અરૂપાવચરકુસલવણ્ણના

આકાસાનઞ્ચાયતનં

૨૬૫. ઇદાનિ અરૂપાવચરકુસલં દસ્સેતું પુન કતમે ધમ્મા કુસલાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ અરૂપૂપપત્તિયાતિ અરૂપભવો અરૂપં, અરૂપે ઉપપત્તિ અરૂપૂપપત્તિ, તસ્સા અરૂપૂપપત્તિયા. મગ્ગં ભાવેતીતિ ઉપાયં હેતું કારણં ઉપ્પાદેતિ વડ્ઢેતિ. સબ્બસોતિ સબ્બાકારેન. સબ્બાસં વા અનવસેસાનન્તિ અત્થો. રૂપસઞ્ઞાનન્તિ સઞ્ઞાસીસેન વુત્તરૂપાવચરજ્ઝાનાનઞ્ચેવ તદારમ્મણાનઞ્ચ. રૂપાવચરજ્ઝાનમ્પિ હિ રૂપન્તિ વુચ્ચતિ ‘રૂપી રૂપાનિ પસ્સતી’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૨૪૮; દી. નિ. ૨.૧૨૯). તસ્સ આરમ્મણમ્પિ ‘‘બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાની’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૨૪૪-૨૪૬; દી. નિ. ૨.૧૭૩); તસ્મા ઇધ રૂપે સઞ્ઞા રૂપસઞ્ઞાતિ એવં સઞ્ઞાસીસેન વુત્તરૂપાવચરજ્ઝાનસ્સેતં અધિવચનં. રૂપં સઞ્ઞા અસ્સાતિ રૂપસઞ્ઞં, રૂપમસ્સ નામન્તિ વુત્તં હોતિ. એવં પથવીકસિણાદિભેદસ્સ તદારમ્મણસ્સ ચેતં અધિવચનન્તિ વેદિતબ્બં.

સમતિક્કમાતિ વિરાગા નિરોધા ચ. કિં વુત્તં હોતિ? એતાસં કુસલવિપાકકિરિયવસેન પઞ્ચદસન્નં ઝાનસઙ્ખાતાનં રૂપસઞ્ઞાનં, એતેસઞ્ચ પથવીકસિણાદિવસેન અટ્ઠન્નં આરમ્મણસઙ્ખાતાનં રૂપસઞ્ઞાનં, સબ્બાકારેન અનવસેસાનં વા વિરાગા ચ નિરોધા ચ વિરાગહેતુ ચેવ નિરોધહેતુ ચ આકાસાનઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ન હિ સક્કા સબ્બસો અનતિક્કન્તરૂપસઞ્ઞેન એતં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિતુન્તિ.

તત્થ યસ્મા આરમ્મણે અવિરત્તસ્સ સઞ્ઞાસમતિક્કમો ન હોતિ, સમતિક્કન્તાસુ ચ સઞ્ઞાસુ આરમ્મણં સમતિક્કન્તમેવ હોતિ, તસ્મા આરમ્મણસમતિક્કમં અવત્વા ‘‘તત્થ કતમા રૂપસઞ્ઞા? રૂપાવચરસમાપત્તિં સમાપન્નસ્સ વા ઉપપન્નસ્સ વા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારિસ્સ વા સઞ્ઞા સઞ્જાનના સઞ્જાનિતત્તં, ઇમા વુચ્ચન્તિ રૂપસઞ્ઞાયો. ઇમા રૂપસઞ્ઞાયો અતિક્કન્તો હોતિ, વીતિક્કન્તો, સમતિક્કન્તો, તેન વુચ્ચતિ સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા’’તિ (વિભ. ૬૦૨) એવં વિભઙ્ગે સઞ્ઞાનંયેવ સમતિક્કમો વુત્તો. યસ્મા પન આરમ્મણસમતિક્કમેન પત્તબ્બા એતા સમાપત્તિયો, ન એકસ્મિંયેવ આરમ્મણે પઠમજ્ઝાનાદીનિ વિય, તસ્મા અયં આરમ્મણસમતિક્કમવસેનાપિ અત્થવણ્ણના કતાતિ વેદિતબ્બા.

પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમાતિ ચક્ખાદીનં વત્થૂનં રૂપાદીનં આરમ્મણાનઞ્ચ પટિઘાતેન સમુપ્પન્ના સઞ્ઞા પટિઘસઞ્ઞા. રૂપસઞ્ઞાદીનં એતં અધિવચનં. યથાહ – ‘‘તત્થ કતમા પટિઘસઞ્ઞા? રૂપસઞ્ઞા સદ્દસઞ્ઞા ગન્ધસઞ્ઞા રસસઞ્ઞા ફોટ્ઠબ્બસઞ્ઞા, ઇમા વુચ્ચન્તિ પટિઘસઞ્ઞાયો’’તિ (વિભ. ૬૦૩). તાસં કુસલવિપાકાનં પઞ્ચન્નં અકુસલવિપાકાનં પઞ્ચન્નન્તિ સબ્બસો દસન્નમ્પિ પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમા પહાના અસમુપ્પાદા અપ્પવત્તિં કત્વાતિ વુત્તં હોતિ.

કામઞ્ચેતા પઠમજ્ઝાનાદીનિ સમાપન્નસ્સાપિ ન સન્તિ – ન હિ તસ્મિં સમયે પઞ્ચદ્વારવસેન ચિત્તં પવત્તતિ – એવં સન્તેપિ, અઞ્ઞત્થ પહીનાનં સુખદુક્ખાનં ચતુત્થજ્ઝાને વિય, સક્કાયદિટ્ઠાદીનં તતિયમગ્ગે વિય ચ, ઇમસ્મિં ઝાને ઉસ્સાહજનનત્થં ઇમસ્સ ઝાનસ્સ પસંસાવસેન એતાસં એત્થ વચનં વેદિતબ્બં. અથ વા કિઞ્ચાપિ તા રૂપાવચરં સમાપન્નસ્સ ન સન્તિ, અથ ખો ન પહીનત્તા ન સન્તિ. ન હિ રૂપવિરાગાય રૂપાવચરભાવના સંવત્તતિ, રૂપાયત્તા ચ એતાસં પવત્તિ. અયં પન ભાવના રૂપવિરાગાય સંવત્તતિ. તસ્મા તા એત્થ પહીનાતિ વત્તું વટ્ટતિ. ન કેવલઞ્ચ વત્તું, એકંસેનેવ એવં ધારેતુમ્પિ વટ્ટતિ. તાસઞ્હિ ઇતો પુબ્બે અપ્પહીનત્તાયેવ પઠમજ્ઝાનં સમાપન્નસ્સ ‘‘સદ્દો કણ્ટકો’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૭૨) વુત્તો ભગવતા. ઇધ ચ પહીનત્તાયેવ અરૂપસમાપત્તીનં આનેઞ્જતા સન્તવિમોક્ખતા ચ વુત્તા. આળારો ચ કાળામો આરુપ્પસમાપન્નો પઞ્ચમત્તાનિ સકટસતાનિ નિસ્સાય નિસ્સાય અતિક્કન્તાનિ નેવ અદ્દસ, ન પન સદ્દં અસ્સોસીતિ (દી. નિ. ૨.૧૯૨).

નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારાતિ નાનત્તે ગોચરે પવત્તાનં સઞ્ઞાનં નાનત્તાનં વા સઞ્ઞાનં. યસ્મા હિ એતા ‘‘તત્થ કતમા નાનત્તસઞ્ઞા? અસમાપન્નસ્સ મનોધાતુસમઙ્ગિસ્સ વા મનોવિઞ્ઞાણધાતુસમઙ્ગિસ્સ વા સઞ્ઞા સઞ્જાનના સઞ્જાનિતત્તં, ઇમા વુચ્ચન્તિ નાનત્તસઞ્ઞાયો’’તિ (વિભ. ૬૦૪) એવં વિભઙ્ગે વિભજિત્વા વુત્તા ઇધ અધિપ્પેતા; અસમાપન્નસ્સ મનોધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતુસઙ્ગહિતા સઞ્ઞા રૂપસદ્દાદિભેદે નાનત્તે નાનાસભાવે ગોચરે પવત્તન્તિ; યસ્મા ચેતા અટ્ઠ કામાવચરકુસલસઞ્ઞા, દ્વાદસ અકુસલસઞ્ઞા, એકાદસ કામાવચરકુસલવિપાકસઞ્ઞા, દ્વે અકુસલવિપાકસઞ્ઞા, એકાદસ કામાવચરકિરિયસઞ્ઞાતિ એવં ચતુચત્તાલીસમ્પિ સઞ્ઞા નાનત્તા નાનાસભાવા અઞ્ઞમઞ્ઞં અસદિસા, તસ્મા નાનત્તસઞ્ઞાતિ વુત્તા. તાસં સબ્બસો નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા અનાવજ્જના અસમન્નાહારા અપચ્ચવેક્ખણા. યસ્મા તા નાવજ્જતિ, ન મનસિકરોતિ, ન પચ્ચવેક્ખતિ, તસ્માતિ વુત્તં હોતિ.

યસ્મા ચેત્થ પુરિમા રૂપસઞ્ઞા પટિઘસઞ્ઞા ચ ઇમિના ઝાનેન નિબ્બત્તે ભવેપિ ન વિજ્જન્તિ, પગેવ તસ્મિં ભવે ઇમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરણકાલે, તસ્મા તાસં ‘સમતિક્કમા અત્થઙ્ગમા’તિ દ્વેધાપિ અભાવોયેવ વુત્તો. નાનત્તસઞ્ઞાસુ પન યસ્મા અટ્ઠ કામાવચરકુસલસઞ્ઞા, નવ કિરિયાસઞ્ઞા, દસ અકુસલસઞ્ઞાતિ ઇમા સત્તવીસતિ સઞ્ઞા ઇમિના ઝાનેન નિબ્બત્તે ભવે વિજ્જન્તિ, તસ્મા તાસં અમનસિકારાતિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તત્રાપિ હિ ઇમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તો તાસં અમનસિકારાયેવ ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. તા પન મનસિકરોન્તો અસમાપન્નો હોતીતિ. સઙ્ખેપતો ચેત્થ ‘રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા’તિ ઇમિના સબ્બરૂપાવચરધમ્માનં પહાનં વુત્તં. ‘પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમા નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા’તિ ઇમિના સબ્બેસં કામાવચરચિત્તચેતસિકાનઞ્ચ પહાનં અમનસિકારો ચ વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

ઇતિ ભગવા ‘પન્નરસન્નં રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમેન, દસન્નં પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમેન, ચતુચત્તાલીસાય નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારેના’તિ તીહિ પદેહિ આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિયા વણ્ણં કથેસિ. કિં કારણાતિ ચે સોતૂનં ઉસ્સાહજનનત્થઞ્ચેવ પલોભનત્થઞ્ચ. સચે હિ કેચિ અપણ્ડિતા વદેય્યું ‘સત્થા આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિં નિબ્બત્તેથાતિ વદતિ, કો નુ ખો એતાય નિબ્બત્તિતાય અત્થો? કો આનિસંસો’તિ તે એવં વત્તું મા લભન્તૂતિ ઇમેહિ આકારેહિ સમાપત્તિયા વણ્ણં કથેસિ. તઞ્હિ નેસં સુત્વા એવં ભવિસ્સતિ – ‘એવંસન્તા કિર અયં સમાપત્તિ, એવંપણીતા, નિબ્બત્તેસ્સામ ન’ન્તિ. અથસ્સ નિબ્બત્તનત્થાય ઉસ્સાહં કરિસ્સન્તીતિ.

પલોભનત્થઞ્ચાપિ નેસં એતિસ્સા વણ્ણં કથેસિ, વિસકણ્ટકવાણિજો વિય. વિસકણ્ટકવાણિજો નામ ગુળવાણિજો વુચ્ચતિ. સો કિર ગુળફાણિતખણ્ડસક્કરાદીનિ સકટેનાદાય પચ્ચન્તગામં ગન્ત્વા ‘વિસકણ્ટકં ગણ્હથ વિસકણ્ટકં ગણ્હથા’તિ ઉગ્ઘોસેસિ. તં સુત્વા ગામિકા ‘વિસં નામ કક્ખળં, યો નં ખાદતિ સો મરતિ, કણ્ટકોપિ વિજ્ઝિત્વા મારેતિ. ઉભોપેતે કક્ખળા, કો એત્થ આનિસંસો’તિ ગેહદ્વારાનિ થકેસું, દારકે ચ પલાપેસું. તં દિસ્વા વાણિજો ‘અવોહારકુસલા ઇમે ગામિકા, હન્દ ને ઉપાયેન ગણ્હાપેમી’તિ ‘અતિમધુરં ગણ્હથ અતિસાદું ગણ્હથ, ગુળં ફાણિતં સક્કરં સમગ્ઘં લબ્ભતિ, કૂટમાસકકૂટકહાપણાદીહિપિ લબ્ભતી’તિ ઉગ્ઘોસેસિ. તં સુત્વા ગામિકા હટ્ઠપહટ્ઠા નિગ્ગન્ત્વા બહુમ્પિ મૂલં દત્વા ગહેસું.

તત્થ વાણિજસ્સ ‘વિસકણ્ટકં ગણ્હથા’તિ ઉગ્ઘોસનં વિય ભગવતો ‘આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિં નિબ્બત્તેથા’તિ વચનં. ‘ઉભોપેતે કક્ખળા, કો એત્થ આનિસંસો’તિ? ગામિકાનં ચિન્તનં વિય ‘ભગવા આકાસાનઞ્ચાયતનં નિબ્બત્તેથાતિ આહ, કો એત્થ આનિસંસો? નાસ્સ ગુણં જાનામા’તિ સોતૂનં ચિન્તનં. અથસ્સ વાણિજસ્સ ‘અતિમધુરં ગણ્હથા’તિઆદિવચનં વિય ભગવતો રૂપસઞ્ઞાસમતિક્કમનાદિકં આનિસંસપ્પકાસનં. ઇદઞ્હિ સુત્વા તે બહુમ્પિ મૂલં દત્વા, ગામિકા વિય ગુળં, ઇમિના આનિસંસેન પલોભિતચિત્તા મહન્તમ્પિ ઉસ્સાહં કત્વા ઇમં સમાપત્તિં નિબ્બત્તેસ્સન્તીતિ ઉસ્સાહજનનત્થં પલોભનત્થઞ્ચ કથેસિ.

આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞાસહગતન્તિ એત્થ નાસ્સ અન્તોતિ અનન્તં. આકાસં અનન્તં આકાસાનન્તં. આકાસાનન્તમેવ આકાસાનઞ્ચં. તં આકાસાનઞ્ચં અધિટ્ઠાનટ્ઠેન આયતનમસ્સ સસમ્પયુત્તધમ્મસ્સ ઝાનસ્સ, દેવાનં દેવાયતનમિવાતિ આકાસાનઞ્ચાયતનં. ઇતિ આકાસાનઞ્ચં ચ તં આયતનઞ્ચાતિપિ આકાસાનઞ્ચાયતનં. કસિણુગ્ઘાટિમાકાસસ્સેતં અધિવચનં. તસ્મિં આકાસાનઞ્ચાયતને અપ્પનાપ્પત્તાય સઞ્ઞાય સહગતં આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞાસહગતં.

યથા પન અઞ્ઞત્થ ‘અનન્તો આકાસો’તિ (વિભ. ૫૦૮; દી. નિ. ૨.૧૨૯) વુત્તં, એવમિધ અનન્તન્તિ વા પરિત્તન્તિ વા ન ગહિતં. કસ્મા? અનન્તે હિ ગહિતે પરિત્તં ન ગય્હતિ, પરિત્તે ગહિતે અનન્તં ન ગય્હતિ. એવં સન્તે આરમ્મણચતુક્કં ન પૂરતિ, દેસના સોળસક્ખત્તુકા ન હોતિ. સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ચ ઇમસ્મિં ઠાને દેસનં સોળસક્ખત્તુકં કાતું અજ્ઝાસયો, તસ્મા અનન્તન્તિ વા પરિત્તન્તિ વા અવત્વા ‘આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞાસહગત’ન્તિ આહ. એવઞ્હિ સતિ ઉભયમ્પિ ગહિતમેવ હોતિ. આરમ્મણચતુક્કં પૂરતિ, દેસના સોળસક્ખત્તુકા સમ્પજ્જતિ. અવસેસો પાળિઅત્થો હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનનિકન્તિપરિયાદાનદુક્ખતાય ચેત્થ દુક્ખા પટિપદા, પરિયાદિન્નનિકન્તિકસ્સ અપ્પનાપરિવાસદન્ધતાય દન્ધાભિઞ્ઞા હોતિ. વિપરિયાયેન સુખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા ચ વેદિતબ્બા. પરિત્તકસિણુગ્ઘાટિમાકાસે પન પવત્તં ઝાનં પરિત્તારમ્મણં વિપુલકસિણુગ્ઘાટિમાકાસે પવત્તં અપ્પમાણારમ્મણન્તિ વેદિતબ્બં. ઉપેક્ખાબ્રહ્મવિહારે વિય ચ ઇધાપિ ચતુત્થજ્ઝાનવસેન પઞ્ચવીસતિ એકકા હોન્તિ. યથા ચેત્થ એવં ઇતો પરેસુપિ. વિસેસમત્તમેવ પન તેસુ વણ્ણયિસ્સામ.

વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં

૨૬૬. આકાસાનઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્માતિ, એત્થ તાવ પુબ્બે વુત્તનયેન આકાસાનઞ્ચં આયતનમસ્સ અધિટ્ઠાનટ્ઠેનાતિ ઝાનમ્પિ આકાસાનઞ્ચાયતનં. વુત્તનયેનેવ આરમ્મણમ્પિ. એવમેતં ઝાનઞ્ચ આરમ્મણઞ્ચાતિ ઉભયમ્પિ અપ્પવત્તિકરણેન ચ અમનસિકરણેન ચ સમતિક્કમિત્વાવ યસ્મા ઇદં વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહાતબ્બં, તસ્મા ઉભયમ્પેતં એકજ્ઝં કત્વા ‘આકાસાનઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મા’તિ ઇદં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞાસહગતન્તિ, એત્થ પન અનન્તન્તિ મનસિકાતબ્બવસેન નાસ્સ અન્તોતિ અનન્તં. અનન્તમેવ આનઞ્ચં. વિઞ્ઞાણં આનઞ્ચં વિઞ્ઞાણાનઞ્ચન્તિ અવત્વા વિઞ્ઞાણઞ્ચન્તિ વુત્તં. અયઞ્હેત્થ રૂળ્હીસદ્દો. તદેવ વિઞ્ઞાણઞ્ચં અધિટ્ઠાનટ્ઠેન ઇમાય સઞ્ઞાય આયતનન્તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં. તસ્મિં વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતને પવત્તાય સઞ્ઞાય સહગતન્તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞાસહગતં. આકાસે પવત્તવિઞ્ઞાણારમ્મણસ્સ ઝાનસ્સેતં અધિવચનં. ઇધ આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિયા નિકન્તિપરિયાદાનદુક્ખતાય દુક્ખા પટિપદા, પરિયાદિન્નનિકન્તિકસ્સ અપ્પનાપરિવાસદન્ધતાય દન્ધાભિઞ્ઞા. વિપરિયાયેન સુખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા ચ. પરિત્તકસિણુગ્ઘાટિમાકાસારમ્મણં સમાપત્તિં આરબ્ભ પવત્તિયા પરિત્તારમ્મણતા, વિપરિયાયેન અપ્પમાણારમ્મણતા વેદિતબ્બા. સેસં પુરિમસદિસમેવ.

આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં

૨૬૭. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્માતિ એત્થાપિ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ વિઞ્ઞાણઞ્ચ આયતનમસ્સ અધિટ્ઠાનટ્ઠેનાતિ ઝાનમ્પિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં. વુત્તનયેનેવ ચ આરમ્મણમ્પિ. એવમેતં ઝાનઞ્ચ આરમ્મણઞ્ચાતિ ઉભયમ્પિ અપ્પવત્તિકરણેન ચ અમનસિકરણેન ચ સમતિક્કમિત્વાવ યસ્મા ઇદં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહાતબ્બં, તસ્મા ઉભયમ્પેતં એકજ્ઝં કત્વા ‘વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મા’તિ ઇદં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞાસહગતન્તિ એત્થ પન નાસ્સ કિઞ્ચનન્તિ અકિઞ્ચનં; અન્તમસો ભઙ્ગમત્તમ્પિ અસ્સ અવસિટ્ઠં નત્થીતિ વુત્તં હોતિ. અકિઞ્ચનસ્સ ભાવો આકિઞ્ચઞ્ઞં. આકાસાનઞ્ચાયતનવિઞ્ઞાણાપગમસ્સેતં અધિવચનં. તં આકિઞ્ચઞ્ઞં અધિટ્ઠાનટ્ઠેન ઇમિસ્સા સઞ્ઞાય આયતનન્તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં. તસ્મિં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતને પવત્તાય સઞ્ઞાય સહગતન્તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞાસહગતં. આકાસે પવત્તિતવિઞ્ઞાણાપગમારમ્મણસ્સ ઝાનસ્સેતં અધિવચનં. ઇધ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસમાપત્તિયા નિકન્તિપરિયાદાનદુક્ખતાય દુક્ખા પટિપદા, પરિયાદિન્નનિકન્તિકસ્સ અપ્પના પરિવાસદન્ધતાય દન્ધાભિઞ્ઞા. વિપરિયાયેન સુખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા ચ. પરિત્તકસિણુગ્ઘાટિમાકાસે પવત્તિતવિઞ્ઞાણાપગમારમ્મણતાય પરિત્તારમ્મણતા, વિપરિયાયેન અપ્પમાણારમ્મણતા વેદિતબ્બા. સેસં પુરિમસદિસમેવ.

નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં

આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્માતિ એત્થાપિ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ આકિઞ્ચઞ્ઞં આયતનમસ્સ અધિટ્ઠાનટ્ઠેનાતિ ઝાનમ્પિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં. વુત્તનયેનેવ આરમ્મણમ્પિ. એવમેતં ઝાનઞ્ચ આરમ્મણઞ્ચાતિ ઉભયમ્પિ અપ્પવત્તિકરણેન ચ અમનસિકરણે ચ સમતિક્કમિત્વાવ યસ્મા ઇદં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહાતબ્બં, તસ્મા ઉભયમ્પેતં એકજ્ઝં કત્વા ‘આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મા’તિ ઇદં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસઞ્ઞાસહગતન્તિ એત્થ પન યાય સઞ્ઞાય ભાવતો તં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનન્તિ વુચ્ચતિ, યથા પટિપન્નસ્સ સા સઞ્ઞા હોતિ, તં તાવ દસ્સેતું વિભઙ્ગે ‘‘નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞી’’તિ ઉદ્ધરિત્વા ‘‘તઞ્ઞેવ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સન્તતો મનસિકરોતિ સઙ્ખારાવસેસસમાપત્તિં ભાવેતિ, તેન વુચ્ચતિ નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞી’’તિ (વિભ. ૬૧૯) વુત્તં. તત્થ ‘સન્તતો મનસિકરોતી’તિ ‘સન્તા વતાયં સમાપત્તિ, યત્ર હિ નામ નત્થિભાવમ્પિ આરમ્મણં કરિત્વા ઠસ્સતી’તિ એવં સન્તારમ્મણતાય નં ‘સન્તા’તિ મનસિકરોતિ. સન્તતો ચે મનસિકરોતિ, કથં સમતિક્કમો હોતીતિ? અનાવજ્જિતુકામતાય. સો હિ કિઞ્ચાપિ નં સન્તતો મનસિકરોતિ, અથ ખ્વસ્સ ‘અહમેતં આવજ્જિસ્સામિ સમાપજ્જિસ્સામિ અધિટ્ઠહિસ્સામિ વુટ્ઠહિસ્સામિ પચ્ચવેક્ખિસ્સામી’તિ એસ આભોગો સમન્નાહારો મનસિકારો ન હોતિ. કસ્મા? આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનતો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસ્સ સન્તતરપણીતતરતાય.

યથા હિ રાજા મહચ્ચરાજાનુભાવેન હત્થિક્ખન્ધગતો નગરવીથિયં વિચરન્તો દન્તકારાદયો સિપ્પિકે એકં વત્થં દળ્હં નિવાસેત્વા એકેન સીસં વેઠેત્વા દન્તચુણ્ણાદીહિ સમોકિણ્ણગત્તે અનેકાનિ દન્તવિકતિઆદીનિ કરોન્તે દિસ્વા ‘અહો વત રે છેકા આચરિયા, ઈદિસાનિપિ નામ સિપ્પાનિ કરિસ્સન્તી’તિ, એવં તેસં છેકતાય તુસ્સતિ, ન ચસ્સ એવં હોતિ – ‘અહો વતાહં રજ્જં પહાય એવરૂપો સિપ્પિકો ભવેય્ય’ન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? રજ્જસિરિયા મહાનિસંસતાય. સો સિપ્પિકે સમતિક્કમિત્વાવ ગચ્છતિ. એવમેવેસ કિઞ્ચાપિ તં સમાપત્તિં સન્તતો મનસિકરોતિ, અથ ખ્વસ્સ ‘અહમેતં સમાપત્તિં આવજ્જિસ્સામિ સમાપજ્જિસ્સામિ અધિટ્ઠહિસ્સામિ વુટ્ઠહિસ્સામિ પચ્ચવેક્ખિસ્સામી’તિ નેવ એસ આભોગો સમન્નાહારો મનસિકારો હોતિ. સો તં સન્તતો મનસિ કરોન્તો તં પરમસુખુમં અપ્પનાપ્પત્તં સઞ્ઞં પાપુણાતિ, યાય ‘નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞી નામ હોતિ, સઙ્ખારાવસેસસમાપત્તિં ભાવેતી’તિ વુચ્ચતિ. ‘સઙ્ખારાવસેસસમાપત્તિ’ન્તિ અચ્ચન્તસુખુમભાવપ્પત્તસઙ્ખારં ચતુત્થારુપ્પસમાપત્તિં.

ઇદાનિ યં તં એવં અધિગતાય સઞ્ઞાય વસેન નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનન્તિ વુચ્ચતિ, તં અત્થતો દસ્સેતું ‘‘નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનન્તિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમાપન્નસ્સ વા, ઉપપન્નસ્સ વા, દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારિસ્સ વા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા’’તિ (વિભ. ૬૨૦) વુત્તં. તેસુ ઇધ સમાપન્નસ્સ ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા અધિપ્પેતા.

વચનત્થો પનેત્થ – ઓળારિકાય સઞ્ઞાય અભાવતો, સુખુમાય ચ ભાવતો, નેવસ્સ સસમ્પયુત્તધમ્મસ્સ ઝાનસ્સ સઞ્ઞા, નાસઞ્ઞાતિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞં. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞઞ્ચ તં મનાયતનધમ્માયતનપરિયાપન્નત્તા આયતનઞ્ચાતિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં. અથ વા યાયમેત્થ સઞ્ઞા, સા પટુસઞ્ઞાકિચ્ચં કાતું અસમત્થતાય નેવસઞ્ઞા, સઙ્ખારાવસેસસુખુમભાવેન વિજ્જમાનત્તા નાસઞ્ઞાતિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞા. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞા ચ સા સેસધમ્માનં અધિટ્ઠાનટ્ઠેન આયતનઞ્ચાતિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં.

ન કેવલઞ્ચેત્થ સઞ્ઞાવ એદિસી, અથ ખો વેદનાપિ નેવવેદના નાવેદના, ચિત્તમ્પિ નેવચિત્તં નાચિત્તં, ફસ્સોપિ નેવફસ્સો નાફસ્સોતિ. એસ નયો સેસસમ્પયુત્તધમ્મેસુ. સઞ્ઞાસીસેન પનાયં દેસના કતાતિ વેદિતબ્બા. પત્તમક્ખનતેલપ્પભુતીહિ ચ ઉપમાહિ એસમત્થો વિભાવેતબ્બો – સામણેરો કિર તેલેન પત્તં મક્ખેત્વા ઠપેસિ. તં યાગુપાનકાલે થેરો ‘પત્તમાહરા’તિ આહ. સો ‘પત્તે તેલમત્થિ, ભન્તે’તિ આહ. તતો ‘આહર, સામણેર, તેલં નાળિં પૂરેસ્સામી’તિ વુત્તે ‘નત્થિ, ભન્તે, તેલ’ન્તિ આહ. તત્થ યથા અન્તોવુત્થત્તા યાગુયા સદ્ધિં અકપ્પિયટ્ઠેન તેલં અત્થીતિ હોતિ, નાળિપૂરણાદીનં અભાવવસેન નત્થીતિ હોતિ, એવં સાપિ સઞ્ઞા પટુસઞ્ઞાકિચ્ચં કાતું અસમત્થતાય નેવસઞ્ઞા, સઙ્ખારાવસેસસુખુમભાવેન વિજ્જમાનત્તા નાસઞ્ઞા હોતિ.

કિમ્પનેત્થ સઞ્ઞાકિચ્ચન્તિ? આરમ્મણસઞ્જાનનઞ્ચેવ વિપસ્સનાય ચ વિસયભાવં ઉપગન્ત્વા નિબ્બિદાજનનં. દહનકિચ્ચમિવ હિ સુખોદકે તેજોધાતુ, સઞ્જાનનકિચ્ચમ્પેસા પટું કાતું ન સક્કોતિ. સેસસમાપત્તીસુ સઞ્ઞા વિય વિપસ્સનાય વિસયભાવં ઉપગન્ત્વા નિબ્બિદાજનનમ્પિ કાતું ન સક્કોતિ. અઞ્ઞેસુ હિ ખન્ધેસુ અકતાભિનિવેસો ભિક્ખુ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનક્ખન્ધે સમ્મસિત્વા નિબ્બિદં પત્તું સમત્થો નામ નત્થિ. અપિચ આયસ્મા સારિપુત્તો, પકતિવિપસ્સકો પન મહાપઞ્ઞો સારિપુત્તસદિસોવ સક્કુણેય્ય. સોપિ ‘‘એવં કિરિમે ધમ્મા અહુત્વા સમ્ભોન્તિ, હુત્વા પટિવેન્તી’’તિ (મ. નિ. ૩.૯૫) એવં કલાપસમ્મસનવસેનેવ, નો અનુપદધમ્મવિપસ્સનાવસેન. એવં સુખુમત્તં ગતા એસા સમાપત્તિ.

યથા ચ પત્તમક્ખનતેલૂપમાય એવં મગ્ગુદકૂપમાયપિ અયમત્થો વિભાવેતબ્બો. મગ્ગપટિપન્નસ્સ કિર થેરસ્સ પુરતો ગચ્છન્તો સામણેરો થોકમુદકં દિસ્વા ‘ઉદકં, ભન્તે, ઉપાહના ઓમુઞ્ચથા’તિ આહ. તતો થેરેન ‘સચે ઉદકમત્થિ, આહર ન્હાનસાટકં, ન્હાયિસ્સામી’તિ વુત્તે ‘નત્થિ, ભન્તે’તિ આહ. તત્થ યથા ઉપાહનતેમનમત્તટ્ઠેન ઉદકં અત્થીતિ હોતિ, ન્હાનટ્ઠેન નત્થીતિ હોતિ, એવમ્પિ સા પટુસઞ્ઞાકિચ્ચં કાતું અસમત્થતાય નેવ સઞ્ઞા, સઙ્ખારાવસેસસુખુમભાવેન વિજ્જમાનત્તા નાસઞ્ઞા હોતિ. ન કેવલઞ્ચ એતાહેવ, અઞ્ઞાહિપિ અનુરૂપાહિ ઉપમાહિ એસ અત્થો વિભાવેતબ્બો. ઇતિ ઇમાય નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતને પવત્તાય સઞ્ઞાય નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનભૂતાય વા સઞ્ઞાય સહગતન્તિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસઞ્ઞાસહગતં. આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિઆરમ્મણસ્સ ઝાનસ્સેતં અધિવચનં.

ઇધ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા નિકન્તિપરિયાદાનદુક્ખતાય દુક્ખા પટિપદા, પરિયાદિન્નનિકન્તિકસ્સ અપ્પનાપરિવાસદન્ધતાય દન્ધાભિઞ્ઞા. વિપરિયાયેન સુખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા ચ. પરિત્તકસિણુગ્ઘાટિમાકાસે પવત્તિતવિઞ્ઞાણાપગમારમ્મણં સમાપત્તિં આરબ્ભ પવત્તિતાય પરિત્તારમ્મણતા, વિપરિયાયેન અપ્પમાણારમ્મણતા વેદિતબ્બા. સેસં પુરિમસદિસમેવ.

અસદિસરૂપો નાથો, આરુપ્પં યં ચતુબ્બિધં આહ;

તં ઇતિ ઞત્વા તસ્મિં, પકિણ્ણકકથાપિ વિઞ્ઞેય્યા.

અરૂપસમાપત્તિયો હિ –

આરમ્મણાતિક્કમતો, ચતસ્સોપિ ભવન્તિમા;

અઙ્ગાતિક્કમમેતાસં, ન ઇચ્છન્તિ વિભાવિનો.

એતાસુ હિ રૂપનિમિત્તાતિક્કમતો પઠમા, આકાસાતિક્કમતો દુતિયા, આકાસે પવત્તિતવિઞ્ઞાણાતિક્કમતો તતિયા, આકાસે પવત્તિતવિઞ્ઞાણસ્સ અપગમાતિક્કમતો ચતુત્થાતિ સબ્બથા ‘આરમ્મણાતિક્કમતો ચતસ્સોપિ ભવન્તિમા’ અરૂપસમાપત્તિયોતિ વેદિતબ્બા. અઙ્ગાતિક્કમં પન એતાસં ન ઇચ્છન્તિ પણ્ડિતા. ન હિ રૂપાવચરસમાપત્તીસુ વિય એતાસુ અઙ્ગાતિક્કમો અત્થિ. સબ્બાસુપિ હિ એતાસુ ઉપેક્ખા ચિત્તેકગ્ગતાતિ દ્વે એવ ઝાનઙ્ગાનિ હોન્તિ. એવં સન્તેપિ –

સુપણીતતરા હોન્તિ, પચ્છિમા પચ્છિમા ઇધ;

ઉપમા તત્થ વિઞ્ઞેય્યા, પાસાદતલસાટિકા.

યથા હિ ચતુભૂમકપાસાદસ્સ હેટ્ઠિમતલે દિબ્બનચ્ચગીતવાદિતસુરભિગન્ધમાલાસાદુરસપાનભોજનસયનચ્છાદનાદિવસેન પણીતા પઞ્ચ કામગુણા પચ્ચુપટ્ઠિતા અસ્સુ, દુતિયે તતો પણીતતરા, તતિયે તતો પણીતતમા, ચતુત્થે સબ્બપણીતા; તત્થ કિઞ્ચાપિ તાનિ ચત્તારિપિ પાસાદતલાનેવ, નત્થિ નેસં પાસાદતલભાવેન વિસેસો, પઞ્ચકામગુણસમિદ્ધિવિસેસેન પન હેટ્ઠિમતો હેટ્ઠિમતો ઉપરિમં ઉપરિમં પણીતતરં હોતિ.

યથા ચ એકાય ઇત્થિયા કન્તિતથૂલસણ્હસણ્હતરસણ્હતમસુત્તાનં ચતુપલતિપલદ્વિપલએકપલસાટિકા અસ્સુ, આયામેન વિત્થારેન ચ સમપ્પમાણા; તત્થ કિઞ્ચાપિ તા સાટિકા ચતસ્સોપિ આયામતો ચ વિત્થારતો ચ સમપ્પમાણા, નત્થિ તાસં પમાણતો વિસેસો, સુખસમ્ફસ્સસુખુમભાવમહગ્ઘભાવેહિ પન પુરિમાય પુરિમાય પચ્છિમા પચ્છિમા પણીતતરા હોન્તિ, એવમેવ કિઞ્ચાપિ ચતૂસુપિ એતાસુ ઉપેક્ખા ચિત્તેકગ્ગતાતિ એતાનિ દ્વેયેવ અઙ્ગાનિ હોન્તિ, અથ ખો ભાવનાવિસેસેન તેસં અઙ્ગાનં પણીતપણીતતરભાવેન સુપણીતતરા હોન્તિ પચ્છિમા પચ્છિમા ઇધાતિ વેદિતબ્બા. એવં અનુપુબ્બેન પણીતપણીતા ચેતા –

અસુચિમ્હિ મણ્ડપે લગ્ગો, એકો તં નિસ્સિતો પરો;

અઞ્ઞો બહિ અનિસ્સાય, તં તં નિસ્સાય ચાપરો.

ઠિતો ચતૂહિ એતેહિ, પુરિસેહિ યથાક્કમં;

સમાનતાય ઞાતબ્બા, ચતસ્સોપિ વિભાવિના. (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૯૧);

તત્રાયમત્થયોજના – અસુચિમ્હિ કિર દેસે એકો મણ્ડપો. અથેકો પુરિસો આગન્ત્વા તં અસુચિં જિગુચ્છમાનો તં મણ્ડપં હત્થેહિ આલમ્બિત્વા તત્થ લગ્ગો, લગ્ગિતો વિય અટ્ઠાસિ. અથાપરો આગન્ત્વા તં મણ્ડપલગ્ગં પુરિસં નિસ્સિતો. અથઞ્ઞો આગન્ત્વા ચિન્તેસિ – ‘યો એસ મણ્ડપે લગ્ગો, યો ચ તં નિસ્સિતો, ઉભોપેતે દુટ્ઠિતા; ધુવો ચ નેસં મણ્ડપપપાતે પાતો, હન્દાહં બહિયેવ તિટ્ઠામી’તિ સો તન્નિસ્સિતં અનિસ્સાય બહિયેવ અટ્ઠાસિ. અથાપરો આગન્ત્વા મણ્ડપલગ્ગસ્સ તન્નિસ્સિતસ્સ ચ અખેમભાવં ચિન્તેત્વા બહિઠિતઞ્ચ સુટ્ઠિતોતિ મન્ત્વા તં નિસ્સાય અટ્ઠાસિ.

તત્થ અસુચિમ્હિ દેસે મણ્ડપો વિય કસિણુગ્ઘાટિમાકાસં દટ્ઠબ્બં. અસુચિજિગુચ્છાય મણ્ડપલગ્ગો પુરિસો વિય રૂપનિમિત્તજિગુચ્છાય આકાસારમ્મણં આકાસાનઞ્ચાયતનં. મણ્ડપલગ્ગં પુરિસં નિસ્સિતો વિય આકાસારમ્મણં આકાસાનઞ્ચાયતનં આરબ્ભ પવત્તં વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં. તેસં દ્વિન્નમ્પિ અખેમભાવં ચિન્તેત્વા અનિસ્સાય તં મણ્ડપલગ્ગં, બહિઠિતો વિય, આકાસાનઞ્ચાયતનં આરમ્મણં અકત્વા તદભાવારમ્મણં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં. મણ્ડપલગ્ગસ્સ તન્નિસ્સિતસ્સ ચ અખેમતં ચિન્તેત્વા બહિઠિતઞ્ચ ‘સુટ્ઠિતો’તિ મન્ત્વા તં નિસ્સાય ઠિતો વિય વિઞ્ઞાણાભાવસઙ્ખાતે બહિપદેસે ઠિતં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં આરબ્ભ પવત્તં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં દટ્ઠબ્બં. એવં પવત્તમાનઞ્ચ –

આરમ્મણં કરોતેવ, અઞ્ઞાભાવેન તં ઇદં;

દિટ્ઠદોસમ્પિ રાજાનં, વુત્તિહેતુ યથા જનો. (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૯૨);

ઇદઞ્હિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ‘આસન્નવિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનપચ્ચત્થિકા અયં સમાપત્તી’તિ એવં દિટ્ઠદોસમ્પિ તં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં અઞ્ઞસ્સ આરમ્મણસ્સ અભાવા આરમ્મણં કરોતેવ. યથા કિં? ‘દિટ્ઠદોસમ્પિ રાજાનં વુત્તિહેતુ યથા જનો’. યથા હિ અસંયતં ફરુસકાયવચીમનોસમાચારં કઞ્ચિ સબ્બદિસમ્પતિં રાજાનં ‘ફરુસસમાચારો અય’ન્તિ એવં દિટ્ઠદોસમ્પિ અઞ્ઞત્થ વુત્તિં અલભમાનો જનો વુત્તિહેતુ નિસ્સાય વત્તતિ, એવં દિટ્ઠદોસમ્પિ તં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં અઞ્ઞં આરમ્મણં અલભમાનમિદં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં આરમ્મણં કરોતેવ. એવં કુરુમાનઞ્ચ –

આરુળ્હો દીઘનિસ્સેણિં, યથા નિસ્સેણિબાહુકં;

પબ્બતગ્ગઞ્ચ આરુળ્હો, યથા પબ્બતમત્થકં.

યથા વા ગિરિમારુળ્હો, અત્તનોયેવ જણ્ણુકં;

ઓલુબ્ભતિ તથેવેતં, ઝાનમોલુબ્ભ વત્તતીતિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૯૩);

અરૂપાવચરકુસલકથા નિટ્ઠિતા.

તેભૂમકકુસલવણ્ણના

૨૬૯. ઇદાનિ યસ્મા સબ્બાનિપેતાનિ તેભૂમકકુસલાનિ હીનાદિના પભેદેન વત્તન્તિ, તસ્મા તેસં તં પભેદં દસ્સેતું પુન કતમે ધમ્મા કુસલાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ હીનન્તિ લામકં. તં આયૂહનવસેન વેદિતબ્બં. હીનુત્તમાનં મજ્ઝે ભવં મજ્ઝિમં. પધાનભાવં નીતં પણીતં, ઉત્તમન્તિ અત્થો. તાનિપિ આયૂહનવસેનેવ વેદિતબ્બાનિ. યસ્સ હિ આયૂહનક્ખણે છન્દો વા હીનો હોતિ, વીરિયં વા, ચિત્તં વા, વીમંસા વા, તં હીનં નામ. યસ્સ તે ધમ્મા મજ્ઝિમા ચેવ પણીતા, ચ તં મજ્ઝિમઞ્ચેવ પણીતઞ્ચ. યં પન કત્તુકામતાસઙ્ખાતં છન્દં ધુરં છન્દં જેટ્ઠકં છન્દં પુબ્બઙ્ગમં કત્વા આયૂહિતં, તં છન્દાધિપતિતો આગતત્તા છન્દાધિપતેય્યં નામ. વીરિયાધિપતેય્યાદીસુપિ એસેવ નયો.

ઇમસ્મિં પન ઠાને ઠત્વા નયા ગણેતબ્બા. સબ્બપઠમં વિભત્તો હિ એકો નયો, હીનન્તિ એકો, મજ્ઝિમન્તિ એકો, પણીતન્તિ એકો, છન્દાધિપતેય્યન્તિ એકો. ઇમે તાવ છન્દાધિપતેય્યે પઞ્ચ નયા. એવં વીરિયાધિપતેય્યાદીસુપીતિ ચત્તારો પઞ્ચકા વીસતિ હોન્તિ. પુરિમો વા એકો સુદ્ધિકનયો, હીનન્તિઆદયો તયો, છન્દાધિપતેય્યન્તિઆદયો ચત્તારો, છન્દાધિપતેય્યં હીનન્તિઆદયો દ્વાદસાતિ એવમ્પિ વીસતિ નયા હોન્તિ.

ઇમે વીસતિ મહાનયા કત્થ વિભત્તાતિ? મહાપકરણે (પટ્ઠા. ૨.૧૪.૧) હીનત્તિકે વિભત્તા. ઇમસ્મિં પન ઠાને હીનત્તિકતો મજ્ઝિમરાસિં ગહેત્વા હીનમજ્ઝિમપણીતવસેન તયો કોટ્ઠાસા કાતબ્બા. તતોપિ મજ્ઝિમરાસિં ઠપેત્વા હીનપણીતે ગહેત્વા નવ નવ કોટ્ઠાસા કાતબ્બા. હીનસ્મિંયેવ હિ હીનં અત્થિ મજ્ઝિમં અત્થિ પણીતં અત્થિ. પણીતસ્મિમ્પિ હીનં અત્થિ મજ્ઝિમં અત્થિ પણીતં અત્થિ. તથા હીનહીનસ્મિં હીનં, હીનહીનસ્મિં મજ્ઝિમં, હીનહીનસ્મિં પણીતં. હીનમજ્ઝિમસ્મિં હીનં, હીનમજ્ઝિમસ્મિં મજ્ઝિમં, હીનમજ્ઝિમસ્મિં પણીતં. હીનપણીતસ્મિં હીનં, હીનપણીતસ્મિં મજ્ઝિમં, હીનપણીતસ્મિં પણીતન્તિ અયમેકો નવકો. પણીતહીનસ્મિમ્પિ હીનં નામ અત્થિ, પણીતહીનસ્મિં મજ્ઝિમં, પણીતહીનસ્મિં પણીતં. તથા પણીતમજ્ઝિમસ્મિં હીનં, પણીતમજ્ઝિમસ્મિં મજ્ઝિમં, પણીતમજ્ઝિમસ્મિં પણીતં. પણીતપણીતસ્મિં હીનં, પણીતપણીતસ્મિં મજ્ઝિમં, પણીતપણીતસ્મિં પણીતન્તિ. અયં દુતિયો નવકોતિ દ્વે નવકા અટ્ઠારસ. ઇમાનિ અટ્ઠારસ કમ્મદ્વારાનિ નામ. ઇમેહિ પભાવિતત્તા, ઇમેસં વસેન, અટ્ઠારસ ખત્તિયા, અટ્ઠારસ બ્રાહ્મણા, અટ્ઠારસ વેસ્સા, અટ્ઠારસ સુદ્દા, અટ્ઠચત્તાલીસ ગોત્તચરણાનિ વેદિતબ્બાનિ.

ઇમેસુ ચ પન તેભૂમકેસુ કુસલેસુ કામાવચરકુસલં તિહેતુકમ્પિ દુહેતુકમ્પિ હોતિ ઞાણસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તવસેન. રૂપાવચરારૂપાવચરં પન તિહેતુકમેવ ઞાણસમ્પયુત્તમેવ. કામાવચરમ્પેત્થ અધિપતિના સહાપિ ઉપ્પજ્જતિ વિનાપિ. રૂપાવચરારૂપાવચરં અધિપતિસમ્પન્નમેવ હોતિ. કામાવચરકુસલે ચેત્થ આરમ્મણાધિપતિ સહજાતાધિપતીતિ દ્વેપિ અધિપતયો લબ્ભન્તિ. રૂપાવચરારૂપાવચરેસુ આરમ્મણાધિપતિ ન લબ્ભતિ, સહજાતાધિપતિયેવ લબ્ભતિ. તત્થ ચિત્તસ્સ ચિત્તાધિપતેય્યભાવો સમ્પયુત્તધમ્માનં વસેન વુત્તો. દ્વિન્નં પન ચિત્તાનં એકતો અભાવેન સમ્પયુત્તચિત્તસ્સ ચિત્તાધિપતિ નામ નત્થિ. તથા છન્દાદીનં છન્દાધિપતિઆદયો. કેચિ પન ‘સચે ચિત્તવતો કુસલં હોતિ, મય્હં ભવિસ્સતીતિ એવં યં ચિત્તં ધુરં કત્વા જેટ્ઠકં કત્વા અપરં કુસલચિત્તં આયૂહિતં, તસ્સ તં પુરિમચિત્તં ચિત્તાધિપતિ નામ હોતિ, તતો આગતત્તા ઇદં ચિત્તાધિપતેય્યં નામા’તિ એવં આગમનવસેનાપિ અધિપતિં નામ ઇચ્છન્તિ. અયં પન નયો નેવ પાળિયં ન અટ્ઠકથાયં દિસ્સતિ. તસ્મા વુત્તનયેનેવ અધિપતિભાવો વેદિતબ્બો. ઇમેસુ ચ એકૂનવીસતિયા મહાનયેસુ પુરિમે સુદ્ધિકનયે વુત્તપરિમાણાનેવ ચિત્તાનિ ચ નવકા ચ પાઠવારા ચ હોન્તિ. તસ્મા ઞાણસમ્પયુત્તેસુ વુત્તપરિમાણતો વીસતિગુણો ચિત્તનવકવારભેદો વેદિતબ્બો, ચતૂસુ ઞાણવિપ્પયુત્તેસુ સોળસગુણોતિ, અયં તેભૂમકકુસલે પકિણ્ણકકથા નામાતિ.

તેભૂમકકુસલં.