિતં અતુલિતં અતીરિતં અવિભૂતં અવિભાવિતં નામ નત્થિ. તેન તેસં અદિટ્ઠજોતનાપુચ્છા નત્થિ. યં પન ભગવતા અત્તનો ઞાણેન પટિવિદ્ધં, તસ્સ અઞ્ઞેન સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેન વા બ્રહ્મુના વા સદ્ધિં સંસન્દનકિચ્ચં નત્થિ. તેનસ્સ દિટ્ઠસંસન્દનાપુચ્છા નત્થિ. યસ્મા પનેસ અકથંકથી તિણ્ણવિચિકિચ્છો સબ્બધમ્મેસુ વિહતસંસયો, તેનસ્સ વિમતિચ્છેદનાપુચ્છા નત્થિ. ઇતરા દ્વે પન પુચ્છા ભગવતો અત્થિ. તાસુ અયં કથેતુકમ્યતાપુચ્છાતિ વેદિતબ્બા.

તત્થ ‘કતમે’તિપદેન નિદ્દિસિતબ્બધમ્મે પુચ્છતિ. ‘ધમ્મા કુસલા’તિ હિ વચનમત્તેન ‘કિં કતા કિં વા કરોન્તી’તિ ન સક્કા ઞાતું. ‘કતમે’તિ વુત્તે પન તેસં પુટ્ઠભાવો પઞ્ઞાયતિ. તેન વુત્તં ‘કતમેતિપદેન નિદ્દિસિતબ્બધમ્મે પુચ્છતી’તિ. ‘ધમ્મા કુસલા’તિપદદ્વયેન પુચ્છાય પુટ્ઠધમ્મે દસ્સેતિ. તેસં અત્થો હેટ્ઠા પકાસિતોવ.

કસ્મા પનેત્થ માતિકાયં વિય ‘કુસલા ધમ્મા’તિ અવત્વા ‘ધમ્મા કુસલા’તિ પદાનુક્કમો કતોતિ? પભેદતો ધમ્માનં દેસનં દીપેત્વા પભેદવન્તદસ્સનત્થં. ઇમસ્મિઞ્હિ અભિધમ્મે ધમ્માવ દેસેતબ્બા. તે ચ કુસલાદીહિ પભેદેહિ અનેકપ્પભેદા. તસ્મા ધમ્માયેવ ઇધ દેસેતબ્બા. નાયં વોહારદેસના. તે ચ અનેકપ્પભેદતો દેસેતબ્બા, ન ધમ્મમત્તતો. પભેદતો હિ દેસના ઘનવિનિબ્ભોગપટિસમ્ભિદાઞાણાવહા હોતીતિ ‘કુસલા ધમ્મા’તિ એવં પભેદતો ધમ્માનં દેસનં દીપેત્વા, ઇદાનિ યે તેન પભેદેન દેસેતબ્બા ધમ્મા તે દસ્સેતું, અયં ‘કતમે ધમ્મા કુસલા’તિ પદાનુક્કમો કતોતિ વેદિતબ્બો. પભેદવન્તેસુ હિ દસ્સિતેસુ પભેદો દસ્સિયમાનો યુજ્જતિ સુવિઞ્ઞેય્યો ચ હોતીતિ.

ઇદાનિ યસ્મિં સમયે કામાવચરં કુસલં ચિત્તન્તિ. એત્થ –

સમયે નિદ્દિસિ ચિત્તં, ચિત્તેન સમયં મુનિ;

નિયમેત્વાન દીપેતું, ધમ્મે તત્થ પભેદતો.

‘યસ્મિં સમયે કામાવચરં કુસલં ચિત્ત’ન્તિ હિ નિદ્દિસન્તો ભગવા સમયે ચિત્તં નિદ્દિસિ. કિંકારણા? તેન સમયનિયમિતેન ચિત્તેન પરિયોસાને ‘તસ્મિં સમયે’તિ એવં સમયં નિયમેત્વાન, અથ વિજ્જમાનેપિ સમયનાનત્તે યસ્મિં સમયે ચિત્તં તસ્મિંયેવ સમયે ફસ્સો હોતિ, વેદના હોતીતિ એવં તસ્મિં ચિત્તનિયમિતે સમયે એતે સન્તતિસમૂહકિચ્ચારમ્મણઘનવસેન દુરનુબોધપ્પભેદે ફસ્સવેદનાદયો ધમ્મે બોધેતુન્તિ અત્થો.

ઇદાનિ ‘યસ્મિં સમયે’તિઆદીસુ અયમનુપુબ્બપદવણ્ણના. યસ્મિન્તિ અનિયમતો ભુમ્મનિદ્દેસો. સમયેતિ અનિયમનિદ્દિટ્ઠપરિદીપનં. એત્તાવતા અનિયમતો સમયો નિદ્દિટ્ઠો હોતિ. તત્થ સમયસદ્દો –

સમવાયે ખણે કાલે, સમૂહે હેતુ દિટ્ઠિસુ;

પટિલાભે પહાને ચ, પટિવેધે ચ દિસ્સતિ.

તથા હિસ્સ ‘‘અપ્પેવ નામ સ્વેપિ ઉપસઙ્કમેય્યામ કાલઞ્ચ સમયઞ્ચ ઉપાદાયા’’તિ (દી. નિ. ૧.૪૪૭) એવમાદીસુ સમવાયો અત્થો. ‘‘એકોવ ખો, ભિક્ખવે, ખણો ચ સમયો ચ બ્રહ્મચરિયવાસાયા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૮.૨૯) ખણો. ‘‘ઉણ્હસમયો પરિળાહસમયો’’તિઆદીસુ (પાચિ. ૩૫૮) કાલો. ‘‘મહાસમયો પવનસ્મિ’’ન્તિઆદીસુ સમૂહો. ‘‘સમયોપિ ખો તે, ભદ્દાલિ, અપ્પટિવિદ્ધો અહોસિ – ભગવા ખો સાવત્થિયં વિહરતિ, ભગવાપિ મં જાનિસ્સતિ ‘ભદ્દાલિ નામ ભિક્ખુ સત્થુસાસને સિક્ખાય અપરિપૂરકારી’તિ. અયમ્પિ ખો તે, ભદ્દાલિ, સમયો અપ્પટિવિદ્ધો અહોસી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૩૫) હેતુ. ‘‘તેન ખો પન સમયેન ઉગ્ગાહમાનો પરિબ્બાજકો સમણમુણ્ડિકાપુત્તો સમયપ્પવાદકે તિન્દુકાચીરે એકસાલકે મલ્લિકાય આરામે પટિવસતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૨૬૦) દિટ્ઠિ.

‘‘દિટ્ઠે ધમ્મે ચ યો અત્થો, યો ચત્થો સમ્પરાયિકો;

અત્થાભિસમયા ધીરો, પણ્ડિતોતિ પવુચ્ચતી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૨૯) –

આદીસુ પટિલાભો. ‘‘સમ્મા માનાભિસમયા અન્તમકાસિ દુક્ખસ્સા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૮) પહાનં. ‘‘દુક્ખસ્સ પીળનટ્ઠો સઙ્ખતટ્ઠો સન્તાપટ્ઠો વિપરિણામટ્ઠો અભિસમયટ્ઠો’’તિઆદીસુ (પટિ. મ. ૨.૮) પટિવેધો. એવમનેકેસુ સમયેસુ –

સમવાયો ખણો કાલો, સમૂહો હેતુયેવ ચ;

એતે પઞ્ચપિ વિઞ્ઞેય્યા, સમયા ઇધ વિઞ્ઞુના.

‘યસ્મિં સમયે કામાવચરં કુસલ’ન્તિ ઇમસ્મિઞ્હિ કુસલાધિકારે તેસુ નવસુ સમયેસુ એતે સમવાયાદયો પઞ્ચ સમયા પણ્ડિતેન વેદિતબ્બા.

તેસુ પચ્ચયસામગ્ગી, સમવાયો ખણો પન;

એકોવ નવમો ઞેય્યો, ચક્કાનિ ચતુરોપિ વા.

યા હિ એસા સાધારણફલનિપ્ફાદકત્તેન સણ્ઠિતા પચ્ચયાનં સામગ્ગી, સા ઇધ સમવાયોતિ ઞાતબ્બા. ‘‘એકોવ ખો, ભિક્ખવે, ખણો ચ સમયો ચ બ્રહ્મચરિયવાસાયા’’તિ (અ. નિ. ૮.૨૯) એવં વુત્તો પન નવમોવ ખણો એકો ખણોતિ વેદિતબ્બો. યાનિ વા પનેતાનિ ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, ચક્કાનિ યેહિ સમન્નાગતાનં દેવમનુસ્સાનં ચતુચક્કં વત્તતી’’તિ – એત્થ ‘પતિરૂપદેસવાસો, સપ્પુરિસૂપનિસ્સયો, અત્તસમ્માપણિધિ, પુબ્બે ચ કતપુઞ્ઞતા’તિ (અ. નિ. ૪.૩૧) ચત્તારિ ચક્કાનિ વુત્તાનિ, એતાનિ વા એકજ્ઝં કત્વા ઓકાસટ્ઠેન ખણોતિ વેદિતબ્બાનિ. તાનિ હિ કુસલુપ્પત્તિયા ઓકાસભૂતાનિ.

એવં સમવાયઞ્ચ ખણઞ્ચ ઞત્વા ઇતરેસુ –

તં તં ઉપાદાય પઞ્ઞત્તો, કાલો વોહારમત્તકો;

પુઞ્જો ફસ્સાદિધમ્માનં, સમૂહોતિ વિભાવિતો.

‘ચિત્તકાલો રૂપકાલો’તિઆદિના હિ નયેન ધમ્મે વા, ‘અતીતો અનાગતો’તિઆદિના નયેન ધમ્મવુત્તિં વા, ‘બીજકાલો અઙ્કુરકાલો’તિ આદિના નયેન ધમ્મપટિપાટિં વા, ‘ઉપ્પાદકાલો જરાકાલો’તિઆદિના નયેન ધમ્મલક્ખણં વા, ‘વેદિયનકાલો સઞ્જાનનકાલો’તિઆદિના નયેન ધમ્મકિચ્ચં વા, ‘ન્હાનકાલો પાનકાલો’તિઆદિના નયેન સત્તકિચ્ચં વા, ‘ગમનકાલો ઠાનકાલો’તિઆદિના નયેન ઇરિયાપથં વા, ‘પુબ્બણ્હો સાયન્હો દિવા રત્તી’તિઆદિના નયેન ચન્દિમસૂરિયાદિપરિવત્તનં વા, ‘અડ્ઢમાસો માસો’તિઆદિના નયેન અહોરત્તાદિસઙ્ખાતં કાલસઞ્ચયં વાતિ – એવં તં તં ઉપાદાય પઞ્ઞત્તો કાલો નામ. સો પનેસ સભાવતો અવિજ્જમાનત્તા પઞ્ઞત્તિમત્તકો એવાતિ વેદિતબ્બો. યો પનેસ ફસ્સવેદનાદીનં ધમ્માનં પુઞ્જો, સો ઇધ સમૂહોતિ વિભાવિતો. એવં કાલસમૂહેપિ ઞત્વા ઇતરો પન –

હેતૂતિ પચ્ચયોવેત્થ, તસ્સ દ્વારવસેન વા;

અનેકભાવો વિઞ્ઞેય્યો, પચ્ચયાનં વસેન વા.

એત્થ હિ પચ્ચયોવ હેતુ નામ, તસ્સ દ્વારાનં વા પચ્ચયાનં વા વસેન અનેકભાવો વેદિતબ્બો. કથં? ચક્ખુદ્વારાદીસુ હિ ઉપ્પજ્જમાનાનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં ચક્ખુરૂપઆલોકમનસિકારાદયો પચ્ચયા, મહાપકરણે ચ ‘‘હેતુપચ્ચયો આરમ્મણપચ્ચયો’’તિઆદિના નયેન ચતુવીસતિ પચ્ચયા વુત્તા. તેસુ ઠપેત્વા વિપાકપચ્ચયઞ્ચ પચ્છાજાતપચ્ચયઞ્ચ, સેસા કુસલધમ્માનં પચ્ચયા હોન્તિયેવ. તે સબ્બેપિ ઇધ હેતૂતિ અધિપ્પેતા. એવમસ્સ ઇમિના દ્વારવસેન વા પચ્ચયવસેન વા અનેકભાવો વેદિતબ્બો. એવમેતે સમવાયાદયો પઞ્ચ અત્થા ઇધ સમયસદ્દેન પરિગ્ગહિતાતિ વેદિતબ્બા.

‘કસ્મા પન એતેસુ યંકિઞ્ચિ એકં અપરિગ્ગહેત્વા સબ્બેસં પરિગ્ગહો કતો’તિ? ‘તેન તેન તસ્સ તસ્સ અત્થવિસેસસ્સ દીપનતો. એતેસુ હિ સમવાયસઙ્ખાતો સમયો અનેકહેતુતો વુત્તિં દીપેતિ. તેન એકકારણવાદો પટિસેધિતો હોતિ. સમવાયો ચ નામ સાધારણફલનિપ્ફાદને અઞ્ઞમઞ્ઞાપેક્ખો હોતિ. તસ્મા ‘એકો કત્તા નામ નત્થી’તિ ઇમમ્પિ અત્થં દીપેતિ. સભાવેન હિ કારણે સતિ કારણન્તરાપેક્ખા અયુત્તાતિ. એવં એકસ્સ કસ્સચિ કારણસ્સ અભાવદીપનેન ‘‘સયંકતં સુખદુક્ખ’’ન્તિઆદિ પટિસેધિતં હોતિ.

તત્થ સિયા – ‘યં વુત્તં અનેકહેતુતો વુત્તિં દીપેતી’તિ, તં ન યુત્તં. ‘કિંકારણા’?‘અસામગ્ગિયં અહેતૂનં સામગ્ગિયમ્પિ અહેતુભાવાપત્તિતો’. ‘ન હિ એકસ્મિં અન્ધે દટ્ઠું અસક્કોન્તે અન્ધસતં પસ્સતી’તિ. ‘નો ન યુત્તં; સાધારણફલનિપ્ફાદકત્તેન હિ ઠિતભાવો સામગ્ગી; ન અનેકેસં સમોધાનમત્તં. ન ચ અન્ધાનં દસ્સનં નામ સાધારણફલં’. ‘કસ્મા’?‘અન્ધસતે સતિપિ તસ્સ અભાવતો. ચક્ખાદીનં પન તં સાધારણફલં, તેસં ભાવે ભાવતો. અસામગ્ગિયં અહેતૂનમ્પિ ચ સામગ્ગિયં હેતુભાવો સિદ્ધો. સ્વાયં અસામગ્ગિયં ફલાભાવેન, સામગ્ગિયઞ્ચસ્સ ભાવેન, વેદિતબ્બો. ચક્ખાદીનઞ્હિ વેકલ્લે ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં અભાવો, અવેકલ્લે ચ ભાવો, પચ્ચક્ખસિદ્ધો લોકસ્સા’તિ. અયં તાવ સમવાયસઙ્ખાતેન સમયેન અત્થો દીપિતો.

યો પનેસ અટ્ઠહિ અક્ખણેહિ પરિવજ્જિતો નવમો ખણો, પતિરૂપદેસવાસાદિકો ચ ચતુચક્કસઙ્ખાતો ઓકાસટ્ઠેન ખણો વુત્તો, સો મનુસ્સત્તબુદ્ધુપ્પાદસદ્ધમ્મટ્ઠિતિઆદિકં ખણસામગ્ગિં વિના નત્થિ. મનુસ્સત્તાદીનઞ્ચ કાણકચ્છપોપમાદીહિ (મ. નિ. ૩.૨૫૨) દુલ્લભભાવો. ઇતિ ખણસ્સ દુલ્લભત્તા સુટ્ઠુતરં ખણાયત્તં લોકુત્તરધમ્માનં ઉપકારભૂતં કુસલં દુલ્લભમેવ. એવમેતેસુ ખણસઙ્ખાતો સમયો કુસલુપ્પત્તિયા દુલ્લભભાવં દીપેતિ. એવં દીપેન્તેન અનેન અધિગતખણાનં ખણાયત્તસ્સેવ તસ્સ કુસલસ્સ અનનુટ્ઠાનેન મોઘખણં કુરુમાનાનં પમાદવિહારો પટિસેધિતો હોતિ. અયં ખણસઙ્ખાતેન સમયેન અત્થો દીપિતો.

યો પનેતસ્સ કુસલચિત્તસ્સ પવત્તિકાલો નામ હોતિ, સો અતિપરિત્તો. સા ચસ્સ અતિપરિત્તતા ‘‘યથા ચ, ભિક્ખવે, તસ્સ પુરિસસ્સ જવો, યથા ચ ચન્દિમસૂરિયાનં જવો, યથા ચ યા દેવતા ચન્દિમસૂરિયાનં પુરતો ધાવન્તિ તાસં દેવતાનં જવો, તતો સીઘતરં આયુસઙ્ખારા ખીયન્તી’’તિ (સં. નિ. ૨.૨૨૮) – ઇમસ્સ સુત્તસ્સ અટ્ઠકથાવસેન વેદિતબ્બા. તત્ર હિ સો રૂપજીવિતિન્દ્રિયસ્સ તાવ પરિત્તકો કાલો વુત્તો. યાવ પટુપ્પન્નં રૂપં તિટ્ઠતિ તાવ સોળસ ચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જિત્વા ભિજ્જન્તિ. ઇતિ તેસં કાલપરિત્તતાય ઉપમાપિ નત્થિ. તેનેવાહ – ‘‘યાવઞ્ચિદં, ભિક્ખવે, ઉપમાપિ ન સુકરા યાવ લહુપરિવત્તં ચિત્ત’’ન્તિ (અ. નિ. ૧.૪૮). એવમેતેસુ કાલસઙ્ખાતો સમયો કુસલચિત્તપ્પવત્તિકાલસ્સ અતિપરિત્તતં દીપેતિ. એવં દીપેન્તેન ચાનેન અતિપરિત્તકાલતાય, વિજ્જુલતોભાસેન મુત્તાવુણનં વિય, દુપ્પટિવિજ્ઝમિદં ચિત્તં, તસ્મા એતસ્સ પટિવેધે મહાઉસ્સાહો ચ આદરો ચ કત્તબ્બોતિ ઓવાદો દિન્નો હોતિ. અયં કાલસઙ્ખાતેન સમયેન અત્થો દીપિતો.

સમૂહસઙ્ખાતો પન સમયો અનેકેસં સહુપ્પત્તિં દીપેતિ. ફસ્સાદીનઞ્હિ ધમ્માનં પુઞ્જો સમૂહોતિ વુત્તો. તસ્મિઞ્ચ ઉપ્પજ્જમાનં ચિત્તં સહ તેહિ ધમ્મેહિ ઉપ્પજ્જતીતિ અનેકેસં સહુપ્પત્તિ દીપિતા. એવં દીપેન્તેન ચાનેન એકસ્સેવ ધમ્મસ્સ ઉપ્પત્તિ પટિસેધિતા હોતિ. અયં સમૂહસઙ્ખાતેન સમયેન અત્થો દીપિતો.

હેતુસઙ્ખાતો પન સમયો પરાયત્તવુત્તિતં દીપેતિ. ‘યસ્મિં સમયે’તિ હિ પદસ્સ યસ્મા ‘યસ્મિં હેતુમ્હિ સતિ’ ઉપ્પન્નં હોતીતિ અયમત્થો, તસ્મા ‘હેતુમ્હિ સતિ’ પવત્તિતો પરાયત્તવુત્તિતા દીપિતા. એવં દીપેન્તેન ચાનેન ધમ્માનં સવસવત્તિતાભિમાનો પટિસેધિતો હોતિ. અયં હેતુસઙ્ખાતેન સમયેન અત્થો દીપિતો.

તત્થ ‘યસ્મિં સમયે’તિ કાલસઙ્ખાતસ્સ સમયસ્સ વસેન ‘યસ્મિં કાલે’તિ અત્થો; સમૂહસઙ્ખાતસ્સ ‘યસ્મિં સમૂહે’તિ. ખણસમવાયહેતુસઙ્ખાતાનં ‘યસ્મિં ખણે સતિ, યાય સામગ્ગિયા સતિ, યમ્હિ હેતુમ્હિ સતિ’ કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ, તસ્મિંયેવ સતિ ‘ફસ્સાદયોપી’તિ અયમત્થો વેદિતબ્બો. અધિકરણઞ્હિ કાલસઙ્ખાતો સમૂહસઙ્ખાતો ચ સમયો. તત્થ વુત્તધમ્માનન્તિ અધિકરણવસેનેત્થ ભુમ્મં. ખણસમવાયહેતુસઙ્ખાતસ્સ ચ સમયસ્સ ભાવેન તેસં ભાવો લક્ખીયતીતિ ભાવેનભાવલક્ખણવસેનેત્થ ભુમ્મં.

કામાવચરન્તિ ‘‘કતમે ધમ્મા કામાવચરા? હેટ્ઠતો અવીચિનિરયં ઉપરિતો પરનિમ્મિતવસવત્તિં પરિયન્તં કત્વા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૨૮૭) નયેન વુત્તેસુ કામાવચરધમ્મેસુ પરિયાપન્નં. તત્રાયં વચનત્થો – ઉદ્દાનતો દ્વે કામા, વત્થુકામો ચ કિલેસકામો ચ. તત્થ કિલેસકામો અત્થતો છન્દરાગોવ વત્થુકામો તેભૂમકવટ્ટં. કિલેસકામો ચેત્થ કામેતીતિ કામો; ઇતરો પન કામિયતીતિ કામો. યસ્મિં પન પદેસે દુવિધોપેસો કામો પવત્તિવસેન અવચરતિ, સો ચતુન્નં અપાયાનં, મનુસ્સાનં, છન્નઞ્ચ દેવલોકાનં વસેન એકાદસવિધો પદેસો. કામો એત્થ અવચરતીતિ કામાવચરો, સસત્થાવચરો વિય. યથા હિ યસ્મિં પદેસે સસત્થા પુરિસા અવચરન્તિ, સો વિજ્જમાનેસુપિ અઞ્ઞેસુ દ્વિપદચતુપ્પદેસુ અવચરન્તેસુ, તેસં અભિલક્ખિતત્તા ‘સસત્થાવચરો’ત્વેવ વુચ્ચતિ, એવં વિજ્જમાનેસુપિ અઞ્ઞેસુ રૂપાવચરાદીસુ તત્થ અવચરન્તેસુ, તેસં અભિલક્ખિતત્તા અયં પદેસો ‘કામાવચરો’ત્વેવ વુચ્ચતિ. સ્વાયં યથા રૂપભવો રૂપં, એવં ઉત્તરપદલોપં કત્વા ‘કામો’ત્વેવ વુચ્ચતિ. એવમિદં ચિત્તં ઇમસ્મિં એકાદસપદેસસઙ્ખાતે કામે અવચરતીતિ કામાવચરં.

કિઞ્ચાપિ હિ એતં રૂપારૂપભવેસુપિ અવચરતિ, યથા પન સઙ્ગામે અવચરણતો સઙ્ગામાવચરોતિ લદ્ધનામકો નાગો નગરે ચરન્તોપિ ‘સઙ્ગામાવચરો’ત્વેવ વુચ્ચતિ, થલજલચરા ચ પાણા અથલે અજલે ચ ઠિતાપિ ‘થલચરા જલચરા’ત્વેવ વુચ્ચન્તિ, એવમિદં અઞ્ઞત્થ અવચરન્તમ્પિ કામાવચરમેવાતિ વેદિતબ્બં. આરમ્મણકરણવસેન વા એત્થ કામો અવચરતીતિપિ કામાવચરં. કામઞ્ચેસ રૂપારૂપાવચરેસુપિ અવચરતિ, યથા પન વદતીતિ ‘વચ્છો’, મહિયં સેતીતિ ‘મહિંસો’તિ વુત્તે, ન સત્તા યત્તકા વદન્તિ, મહિયં વા સેન્તિ સબ્બેસં તં નામં હોતિ, એવંસમ્પદમિદં વેદિતબ્બં. અપિચ કામભવસઙ્ખાતે કામે પટિસન્ધિં અવચારેતીતિપિ કામાવચરં.

કુસલન્તિ કુચ્છિતાનં સલનાદીહિ અત્થેહિ કુસલં. અપિચ આરોગ્યટ્ઠેન અનવજ્જટ્ઠેન કોસલ્લસમ્ભૂતટ્ઠેન ચ કુસલં. યથેવ હિ ‘કચ્ચિ નુ ભોતો કુસલ’ન્તિ (જા. ૧.૧૫.૧૪૬; ૨.૨૦.૧૨૯) રૂપકાયે અનાતુરતાય અગેલઞ્ઞેન નિબ્યાધિતાય આરોગ્યટ્ઠેન કુસલં વુત્તં, એવં અરૂપધમ્મેપિ કિલેસાતુરતાય કિલેસગેલઞ્ઞસ્સ ચ કિલેસબ્યાધિનો અભાવેન આરોગ્યટ્ઠેન કુસલં વેદિતબ્બં. કિલેસવજ્જસ્સ પન કિલેસદોસસ્સ કિલેસદરથસ્સ ચ અભાવા અનવજ્જટ્ઠેન કુસલં. કોસલ્લં વુચ્ચતિ પઞ્ઞા; કોસલ્લતો સમ્ભૂતત્તા કોસલ્લસમ્ભૂતટ્ઠેન કુસલં.

‘ઞાણસમ્પયુત્તં’ તાવ એવં હોતુ; ઞાણવિપ્પયુત્તં કથન્તિ. તમ્પિ રુળ્હીસદ્દેન કુસલમેવ. યથા હિ તાલપણ્ણેહિ અકત્વા કિલઞ્જાદીહિ કતમ્પિ તંસરિક્ખત્તા રુળ્હીસદ્દેન તાલવણ્ટન્ત્વેવ વુચ્ચતિ, એવં ‘ઞાણવિપ્પયુત્ત’મ્પિ કુસલન્ત્વેવ વેદિતબ્બં. નિપ્પરિયાયેન પન ‘ઞાણસમ્પયુત્તં’ આરોગ્યટ્ઠેન અનવજ્જટ્ઠેન કોસલ્લસમ્ભૂતટ્ઠેનાતિ તિવિધેનપિ કુસલન્તિ નામં લભતિ, ઞાણવિપ્પયુત્તં દુવિધેનેવ. ઇતિ યઞ્ચ જાતકપરિયાયેન યઞ્ચ બાહિતિકસુત્તપરિયાયેન યઞ્ચ અભિધમ્મપરિયાયેન કુસલં કથિતં સબ્બં તં તીહિપિ અત્થેહિ ઇમસ્મિં ચિત્તે લબ્ભતિ.

તદેતં લક્ખણાદિવસેન અનવજ્જસુખવિપાકલક્ખણં, અકુસલવિદ્ધંસનરસં, વોદાનપચ્ચુપટ્ઠાનં, યોનિસોમનસિકારપદટ્ઠાનં. અવજ્જપટિપક્ખત્તા વા અનવજ્જલક્ખણમેવ કુસલં, વોદાનભાવરસં, ઇટ્ઠવિપાકપચ્ચુપટ્ઠાનં, યથાવુત્તપદટ્ઠાનમેવ. લક્ખણાદીસુ હિ તેસં તેસં ધમ્માનં સભાવો વા સામઞ્ઞં વા લક્ખણં નામ. કિચ્ચં વા સમ્પત્તિ વા રસો નામ. ઉપટ્ઠાનાકારો વા ફલં વા પચ્ચુપટ્ઠાનં નામ. આસન્નકારણં પદટ્ઠાનં નામ. ઇતિ યત્થ યત્થ લક્ખણાદીનિ વક્ખામ તત્થ તત્થ ઇમિનાવ નયેન તેસં નાનત્તં વેદિતબ્બં.

ચિત્તન્તિ આરમ્મણં ચિન્તેતીતિ ચિત્તં; વિજાનાતીતિ અત્થો. યસ્મા વા ‘ચિત્ત’ન્તિ સબ્બચિત્તસાધારણો એસ સદ્દો, તસ્મા યદેત્થ લોકિયકુસલાકુસલકિરિયચિત્તં, તં જવનવીથિવસેન અત્તનો સન્તાનં ચિનોતીતિ ચિત્તં. વિપાકં કમ્મકિલેસેહિ ચિતન્તિ ચિત્તં. અપિચ સબ્બમ્પિ યથાનુરૂપતો ચિત્તતાય ચિત્તં. ચિત્તકરણતાય ચિત્તન્તિ એવમ્પેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. તત્થ યસ્મા અઞ્ઞદેવ સરાગં ચિત્તં, અઞ્ઞં સદોસં, અઞ્ઞં સમોહં; અઞ્ઞં કામાવચરં, અઞ્ઞં રૂપાવચરાદિભેદં; અઞ્ઞં રૂપારમ્મણં, અઞ્ઞં સદ્દાદિઆરમ્મણં; રૂપારમ્મણેસુ ચાપિ અઞ્ઞં નીલારમ્મણં, અઞ્ઞં પીતાદિઆરમ્મણં; સદ્દાદિઆરમ્મણેસુપિ એસેવ નયો; સબ્બેસુપિ ચેતેસુ અઞ્ઞં હીનં અઞ્ઞં મજ્ઝિમં અઞ્ઞં પણીતં; હીનાદીસુપિ અઞ્ઞં છન્દાધિપતેય્યં, અઞ્ઞં વીરિયાધિપતેય્યં અઞ્ઞં ચિત્તાધિપતેય્યં, અઞ્ઞં વીમંસાધિપતેય્યં, તસ્મા અસ્સ ઇમેસં સમ્પયુત્તભૂમિઆરમ્મણહીનમજ્ઝિમપણીતાધિપતીનં વસેન ચિત્તતા વેદિતબ્બા. કામઞ્ચેત્થ એકમેવ એવં ચિત્તં ન હોતિ, ચિત્તાનં પન અન્તોગધત્તા એતેસુ યંકિઞ્ચિ એકમ્પિ ચિત્તતાય ચિત્તન્તિ વત્તું વટ્ટતિ. એવં તાવ ચિત્તતાય ચિત્તં.

કથં ચિત્તકરણતાયાતિ? લોકસ્મિઞ્હિ ચિત્તકમ્મતો ઉત્તરિ અઞ્ઞં ચિત્તં નામ નત્થિ. તસ્મિમ્પિ ચરણં નામ ચિત્તં અતિચિત્તમેવ હોતિ. તં કરોન્તાનં ચિત્તકારાનં ‘એવંવિધાનિ એત્થ રૂપાનિ કાતબ્બાની’તિ ચિત્તસઞ્ઞા ઉપ્પજ્જતિ. તાય ચિત્તસઞ્ઞાય લેખાગહનરઞ્જનઉજ્જોતનવત્તનાદિનિપ્ફાદિકા ચિત્તકિરિયા ઉપ્પજ્જન્તિ, તતો ચરણસઙ્ખાતે ચિત્તે અઞ્ઞતરં વિચિત્તરૂપં નિપ્ફજ્જતિ. તતો ‘ઇમસ્સ રૂપસ્સ ઉપરિ ઇદં હોતુ, હેટ્ઠા ઇદં, ઉભયપસ્સે ઇદ’ન્તિ ચિન્તેત્વા યથાચિન્તિતેન કમેન સેસચિત્તરૂપનિપ્ફાદનં હોતિ, એવં યંકિઞ્ચિ લોકે વિચિત્તં સિપ્પજાતં સબ્બં તં ચિત્તેનેવ કરિયતિ, એવં ઇમાય કરણવિચિત્તતાય તસ્સ તસ્સ ચિત્તસ્સ નિપ્ફાદકં ચિત્તમ્પિ તથેવ ચિત્તં હોતિ. યથાચિન્તિતસ્સ વા અનવસેસસ્સ અનિપ્ફજ્જનતો તતોપિ ચિત્તમેવ ચિત્તતરં. તેનાહ ભગવા –

‘‘દિટ્ઠં વો, ભિક્ખવે, ચરણં નામ ચિત્તન્તિ? ‘એવં, ભન્તે’. તમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, ચરણં નામ ચિત્તં ચિત્તેનેવ ચિન્તિતં. તેનપિ ખો, ભિક્ખવે, ચરણેન ચિત્તેન ચિત્તંયેવ ચિત્તતર’’ન્તિ (સં. નિ. ૩.૧૦૦).

તથા યદેતં દેવમનુસ્સનિરયતિરચ્છાનભેદાસુ ગતીસુ કમ્મલિઙ્ગસઞ્ઞાવોહારાદિભેદં અજ્ઝત્તિકં ચિત્તં તમ્પિ ચિત્તકતમેવ. કાયકમ્માદિભેદઞ્હિ દાનસીલવિહિંસાસાઠેય્યાદિનયપ્પવત્તં કુસલાકુસલકમ્મં ચિત્તનિપ્ફાદિતં કમ્મનાનત્તં. કમ્મનાનત્તેનેવ ચ તાસુ તાસુ ગતીસુ હત્થપાદકણ્ણઉદરગીવામુખાદિસણ્ઠાનભિન્નં લિઙ્ગનાનત્તં. લિઙ્ગનાનત્તતો યથાગહિતસણ્ઠાનવસેન ‘અયં ઇત્થી અયં પુરિસો’તિ ઉપ્પજ્જમાનાય સઞ્ઞાય સઞ્ઞાનાનત્તં. સઞ્ઞાનાનત્તતો સઞ્ઞાનુરૂપેન ‘ઇત્થી’તિ વા ‘પુરિસો’તિ વા વોહરન્તાનં વોહારનાનત્તં. વોહારનાનત્તવસેન પન યસ્મા ‘ઇત્થી ભવિસ્સામિ પુરિસો ભવિસ્સામિ, ખત્તિયો ભવિસ્સામિ બ્રાહ્મણો ભવિસ્સામી’તિ એવં તસ્સ તસ્સ અત્તભાવસ્સ જનકં કમ્મં કરીયતિ, તસ્મા વોહારનાનત્તતો કમ્મનાનત્તં. તં પનેતં કમ્મનાનત્તં યથાપત્થિતં ભવં નિબ્બત્તેન્તં યસ્મા ગતિવસેન નિબ્બત્તેતિ તસ્મા કમ્મનાનત્તતો ગતિનાનત્તં. કમ્મનાનત્તેનેવ ચ તેસં તેસં સત્તાનં તસ્સા તસ્સા ગતિયા અપાદકદ્વિપાદકાદિતા, તસ્સા તસ્સા ઉપપત્તિયા ઉચ્ચનીચાદિતા, તસ્મિં તસ્મિં અત્તભાવે સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાદિતા, લોકધમ્મેસુ લાભાલાભાદિતા ચ પઞ્ઞાયતિ. તસ્મા સબ્બમેતં દેવમનુસ્સનિરયતિરચ્છાનભેદાસુ ગતીસુ કમ્મલિઙ્ગસઞ્ઞાવોહારાદિભેદં અજ્ઝત્તિકં ચિત્તં ચિત્તેનેવ કતન્તિ વેદિતબ્બં. સ્વાયમત્થો ઇમસ્સ સઙ્ગીતિઅનારુળ્હસ્સ સુત્તસ્સ વસેન વેદિતબ્બો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘કમ્મનાનત્તપુથુત્તપ્પભેદવવત્થાનવસેન લિઙ્ગનાનત્તપુથુત્તપ્પભેદવવત્થાનં ભવતિ, લિઙ્ગનાનત્તપુથુત્તપ્પભેદવવત્થાનવસેન સઞ્ઞાનાનત્તપુથુત્તપ્પભેદવવત્થાનં ભવતિ, સઞ્ઞાનાનત્તપુથુત્તપ્પભેદવવત્થાનવસેન વોહારનાનત્તપુથુત્તપ્પભેદવવત્થાનં ભવતિ, વોહારનાનત્તપુથુત્તપ્પભેદવવત્થાનવસેન કમ્મનાનત્તપુથુત્તપ્પભેદવવત્થાનં ભવતિ. કમ્મનાનાકરણં પટિચ્ચ સત્તાનં ગતિયા નાનાકરણં પઞ્ઞાયતિ – અપદા દ્વિપદા ચતુપ્પદા બહુપ્પદા, રૂપિનો અરૂપિનો, સઞ્ઞિનો અસઞ્ઞિનો નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞિનો. કમ્મનાનાકરણં પટિચ્ચ સત્તાનં ઉપપત્તિયા નાનાકરણં પઞ્ઞાયતિ – ઉચ્ચનીચતા હીનપણીતતા સુગતદુગ્ગતતા. કમ્મનાનાકરણં પટિચ્ચ સત્તાનં અત્તભાવે નાનાકરણં પઞ્ઞાયતિ – સુવણ્ણદુબ્બણ્ણતા સુજાતદુજ્જાતતા સુસણ્ઠિતદુસ્સણ્ઠિતતા. કમ્મનાનાકરણં પટિચ્ચ સત્તાનં લોકધમ્મે નાનાકરણં પઞ્ઞાયતિ – લાભાલાભે યસાયસે નિન્દાપસંસાયં સુખદુક્ખે’’તિ.

અપરમ્પિ વુત્તં –

કમ્મતો લિઙ્ગતો ચેવ, લિઙ્ગસઞ્ઞા પવત્તરે;

સઞ્ઞાતો ભેદં ગચ્છન્તિ, ઇત્થાયં પુરિસોતિ વા.

‘‘કમ્મુના વત્તતે લોકો, કમ્મુના વત્તતે પજા;

કમ્મનિબન્ધના સત્તા, રથસ્સાણીવ યાયતો’’. (મ. નિ. ૨.૪૬૦; સુ. નિ. ૬૫૯);

કમ્મેન કિત્તિં લભતે પસંસં,

કમ્મેન જાનિઞ્ચ વધઞ્ચ બન્ધં;

તં કમ્મનાનાકરણં વિદિત્વા,

કસ્મા વદે નત્થિ કમ્મન્તિ લોકે. (કથા. ૭૮૫);

‘‘કમ્મસ્સકા માણવ સત્તા કમ્મદાયાદા કમ્મયોની કમ્મબન્ધૂ કમ્મપટિસરણા; કમ્મં સત્તે વિભજતિ યદિદં હીનપ્પણીતતાયા’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૮૯).

એવં ઇમાય કરણચિત્તતાયપિ ચિત્તસ્સ ચિત્તતા વેદિતબ્બા. સબ્બાનિપિ હિ એતાનિ વિચિત્રાનિ ચિત્તેનેવ કતાનિ. અલદ્ધોકાસસ્સ પન ચિત્તસ્સ યં વા પન અવસેસપચ્ચયવિકલં તસ્સ એકચ્ચચિત્તકરણાભાવતો યદેતં ચિત્તેન કતં અજ્ઝત્તિકં ચિત્તં વુત્તં, તતોપિ ચિત્તમેવ ચિત્તતરં. તેનાહ ભગવા –

‘‘નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં એકનિકાયમ્પિ સમનુપસ્સામિ એવં ચિત્તં યથયિદં, ભિક્ખવે, તિરચ્છાનગતા પાણા… તેહિપિ ખો, ભિક્ખવે, તિરચ્છાનગતેહિ પાણેહિ ચિત્તંયેવ ચિત્તતર’’ન્તિ (સં. નિ. ૩.૧૦૦).

ઉપ્પન્નં હોતીતિ એત્થ વત્તમાનભૂતાપગતોકાસકતભૂમિલદ્ધવસેન ઉપ્પન્નં નામ અનેકપ્પભેદં. તત્થ સબ્બમ્પિ ઉપ્પાદજરાભઙ્ગસમઙ્ગીસઙ્ખાતં વત્તમાનુપ્પન્નં નામ. આરમ્મણરસં અનુભવિત્વા નિરુદ્ધં, અનુભૂતાપગતસઙ્ખાતં કુસલાકુસલં, ઉપ્પાદાદિત્તયં અનુપ્પત્વા નિરુદ્ધં, ભૂતાપગતસઙ્ખાતં, સેસસઙ્ખતઞ્ચ ભૂતાપગતુપ્પન્નં નામ. ‘‘યાનિસ્સ તાનિ પુબ્બે કતાનિ કમ્માની’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૪૮) એવમાદિના નયેન વુત્તં કમ્મં અતીતમ્પિ સમાનં, અઞ્ઞં વિપાકં પટિબાહિત્વા અત્તનો વિપાકસ્સોકાસં કત્વા ઠિતત્તા, તથા કતોકાસઞ્ચ વિપાકં અનુપ્પન્નમ્પિ સમાનં એવં કતે ઓકાસે એકન્તેન ઉપ્પજ્જનતો ઓકાસકતુપ્પન્નં નામ. તાસુ તાસુ ભૂમીસુ અસમૂહતં અકુસલં ભૂમિલદ્ધુપ્પન્નં નામ. એત્થ ચ ભૂમિયા ભૂમિલદ્ધસ્સ ચ નાનત્તં વેદિતબ્બં. ભૂમીતિ વિપસ્સનાય આરમ્મણભૂતા તેભૂમકા પઞ્ચક્ખન્ધા. ભૂમિલદ્ધં નામ તેસુ ખન્ધેસુ ઉપ્પત્તારહં કિલેસજાતં. તેન હેસા ભૂમિ લદ્ધા નામ હોતિ, તસ્મા ભૂમિલદ્ધન્તિ વુચ્ચતિ. એવમેતેસુ ચતૂસુ ઉપ્પન્નેસુ ઇધ ‘વત્તમાનુપ્પન્નં’ અધિપ્પેતં.

તત્રાયં વચનત્થો – પુબ્બન્તતો ઉદ્ધં ઉપ્પાદાદિઅભિમુખં પન્નન્તિ ઉપ્પન્નં. ‘ઉપ્પન્ન’-સદ્દો પનેસ અતીતે પટિલદ્ધે સમુટ્ઠિતે અવિક્ખમ્ભિતે અસમુચ્છિન્ને ખણત્તયગતેતિ અનેકેસુ અત્થેસુ દિસ્સતિ. અયઞ્હિ ‘‘તેન ખો પન, ભિક્ખવે, સમયેન કકુસન્ધો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો લોકે ઉપ્પન્નો’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૪૩) એત્થ અતીતે આગતો. ‘‘આયસ્મતો આનન્દસ્સ અતિરેકચીવરં ઉપ્પન્નં હોતી’’તિ (પારા. ૪૬૧) એત્થ પટિલદ્ધે. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ઉપ્પન્નં મહામેઘં તમેનં મહાવાતો અન્તરાયેવ અન્તરધાપેતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૫૭) એત્થ સમુટ્ઠિતે. ‘‘ઉપ્પન્નં ગમિયચિત્તં દુપ્પટિવિનોદનીયં (અ. નિ. ૫.૧૬૦; પરિ. ૩૨૫); ઉપ્પન્નુપ્પન્ને પાપકે અકુસલે ધમ્મે ઠાનસો અન્તરધાપેતી’’તિ (પારા. ૧૬૫) એત્થ અવિક્ખમ્ભિતે. ‘‘અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેન્તો બહુલીકરોન્તો ઉપ્પન્નુપ્પન્ને પાપકે અકુસલે ધમ્મે ઠાનસો અન્તરાયેવ અન્તરધાપેતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૫૬-૧૫૭) એત્થ અસમુચ્છિન્ને. ‘‘ઉપ્પજ્જમાનં ઉપ્પન્નન્તિ? આમન્તા’’તિ (યમ. ૨.ચિત્તયમક.૮૧) એત્થ ખણત્તયગતે. સ્વાયમિધાપિ ખણત્તયગતેવ દટ્ઠબ્બો. તસ્મા ‘ઉપ્પન્નં હોતી’તિ એત્થ ખણત્તયગતં હોતિ, વત્તમાનં હોતિ, પચ્ચુપ્પન્નં હોતીતિ. અયં સઙ્ખેપત્થો.

ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતીતિ ચેતં દેસનાસીસમેવ. ન પન ચિત્તં એકકમેવ ઉપ્પજ્જતિ. તસ્મા યથા રાજા આગતોતિ વુત્તે ન પરિસં પહાય એકકોવ આગતો, રાજપરિસાય પન સદ્ધિંયેવ આગતોતિ પઞ્ઞાયતિ, એવમિદમ્પિ પરોપણ્ણાસકુસલધમ્મેહિ સદ્ધિંયેવ ઉપ્પન્નન્તિ વેદિતબ્બં. પુબ્બઙ્ગમટ્ઠેન પન ‘‘ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ’’ચ્ચેવ વુત્તં.

લોકિયધમ્મઞ્હિ પત્વા ચિત્તં જેટ્ઠકં ચિત્તં ધુરં ચિત્તં પુબ્બઙ્ગમં હોતિ. લોકુત્તરધમ્મં પત્વા પઞ્ઞા જેટ્ઠિકા પઞ્ઞા ધુરા પઞ્ઞા પુબ્બઙ્ગમા. તેનેવ ભગવા વિનયપરિયાયં પત્વા પઞ્હં પુચ્છન્તો ‘કિંફસ્સોસિ, કિંવેદનોસિ, કિંસઞ્ઞોસિ, કિંચેતનોસી’તિ અપુચ્છિત્વા ‘‘કિંચિત્તો ત્વં ભિક્ખૂ’’તિ ચિત્તમેવ ધુરં કત્વા પુચ્છતિ. ‘‘અથેય્યચિત્તો અહં ભગવા’’તિ ચ વુત્તે ‘અનાપત્તિ અથેય્યફસ્સસ્સા’તિઆદીનિ અવત્વા ‘‘અનાપત્તિ ભિક્ખુ અથેય્યચિત્તસ્સા’’તિ વદતિ.

ન કેવલઞ્ચ વિનયપરિયાયં, અઞ્ઞમ્પિ લોકિયદેસનં દેસેન્તો ચિત્તમેવ ધુરં કત્વા દેસેતિ. યથાહ – ‘‘યે કેચિ, ભિક્ખવે, ધમ્મા અકુસલા અકુસલભાગિયા અકુસલપક્ખિકા સબ્બેતે મનોપુબ્બઙ્ગમા. મનો તેસં ધમ્માનં પઠમં ઉપ્પજ્જતિ’’ (અ. નિ. ૧.૫૬).

‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા, મનોસેટ્ઠા મનોમયા;

મનસા ચે પદુટ્ઠેન, ભાસતિ વા કરોતિ વા;

તતો નં દુક્ખમન્વેતિ, ચક્કંવ વહતો પદં.

‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા, મનોસેટ્ઠા મનોમયા;

મનસા ચે પસન્નેન, ભાસતિ વા કરોતિ વા;

તતો નં સુખમન્વેતિ, છાયાવ અનપાયિની’’. (ધ. પ. ૧,૨);

‘‘ચિત્તેન નીયતિ લોકો, ચિત્તેન પરિકસ્સતિ;

ચિત્તસ્સ એકધમ્મસ્સ, સબ્બેવ વસમન્વગૂ’’. (સં. નિ. ૧.૬૨);

‘‘ચિત્તસંકિલેસા, ભિક્ખવે, સત્તા સંકિલિસ્સન્તિ ચિત્તવોદાના વિસુજ્ઝન્તિ’’ (સં. નિ. ૩.૧૦૦);

‘‘પભસ્સરમિદં, ભિક્ખવે, ચિત્તં, તઞ્ચ ખો આગન્તુકેહિ ઉપક્કિલેસેહિ ઉપક્કિલિટ્ઠં’’ (અ. નિ. ૧.૪૯);

‘‘ચિત્તે, ગહપતિ, અરક્ખિતે કાયકમ્મમ્પિ અરક્ખિતં હોતિ, વચીકમ્મમ્પિ અરક્ખિતં હોતિ, મનોકમ્મમ્પિ અરક્ખિતં હોતિ; ચિત્તે, ગહપતિ, રક્ખિતે…પે… ચિત્તે, ગહપતિ, બ્યાપન્ને…પે… ચિત્તે, ગહપતિ, અબ્યાપન્ને…પે… ચિત્તે, ગહપતિ, અવસ્સુતે…પે… ચિત્તે, ગહપતિ, અનવસ્સુતે કાયકમ્મમ્પિ અનવસ્સુતં હોતિ, વચીકમ્મમ્પિ અનવસ્સુતં હોતિ, મનોકમ્મમ્પિ અનવસ્સુતં હોતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૧૧૦).

એવં લોકિયધમ્મં પત્વા ચિત્તં જેટ્ઠકં હોતિ, ચિત્તં ધુરં હોતિ, ચિત્તં પુબ્બઙ્ગમં હોતીતિ વેદિતબ્બં. ઇમેસુ પન સુત્તેસુ એકં વા દ્વે વા અગ્ગહેત્વા સુત્તાનુરક્ખણત્થાય સબ્બાનિપિ ગહિતાનીતિ વેદિતબ્બાનિ.

લોકુત્તરધમ્મં પુચ્છન્તો પન ‘કતરફસ્સં અધિગતોસિ, કતરવેદનં કતરસઞ્ઞં કતરચેતનં કતરચિત્ત’ન્તિ અપુચ્છિત્વા, ‘કતરપઞ્ઞં ત્વં ભિક્ખુ અધિગતો’સિ, ‘કિં પઠમં મગ્ગપઞ્ઞં, ઉદાહુ દુતિયં…પે… તતિયં…પે… ચતુત્થં મગ્ગપઞ્ઞં અધિગતો’તિ પઞ્ઞં જેટ્ઠિકં પઞ્ઞં ધુરં કત્વા પુચ્છતિ. પઞ્ઞુત્તરા સબ્બે કુસલા ધમ્મા ન પરિહાયન્તિ. પઞ્ઞા પન કિમત્થિયા (મ. નિ. ૧.૪૫૧)? ‘‘પઞ્ઞવતો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકસ્સ તદન્વયા સદ્ધા સણ્ઠાતિ, તદન્વયં વીરિયં સણ્ઠાતિ, તદન્વયા સતિ સણ્ઠાતિ, તદન્વયો સમાધિ સણ્ઠાતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૫૧૫) એવમાદીનિ પનેત્થ સુત્તાનિ દટ્ઠબ્બાનિ. ઇતિ લોકુત્તરધમ્મં પત્વા પઞ્ઞા જેટ્ઠિકા હોતિ પઞ્ઞા ધુરા પઞ્ઞા પુબ્બઙ્ગમાતિ વેદિતબ્બા. અયં પન લોકિયદેસના. તસ્મા ચિત્તં ધુરં કત્વા દેસેન્તો ‘‘ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતી’’તિ આહ.

સોમનસ્સસહગતન્તિ સાતમધુરવેદયિતસઙ્ખાતેન સોમનસ્સેન સહ એકુપ્પાદાદિભાવં ગતં. અયં પન ‘સહગત’-સદ્દો તબ્ભાવે વોકિણ્ણે નિસ્સયે આરમ્મણે સંસટ્ઠેતિ ઇમેસુ અત્થેસુ દિસ્સતિ. તત્થ ‘‘યાયં તણ્હા પોનોબ્ભવિકા નન્દિરાગસહગતા’’તિ (વિભ. ૨૦૩) તબ્ભાવે વેદિતબ્બો; નન્દિરાગભૂતાતિ અત્થો. ‘‘યા, ભિક્ખવે, વીમંસા કોસજ્જસહગતા કોસજ્જસમ્પયુત્તા’’તિ (સં. નિ. ૫.૮૩૨) વોકિણ્ણે વેદિતબ્બો; અન્તરન્તરા ઉપ્પજ્જમાનેન કોસજ્જેન વોકિણ્ણાતિ અયમેત્થ અત્થો. ‘‘અટ્ઠિકસઞ્ઞાસહગતં સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૮) નિસ્સયે વેદિતબ્બો; અટ્ઠિકસઞ્ઞં નિસ્સાય અટ્ઠિકસઞ્ઞં ભાવેત્વા પટિલદ્ધન્તિ અત્થો. ‘‘લાભી હોતિ રૂપસહગતાનં વા સમાપત્તીનં અરૂપસહગતાનં વા’’તિ (પુ. પ. ૩-૫) આરમ્મણે; વેદિતબ્બો રૂપારૂપારમ્મણાનન્તિ અત્થો. ‘‘ઇદં સુખં ઇમાય પીતિયા સહગતં હોતિ સહજાતં સંસટ્ઠં સમ્પયુત્ત’’ન્તિ (વિભ. ૫૭૮) સંસટ્ઠે. ઇમસ્મિમ્પિ પદે અયમેવત્થો અધિપ્પેતો. સોમનસ્સસંસટ્ઠઞ્હિ ઇધ સોમનસ્સસહગતન્તિ વુત્તં.