લોકુત્તરકુસલવણ્ણના
૨૭૭. એવં ભવત્તયસમ્પત્તિનિબ્બત્તકં કુસલં દસ્સેત્વા ઇદાનિ સબ્બભવસમતિક્કમનાય લોકુત્તરકુસલં દસ્સેતું પુન કતમે ધમ્મા કુસલાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ લોકુત્તરન્તિ કેનટ્ઠેન લોકુત્તરં? લોકં તરતીતિ, લોકુત્તરં લોકં ઉત્તરતીતિ લોકુત્તરં; લોકં સમતિક્કમ્મ અભિભુય્ય તિટ્ઠતીતિ લોકુત્તરં (પટિ. મ. ૨.૪૩). ઝાનં ભાવેતીતિ એકચિત્તક્ખણિકં અપ્પનાઝાનં ભાવેતિ જનેતિ વડ્ઢેતિ.
લોકતો નિય્યાતિ વટ્ટતો નિય્યાતીતિ નિય્યાનિકં. નિય્યાતિ વા એતેનાતિ નિય્યાનિકં. તંસમઙ્ગી હિ પુગ્ગલો દુક્ખં પરિજાનન્તો નિય્યાતિ, સમુદયં પજહન્તો નિય્યાતિ, નિરોધં સચ્છિકરોન્તો નિય્યાતિ, મગ્ગં ભાવેન્તો નિય્યાતિ. યથા ચ પન તેભૂમકકુસલં વટ્ટસ્મિં ચુતિપટિસન્ધિયો આચિનાતિ વડ્ઢેતીતિ આચયગામી નામ હોતિ, ન તથા ઇદં. ઇદં પન યથા એકસ્મિં પુરિસે અટ્ઠારસહત્થં પાકારં ચિનન્તે અપરો મહામુગ્ગરં ગહેત્વા તેન ચિતચિતટ્ઠાનં અપચિનન્તો વિદ્ધંસેન્તો એવ ગચ્છેય્ય, એવમેવ તેભૂમકકુસલેન ચિતા ચુતિપટિસન્ધિયો પચ્ચયવેકલ્લકરણેન અપચિનન્તં વિદ્ધંસેન્તં ગચ્છતીતિ અપચયગામિ.
દિટ્ઠિગતાનં પહાનાયાતિ, એત્થ દિટ્ઠિયો એવ દિટ્ઠિગતાનિ, ગૂથગતં મુત્તગતન્તિઆદીનિ (અ. નિ. ૯.૧૧) વિય. દ્વાસટ્ઠિયા વા દિટ્ઠીનં અન્તોગધત્તા દિટ્ઠીસુ ગતાનીતિપિ દિટ્ઠિગતાનિ. દિટ્ઠિયા વા ગતં એતેસન્તિપિ દિટ્ઠિગતાનિ. દિટ્ઠિસદિસગમનાનિ દિટ્ઠિસદિસપ્પવત્તાનીતિ અત્થો. કાનિ પન તાનીતિ? સસમ્પયુત્તાનિ સક્કાયદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસીલબ્બતપરામાસઅપાયગમનીયરાગદોસમોહાકુસલાનિ. તાનિ હિ યાવ પઠમમગ્ગભાવના તાવ પવત્તિસબ્ભાવતો દિટ્ઠિસદિસગમનાનીતિ વુચ્ચન્તિ. ઇતિ દિટ્ઠિયો ચ દિટ્ઠિગતાનિ ચ દિટ્ઠિગતાનિ. તેસં દિટ્ઠિગતાનં. પહાનાયાતિ સમુચ્છેદવસેનેવ પજહનત્થાય. પઠમાયાતિ ગણનવસેનપિ પઠમુપ્પત્તિવસેનપિ પઠમાય. ભૂમિયાતિ ‘‘અનન્તરહિતાય ભૂમિયા’’તિઆદીસુ (પારા. ૨૭; મ. નિ. ૨.૨૯૬) તાવ અયં મહાપથવી ભૂમીતિ વુચ્ચતિ. ‘‘સુખભૂમિયં કામાવચરે’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૯૮૮) ચિત્તુપ્પાદો. ઇધ પન સામઞ્ઞફલં અધિપ્પેતં. તઞ્હિ સમ્પયુત્તાનં નિસ્સયભાવતો તે ધમ્મા ભવન્તિ એત્થાતિ ભૂમિ. યસ્મા વા સમાનેપિ લોકુત્તરભાવે સયમ્પિ ભવતિ ઉપ્પજ્જતિ, ન નિબ્બાનં વિય અપાતુભાવં, તસ્માપિ ભૂમીતિ વુચ્ચતિ; તસ્સા પઠમાય ભૂમિયા. પત્તિયાતિ સોતાપત્તિફલસઙ્ખાતસ્સ પઠમસ્સ સામઞ્ઞફલસ્સ પત્તત્થાય પટિલાભત્થાયાતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. વિવિચ્ચાતિ સમુચ્છેદવિવેકવસેન વિવિચ્ચિત્વા, વિના હુત્વા.
ઇદાનિ કિઞ્ચાપિ લોકિયજ્ઝાનમ્પિ ન વિના પટિપદાય ઇજ્ઝતિ, એવં સન્તેપિ ઇધ સુદ્ધિકનયં પહાય લોકુત્તરજ્ઝાનં પટિપદાય સદ્ધિંયેવ ગરું કત્વા દેસેતુકામતાય દુક્ખપટિપદં દન્ધાભિઞ્ઞન્તિઆદિમાહ.
તત્થ યો આદિતોવ કિલેસે વિક્ખમ્ભેન્તો દુક્ખેન સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન કિલમન્તો વિક્ખમ્ભેતિ તસ્સ દુક્ખા પટિપદા હોતિ; યો પન વિક્ખમ્ભિત કિલેસો વિપસ્સનાપરિવાસં વસન્તો ચિરેન મગ્ગપાતુભાવં પાપુણાતિ તસ્સ દન્ધાભિઞ્ઞા હોતિ. ઇતિ યો કોચિ વારો દુક્ખપટિપદદન્ધાભિઞ્ઞો નામ કતો.
કતમં પન વારં રોચેસુન્તિ? યત્થ સકિં વિક્ખમ્ભિતા કિલેસા સમુદાચરિત્વા દુતિયમ્પિ વિક્ખમ્ભિતા પુન સમુદાચરન્તિ, તતિયં વિક્ખમ્ભિતે પન તથાવિક્ખમ્ભિતેવ કત્વા મગ્ગેન સમુગ્ઘાતં પાપેતિ, ઇમં વારં રોચેસું. ઇમસ્સ વારસ્સ દુક્ખાપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞાતિ નામં કતં. એત્તકેન પન ન પાકટં હોતિ. તસ્મા એવમેત્થ આદિતો પટ્ઠાય વિભાવના વેદિતબ્બા – યો હિ ચત્તારિ મહાભૂતાનિ પરિગ્ગહેત્વા ઉપાદારૂપં પરિગ્ગણ્હાતિ, અરૂપં પરિગ્ગણ્હાતિ, ‘રૂપારૂપં’ પન પરિગ્ગણ્હન્તો દુક્ખેન કસિરેન કિલમન્તો પરિગ્ગહેતું સક્કોતિ, તસ્સ દુક્ખા પટિપદા નામ હોતિ. પરિગ્ગહિતરૂપારૂપસ્સ પન વિપસ્સનાપરિવાસે મગ્ગપાતુભાવદન્ધતાય દન્ધાભિઞ્ઞા નામ હોતિ.
યોપિ રૂપારૂપં પરિગ્ગહેત્વા ‘નામરૂપં’ વવત્થપેન્તો દુક્ખેન કસિરેન કિલમન્તો વવત્થપેતિ, વવત્થાપિતે ચ નામરૂપે વિપસ્સનાપરિવાસં વસન્તો ચિરેન મગ્ગં ઉપ્પાદેતું સક્કોતિ, તસ્સાપિ દુક્ખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા નામ હોતિ.
અપરો નામરૂપમ્પિ વવત્થપેત્વા ‘પચ્ચયે’ પરિગ્ગણ્હન્તો દુક્ખેન કસિરેન કિલમન્તો પરિગ્ગણ્હાતિ, પચ્ચયે ચ પરિગ્ગહેત્વા વિપસ્સનાપરિવાસં વસન્તો ચિરેન મગ્ગં ઉપ્પાદેતિ, એવમ્પિ દુક્ખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા નામ હોતિ.
અપરો પચ્ચયેપિ પરિગ્ગહેત્વા ‘લક્ખણાનિ’ પટિવિજ્ઝન્તો દુક્ખેન કસિરેન કિલમન્તો પટિવિજ્ઝતિ, પટિવિદ્ધલક્ખણો ચ વિપસ્સનાપરિવાસં વસન્તો ચિરેન મગ્ગં ઉપ્પાદેતિ, એવમ્પિ દુક્ખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા નામ હોતિ.
અપરો લક્ખણાનિપિ પટિવિજ્ઝિત્વા વિપસ્સનાઞાણે તિક્ખે સૂરે પસન્ને વહન્તે ઉપ્પન્નં ‘વિપસ્સનાનિકન્તિં’ પરિયાદિયમાનો દુક્ખેન કસિરેન કિલમન્તો પરિયાદિયતિ, નિકન્તિઞ્ચ પરિયાદિયિત્વા વિપસ્સનાપરિવાસં વસન્તો ચિરેન મગ્ગં ઉપ્પાદેતિ, એવમ્પિ દુક્ખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા નામ હોતિ. ઇમં વારં રોચેસું. ઇમસ્સ વારસ્સ એતં નામં કતં. ઇમિનાવ ઉપાયેન પરતો તિસ્સો પટિપદા વેદિતબ્બા.
ફસ્સો હોતીતિઆદીસુ અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં, સમ્માવાચા, સમ્માકમ્મન્તો, સમ્માઆજીવોતિ ચત્તારિ પદાનિ અધિકાનિ. નિદ્દેસવારે ચ વિતક્કાદિનિદ્દેસેસુ ‘મગ્ગઙ્ગ’ન્તિઆદીનિ પદાનિ અધિકાનિ. સેસં સબ્બં હેટ્ઠા વુત્તસદિસમેવ. ભૂમન્તરવસેન પન લોકુત્તરતાવ ઇધ વિસેસો.
તત્થ અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયન્તિ ‘અનમતગ્ગે સંસારવટ્ટે અનઞ્ઞાતં અમતં પદં ચતુસચ્ચધમ્મમેવ વા જાનિસ્સામી’તિ પટિપન્નસ્સ ઇમિના પુબ્બાભોગેન ઉપ્પન્નં ઇન્દ્રિયં. લક્ખણાદીનિ પનસ્સ હેટ્ઠા પઞ્ઞિન્દ્રિયે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ.
સુન્દરા પસત્થા વા વાચા સમ્માવાચા. વચીદુચ્ચરિતસમુગ્ઘાટિકાય મિચ્છાવાચાવિરતિયા એતં અધિવચનં. સા પરિગ્ગહલક્ખણા વિરમણરસા મિચ્છાવાચપ્પહાનપચ્ચુપટ્ઠાના. સુન્દરો પસત્થો વા કમ્મન્તો સમ્માકમ્મન્તો. મિચ્છાકમ્મન્તસમુચ્છેદિકાય પાણાતિપાતાદિવિરતિયા એતં નામં. સો સમુટ્ઠાનલક્ખણો વિરમણરસો મિચ્છાકમ્મન્તપ્પહાનપચ્ચુપટ્ઠાનો. સુન્દરો પસત્થો વા આજીવો સમ્માઆજીવો. મિચ્છાજીવવિરતિયા એતં અધિવચનં. સો વોદાનલક્ખણો ઞાયાજીવપ્પવત્તિરસો મિચ્છાજીવપ્પહાનપચ્ચુપટ્ઠાનો.
અપિચ હેટ્ઠા વિરતિત્તયે વુત્તવસેનપેત્થ લક્ખણાદીનિ વેદિતબ્બાનિ. ઇતિ ઇમેસં તિણ્ણં ધમ્માનં વસેન હેટ્ઠા વુત્તં મગ્ગપઞ્ચકં ઇધ મગ્ગટ્ઠકં વેદિતબ્બં. યેવાપનકેસુ ચ ઇમેસં અભાવો. તથા કરુણામુદિતાનં. ઇમે હિ તયો ધમ્મા ઇધ પાળિયં આગતત્તાવ યેવાપનકેસુ ન ગહિતા. કરુણામુદિતા પન સત્તારમ્મણા, ઇમે ધમ્મા નિબ્બાનારમ્મણાતિ તાપેત્થ ન ગહિતા. અયં તાવ ઉદ્દેસવારે વિસેસત્થો.
૨૮૩. નિદ્દેસવારે પન મગ્ગઙ્ગં મગ્ગપરિયાપન્નન્તિ એત્થ તાવ મગ્ગસ્સ અઙ્ગન્તિ મગ્ગઙ્ગં; મગ્ગકોટ્ઠાસોતિ અત્થો. યથા પન અરઞ્ઞે પરિયાપન્નં અરઞ્ઞપરિયાપન્નં નામ હોતિ, એવં મગ્ગે પરિયાપન્નન્તિ મગ્ગપરિયાપન્નં. મગ્ગસન્નિસ્સિતન્તિ અત્થો.
૨૮૫. પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગોતિ એત્થ પીતિ એવ સમ્બોજ્ઝઙ્ગોતિ પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો. તત્થ બોધિયા બોધિસ્સ વા અઙ્ગોતિ બોજ્ઝઙ્ગો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યા અયં ધમ્મસામગ્ગી યાય લોકુત્તરમગ્ગક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનાય લીનુદ્ધચ્ચપતિટ્ઠાનાયૂહનકામસુખત્તકિલમથાનુયોગઉચ્છેદસસ્સતાભિનિવેસાદીનં અનેકેસં ઉપદ્દવાનં પટિપક્ખભૂતાય સતિધમ્મવિચયવીરિયપીતિપસ્સદ્ધિસમાધિઉપેક્ખાસઙ્ખાતાય ધમ્મસામગ્ગિયા અરિયસાવકો બુજ્ઝતીતિ કત્વા બોધીતિ વુચ્ચતિ. બુજ્ઝતીતિ કિલેસસન્તાનનિદ્દાય ઉટ્ઠહતિ, ચત્તારિ વા અરિયસચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝતિ, નિબ્બાનમેવ વા સચ્છિકરોતિ. તસ્સા ધમ્મસામગ્ગીસઙ્ખાતાય બોધિયા અઙ્ગોતિપિ બોજ્ઝઙ્ગો, ઝાનઙ્ગમગ્ગઙ્ગાદીનિ વિય. યોપેસ યથાવુત્તપ્પકારાય એતાય ધમ્મસામગ્ગિયા બુજ્ઝતીતિ કત્વા અરિયસાવકો બોધીતિ વુચ્ચતિ, તસ્સ બોધિસ્સ અઙ્ગોતિપિ બોજ્ઝઙ્ગો; સેનઙ્ગરથઙ્ગાદયો વિય. તેનાહુ અટ્ઠકથાચરિયા – ‘‘બુજ્ઝનકસ્સ પુગ્ગલસ્સ અઙ્ગાતિ વા બોજ્ઝઙ્ગા’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૪૬૬; સં. નિ. અટ્ઠ. ૩.૫.૧૮૨).
અપિચ ‘‘બોજ્ઝઙ્ગાતિ કેનટ્ઠેન બોજ્ઝઙ્ગા? બોધાય સંવત્તન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા, બુજ્ઝન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા, અનુબુજ્ઝન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા, પટિબુજ્ઝન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા, સમ્બુજ્ઝન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા’’તિ (પટિ. મ. ૨.૧૭) ઇમિના પટિસમ્ભિદાનયેનાપિ બોજ્ઝઙ્ગત્થો વેદિતબ્બો. પસત્થો સુન્દરો વા બોજ્ઝઙ્ગોતિ સમ્બોજ્ઝઙ્ગો. એવં પીતિ એવ સમ્બોજ્ઝઙ્ગો પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગોતિ. ચિત્તેકગ્ગતાનિદ્દેસાદીસુપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો.
૨૯૬. તેસં ધમ્માનન્તિ યે તસ્મિં સમયે પટિવેધં ગચ્છન્તિ ચતુસચ્ચધમ્મા, તેસં ધમ્માનં. અનઞ્ઞાતાનન્તિ કિઞ્ચાપિ પઠમમગ્ગેન તે ધમ્મા ઞાતા નામ હોન્તિ, યથા પન પકતિયા અનાગતપુબ્બં વિહારં આગન્ત્વા વિહારમજ્ઝે ઠિતોપિ પુગ્ગલો પકતિયા અનાગતભાવં ઉપાદાય ‘અનાગતપુબ્બં ઠાનં આગતોમ્હી’તિ વદતિ, યથા ચ પકતિયા અપિળન્ધપુબ્બં માલં પિળન્ધિત્વા, અનિવત્થપુબ્બં વત્થં નિવાસેત્વા, અભુત્તપુબ્બં ભોજનં ભુઞ્જિત્વા, પકતિયા અભુત્તભાવં ઉપાદાય અભુત્તપુબ્બં ભોજનં ભુત્તોમ્હીતિ વદતિ, એવમિધાપિ યસ્મા પકતિયા ઇમિના પુગ્ગલેન ઇમે ધમ્મા ન ઞાતપુબ્બા તસ્મા અનઞ્ઞાતાનન્તિ વુત્તં. અદિટ્ઠાદીસુપિ એસેવ નયો. તત્થ અદિટ્ઠાનન્તિ ઇતો પુબ્બે પઞ્ઞાચક્ખુના અદિટ્ઠાનં. અપ્પત્તાનન્તિ અધિગમનવસેન અપ્પત્તાનં. અવિદિતાનન્તિ ઞાણેન અપાકટકતાનં. અસચ્છિકતાનન્તિ અપચ્ચક્ખકતાનં. સચ્છિકિરિયાયાતિ પચ્ચક્ખકરણત્થં. યથા ચ ઇમિના પદેન, એવં સેસેહિપિ સદ્ધિં અનઞ્ઞાતાનં ઞાણાય, અદિટ્ઠાનં દસ્સનાય, અપ્પત્તાનં પત્તિયા, અવિદિતાનં વેદાયાતિ યોજના કાતબ્બા.
૨૯૯. ચતૂહિ વચીદુચ્ચરિતેહીતિઆદીસુ વચીતિ વચીવિઞ્ઞત્તિ વેદિતબ્બા. તિણ્ણં દોસાનં યેન કેનચિ દુટ્ઠાનિ ચરિતાનીતિ દુચ્ચરિતાનિ. વચીતો પવત્તાનિ દુચ્ચરિતાનિ વચીદુચ્ચરિતાનિ, વચિયા વા નિપ્ફાદિતાનિ દુચ્ચરિતાનિ વચીદુચ્ચરિતાનિ. તેહિ વચીદુચ્ચરિતેહિ. આરકા રમતીતિ આરતિ. વિના તેહિ રમતીતિ વિરતિ. તતો તતો પટિનિવત્તાવ હુત્વા તેહિ વિના રમતીતિ પટિવિરતિ. ઉપસગ્ગવસેન વા પદં વડ્ઢિતં. સબ્બમિદં ઓરમણભાવસ્સેવાધિવચનં. વેરં મણતિ, વિનાસેતીતિ વેરમણી. ઇદમ્પિ ઓરમણસ્સેવ વેવચનં. યાય પન ચેતનાય મુસાવાદાદીનિ ભાસમાનો કરોતિ નામ, અયં લોકુત્તરમગ્ગવિરતિ. ઉપ્પજ્જિત્વા તં કિરિયં કાતું ન દેતિ, કિરિયાપથં પચ્છિન્દતીતિ અકિરિયા. તથા તં કરણં કાતું ન દેતિ, કરણપથં પચ્છિન્દતીતિ અકરણં. યાય ચ ચેતનાય ચતુબ્બિધં વચીદુચ્ચરિતં ભાસમાનો અજ્ઝાપજ્જતિ નામ, અયં ઉપ્પજ્જિત્વા તથા અજ્ઝાપજ્જિતું ન દેતીતિ અનજ્ઝાપત્તિ.
વેલાઅનતિક્કમોતિ એત્થ ‘‘તાય વેલાયા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૧૫૪; મહાવ. ૧-૩; ઉદા. ૧ આદયો) તાવ કાલો વેલાતિ આગતો. ‘‘ઉરુવેલાયં વિહરતી’’તિ (મહાવ. ૧; સં. નિ. ૧.૧૩૭) એત્થ રાસિ. ‘‘ઠિતધમ્મો વેલં નાતિવત્તતી’’તિ (ચૂળવ. ૩૮૪; અ. નિ. ૮.૧૯; ઉદા. ૪૫) એત્થ સીમા. ઇધાપિ સીમાવ. અનતિક્કમનીયટ્ઠેન હિ ચત્તારિ વચીસુચરિતાનિ વેલાતિ અધિપ્પેતાનિ. ઇતિ યાય ચેતનાય ચત્તારિ વચીદુચ્ચરિતાનિ ભાસમાનો વેલં અતિક્કમતિ નામ, અયં ઉપ્પજ્જિત્વા તં વેલં અતિક્કમિતું ન દેતીતિ વેલાઅનતિક્કમોતિ વુત્તા. વેલાયતીતિ વા વેલા, ચલયતિ વિદ્ધંસેતીતિ અત્થો. કિં વેલાયતિ? ચતુબ્બિધં વચીદુચ્ચરિતં. ઇતિ વેલાયનતો ‘વેલા’. પુરિસસ્સ પન હિતસુખં અનતિક્કમિત્વા વત્તતીતિ ‘અનતિક્કમો’. એવમેત્થ પદદ્વયવસેનાપિ અત્થો વેદિતબ્બો.
સેતું હનતીતિ સેતુઘાતો; ચતુન્નં વચીદુચ્ચરિતાનં પદઘાતો પચ્ચયઘાતોતિ અત્થો. પચ્ચયો હિ ઇધ સેતૂતિ અધિપ્પેતો. તત્રાયં વચનત્થો – રાગાદિકો ચતુન્નં વચીદુચ્ચરિતાનં પચ્ચયો વટ્ટસ્મિં પુગ્ગલં સિનોતિ બન્ધતીતિ સેતુ. સેતુસ્સ ઘાતો સેતુઘાતો. વચીદુચ્ચરિતપચ્ચયસમુગ્ઘાટિકાય વિરતિયા એતં અધિવચનં. અયં પન સમ્માવાચાસઙ્ખાતા વિરતિ પુબ્બભાગે નાનાચિત્તેસુ લબ્ભતિ. અઞ્ઞેનેવ હિ ચિત્તેન મુસાવાદા વિરમતિ, અઞ્ઞેન પેસુઞ્ઞાદીહિ. લોકુત્તરમગ્ગક્ખણે પન એકચિત્તસ્મિંયેવ લબ્ભતિ. ચતુબ્બિધાય હિ વચીદુચ્ચરિતચેતનાય પદપચ્છેદં કુરુમાના મગ્ગઙ્ગં પૂરયમાના એકાવ વિરતિ ઉપ્પજ્જતિ.
૩૦૦. કાયદુચ્ચરિતેહીતિ કાયતો પવત્તેહિ કાયેન વા નિપ્ફાદિતેહિ પાણાતિપાતાદીહિ દુચ્ચરિતેહિ. સેસં પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બં. અયમ્પિ સમ્માકમ્મન્તસઙ્ખાતા વિરતિ પુબ્બભાગે નાનાચિત્તેસુ લબ્ભતિ. અઞ્ઞેનેવ હિ ચિત્તેન પાણાતિપાતા વિરમતિ, અઞ્ઞેન અદિન્નાદાનમિચ્છાચારેહિ. લોકુત્તરમગ્ગક્ખણે પન એકચિત્તસ્મિંયેવ લબ્ભતિ. તિવિધાય હિ કાયદુચ્ચરિતચેતનાય પદપચ્છેદં કુરુમાના મગ્ગઙ્ગં પૂરયમાના એકાવ વિરતિ ઉપ્પજ્જતિ.
૩૦૧. સમ્માઆજીવનિદ્દેસે અકિરિયાતિઆદીસુ યાય ચેતનાય મિચ્છાજીવં આજીવમાનો કિરિયં કરોતિ નામ, અયં ઉપ્પજ્જિત્વા તં કિરિયં કાતું ન દેતીતિ અકિરિયાતિ. ઇમિના નયેન યોજના વેદિતબ્બા. આજીવો ચ નામેસ પાટિયેક્કો નત્થિ, વાચાકમ્મન્તેસુ ગહિતેસુ ગહિતોવ હોતિ, તપ્પક્ખિકત્તા. ધુવપટિસેવનવસેન પનાયં તતો નીહરિત્વા દસ્સિતોતિ. એવં સન્તે સમ્માઆજીવો સકિચ્ચકો ન હોતિ, અટ્ઠ મગ્ગઙ્ગાનિ ન પરિપૂરેન્તિ, તસ્મા સમ્માઆજીવો સકિચ્ચકો કાતબ્બો, અટ્ઠ મગ્ગઙ્ગાનિ પરિપૂરેતબ્બાનીતિ. તત્રાયં નયો – આજીવો નામ ભિજ્જમાનો કાયવચીદ્વારેસુયેવ ભિજ્જતિ. મનોદ્વારે આજીવભેદો નામ નત્થિ. પૂરયમાનોપિ તસ્મિંયેવ દ્વારદ્વયે પૂરતિ. મનોદ્વારે આજીવપૂરણં નામ નત્થિ. કાયદ્વારે પન વીતિક્કમો આજીવહેતુકોપિ અત્થિ નઆજીવહેતુકોપિ. તથા વચીદ્વારે.
તત્થ યં રાજરાજમહામત્તા ખિડ્ડાપસુતા સૂરભાવં દસ્સેન્તા મિગવધં વા પન્થદુહનં વા પરદારવીતિક્કમં વા કરોન્તિ, ઇદં અકુસલં કાયકમ્મં નામ. તતો વિરતિપિ ‘સમ્માકમ્મન્તો’ નામ. યં પન નઆજીવહેતુકં ચતુબ્બિધં વચીદુચ્ચરિતં ભાસન્તિ, ઇદં અકુસલં વચીકમ્મં નામ. તતો વિરતિપિ ‘સમ્માવાચા’ નામ.
યં પન આજીવહેતુ નેસાદમચ્છબન્ધાદયો પાણં હનન્તિ, અદિન્નં આદિયન્તિ, મિચ્છાચારં ચરન્તિ, અયં મિચ્છાજીવો નામ. તતો વિરતિ ‘સમ્માઆજીવો’ નામ. યમ્પિ લઞ્જં ગહેત્વા મુસા ભણન્તિ, પેસુઞ્ઞફરુસસમ્ફપ્પલાપે પવત્તેન્તિ, અયમ્પિ મિચ્છાજીવો નામ. તતો વિરતિ સમ્માઆજીવો નામ.
મહાસીવત્થેરો પનાહ – ‘કાયવચીદ્વારેસુપિ વીતિક્કમો આજીવહેતુકો વા હોતુ નો વા આજીવહેતુકો, અકુસલં કાયકમ્મં વચીકમ્મન્ત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. તતો વિરતિપિ સમ્માકમ્મન્તો સમ્માવાચાત્વેવ વુચ્ચતી’તિ. ‘આજીવો કુહિ’ન્તિ વુત્તે પન ‘તીણિ કુહનવત્થૂનિ નિસ્સાય ચત્તારો પચ્ચયે ઉપ્પાદેત્વા તેસં પરિભોગો’તિ આહ. અયં પન કોટિપ્પત્તો મિચ્છાજીવો. તતો વિરતિ સમ્માઆજીવો નામ.
અયમ્પિ સમ્માઆજીવો પુબ્બભાગે નાનાચિત્તેસુ લબ્ભતિ, અઞ્ઞેનેવ હિ ચિત્તેન કાયદ્વારવીતિક્કમા વિરમતિ, અઞ્ઞેન વચીદ્વારવીતિક્કમા. લોકુત્તરમગ્ગક્ખણે પન એકચિત્તસ્મિંયેવ લબ્ભતિ. કાયવચીદ્વારેસુ હિ સત્તકમ્મપથવસેન ઉપ્પન્નાય મિચ્છાજીવસઙ્ખાતાય દુસ્સીલ્યચેતનાય પદપચ્છેદં કુરુમાના મગ્ગઙ્ગં પૂરયમાના એકાવ વિરતિ ઉપ્પજ્જતીતિ. અયં નિદ્દેસવારે વિસેસો.
યં પનેતં ઇન્દ્રિયેસુ અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં વડ્ઢિતં, મગ્ગઙ્ગેસુ ચ સમ્માવાચાદીનિ, તેસં વસેન સઙ્ગહવારે ‘‘નવિન્દ્રિયાનિ, અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો’’તિ વુત્તં. સુઞ્ઞતવારો પાકતિકોયેવાતિ. અયં તાવ સુદ્ધિકપટિપદાય વિસેસો.
૩૪૩. ઇતો પરં સુદ્ધિકસુઞ્ઞતા સુઞ્ઞતપટિપદા સુદ્ધિકઅપ્પણિહિતા અપ્પણિહિતપટિપદાતિ અયં દેસનાભેદો હોતિ. તત્થ સુઞ્ઞતન્તિ લોકુત્તરમગ્ગસ્સ નામં. સો હિ આગમનતો સગુણતો આરમ્મણતોતિ તીહિ કારણેહિ નામં લભતિ. કથં? ઇધ ભિક્ખુ અનત્તતો અભિનિવિસિત્વા અનત્તતો સઙ્ખારે પસ્સતિ. યસ્મા પન અનત્તતો દિટ્ઠમત્તેનેવ મગ્ગવુટ્ઠાનં નામ ન હોતિ, અનિચ્ચતોપિ દુક્ખતોપિ દટ્ઠુમેવ વટ્ટતિ, તસ્મા ‘અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’તિ તિવિધં અનુપસ્સનં આરોપેત્વા સમ્મસન્તો ચરતિ. વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સના પનસ્સ તેભૂમકેપિ સઙ્ખારે સુઞ્ઞતોવ પસ્સતિ. અયં વિપસ્સના સુઞ્ઞતા નામ હોતિ. સા આગમનીયટ્ઠાને ઠત્વા અત્તનો મગ્ગસ્સ ‘સુઞ્ઞત’ન્તિ નામં દેતિ. એવં મગ્ગો ‘આગમનતો’ સુઞ્ઞતનામં લભતિ. યસ્મા પન સો રાગાદીહિ સુઞ્ઞો તસ્મા ‘સગુણેનેવ’ સુઞ્ઞતનામં લભતિ. નિબ્બાનમ્પિ રાગાદીહિ સુઞ્ઞત્તા સુઞ્ઞતન્તિ વુચ્ચતિ. તં આરમ્મણં કત્વા ઉપ્પન્નત્તા મગ્ગો ‘આરમ્મણતો’ સુઞ્ઞતનામં લભતિ.
તત્થ સુત્તન્તિકપરિયાયેન સગુણતોપિ આરમ્મણતોપિ નામં લભતિ. પરિયાયદેસના હેસા. અભિધમ્મકથા પન નિપ્પરિયાયદેસના. તસ્મા ઇધ સગુણતો વા આરમ્મણતો વા નામં ન લભતિ, આગમનતોવ લભતિ. આગમનમેવ હિ ધુરં. તં દુવિધં હોતિ – વિપસ્સનાગમનં મગ્ગાગમનન્તિ. તત્થ મગ્ગસ્સ આગતટ્ઠાને વિપસ્સનાગમનં ધુરં, ફલસ્સ આગતટ્ઠાને મગ્ગાગમનં ધુરં. ઇધ મગ્ગસ્સ આગતત્તા વિપસ્સનાગમનમેવ ધુરં જાતં.
૩૫૦. અપ્પણિહિતન્તિ, એત્થાપિ અપ્પણિહિતન્તિ મગ્ગસ્સેવ નામં. ઇદમ્પિ નામં મગ્ગો તીહેવ કારણેહિ લભતિ. કથં? ઇધ ભિક્ખુ આદિતોવ દુક્ખતો અભિનિવિસિત્વા દુક્ખતોવ સઙ્ખારે પસ્સતિ. યસ્મા પન દુક્ખતો દિટ્ઠમત્તેનેવ મગ્ગવુટ્ઠાનં નામ ન હોતિ, અનિચ્ચતોપિ અનત્તતોપિ દટ્ઠુમેવ વટ્ટતિ, તસ્મા અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’તિ તિવિધં અનુપસ્સનં આરોપેત્વા સમ્મસન્તો ચરતિ. વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સના પનસ્સ તેભૂમકસઙ્ખારેસુ પણિધિં સોસેત્વા પરિયાદિયિત્વા વિસ્સજ્જેતિ. અયં વિપસ્સના અપ્પણિહિતા નામ હોતિ. સા આગમનીયટ્ઠાને ઠત્વા અત્તનો મગ્ગસ્સ ‘અપ્પણિહિત’ન્તિ નામં દેતિ. એવં મગ્ગો ‘આગમનતો’ અપ્પણિહિતનામં લભતિ. યસ્મા પન તત્થ રાગદોસમોહપણિધયો નત્થિ, તસ્મા ‘સગુણેનેવ’ અપ્પણિહિતનામં લભતિ. નિબ્બાનમ્પિ તેસં પણિધીનં અભાવા અપ્પણિહિતન્તિ વુચ્ચતિ. તં આરમ્મણં કત્વા ઉપ્પન્નત્તા મગ્ગો અપ્પણિહિતનામં લભતિ.
તત્થ સુત્તન્તિકપરિયાયેન સગુણતોપિ આરમ્મણતોપિ નામં લભતિ. પરિયાયદેસના હેસા. અભિધમ્મકથા પન નિપ્પરિયાયદેસના. તસ્મા ઇધ સગુણતો વા આરમ્મણતો વા નામં ન લભતિ, આગમનતોવ લભતિ. આગમનમેવ હિ ધુરં. તં દુવિધં હોતિ – વિપસ્સનાગમનં મગ્ગાગમનન્તિ. તત્થ મગ્ગસ્સ આગતટ્ઠાને વિપસ્સનાગમનં ધુરં, ફલસ્સ આગતટ્ઠાને મગ્ગાગમનં ધુરં. ઇધ મગ્ગસ્સ આગતત્તા વિપસ્સનાગમનમેવ ધુરં જાતં.
નનુ ચ સુઞ્ઞતો અનિમિત્તો અપ્પણિહિતોતિ તીણિ મગ્ગસ્સ નામાનિ? યથાહ – ‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, વિમોક્ખા – સુઞ્ઞતો વિમોક્ખો, અનિમિત્તો વિમોક્ખો, અપ્પણિહિતો વિમોક્ખો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૨૦૯). તેસુ ઇધ દ્વે મગ્ગે ગહેત્વા અનિમિત્તો કસ્મા ન ગહિતોતિ? આગમનાભાવતો. અનિમિત્તવિપસ્સના હિ સયં આગમનીયટ્ઠાને ઠત્વા અત્તનો મગ્ગસ્સ નામં દાતું ન સક્કોતિ. સમ્માસમ્બુદ્ધો પન અત્તનો પુત્તસ્સ રાહુલત્થેરસ્સ.
‘‘અનિમિત્તઞ્ચ ભાવેહિ, માનાનુસયમુજ્જહ;
તતો માનાભિસમયા, ઉપસન્તો ચરિસ્સસી’’તિ. (સુ. નિ. ૩૪૪);
અનિમિત્તવિપસ્સનં કથેસિ. વિપસ્સના હિ નિચ્ચનિમિત્તં ધુવનિમિત્તં સુખનિમિત્તં અત્તનિમિત્તઞ્ચ ઉગ્ઘાટેતિ. તસ્મા અનિમિત્તાતિ કથિતા. સા ચ કિઞ્ચાપિ તં નિમિત્તં ઉગ્ઘાટેતિ, સયં પન નિમિત્તધમ્મેસુ ચરતીતિ સનિમિત્તાવ હોતિ. તસ્મા સયં આગમનીયટ્ઠાને ઠત્વા અત્તનો મગ્ગસ્સ નામં દાતું ન સક્કોતિ.
અપરો નયો – અભિધમ્મો નામ પરમત્થદેસના. અનિમિત્તમગ્ગસ્સ ચ પરમત્થતો હેતુવેકલ્લમેવ હોતિ. કથં? અનિચ્ચાનુપસ્સનાય હિ વસેન અનિમિત્તવિમોક્ખો કથિતો. તેન ચ વિમોક્ખેન સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ. તં અરિયમગ્ગે એકઙ્ગમ્પિ ન હોતિ, અમગ્ગઙ્ગત્તા અત્તનો મગ્ગસ્સ પરમત્થતો નામં દાતું ન સક્કોતિ. ઇતરેસુ પન દ્વીસુ અનત્તાનુપસ્સનાય તાવ વસેન સુઞ્ઞતવિમોક્ખો, દુક્ખાનુપસ્સનાય વસેન અપ્પણિહિતવિમોક્ખો કથિતો. તેસુ સુઞ્ઞતવિમોક્ખેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ, અપ્પણિહિતવિમોક્ખેન સમાધિન્દ્રિયં. તાનિ અરિયમગ્ગસ્સ અઙ્ગત્તા અત્તનો મગ્ગસ્સ પરમત્થતો નામં દાતું સક્કોન્તિ. મગ્ગારમ્મણત્તિકેપિ હિ મગ્ગાધિપતિધમ્મવિભજને છન્દચિત્તાનં અધિપતિકાલે તેસં ધમ્માનં અમગ્ગઙ્ગત્તાવ મગ્ગાધિપતિભાવો ન વુત્તો. એવંસમ્પદમિદં વેદિતબ્બન્તિ. અયમેત્થ અટ્ઠકથામુત્તકો એકસ્સ આચરિયસ્સ મતિવિનિચ્છયો.
એવં સબ્બથાપિ અનિમિત્તવિપસ્સના સયં આગમનીયટ્ઠાને ઠત્વા અત્તનો મગ્ગસ્સ નામં દાતું ન સક્કોતીતિ અનિમિત્તમગ્ગો ન ગહિતો. કેચિ પન ‘અનિમિત્તમગ્ગો આગમનતો નામં અલભન્તોપિ સુત્તન્તપરિયાયેન સગુણતો ચ આરમ્મણતો ચ નામં લભતી’તિ આહંસુ. તે ઇદં વત્વા પટિક્ખિત્તા – અનિમિત્તમગ્ગે સગુણતો ચ આરમ્મણતો ચ નામં લભન્તે સુઞ્ઞતઅપ્પણિહિતમગ્ગાપિ સગુણતોયેવ આરમ્મણતોયેવ ચ ઇધ નામં લભેય્યું. ન પન લભન્તિ. કિં કારણા? અયઞ્હિ મગ્ગો નામ દ્વીહિ કારણેહિ નામં લભતિ – સરસતો ચ પચ્ચનીકતો ચ; સભાવતો ચ પટિપક્ખતો ચાતિ અત્થો. તત્થ સુઞ્ઞતઅપ્પણિહિતમગ્ગા સરસતોપિ પચ્ચનીકતોપિ નામં લભન્તિ. સુઞ્ઞતઅપ્પણિહિતમગ્ગા હિ રાગાદીહિ સુઞ્ઞા, રાગપણિધિઆદીહિ ચ અપ્પણિહિતાતિ એવં ‘સરસતો’ નામં લભન્તિ. સુઞ્ઞતો ચ અત્તાભિનિવેસસ્સ પટિપક્ખો, અપ્પણિહિતો પણિધિસ્સાતિ એવં ‘પચ્ચનીકતો’ નામં લભન્તિ. અનિમિત્તમગ્ગો પન રાગાદિનિમિત્તાનં નિચ્ચનિમિત્તાદીનઞ્ચ અભાવેન સરસતોવ નામં લભતિ, નો પચ્ચનીકતો. ન હિ સો સઙ્ખારનિમિત્તારમ્મણાય અનિચ્ચાનુપસ્સનાય પટિપક્ખો. અનિચ્ચાનુપસ્સના પનસ્સ અનુલોમભાવે ઠિતાતિ. સબ્બથાપિ અભિધમ્મપરિયાયેન અનિમિત્તમગ્ગો નામ નત્થીતિ.
સુત્તન્તિકપરિયાયેન પનેસ એવં આહરિત્વા દીપિતો – યસ્મિઞ્હિ વારે મગ્ગવુટ્ઠાનં હોતિ, તીણિ લક્ખણાનિ એકાવજ્જનેન વિય આપાથમાગચ્છન્તિ, તિણ્ણઞ્ચ એકતો આપાથગમનં નામ નત્થિ. કમ્મટ્ઠાનસ્સ પન વિભૂતભાવદીપનત્થં એવં વુત્તં. આદિતો હિ યત્થ કત્થચિ અભિનિવેસો હોતુ, વુટ્ઠાનગામિની પન વિપસ્સના યં યં સમ્મસિત્વા વુટ્ઠાતિ તસ્સ તસ્સેવ વસેન આગમનીયટ્ઠાને ઠત્વા અત્તનો મગ્ગસ્સ નામં દેતિ. કથં? અનિચ્ચાદીસુ હિ યત્થ કત્થચિ અભિનિવિસિત્વા ઇતરમ્પિ લક્ખણદ્વયં દટ્ઠું વટ્ટતિ એવ. એકલક્ખણદસ્સનમત્તેનેવ હિ મગ્ગવુટ્ઠાનં નામ ન હોતિ, તસ્મા અનિચ્ચતો અભિનિવિટ્ઠો ભિક્ખુ ન કેવલં અનિચ્ચતોવ વુટ્ઠાતિ, દુક્ખતોપિ અનત્તતોપિ વુટ્ઠાતિયેવ. દુક્ખતો અનત્તતો અભિનિવિટ્ઠેપિ એસેવ નયો. ઇતિ આદિતો યત્થ કત્થચિ અભિનિવેસો હોતુ, વુટ્ઠાનગામિની પન વિપસ્સના યં યં સમ્મસિત્વા વુટ્ઠાતિ તસ્સ તસ્સેવ વસેન આગમનીયટ્ઠાને ઠત્વા અત્તનો મગ્ગસ્સ નામં દેતિ. તત્થ અનિચ્ચતો વુટ્ઠહન્તસ્સ મગ્ગો અનિમિત્તો નામ હોતિ, દુક્ખતો વુટ્ઠહન્તસ્સ અપ્પણિહિતો, અનત્તતો વુટ્ઠહન્તસ્સ સુઞ્ઞતોતિ. એવં સુત્તન્તપરિયાયેન આહરિત્વા દીપિતો.
વુટ્ઠાનગામિની પન વિપસ્સના કિમારમ્મણાતિ? લક્ખણારમ્મણાતિ. લક્ખણં નામ પઞ્ઞત્તિગતિકં ન વત્તબ્બધમ્મભૂતં. યો પન અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તાતિ તીણિ લક્ખણાનિ સલ્લક્ખેતિ, તસ્સ પઞ્ચક્ખન્ધા કણ્ઠે બદ્ધકુણપં વિય હોન્તિ. સઙ્ખારારમ્મણમેવ ઞાણં સઙ્ખારતો વુટ્ઠાતિ. યથા હિ એકો ભિક્ખુ પત્તં કિણિતુકામો પત્તવાણિજેન પત્તં આભતં દિસ્વા હટ્ઠપહટ્ઠો ગણ્હિસ્સામીતિ ચિન્તેત્વા વીમંસમાનો તીણિ છિદ્દાનિ પસ્સેય્ય, સો ન છિદ્દેસુ નિરાલયો હોતિ, પત્તે પન નિરાલયો હોતિ; એવમેવ તીણિ લક્ખણાનિ સલ્લક્ખેત્વા સઙ્ખારેસુ નિરાલયો હોતિ. સઙ્ખારારમ્મણેનેવ ઞાણેન સઙ્ખારતો વુટ્ઠાતીતિ વેદિતબ્બં. દુસ્સોપમાયપિ એસેવ નયો.
ઇતિ ભગવા લોકુત્તરં ઝાનં ભાજેન્તો સુદ્ધિકપટિપદાય ચતુક્કનયં પઞ્ચકનયન્તિ દ્વેપિ નયે આહરિ. તથા સુદ્ધિકસુઞ્ઞતાય સુઞ્ઞતપટિપદાય સુદ્ધિકઅપ્પણિહિતાય અપ્પણિહિતપટિપદાયાતિ. કસ્મા એવં આહરીતિ? પુગ્ગલજ્ઝાસયેન ચેવ દેસનાવિલાસેન ચ. તદુભયમ્પિ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. એવં લોકુત્તરં ઝાનં ભાવેતીતિ એત્થ સુદ્ધિકપટિપદાય ચતુક્કપઞ્ચકવસેન દ્વે નયા, તથા સેસેસૂતિ સબ્બેસુપિ પઞ્ચસુ કોટ્ઠાસેસુ દસ નયા ભાજિતા.
લોકુત્તરકુસલં પકિણ્ણકકથા
તત્રિદં પકિણ્ણકં –
અજ્ઝત્તઞ્ચ બહિદ્ધા ચ, રૂપારૂપેસુ પઞ્ચસુ;
સત્તટ્ઠઙ્ગપરિણામં, નિમિત્તં પટિપદાપતીતિ.
લોકુત્તરમગ્ગો હિ અજ્ઝત્તં અભિનિવિસિત્વા અજ્ઝત્તં વુટ્ઠાતિ, અજ્ઝત્તં અભિનિવિસિત્વા બહિદ્ધા વુટ્ઠાતિ, બહિદ્ધા અભિનિવિસિત્વા બહિદ્ધા વુટ્ઠાતિ, બહિદ્ધા અભિનિવિસિત્વા અજ્ઝત્તં વુટ્ઠાતિ. રૂપે અભિનિવિસિત્વા રૂપા વુટ્ઠાતિ, રૂપે અભિનિવિસિત્વા અરૂપા વુટ્ઠાતિ. અરૂપે અભિનિવિસિત્વા અરૂપા વુટ્ઠાતિ, અરૂપે અભિનિવિસિત્વા રૂપા વુટ્ઠાતિ, એકપ્પહારેનેવ પઞ્ચહિ ખન્ધેહિ વુટ્ઠાતિ.
‘સત્તટ્ઠઙ્ગપરિણામ’ન્તિ સો પનેસ મગ્ગો અટ્ઠઙ્ગિકોપિ હોતિ સત્તઙ્ગિકોપિ. બોજ્ઝઙ્ગાપિ સત્ત વા હોન્તિ છ વા. ઝાનં પન પઞ્ચઙ્ગિકં વા હોતિ ચતુરઙ્ગિકં વા; તિવઙ્ગિકં વા દુવઙ્ગિકં વા. એવં સત્તઅટ્ઠાદીનં અઙ્ગાનં પરિણામો વેદિતબ્બોતિ અત્થો.
‘નિમિત્તં પટિપદાપતી’તિ નિમિત્તન્તિ યતો વુટ્ઠાનં હોતિ; ‘પટિપદાપતી’તિ પટિપદાય ચ અધિપતિનો ચ ચલનાચલનં વેદિતબ્બં.
તત્થ અજ્ઝત્તં અભિનિવિસિત્વા અજ્ઝત્તં વુટ્ઠાતીતિઆદીસુ તાવ ઇધેકચ્ચો આદિતોવ અજ્ઝત્તં પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ અભિનિવિસતિ, અભિનિવિસિત્વા તે અનિચ્ચાદિતો પસ્સતિ, યસ્મા પન ન સુદ્ધઅજ્ઝત્તદસ્સનમત્તેનેવ મગ્ગવુટ્ઠાનં હોતિ, બહિદ્ધાપિ દટ્ઠબ્બમેવ, તસ્મા પરસ્સ ખન્ધેપિ અનુપાદિન્નસઙ્ખારેપિ અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તાતિ પસ્સતિ. સો કાલેન અજ્ઝત્તં સમ્મસતિ કાલેન બહિદ્ધાતિ. તસ્સેવં સમ્મસતો અજ્ઝત્તં સમ્મસનકાલે વિપસ્સના મગ્ગેન સદ્ધિં ઘટિયતિ. એવં અજ્ઝત્તં અભિનિવિસિત્વા અજ્ઝત્તં વુટ્ઠાતિ નામ. સચે પનસ્સ બહિદ્ધા સમ્મસનકાલે વિપસ્સના મગ્ગેન સદ્ધિં ઘટિયતિ, એવં અજ્ઝત્તં અભિનિવિસિત્વા બહિદ્ધા વુટ્ઠાતિ નામ. એસેવ નયો બહિદ્ધા અભિનિવિસિત્વા બહિદ્ધા ચ અજ્ઝત્તઞ્ચ વુટ્ઠાનેપિ.
અપરો આદિતોવ રૂપે અભિનિવિસતિ અભિનિવિસિત્વા ભૂતરૂપઞ્ચ ઉપાદારૂપઞ્ચ પરિચ્છિન્દિત્વા અનિચ્ચાદિતો પસ્સતિ, યસ્મા પન ન સુદ્ધરૂપદસ્સનમત્તેનેવ વુટ્ઠાનં હોતિ અરૂપમ્પિ દટ્ઠબ્બમેવ, તસ્મા તં રૂપં આરમ્મણં કત્વા ઉપ્પન્નં વેદનં સઞ્ઞં સઙ્ખારે વિઞ્ઞાણઞ્ચ ઇદં અરૂપન્તિ પરિચ્છિન્દિત્વા અનિચ્ચાદિતો પસ્સતિ. સો કાલેન રૂપં સમ્મસતિ કાલેન અરૂપં. તસ્સેવં સમ્મસતો રૂપસમ્મસનકાલે વિપસ્સના મગ્ગેન સદ્ધિં ઘટિયતિ. એવં રૂપે અભિનિવિસિત્વા રૂપા વુટ્ઠાતિ નામ. સચે પનસ્સ અરૂપસમ્મસનકાલે વિપસ્સના મગ્ગેન સદ્ધિં ઘટિયતિ, એવં રૂપે અભિનિવિસિત્વા અરૂપા વુટ્ઠાતિ નામ. એસ નયો અરૂપે અભિનિવિસિત્વા અરૂપા ચ રૂપા ચ વુટ્ઠાનેપિ.
‘‘યંકિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ (મહાવ. ૧૬; દી. નિ. ૧.૨૯૮) એવં અભિનિવિસિત્વા એવમેવ વુટ્ઠાનકાલે પન એકપ્પહારેન પઞ્ચહિ ખન્ધેહિ વુટ્ઠાતિ નામાતિ. અયં તિક્ખવિપસ્સકસ્સ મહાપઞ્ઞસ્સ ભિક્ખુનો વિપસ્સના.
યથા હિ છાતજ્ઝત્તસ્સ પુરિસસ્સ મજ્ઝે ગૂથપિણ્ડં ઠપેત્વા નાનગ્ગરસભોજનપુણ્ણં પાતિં ઉપનેય્યું, સો બ્યઞ્જનં હત્થેન વિયૂહન્તો તં ગૂથપિણ્ડં દિસ્વા ‘કિમિદ’ન્તિ પુચ્છિત્વા ગૂથપિણ્ડોતિ વુત્તે ‘ધિ ધિ, અપનેથા’તિ ભત્તેપિ પાતિયમ્પિ નિરાલયો હોતિ. એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં.
ભોજનપાતિદસ્સનસ્મિઞ્હિ તસ્સ અત્તમનકાલો વિય ઇમસ્સ ભિક્ખુનો બાલપુથુજ્જનકાલે પઞ્ચક્ખન્ધે ‘અહં મમા’તિ ગહિતકાલો. ગૂથપિણ્ડસ્સ દિટ્ઠકાલો વિય તિણ્ણં લક્ખણાનં સલ્લક્ખિતકાલો. ભત્તેપિ પાતિયમ્પિ નિરાલયકાલો વિય તિક્ખવિપસ્સકસ્સ મહાપઞ્ઞસ્સ ભિક્ખુનો ‘‘યંકિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ પઞ્ચહિ ખન્ધેહિ એકપ્પહારેન વુટ્ઠિતકાલો વેદિતબ્બો.
‘સત્તટ્ઠઙ્ગપરિણામ’ન્તિ એત્થ અયં વુત્તપ્પભેદો અઙ્ગપરિણામો યથા હોતિ તથા વેદિતબ્બો. સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણમેવ હિ અરિયમગ્ગસ્સ બોજ્ઝઙ્ગમગ્ગઙ્ગઝાનઙ્ગવિસેસં નિયમેતિ. કેચિ પન થેરા ‘બોજ્ઝઙ્ગમગ્ગઙ્ગઝાનઙ્ગવિસેસં પાદકજ્ઝાનં નિયમેતી’તિ વદન્તિ. કેચિ ‘વિપસ્સનાય આરમ્મણભૂતા ખન્ધા નિયમેન્તી’તિ વદન્તિ. કેચિ ‘પુગ્ગલજ્ઝાસયો નિયમેતી’તિ વદન્તિ. તેસમ્પિ વાદેસુ અયં સઙ્ખારુપેક્ખાસઙ્ખાતા પુબ્બભાગા વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાવ નિયમેતીતિ વેદિતબ્બા.
તત્રાયં અનુપુબ્બીકથા – વિપસ્સનાનિયમેન હિ સુક્ખવિપસ્સકસ્સ ઉપ્પન્નમગ્ગોપિ સમાપત્તિલાભિનો ઝાનં પાદકં અકત્વા ઉપ્પન્નમગ્ગોપિ પઠમજ્ઝાનં પાદકં કત્વા પકિણ્ણકસઙ્ખારે સમ્મસિત્વા ઉપ્પાદિતમગ્ગોપિ પઠમજ્ઝાનિકોવ હોતિ. સબ્બેસુ સત્ત બોજ્ઝઙ્ગાનિ અટ્ઠ મગ્ગઙ્ગાનિ પઞ્ચ ઝાનઙ્ગાનિ હોન્તિ. તેસઞ્હિ પુબ્બભાગવિપસ્સના સોમનસ્સસહગતાપિ ઉપેક્ખાસહગતાપિ હુત્વા વુટ્ઠાનકાલે સઙ્ખારુપેક્ખાભાવં પત્તા સોમનસ્સસહગતાવ હોતિ.
પઞ્ચકનયે દુતિયતતિયચતુત્થજ્ઝાનાનિ પાદકાનિ કત્વા ઉપ્પાદિતમગ્ગેસુ યથાક્કમેનેવ ઝાનં ચતુરઙ્ગિકં તિવઙ્ગિકં દુવઙ્ગિકઞ્ચ હોતિ. સબ્બેસુ પન સત્ત મગ્ગઙ્ગાનિ હોન્તિ, ચતુત્થે છ બોજ્ઝઙ્ગાનિ. અયં વિસેસો પાદકજ્ઝાનનિયમેન ચેવ વિપસ્સનાનિયમેન ચ હોતિ. તેસમ્પિ હિ પુબ્બભાગવિપસ્સના સોમનસ્સસહગતાપિ ઉપેક્ખાસહગતાપિ હોતિ. વુટ્ઠાનગામિની સોમનસ્સસહગતાવ.
પઞ્ચમજ્ઝાનં પાદકં કત્વા નિબ્બત્તિતમગ્ગે પન ઉપેક્ખાચિત્તેકગ્ગતાવસેન દ્વે ઝાનઙ્ગાનિ બોજ્ઝઙ્ગમગ્ગઙ્ગાનિ છ સત્ત ચેવ. અયમ્પિ વિસેસો ઉભયનિયમવસેન હોતિ. ઇમસ્મિઞ્હિ નયે પુબ્બભાગવિપસ્સના સોમનસ્સસહગતા વા ઉપેક્ખાસહગતા વા હોતિ, વુટ્ઠાનગામિની ઉપેક્ખાસહગતાવ. અરૂપજ્ઝાનાનિ પાદકાનિ કત્વા ઉપ્પાદિતમગ્ગેપિ એસેવ નયો. એવં પાદકજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય યે કેચિ સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા નિબ્બત્તિતમગ્ગસ્સ આસન્નપદેસે વુટ્ઠિતા સમાપત્તિ અત્તના સદિસભાવં કરોતિ, ભૂમિવણ્ણો વિય ગોધાવણ્ણસ્સ.
દુતિયત્થેરવાદે પન યતો યતો સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય યે યે સમાપત્તિધમ્મે સમ્મસિત્વા મગ્ગો નિબ્બત્તિતો હોતિ તંતંસમાપત્તિસદિસોવ હોતિ, સમ્મસિતસમાપત્તિસદિસોતિ અત્થો. સચે પન કામાવચરધમ્મે સમ્મસતિ પઠમજ્ઝાનિકોવ હોતિ. તત્રાપિ વિપસ્સનાનિયમો વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.
તતિયત્થેરવાદે ‘અહો વતાહં સત્તઙ્ગિકં મગ્ગં પાપુણેય્યં, અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં પાપુણેય્ય’ન્તિ અત્તનો અજ્ઝાસયાનુરૂપેન યં યં ઝાનં પાદકં કત્વા યે વા યે વા ઝાનધમ્મે સમ્મસિત્વા મગ્ગો નિબ્બત્તિતો તંતંઝાનસદિસોવ હોતિ. પાદકજ્ઝાનં પન સમ્મસિતજ્ઝાનં વા વિના, અજ્ઝાસયમત્તેનેવ તં ન ઇજ્ઝતિ. સ્વાયમત્થો નન્દકોવાદસુત્તેન દીપેતબ્બો. વુત્તઞ્હેતં –
‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, તદહુપોસથે પન્નરસે ન હોતિ બહુનો જનસ્સ કઙ્ખા વા વિમતિ વા ‘ઊનો નુ ખો ચન્દો પુણ્ણો નુ ખો ચન્દો’તિ, અથ ખો પુણ્ણો ચન્દોત્વેવ હોતિ, એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, તા ભિક્ખુનિયો નન્દકસ્સ ધમ્મદેસનાય અત્તમના ચેવ પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પા ચ. તાસં, ભિક્ખવે, પઞ્ચન્નં ભિક્ખુનિસતાનં યા પચ્છિમિકા ભિક્ખુની સા સોતાપન્ના અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણા’’તિ (મ. નિ. ૩.૪૧૫).
તાસુ હિ યસ્સા ભિક્ખુનિયા સોતાપત્તિફલસ્સ ઉપનિસ્સયો, સા સોતાપત્તિફલેનેવ પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પા અહોસિ…પે… યસ્સા અરહત્તસ્સ ઉપનિસ્સયો સા અરહત્તેનેવ. એવમેવ અત્તનો અજ્ઝાસયાનુરૂપેન યં યં ઝાનં પાદકં કત્વા યે વા યે વા ઝાનધમ્મે સમ્મસિત્વા મગ્ગો નિબ્બત્તિતો તંતંઝાનસદિસોવ સો હોતિ. પાદકજ્ઝાનં પન સમ્મસિતજ્ઝાનં વા વિના, અજ્ઝાસયમત્તેનેવ તં ન ઇજ્ઝતીતિ. એત્થાપિ ચ વિપસ્સનાનિયમો વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.
તત્થ ‘પાદકજ્ઝાનમેવ નિયમેતી’તિ એવંવાદિં તિપિટકચૂળનાગત્થેરં અન્તેવાસિકા આહંસુ – ‘ભન્તે, યત્થ તાવ પાદકજ્ઝાનં અત્થિ તત્થ તં નિયમેતુ; યસ્મિં પન પાદકજ્ઝાનં નત્થિ, તસ્મિં અરૂપભવે કિં નિયમેતી’તિ? ‘આવુસો, તત્થપિ પાદકજ્ઝાનમેવ નિયમેતિ. યો હિ ભિક્ખુ અટ્ઠસમાપત્તિલાભી પઠમજ્ઝાનં પાદકં કત્વા સોતાપત્તિમગ્ગફલાનિ નિબ્બત્તેત્વા અપરિહીનજ્ઝાનો કાલં કત્વા અરૂપભવે નિબ્બત્તો, પઠમજ્ઝાનિકાય સોતાપત્તિફલસમાપત્તિયા વુટ્ઠાય વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા ઉપરિ તીણિ મગ્ગફલાનિ નિબ્બત્તેતિ, તસ્સ તાનિ પઠમજ્ઝાનિકાનેવ હોન્તિ. દુતિયજ્ઝાનિકાદીસુપિ એસેવ નયો. અરૂપે તિકચતુક્કજ્ઝાનં ઉપ્પજ્જતિ, તઞ્ચ ખો લોકુત્તરં ન લોકિયં. એવં તત્થાપિ પાદકજ્ઝાનમેવ નિયમેતિ આવુસો’તિ. ‘સુકથિતો, ભન્તે, પઞ્હો’તિ.
‘વિપસ્સનાય આરમ્મણભૂતા ખન્ધા નિયમેન્તિ; યં યં હિ પઞ્ચક્ખન્ધં સમ્મસિત્વા વુટ્ઠાતિ તંતંસદિસોવ મગ્ગો હોતી’તિ વાદિં મોરવાપિવાસિમહાદત્તત્થેરમ્પિ અન્તેવાસિકા આહંસુ ‘ભન્તે, તુમ્હાકં વાદે દોસો પઞ્ઞાયતિ – રૂપં સમ્મસિત્વા વુટ્ઠિતભિક્ખુનો હિ રૂપસદિસેન અબ્યાકતેન મગ્ગેન ભવિતબ્બં, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં નયતો પરિગ્ગહેત્વા વુટ્ઠિતસ્સ તંસદિસેનેવ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાભાવપ્પત્તેન મગ્ગેન ભવિતબ્બ’ન્તિ. ‘ન, આવુસો, એવં હોતિ. લોકુત્તરમગ્ગો હિ અપ્પનં અપ્પત્તો નામ નત્થિ, તસ્મા રૂપં સમ્મસિત્વા વુટ્ઠિતસ્સ અટ્ઠઙ્ગિકો સોમનસ્સસહગતમગ્ગો હોતિ, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમ્મસિત્વા વુટ્ઠિતસ્સપિ ન સબ્બાકારેન તાદિસો હોતિ, સત્તઙ્ગિકો પન ઉપેક્ખાસહગતમગ્ગો હોતી’તિ.
‘પુગ્ગલજ્ઝાસયો નિયમેતી’તિવાદિનો ચૂળાભયત્થેરસ્સાપિ વાદં આહરિત્વા તિપિટકચૂળનાગત્થેરસ્સ કથયિંસુ. સો આહ – ‘યસ્સ તાવ પાદકજ્ઝાનં અત્થિ તસ્સ પુગ્ગલજ્ઝાસયો નિયમેતુ, યસ્સ તં નત્થિ તસ્સ કતરજ્ઝાસયો નિયમેસ્સતિ નિદ્ધનસ્સ વુડ્ઢિગવેસનકાલો વિય હોતી’તિ.
તં કથં આહરિત્વા તિપિટકચૂળાભયત્થેરસ્સ પુન કથયિંસુ. સો ‘પાદકજ્ઝાનવતો ઇદં કથિતં આવુસો’તિ આહ. યથા પન પાદકજ્ઝાનવતો, સમ્મસિતજ્ઝાનવતોપિ તથેવ વેદિતબ્બં. પઞ્ચમજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય હિ પઠમાદીનિ સમ્મસતો ઉપ્પન્નમગ્ગો પઠમત્થેરવાદેન પઞ્ચમજ્ઝાનિકો. દુતિયવાદેન પઠમાદિજ્ઝાનિકો આપજ્જતીતિ દ્વેપિ વાદા વિરુજ્ઝન્તિ. તતિયવાદેન પનેત્થ ‘યં ઇચ્છતિ તજ્ઝાનિકો હોતી’તિ તે ચ વાદા ન વિરુજ્ઝન્તિ, અજ્ઝાસયો ચ સાત્થકો હોતીતિ. એવં તયોપિ થેરા પણ્ડિતા બ્યત્તા બુદ્ધિસમ્પન્નાવ. તેન તેસં વાદં તન્તિં કત્વા ઠપયિંસુ. ઇધ પન અત્થમેવ ઉદ્ધરિત્વા તયોપેતે વાદે વિપસ્સનાવ નિયમેતીતિ દસ્સિતં.
ઇદાનિ ‘નિમિત્તં પટિપદાપતી’તિ એત્થ એવં અઙ્ગપરિણામવતો મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદકાલે ગોત્રભુ કુતો વુટ્ઠાતિ? મગ્ગો કુતોતિ? ગોત્રભુ તાવ નિમિત્તતો વુટ્ઠાતિ, પવત્તં છેત્તું ન સક્કોતિ, એકતોવુટ્ઠાનો હેસ. મગ્ગો નિમિત્તતો વુટ્ઠાતિ, પવત્તમ્પિ છિન્દતિ ઉભતોવુટ્ઠાનો હેસ. તેસં અયં ઉપ્પત્તિનયો – યસ્મિઞ્હિ વારે મગ્ગવુટ્ઠાનં હોતિ, તસ્મિં અનુલોમં નેવ એકં હોતિ, ન પઞ્ચમં. એકઞ્હિ આસેવનં ન લભતિ, પઞ્ચમં ભવઙ્ગસ્સ આસન્નત્તા પવેધતિ. તદા હિ જવનં પતિતં નામ હોતિ. તસ્મા નેવ એકં હોતિ ન પઞ્ચમં. મહાપઞ્ઞસ્સ પન દ્વે અનુલોમાનિ હોન્તિ, તતિયં ગોત્રભુ, ચતુત્થં મગ્ગચિત્તં, તીણિ ફલાનિ, તતો ભવઙ્ગોતરણં. મજ્ઝિમપઞ્ઞસ્સ તીણિ અનુલોમાનિ હોન્તિ, ચતુત્થં ગોત્રભુ, પઞ્ચમં મગ્ગચિત્તં, દ્વે ફલાનિ, તતો ભવઙ્ગોતરણં. મન્દપઞ્ઞસ્સ ચત્તારિ અનુલોમાનિ, હોન્તિ પઞ્ચમં ગોત્રભુ, છટ્ઠં મગ્ગચિત્તં, સત્તમં ફલં, તતો ભવઙ્ગોતરણં. તત્ર મહાપઞ્ઞમન્દપઞ્ઞાનં વસેન અકથેત્વા મજ્ઝિમપઞ્ઞસ્સ વસેન કથેતબ્બં.
યસ્મિઞ્હિ વારે મગ્ગવુટ્ઠાનં હોતિ, તસ્મિં કિરિયાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ ઉપેક્ખાસહગતા મનોદ્વારાવજ્જનં હુત્વા વિપસ્સનાગોચરે ખન્ધે આરમ્મણં કત્વા ભવઙ્ગં આવટ્ટેતિ. તદનન્તરં તેનેવ આવજ્જનેન ગહિતક્ખન્ધે ગહેત્વા ઉપ્પજ્જતિ પઠમં જવનં અનુલોમઞાણં. તં તેસુ ખન્ધેસુ અનિચ્ચાતિ વા દુક્ખાતિ વા અનત્તાતિ વા પવત્તિત્વા ઓળારિકં ઓળારિકં સચ્ચપટિચ્છાદકતમં વિનોદેત્વા તીણિ લક્ખણાનિ ભિય્યો ભિય્યો પાકટાનિ કત્વા નિરુજ્ઝતિ. તદનન્તરં ઉપ્પજ્જતિ દુતિયાનુલોમં. તેસુ પુરિમં અનાસેવનં. દુતિયસ્સ પુરિમં આસેવનં હોતિ. તમ્પિ લદ્ધાસેવનત્તા તિક્ખં સૂરં પસન્નં હુત્વા તસ્મિંયેવારમ્મણે તેનેવાકારેન પવત્તિત્વા મજ્ઝિમપ્પમાણં સચ્ચપટિચ્છાદકતમં વિનોદેત્વા તીણિ લક્ખણાનિ ભિય્યો ભિય્યો પાકટાનિ કત્વા નિરુજ્ઝતિ. તદનન્તરં ઉપ્પજ્જતિ તતિયાનુલોમં. તસ્સ દુતિયં આસેવનં હોતિ. તમ્પિ લદ્ધાસેવનત્તા તિક્ખં સૂરં પસન્નં હુત્વા તસ્મિંયેવારમ્મણે તેનેવાકારેન પવત્તિત્વા તદવસેસં અણુસહગતં સચ્ચપટિચ્છાદકતમં વિનોદેત્વા નિરવસેસં કત્વા તીણિ લક્ખણાનિ ભિય્યો ભિય્યો પાકટાનિ કત્વા નિરુજ્ઝતિ. એવં તીહિ અનુલોમેહિ સચ્ચપટિચ્છાદકતમે વિનોદિતે તદનન્તરં ઉપ્પજ્જતિ ગોત્રભુઞ્ઞાણં નિબ્બાનં આરમ્મણં કુરુમાનં.
તત્રાયં ઉપમા – એકો કિર ચક્ખુમા પુરિસો નક્ખત્તયોગં જાનિસ્સામીતિ રત્તિભાગે નિક્ખમિત્વા ચન્દં પસ્સિતું ઉદ્ધં ઉલ્લોકેસિ. તસ્સ વલાહકેહિ પટિચ્છન્નત્તા ચન્દો ન પઞ્ઞાયિત્થ. અથેકો વાતો ઉટ્ઠહિત્વા થૂલથૂલે વલાહકે વિદ્ધંસેસિ. અપરો મજ્ઝિમે. અપરો સુખુમે. તતો સો પુરિસો વિગતવલાહકે નભે ચન્દં દિસ્વા નક્ખત્તયોગં અઞ્ઞાસિ.
તત્થ તયો વલાહકા વિય સચ્ચપટિચ્છાદકથૂલમજ્ઝિમસુખુમકિલેસન્ધકારા. તયો વાતા વિય તીણિ અનુલોમચિત્તાનિ. ચક્ખુમા પુરિસો વિય ગોત્રભુઞ્ઞાણં. ચન્દો વિય નિબ્બાનં. એકેકસ્સ વાતસ્સ યથાક્કમેન વલાહકત્તયવિદ્ધંસનં વિય એકેકસ્સ અનુલોમચિત્તસ્સ સચ્ચપટિચ્છાદકતમવિનોદનં. વિગતવલાહકે નભે તસ્સ પુરિસસ્સ વિસુદ્ધચન્દદસ્સનં વિય વિગતે સચ્ચપટિચ્છાદકે તમે ગોત્રભુઞ્ઞાણસ્સ સુવિસુદ્ધનિબ્બાનારમ્મણકરણં.
યથેવ હિ તયો વાતા ચન્દપટિચ્છાદકે વલાહકેયેવ વિદ્ધંસેતું સક્કોન્તિ, ન ચન્દં દટ્ઠું, એવં અનુલોમાનિ સચ્ચપટિચ્છાદકતમેયેવ વિનોદેતું સક્કોન્તિ, ન નિબ્બાનં આરમ્મણં કાતું. યથા સો પુરિસો ચન્દમેવ દટ્ઠું સક્કોતિ ન વલાહકે વિદ્ધંસેતું, એવં ગોત્રભુઞ્ઞાણં નિબ્બાનમેવ આરમ્મણં કાતું સક્કોતિ ન કિલેસતમં વિનોદેતું. એવં અનુલોમં સઙ્ખારારમ્મણં હોતિ, ગોત્રભુ નિબ્બાનારમ્મણં.
યદિ હિ ગોત્રભુ અનુલોમેન ગહિતારમ્મણં ગણ્હેય્ય પુન અનુલોમં તં અનુબન્ધેય્યાતિ મગ્ગવુટ્ઠાનમેવ ન ભવેય્ય. ગોત્રભુઞ્ઞાણં પન અનુલોમસ્સ આરમ્મણં અગ્ગહેત્વા તં અપચ્છતોપવત્તિકં કત્વા સયં અનાવજ્જનમ્પિ સમાનં આવજ્જનટ્ઠાને ઠત્વા એવં નિબ્બત્તાહીતિ મગ્ગસ્સ સઞ્ઞં દત્વા વિય નિરુજ્ઝતિ. મગ્ગોપિ તેન દિન્નસઞ્ઞં અમુઞ્ચિત્વાવ અવીચિસન્તતિવસેન તં ઞાણં અનુબન્ધમાનો અનિબ્બિદ્ધપુબ્બં અપદાલિતપુબ્બં લોભક્ખન્ધં દોસક્ખન્ધં મોહક્ખન્ધં નિબ્બિજ્ઝમાનોવ પદાલયમાનોવ નિબ્બત્તતિ.
તત્રાયં ઉપમા – એકો કિર ઇસ્સાસો ધનુસતમત્થકે ફલકસતં ઠપાપેત્વા વત્થેન મુખં વેઠેત્વા સરં સન્નય્હિત્વા ચક્કયન્તે અટ્ઠાસિ. અઞ્ઞો પુરિસો ચક્કયન્તં આવઞ્છિત્વા યદા ઇસ્સાસસ્સ ફલકસતં અભિમુખં હોતિ તદા તત્થ દણ્ડકેન સઞ્ઞં દેતિ, ઇસ્સાસો દણ્ડકસઞ્ઞં અમુઞ્ચિત્વાવ સરં ખિપિત્વા ફલકસતં નિબ્બિજ્ઝતિ. તત્થ દણ્ડકસઞ્ઞા વિય ગોત્રભુઞ્ઞાણં. ઇસ્સાસો વિય મગ્ગઞાણં. ઇસ્સાસસ્સ દણ્ડકસઞ્ઞં અમુઞ્ચિત્વાવ ફલકસતનિબ્બિજ્ઝનં વિય મગ્ગઞાણસ્સ ગોત્રભુઞ્ઞાણેન દિન્નસઞ્ઞં અમુઞ્ચિત્વાવ નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા અનિબ્બિદ્ધપુબ્બઅપદાલિતપુબ્બાનં લોભક્ખન્ધાદીનં નિબ્બિજ્ઝનપદાલનં. ભૂમિલદ્ધવટ્ટસેતુસમુગ્ઘાતકરણન્તિપિ એતદેવ. મગ્ગસ્સ હિ એકમેવ કિચ્ચં અનુસયપ્પજહનં. ઇતિ સો અનુસયે પજહન્તો નિમિત્તા વુટ્ઠાતિ નામ, પવત્તં છિન્દતિ નામ. ‘નિમિત્ત’ન્તિ રૂપવેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારવિઞ્ઞાણનિમિત્તં. ‘પવત્ત’મ્પિ રૂપવેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારવિઞ્ઞાણપવત્તમેવ. તં દુવિધં હોતિ – ઉપાદિન્નકં અનુપાદિન્નકન્તિ. તેસુ મગ્ગસ્સ અનુપાદિન્નકતો વુટ્ઠાનચ્છાયા દિસ્સતીતિ વત્વા અનુપાદિન્નકતો વુટ્ઠાતીતિ વદિંસુ.
સોતાપત્તિમગ્ગેન હિ ચત્તારિ દિટ્ઠિગતસમ્પયુત્તાનિ વિચિકિચ્છાસહગતન્તિ પઞ્ચ ચિત્તાનિ પહીયન્તિ. તાનિ રૂપં સમુટ્ઠાપેન્તિ. તં અનુપાદિન્નકરૂપક્ખન્ધો. તાનિ ચિત્તાનિ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો. તંસમ્પયુત્તા વેદના સઞ્ઞા સઙ્ખારા તયો અરૂપક્ખન્ધા. તત્થ સચે સોતાપન્નસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગો અભાવિતો અભવિસ્સ તાનિ પઞ્ચ ચિત્તાનિ છસુ આરમ્મણેસુ પરિયુટ્ઠાનં પાપુણેય્યું. સોતાપત્તિમગ્ગો પન તેસં પરિયુટ્ઠાનેનપ્પત્તિં વારયમાનો સેતુસમુગ્ઘાતં અભબ્બુપ્પત્તિકભાવં કુરુમાનો અનુપાદિન્નકતો વુટ્ઠાતિ નામ.
સકદાગામિમગ્ગેન ચત્તારિ દિટ્ઠિગતવિપ્પયુત્તાનિ દ્વે દોમનસ્સસહગતાનીતિ ઓળારિકકામરાગબ્યાપાદવસેન છ ચિત્તાનિ પહીયન્તિ. અનાગામિમગ્ગેન અણુસહગતકામરાગબ્યાપાદવસેન તાનિ એવ છ ચિત્તાનિ પહીયન્તિ. અરહત્તમગ્ગેન ચત્તારિ દિટ્ઠિગતવિપ્પયુત્તાનિ ઉદ્ધચ્ચસહગતઞ્ચાતિ પઞ્ચ અકુસલચિત્તાનિ પહીયન્તિ. તત્થ સચે તેસં અરિયાનં તે મગ્ગા અભાવિતા અસ્સુ, તાનિ ચિત્તાનિ છસુ આરમ્મણેસુ પરિયુટ્ઠાનં પાપુણેય્યું. તે પન તેસં મગ્ગા પરિયુટ્ઠાનપ્પત્તિં વારયમાના સેતુસમુગ્ઘાતં અભબ્બુપ્પત્તિકભાવં કુરુમાના અનુપાદિન્નકતો વુટ્ઠહન્તિ નામ.
ઉપાદિન્નકતો વુટ્ઠાનચ્છાયા દિસ્સતીતિ વત્વા ઉપાદિન્નકતો વુટ્ઠાતીતિપિ વદિંસુ. સચે હિ સોતાપન્નસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગો અભાવિતો અભવિસ્સ, ઠપેત્વા સત્ત ભવે અનમતગ્ગે સંસારવટ્ટે ઉપાદિન્નકપ્પવત્તં પવત્તેય્ય. કસ્મા? તસ્સ પવત્તિયા હેતૂનં અત્થિતાય. તીણિ સંયોજનાનિ દિટ્ઠાનુસયો વિચિકિચ્છાનુસયોતિ ઇમે પન પઞ્ચ કિલેસે સોતાપત્તિમગ્ગો ઉપ્પજ્જમાનોવ સમુગ્ઘાતેતિ. ઇદાનિ કુતો સોતાપન્નસ્સ સત્ત ભવે ઠપેત્વા અનમતગ્ગે સંસારવટ્ટે ઉપાદિન્નકપ્પવત્તં પવત્તિસ્સતિ? એવં સોતાપત્તિમગ્ગો ઉપાદિન્નકપ્પવત્તં અપ્પવત્તં કુરુમાનો ઉપાદિન્નકતો વુટ્ઠાતિ નામ.
સચે સકદાગામિસ્સ સકદાગામિમગ્ગો અભાવિતો અભવિસ્સ, ઠપેત્વા દ્વે ભવે પઞ્ચસુ ભવેસુ ઉપાદિન્નકપવત્તં પવત્તેય્ય. કસ્મા? તસ્સ પવત્તિયા હેતૂનં અત્થિતાય. ઓળારિકાનિ કામરાગપટિઘસંયોજનાનિ ઓળારિકો કામરાગાનુસયો પટિઘાનુસયોતિ ઇમે પન ચત્તારો કિલેસે સો મગ્ગો ઉપ્પજ્જમાનોવ સમુગ્ઘાતેતિ. ઇદાનિ કુતો સકદાગામિસ્સ દ્વે ભવે ઠપેત્વા પઞ્ચસુ ભવેસુ ઉપાદિન્નકપ્પવત્તં પવત્તિસ્સતિ? એવં સકદાગામિમગ્ગો ઉપાદિન્નકપ્પવત્તં અપ્પવત્તં કુરુમાનો ઉપાદિન્નકતો વુટ્ઠાતિ નામ.
સચે અનાગામિસ્સ અનાગામિમગ્ગો અભાવિતો અભવિસ્સ, ઠપેત્વા એકં ભવં દુતિયભવે ઉપાદિન્નકપ્પવત્તં પવત્તેય્ય. કસ્મા? તસ્સ પવત્તિયા હેતૂનં અત્થિતાય. અણુસહગતાનિ કામરાગપટિઘસંયોજનાનિ અણુસહગતો કામરાગાનુસયો પટિઘાનુસયોતિ ઇમે પન ચત્તારો કિલેસે સો મગ્ગો ઉપ્પજ્જમાનોવ સમુગ્ઘાતેતિ. ઇદાનિ કુતો અનાગામિસ્સ એકં ભવં ઠપેત્વા દુતિયભવે ઉપાદિન્નકપ્પવત્તં પવત્તિસ્સતિ? એવં અનાગામિમગ્ગો ઉપાદિન્નકપ્પવત્તં અપ્પવત્તં કુરુમાનો ઉપાદિન્નકતો વુટ્ઠાતિ નામ.
સચે અરહતો અરહત્તમગ્ગો અભાવિતો અભવિસ્સ, રૂપારૂપભવેસુ ઉપાદિન્નકપ્પવત્તં પવત્તેય્ય. કસ્મા? તસ્સ પવત્તિયા હેતૂનં અત્થિતાય. રૂપરાગો અરૂપરાગો માનો ઉદ્ધચ્ચં અવિજ્જા માનાનુસયો ભવરાગાનુસયો અવિજ્જાનુસયોતિ ઇમે પન અટ્ઠ કિલેસે સો મગ્ગો ઉપ્પજ્જમાનોવ સમુગ્ઘાતેતિ. ઇદાનિ કુતો ખીણાસવસ્સ પુનબ્ભવે ઉપાદિન્નકપ્પવત્તં પવત્તિસ્સતિ? એવં અરહત્તમગ્ગો ઉપાદિન્નકપ્પવત્તં અપ્પવત્તં કુરુમાનો ઉપાદિન્નકતો વુટ્ઠાતિ નામ.
સોતાપત્તિમગ્ગો ચેત્થ અપાયભવતો વુટ્ઠાતિ, સકદાગામિમગ્ગો સુગતિકામભવેકદેસતો, અનાગામિમગ્ગો કામભવતો, અરહત્તમગ્ગો રૂપારૂપભવતો સબ્બભવેહિપિ વુટ્ઠાતિ એવાતિ વદન્તિ.
ઇમસ્સ પનત્થસ્સ વિભાવનત્થં અયં પાળિ – ‘‘સોતાપત્તિમગ્ગઞાણેન અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન સત્ત ભવે ઠપેત્વા અનમતગ્ગે સંસારવટ્ટે યે ઉપ્પજ્જેય્યું, નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ એત્થેતે નિરુજ્ઝન્તિ વૂપસમન્તિ અત્થં ગચ્છન્તિ પટિપ્પસ્સમ્ભન્તિ.
‘સકદાગામિમગ્ગઞાણેન અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન દ્વે ભવે ઠપેત્વા પઞ્ચસુ ભવેસુ યે ઉપ્પજ્જેય્યું, નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ એત્થેતે નિરુજ્ઝન્તિ વૂપસમન્તિ અત્થં ગચ્છન્તિ પટિપ્પસ્સમ્ભન્તિ.
‘અનાગામિમગ્ગઞાણેન અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન એકં ભવં ઠપેત્વા કામધાતુયા દ્વીસુ ભવેસુ યે ઉપ્પજ્જેય્યું, નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ એત્થેતે નિરુજ્ઝન્તિ વૂપસમન્તિ અત્થં ગચ્છન્તિ પટિપ્પસ્સમ્ભન્તિ.
‘અરહત્તમગ્ગઞાણેન અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન રૂપધાતુયા વા અરૂપધાતુયા વા યે ઉપ્પજ્જેય્યું, નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ એત્થેતે નિરુજ્ઝન્તિ વૂપસમન્તિ અત્થં ગચ્છન્તિ પટિપ્પસ્સમ્ભન્તિ. અરહતો અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયન્તસ્સ ચરિમવિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન પઞ્ઞા ચ સતિ ચ નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ એત્થેતે નિરુજ્ઝન્તિ વૂપસમન્તિ અત્થં ગચ્છન્તિ પટિપ્પસ્સમ્ભન્તી’’તિ (ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૬). અયં તાવ નિમિત્તે વિનિચ્છયો.
‘પટિપદાપતી’તિ – એત્થ પન પટિપદા ચલતિ ન ચલતીતિ? ચલતિ. તથાગતસ્સ હિ સારિપુત્તત્થેરસ્સ ચ ચત્તારોપિ મગ્ગા સુખપટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા અહેસું. મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરસ્સ પઠમમગ્ગો સુખપટિપદો ખિપ્પાભિઞ્ઞો, ઉપરિ તયો મગ્ગા દુક્ખપટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા. કસ્મા? નિદ્દાભિભૂતત્તા. સમ્માસમ્બુદ્ધો કિર સત્તાહં દહરકુમારકં વિય થેરં પરિહરિ. થેરોપિ એકદિવસં નિદ્દાયમાનો નિસીદિ. અથ નં સત્થા આહ – ‘‘પચલાયસિ નો ત્વં, મોગ્ગલ્લાન, પચલાયસિ નો ત્વં મોગ્ગલ્લાના’’તિ (અ. નિ. ૭.૬૧). એવરૂપસ્સપિ મહાભિઞ્ઞપ્પત્તસ્સ સાવકસ્સ પટિપદા ચલતિ, સેસાનં કિં ન ચલિસ્સતિ? એકચ્ચસ્સ હિ ભિક્ખુનો ચત્તારોપિ મગ્ગા દુક્ખપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા હોન્તિ, એકચ્ચસ્સ દુક્ખપટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા, એકચ્ચસ્સ સુખપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા, એકચ્ચસ્સ સુખપટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા. એકચ્ચસ્સ પઠમમગ્ગો દુક્ખપટિપદો દન્ધાભિઞ્ઞો હોતિ, દુતિયમગ્ગો દુક્ખપટિપદો ખિપ્પાભિઞ્ઞો, તતિયમગ્ગો સુખપટિપદો દન્ધાભિઞ્ઞો, ચતુત્થમગ્ગો સુખપટિપદો ખિપ્પાભિઞ્ઞોતિ.
યથા ચ પટિપદા એવં અધિપતિપિ ચલતિ એવ. એકચ્ચસ્સ હિ ભિક્ખુનો ચત્તારોપિ મગ્ગા છન્દાધિપતેય્યા હોન્તિ, એકચ્ચસ્સ વીરિયાધિપતેય્યા, એકચ્ચસ્સ ચિત્તાધિપતેય્યા, એકચ્ચસ્સ વીમંસાધિપતેય્યા. એકચ્ચસ્સ પન પઠમમગ્ગો છન્દાધિપતેય્યો હોતિ, દુતિયો વીરિયાધિપતેય્યો, તતિયો ચિત્તાધિપતેય્યો, ચતુત્થો વીમંસાધિપતેય્યોતિ.
પકિણ્ણકકથા નિટ્ઠિતા.
પઠમમગ્ગવીસતિમહાનયો
૩૫૭. ઇદાનિ યસ્મા લોકુત્તરકુસલં ભાવેન્તો ન કેવલં ઉપનિજ્ઝાયનટ્ઠેન ઝાનંયેવ ભાવેતિ, નિય્યાનટ્ઠેન પન મગ્ગમ્પિ ભાવેતિ, ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સતિપટ્ઠાનમ્પિ, પદહનટ્ઠેન સમ્મપ્પધાનમ્પિ, ઇજ્ઝનટ્ઠેન ઇદ્ધિપાદમ્પિ, અધિપતિયટ્ઠેન ઇન્દ્રિયમ્પિ, અકમ્પિયટ્ઠેન બલમ્પિ, બુજ્ઝનટ્ઠેન બોજ્ઝઙ્ગમ્પિ, તથટ્ઠેન સચ્ચમ્પિ, અવિક્ખેપટ્ઠેન સમથમ્પિ, સુઞ્ઞતટ્ઠેન ધમ્મમ્પિ, રાસટ્ઠેન ખન્ધમ્પિ, આયતનટ્ઠેન આયતનમ્પિ, સુઞ્ઞસભાવનિસ્સત્તટ્ઠેન ધાતુમ્પિ, પચ્ચયટ્ઠેન આહારમ્પિ, ફુસનટ્ઠેન ફસ્સમ્પિ, વેદયિતટ્ઠેન વેદનમ્પિ, સઞ્જાનનટ્ઠેન સઞ્ઞમ્પિ, ચેતયિતટ્ઠેન ચેતનમ્પિ, વિજાનનટ્ઠેન ચિત્તમ્પિ ભાવેતિ, તસ્મા એતેસં એકૂનવીસતિયા પદાનં દસ્સનત્થં પુન કતમે ધમ્મા કુસલાતિઆદિ વુત્તં. એવં ‘ઇદમ્પિ ભાવેતિ, ઇદમ્પિ ભાવેતી’તિ પુગ્ગલજ્ઝાસયેન ચેવ દેસનાવિલાસેન ચ વીસતિ નયા દેસિતા હોન્તિ. ધમ્મં સોતું નિસિન્નદેવપરિસાય હિ યે ઉપનિજ્ઝાયનટ્ઠેન લોકુત્તરં ‘ઝાન’ન્તિ કથિતે બુજ્ઝન્તિ, તેસં સપ્પાયવસેન ઝાનન્તિ કથિતં…પે… યે વિજાનનટ્ઠેન ‘ચિત્ત’ન્તિ વુત્તે બુજ્ઝન્તિ, તેસં સપ્પાયવસેન ચિત્તન્તિ કથિતં. અયમેત્થ ‘પુગ્ગલજ્ઝાસયો’.
સમ્માસમ્બુદ્ધો પન અત્તનો બુદ્ધસુબોધિતાય દસબલચતુવેસારજ્જચતુપટિસમ્ભિદતાય છઅસાધારણઞાણયોગેન ચ દેસનં યદિચ્છકં નિયમેત્વા દસ્સેતિ. ઇચ્છન્તો ઉપનિજ્ઝાયનટ્ઠેન લોકુત્તરં ઝાનન્તિ દસ્સેતિ, ઇચ્છન્તો નિય્યાનટ્ઠેન…પે… વિજાનનટ્ઠેન લોકુત્તરં ચિત્તન્તિ. અયં ‘દેસનાવિલાસો’ નામ. તત્થ યથેવ લોકુત્તરં ઝાનન્તિ વુત્તટ્ઠાને દસ નયા વિભત્તા, એવં મગ્ગાદીસુપિ તેયેવ વેદિતબ્બા. ઇતિ વીસતિયા ઠાનેસુ દસ દસ કત્વા દ્વે નયસતાનિ વિભત્તાનિ હોન્તિ.
૩૫૮. ઇદાનિ અધિપતિભેદં દસ્સેતું પુન કતમે ધમ્મા કુસલાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ છન્દં ધુરં જેટ્ઠકં પુબ્બઙ્ગમં કત્વા નિબ્બત્તિતં લોકુત્તરં ઝાનં છન્દાધિપતેય્યં નામ. સેસેસુપિ એસેવ નયો. ઇતિ પુરિમસ્મિં સુદ્ધિકે દ્વેનયસતાનિ છન્દાધિપતેય્યાદીસુપિ દ્વે દ્વેતિ નયસહસ્સેન ભાજેત્વા પઠમમગ્ગં દસ્સેસિ ધમ્મરાજા.
પઠમમગ્ગો નિટ્ઠિતો.
દુતિયમગ્ગો
૩૬૧. ઇદાનિ દુતિયમગ્ગાદીનં દસ્સનત્થં પુન કતમે ધમ્મા કુસલાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ કામરાગબ્યાપાદાનં તનુભાવાયાતિ એતેસં કિલેસાનં તનુભાવત્થાય. તત્થ દ્વીહિ કારણેહિ તનુભાવો વેદિતબ્બો – અધિચ્ચુપ્પત્તિયા ચ પરિયુટ્ઠાનમન્દતાય ચ. સકદાગામિસ્સ હિ, વટ્ટાનુસારિમહાજનસ્સેવ, કિલેસા અભિણ્હં નુપ્પજ્જન્તિ, કદાચિ કદાચિ ઉપ્પજ્જન્તિ; ઉપ્પજ્જન્તાપિ વિરળાકારા હુત્વા ઉપ્પજ્જન્તિ, વિરળવાપિતખેત્તે અઙ્કુરા વિય. ઉપ્પજ્જમાનાપિ, ચ વટ્ટાનુસારિમહાજનસ્સેવ, મદ્દન્તા ફરન્તા છાદેન્તા અન્ધકારં કરોન્તા નુપ્પજ્જન્તિ. દ્વીહિ પન મગ્ગેહિ પહીનત્તા મન્દા મન્દા ઉપ્પજ્જન્તિ. તનુકાકારા હુત્વા ઉપ્પજ્જન્તિ, અબ્ભપટલં વિય મક્ખિકાપત્તં વિય ચ.
તત્થ કેચિ થેરા વદન્તિ – ‘સકદાગામિસ્સ કિલેસા કિઞ્ચાપિ ચિરેન ઉપ્પજ્જન્તિ, બહલાવ પન હુત્વા ઉપ્પજ્જન્તિ, તથા હિસ્સ પુત્તા ચ ધીતરો ચ દિસ્સન્તી’તિ. એતં પન અપ્પમાણં. પુત્તધીતરો હિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગપરામસનમત્તેનપિ હોન્તિ. દ્વીહિ પન મગ્ગેહિ પહીનત્તા નત્થિ કિલેસાનં બહલતાતિ. દ્વીહિ એવ કારણેહિસ્સ કિલેસાનં તનુભાવો વેદિતબ્બો – અધિચ્ચુપ્પત્તિયા ચ પરિયુટ્ઠાનમન્દતાય ચાતિ.
દુતિયાયાતિ ગણનવસેનાપિ દુતિયુપ્પત્તિવસેનાપિ દુતિયાય. ભૂમિયા પત્તિયાતિ સામઞ્ઞફલસ્સ પટિલાભત્થાય. તતિયચતુત્થેસુપિ એસેવ નયો. વિસેસમત્તંયેવ પન વક્ખામ.
અઞ્ઞિન્દ્રિયન્તિ આજાનનકં ઇન્દ્રિયં. પઠમમગ્ગેન ઞાતમરિયાદં અનતિક્કમિત્વા તેસંયેવ તેન મગ્ગેન ઞાતાનં ચતુસચ્ચધમ્માનં જાનનકં ઇન્દ્રિયન્તિ વુત્તં હોતિ. નિદ્દેસવારેપિસ્સ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. કોટ્ઠાસવારેપિ ઇમિનાવ સદ્ધિં નવિન્દ્રિયાનિ હોન્તિ. સેસં પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બં.
દુતિયમગ્ગો નિટ્ઠિતો.
તતિયચતુત્થમગ્ગા
૩૬૨. તતિયે અનવસેસપ્પહાનાયાતિ તેસંયેવ સકદાગામિમગ્ગેન તનુભૂતાનં સંયોજનાનં નિસ્સેસપજહનત્થાય.
ચતુત્થે રૂપરાગઅરૂપરાગમાનઉદ્ધચ્ચઅવિજ્જાય અનવસેસપ્પહાનાયાતિ એતેસં પઞ્ચન્નં ઉદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનાનં નિસ્સેસપજહનત્થાય. તત્થ રૂપરાગોતિ રૂપભવે છન્દરાગો. અરૂપરાગોતિ અરૂપભવે છન્દરાગો. માનોતિ અરહત્તમગ્ગવજ્ઝકો માનો એવ. તથા ઉદ્ધચ્ચાવિજ્જા. ઇમેસુપિ દ્વીસુ મગ્ગેસુ નવમં અઞ્ઞિન્દ્રિયમેવ હોતિ.
ચતુમગ્ગનયસહસ્સં
સબ્બમગ્ગેસુ પદપટિપાટિયા સમસટ્ઠિપદાનિ, ચતૂહિ અપણ્ણકઙ્ગેહિ સદ્ધિં ચતુસટ્ઠિ હોન્તિ. અસમ્ભિન્નતો પન તેત્તિંસ. કોટ્ઠાસવારસુઞ્ઞતવારા પાકતિકા એવ. યથા ચ પન પઠમમગ્ગે એવં દુતિયાદીસુપિ નયસહસ્સમેવાતિ ચત્તારો મગ્ગે ચતૂહિ નયસહસ્સેહિ ભાજેત્વા દસ્સેસિ ધમ્મરાજા.
સચ્ચવિભઙ્ગે પન સટ્ઠિ નયસહસ્સાનિ લોકુત્તરાનિ ઇમેસં એવ વસેન નિક્ખિત્તાનિ. સતિપટ્ઠાનવિભઙ્ગે વીસતિ નયસહસ્સાનિ લોકુત્તરાનિ, સમ્મપ્પધાનવિભઙ્ગે વીસતિ, ઇદ્ધિપાદવિભઙ્ગે દ્વત્તિંસ, બોજ્ઝઙ્ગવિભઙ્ગે દ્વત્તિંસ, મગ્ગઙ્ગવિભઙ્ગે અટ્ઠવીસતિ નયસહસ્સાનિ લોકુત્તરાનિ ઇમેસં એવ વસેન નિક્ખિત્તાનિ.
ઇધ પન ચતૂસુ મગ્ગેસુ ચત્તારિયેવ નયસહસ્સાનિ. તેસુ પઠમજ્ઝાનિકે પઠમમગ્ગે અટ્ઠઙ્ગાનિ ભાજિતાનિ; તથા દુતિયાદીસુ. તત્થ પઠમમગ્ગે સમ્માદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિં પજહતીતિ સમ્માદિટ્ઠિ. સમ્માસઙ્કપ્પાદયોપિ મિચ્છાસઙ્કપ્પાદીનં પજહનટ્ઠેનેવ વેદિતબ્બા. એવં સન્તે ‘પઠમમગ્ગેનેવ દ્વાસટ્ઠિયા દિટ્ઠિગતાનં પહીનત્તા ઉપરિમગ્ગત્તયેન પહાતબ્બા દિટ્ઠિ નામ નત્થિ. તત્થ સમ્માદિટ્ઠીતિ નામં કથં હોતી’તિ? ‘યથા વિસં અત્થિ વા, હોતુ મા વા, અગદો અગદો ત્વેવ વુચ્ચતિ, એવં મિચ્છાદિટ્ઠિ અત્થિ વા, હોતુ મા વા, અયં સમ્માદિટ્ઠિ એવ નામ’.
‘યદિ એવં નામમત્તમેવેતં હોતિ, ઉપરિમગ્ગત્તયે પન સમ્માદિટ્ઠિયા કિચ્ચાભાવો આપજ્જતિ, મગ્ગઙ્ગાનિ ન પરિપૂરેન્તિ, તસ્મા સમ્માદિટ્ઠિ સકિચ્ચકા કાતબ્બા મગ્ગઙ્ગાનિ પૂરેતબ્બાની’તિ. સકિચ્ચકા ચેત્થ સમ્માદિટ્ઠિ યથાલાભનિયમેન દીપેતબ્બા. ઉપરિમગ્ગત્તયવજ્ઝો હિ એકો માનો અત્થિ, સો દિટ્ઠિટ્ઠાને તિટ્ઠતિ. સા તં માનં પજહતીતિ સમ્માદિટ્ઠિ. સોતાપત્તિમગ્ગસ્મિઞ્હિ સમ્માદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિં પજહતિ. સોતાપન્નસ્સ પન સકદાગામિમગ્ગવજ્ઝો માનો અત્થિ, સો દિટ્ઠિટ્ઠાને તિટ્ઠતિ સા તં માનં પજહતીતિ સમ્માદિટ્ઠિ. તસ્સેવ સત્તઅકુસલચિત્તસહજાતો સઙ્કપ્પો અત્થિ. તેહેવ ચિત્તેહિ વાચઙ્ગચોપનં અત્થિ, કાયઙ્ગચોપનં અત્થિ, પચ્ચયપરિભોગો અત્થિ, સહજાતવાયામો અત્થિ, અસતિભાવો અત્થિ, સહજાતચિત્તેકગ્ગતા અત્થિ. એતે મિચ્છાસઙ્કપ્પાદયો નામ સકદાગામિમગ્ગે સમ્માસઙ્કપ્પાદયો. તેસં પહાનેન સમ્માસઙ્કપ્પાદયોતિ વેદિતબ્બા. એવં સકદાગામિમગ્ગે અટ્ઠઙ્ગાનિ સકિચ્ચકાનિ કત્વા આગતાનિ. સકદાગામિસ્સ અનાગામિમગ્ગવજ્ઝો માનો અત્થિ. સો દિટ્ઠિટ્ઠાને તિટ્ઠતિ. તસ્સેવ સત્તહિ ચિત્તેહિ સહજાતા સઙ્કપ્પાદયો. તેસં પહાનેન અનાગામિમગ્ગે અટ્ઠન્નં અઙ્ગાનં સકિચ્ચકતા વેદિતબ્બા. અનાગામિસ્સ અરહત્તમગ્ગવજ્ઝો માનો અત્થિ. સો દિટ્ઠિટ્ઠાને તિટ્ઠતિ. યાનિ પનસ્સ પઞ્ચ અકુસલચિત્તાનિ, તેહિ સહજાતા સઙ્કપ્પાદયો. તેસં પહાનેન અરહત્તમગ્ગે અટ્ઠન્નં અઙ્ગાનં સકિચ્ચકતા વેદિતબ્બા.
ઇમેસુ ચતૂસુ મગ્ગેસુ પઠમમગ્ગેન ચત્તારિ સચ્ચાનિ દિટ્ઠાનિ. ‘ઉપરિમગ્ગત્તયં દિટ્ઠકમેવ પસ્સતિ, અદિટ્ઠકં પસ્સતી’તિ દિટ્ઠકમેવ પસ્સતીતિ અયં આચરિયાનં સમાનત્થકથા. વિતણ્ડવાદી પનાહ ‘અદિટ્ઠં પસ્સતી’તિ. સો વત્તબ્બો – ‘પઠમમગ્ગે કતમં ઇન્દ્રિયં ભાજેસી’તિ? જાનમાનો ‘અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિય’ન્તિ વક્ખતિ. ‘ઉપરિમગ્ગેસુ કતર’ન્તિ? વુત્તેપિ ‘અઞ્ઞિન્દ્રિય’ન્તિ વક્ખતિ. સો વત્તબ્બો – ‘અદિટ્ઠસચ્ચદસ્સને સતિ ઉપરિમગ્ગેસુપિ અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયમેવ ભાજેહિ. એવં તે પઞ્હો સમેસ્સતી’તિ. ‘કિલેસે પન અઞ્ઞે અઞ્ઞો પજહતિ; પહીને એવ પજહતી’તિ? ‘અઞ્ઞે અઞ્ઞો પજહતી’તિ. ‘યદિ અઞ્ઞે અઞ્ઞો, અપ્પહીને કિલેસે પજહતિ. સચ્ચાનિપિ અદિટ્ઠાનેવ પસ્સતી’તિ એવંવાદી પુગ્ગલો પુચ્છિતબ્બો – ‘સચ્ચાનિ નામ કતી’તિ? જાનન્તો ‘ચત્તારી’તિ વક્ખતિ. સો વત્તબ્બો – ‘તવ વાદે સોળસ સચ્ચાનિ આપજ્જન્તિ. ત્વં બુદ્ધેહિપિ અદિટ્ઠં પસ્સસિ. બહુસચ્ચકો નામ ત્વં. એવં મા ગણ્હ. સચ્ચદસ્સનં નામ અપુબ્બં નત્થિ, કિલેસે પન અપ્પહીને પજહતી’તિ.
તત્થ સચ્ચદસ્સનસ્સ અપુબ્બાભાવે પેળોપમં નામ ગહિતં – એકસ્સ કિર ચત્તારો રતનપેળા સારગબ્ભે ઠપિતા. સો રત્તિભાગે પેળાસુ ઉપ્પન્નકિચ્ચો દ્વારં વિવરિત્વા, દીપં જાલેત્વા, દીપેન વિહતે અન્ધકારે, પેળાસુ પાકટભાવં ગતાસુ, તાસુ કિચ્ચં કત્વા દ્વારં પિદહિત્વા ગતો. પુન અન્ધકારં અવત્થરિ. દુતિયવારેપિ તતિયવારેપિ તથેવ અકાસિ. ચતુત્થવારે દ્વારે વિવટે અન્ધકારે પેળા ન પઞ્ઞાયન્તીતિ વીમંસન્તસ્સેવ સૂરિયો ઉગ્ગઞ્છિ, સૂરિયોભાસેન વિહતે અન્ધકારે પેળાસુ કિચ્ચં કત્વા પક્કામિ.
તત્થ ચત્તારો પેળા વિય ચત્તારિ સચ્ચાનિ. તાસુ કિચ્ચે ઉપ્પન્ને દ્વારવિવરણકાલો વિય સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ વિપસ્સનાભિનીહરણકાલો. અન્ધકારં વિય સચ્ચપટિચ્છાદકતમં. દીપો ભાસો વિય સોતાપત્તિમગ્ગોભાસો. વિહતે અન્ધકારે તસ્સ પુરિસસ્સ પેળાનં પાકટભાવો વિય મગ્ગઞાણસ્સ સચ્ચાનં પાકટભાવો. મગ્ગઞાણસ્સ પાકટાનિ પન મગ્ગસમઙ્ગિસ્સ પુગ્ગલસ્સ પાકટાનેવ હોન્તિ. પેળાસુ કિચ્ચં કત્વા ગતકાલો વિય સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ અત્તના પહાતબ્બકિલેસે પજહિત્વા નિરુદ્ધકાલો. પુન અન્ધકારાવત્થરણં વિય ઉપરિમગ્ગત્તયવજ્ઝસચ્ચપટિચ્છાદકતમં.
દુતિયવારે દ્વારવિવરણકાલો વિય સકદાગામિમગ્ગસ્સ વિપસ્સનાભિનીહરણકાલો. દીપોભાસો વિય સકદાગામિમગ્ગોભાસો. પેળાસુ કિચ્ચં કત્વા ગતકાલો વિય સકદાગામિમગ્ગસ્સ અત્તના પહાતબ્બકિલેસે પજહિત્વા નિરુદ્ધકાલો. પુન અન્ધકારાવત્થરણં વિય ઉપરિમગ્ગદ્વયવજ્ઝસચ્ચપટિચ્છાદકતમં.
તતિયવારે દ્વારવિવરણકાલો વિય અનાગામિમગ્ગસ્સ વિપસ્સનાભિનીહરણકાલો. દીપોભાસો વિય અનાગામિમગ્ગોભાસો. પેળાસુ કિચ્ચં કત્વા ગતકાલો વિય અનાગામિમગ્ગસ્સ અત્તના પહાતબ્બકિલેસે પજહિત્વા નિરુદ્ધકાલો. પુન અન્ધકારાવત્થરણં વિય ઉપરિઅરહત્તમગ્ગવજ્ઝસચ્ચપટિચ્છાદકતમં.
ચતુત્થવારે દ્વારવિવરણકાલો વિય અરહત્તમગ્ગસ્સ વિપસ્સનાભિનીહરણકાલો. સૂરિયુગ્ગમનં વિય અરહત્તમગ્ગુપ્પાદો. અન્ધકારવિધમનં વિય અરહત્તમગ્ગસ્સ સચ્ચપટિચ્છાદકતમવિનોદનં. વિહતે અન્ધકારે તસ્સ પેળાનં પાકટભાવો વિય અરહત્તમગ્ગઞાણસ્સ ચતુન્નં સચ્ચાનં પાકટભાવો. ઞાણસ્સ પાકટાનિ પન પુગ્ગલસ્સ પાકટાનેવ હોન્તિ. પેળાસુ કિચ્ચં કત્વા ગતકાલો વિય અરહત્તમગ્ગસ્સ સબ્બકિલેસખેપનં. સૂરિયુગ્ગમનતો પટ્ઠાય આલોકસ્સેવ પવત્તિકાલો વિય અરહત્તમગ્ગસ્સ ઉપ્પન્નકાલતો પટ્ઠાય પુન સચ્ચપટિચ્છાદકતમાભાવો. ઇદં તાવ સચ્ચદસ્સનસ્સ અપુબ્બાભાવે ઓપમ્મં.
દિટ્ઠકમેવ હિ પસ્સતિ. ‘કિલેસે પન અઞ્ઞે અઞ્ઞો પજહતી’તિ એત્થ ખારોપમં નામ ગહિતં. એકો પુરિસો કિલિટ્ઠં વત્થં રજકસ્સ અદાસિ. રજકો ઊસખારં છારિકખારં ગોમયખારન્તિ તયો ખારે દત્વા ખારેહિ ખાદિતભાવં ઞત્વા ઉદકે વિક્ખાલેત્વા ઓળારિકોળારિકં મલં પવાહેસિ. તતો ન તાવ પરિસુદ્ધન્તિ દુતિયમ્પિ તથેવ ખારે દત્વા, ઉદકે વિક્ખાલેત્વા, તતો નાતિસણ્હતરં મલં પવાહેસિ. તતો ન તાવ પરિસુદ્ધન્તિ તતિયમ્પિ તે ખારે દત્વા ઉદકે વિક્ખાલેત્વા તતો સણ્હતરં મલં પવાહેસિ. તતો ન તાવ પરિસુદ્ધન્તિ ચતુત્થમ્પિ તે ખારે દત્વા, ઉદકે વિક્ખાલેત્વા અંસુઅબ્ભન્તરગતમ્પિ નિસ્સેસં મલં પવાહેત્વા સામિકસ્સ અદાસિ. સો ગન્ધકરણ્ડકે પક્ખિપિત્વા ઇચ્છિતિચ્છિતકાલે પરિદહતિ.
તત્થ કિલિટ્ઠવત્થં વિય કિલેસાનુગતં ચિત્તં. તિવિધખારદાનકાલો વિય તીસુ અનુપસ્સનાસુ કમ્મસ્સ પવત્તનકાલો. ઉદકે વિક્ખાલેત્વા ઓળારિકોળારિકમલપ્પવાહનં વિય સોતાપત્તિમગ્ગેન પઞ્ચકિલેસખેપનં. દુતિયમ્પિ તેસં ખારાનં અનુપ્પદાનં વિય ‘ન તાવ પરિસુદ્ધં ઇદં ચિત્ત’ન્તિ તાસુયેવ તીસુ અનુપસ્સનાસુ કમ્મપ્પવત્તનં. તતો નાતિસણ્હતરમલપ્પવાહનં વિય સકદાગામિમગ્ગેન ઓળારિકસંયોજનદ્વયખેપનં. તતો ‘ન તાવ પરિસુદ્ધં વત્થ’ન્તિ પુન ખારત્તયદાનં વિય ‘ન તાવ પરિસુદ્ધં ઇદં ચિત્ત’ન્તિ તાસુયેવ તીસુ અનુપસ્સનાસુ કમ્મપ્પવત્તનં. તતો સણ્હતરમલપ્પવાહનં વિય અનાગામિમગ્ગેન અણુસહગતસંયોજનદ્વયખેપનં. ‘ન તાવ પરિસુદ્ધં વત્થ’ન્તિ પુન ખારત્તયદાનં વિય ‘ન તાવ પરિસુદ્ધં ઇદં ચિત્ત’ન્તિ તાસુયેવ તીસુ અનુપસ્સનાસુ કમ્મપ્પવત્તનં. તતો વિક્ખાલનેન અંસુઅબ્ભન્તરગતે મલે પવાહેત્વા પરિસુદ્ધસ્સ રજતપટ્ટસદિસસ્સ ગન્ધકરણ્ડકે નિક્ખિત્તસ્સ વત્થસ્સ ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે પરિદહનં વિય અરહત્તમગ્ગેન અટ્ઠન્નં કિલેસાનં ખેપિતત્તા પરિસુદ્ધસ્સ ખીણાસવચિત્તસ્સ ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે ફલસમાપત્તિવિહારેન વીતિનામનં. ઇદં ‘અઞ્ઞે અઞ્ઞો કિલેસે પજહતી’તિ એત્થ ઓપમ્મં. વુત્તમ્પિ ચેતં –
‘‘સેય્યથાપિ, આવુસો, વત્થં સંકિલિટ્ઠં મલગ્ગહિતં, તમેનં સામિકા રજકસ્સ અનુપદજ્જેય્યું. તમેનં રજકો ઊસે વા ખારે વા ગોમયે વા સમ્મદ્દિત્વા અચ્છે ઉદકે વિક્ખાલેતિ. કિઞ્ચાપિ તં હોતિ વત્થં પરિસુદ્ધં પરિયોદાતં, અથ ખ્વસ્સ હોતિયેવ ‘અણુસહગતો ઊસગન્ધો વા ખારગન્ધો વા ગોમયગન્ધો વા અસમૂહતો’. તમેનં રજકો સામિકાનં દેતિ. તમેનં સામિકા ગન્ધપરિભાવિતે કરણ્ડકે નિક્ખિપન્તિ. યોપિસ્સ હોતિ અણુસહગતો ઊસગન્ધો વા ખારગન્ધો વા ગોમયગન્ધો વા અસમૂહતો, સોપિ સમુગ્ઘાતં ગચ્છતિ. એવમેવ ખો, આવુસો, કિઞ્ચાપિ અરિયસાવકસ્સ પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ પહીનાનિ ભવન્તિ, અથ ખ્વસ્સ હોતિયેવ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ અણુસહગતો ‘અસ્મી’તિ માનો, ‘અસ્મી’તિ છન્દો, ‘અસ્મી’તિ અનુસયો અસમૂહતો, સો અપરેન સમયેન પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ ઉદયબ્બયાનુપસ્સી વિહરતિ – ‘ઇતિ રૂપં, ઇતિ રૂપસ્સ સમુદયો, ઇતિ રૂપસ્સ અત્થઙ્ગમો; ઇતિ વેદના ઇતિ સઞ્ઞા ઇતિ સઙ્ખારા ઇતિ વિઞ્ઞાણં, ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ સમુદયો, ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ અત્થઙ્ગમો’તિ. તસ્સિમેસુ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ ઉદયબ્બયાનુપસ્સિનો વિહરતો યોપિસ્સ હોતિ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ અણુસહગતો ‘અસ્મી’તિ માનો, ‘અસ્મી’તિ છન્દો, ‘અસ્મી’તિ અનુસયો અસમૂહતો, સોપિ સમુગ્ઘાતં ગચ્છતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૮૯).
તત્થ સોતાપત્તિમગ્ગેન પઞ્ચ અકુસલચિત્તાનિ પહીયન્તિ સદ્ધિં ચિત્તઙ્ગવસેન ઉપ્પજ્જનકપાપધમ્મેહિ. સકદાગામિમગ્ગેન દ્વે દોમનસ્સસહગતચિત્તાનિ તનુકાનિ ભવન્તિ સદ્ધિં ચિત્તઙ્ગવસેન ઉપ્પજ્જનકપાપધમ્મેહિ. અનાગામિમગ્ગેન તાનિયેવ પહીયન્તિ સદ્ધિં સમ્પયુત્તધમ્મેહિ. અરહત્તમગ્ગેન પઞ્ચ અકુસલચિત્તાનિ પહીયન્તિ સદ્ધિં ચિત્તઙ્ગવસેન ઉપ્પજ્જનકપાપધમ્મેહિ. ઇમેસં દ્વાદસન્નં અકુસલચિત્તાનં પહીનકાલતો પટ્ઠાય ખીણાસવસ્સ ચિત્તઙ્ગવસેન પુન પચ્છતોપવત્તનકકિલેસો નામ ન હોતિ.
તત્રિદં ઓપમ્મં – એકો કિર મહારાજા પચ્ચન્તે આરક્ખં દત્વા મહાનગરે ઇસ્સરિયં અનુભવન્તો વસતિ. અથસ્સ પચ્ચન્તો કુપ્પિ. તસ્મિં સમયે દ્વાદસ ચોરજેટ્ઠકા અનેકેહિ પુરિસસહસ્સેહિ સદ્ધિં રટ્ઠં વિલુમ્પન્તિ. પચ્ચન્તવાસિનો મહામત્તા ‘પચ્ચન્તો કુપિતો’તિ રઞ્ઞો પહિણિંસુ. રાજા ‘વિસ્સટ્ઠા ગણ્હથ, અહં તુમ્હાકં કત્તબ્બં કરિસ્સામી’તિ સાસનં પહિણિ. તે પઠમસમ્પહારેનેવ અનેકેહિ પુરિસસહસ્સેહિ સદ્ધિં પઞ્ચ ચોરજેટ્ઠકે ઘાતયિંસુ. સેસા સત્ત જના અત્તનો અત્તનો પરિવારે ગહેત્વા પબ્બતં પવિસિંસુ. અમચ્ચા તં પવત્તિં રઞ્ઞો પેસયિંસુ.
રાજા ‘તુમ્હાકં કત્તબ્બયુત્તં અહં જાનિસ્સામિ, તેપિ ગણ્હથા’તિ ધનં પહિણિ. તે દુતિયસમ્પહારેન દ્વે ચોરજેટ્ઠકે પહરિંસુ, પરિવારેપિ તેસં દુબ્બલે અકંસુ. તે સબ્બેપિ પલાયિત્વા પબ્બતં પવિસિંસુ. તમ્પિ પવત્તિં અમચ્ચા રઞ્ઞો પેસયિંસુ.
પુન રાજા ‘વિસ્સટ્ઠા ગણ્હન્તૂ’તિ ધનં પહિણિ. તે તતિયસમ્પહારેન સદ્ધિં સહાયપુરિસેહિ દ્વે ચોરજેટ્ઠકે ઘાતયિત્વા તં પવત્તિં રઞ્ઞો પેસયિંસુ.
પુન રાજા ‘અવસેસે વિસ્સટ્ઠા ગણ્હન્તૂ’તિ ધનં પહિણિ. તે ચતુત્થસમ્પહારેન સપરિવારે પઞ્ચ ચોરજેટ્ઠકે ઘાતયિંસુ. દ્વાદસન્નં ચોરજેટ્ઠકાનં ઘાતિતકાલતો પટ્ઠાય કોચિ ચોરો નામ નત્થિ. ખેમા જનપદા ઉરે પુત્તે નચ્ચેન્તા મઞ્ઞે વિહરન્તિ. રાજા વિજિતસઙ્ગામેહિ યોધેહિ પરિવુતો વરપાસાદગતો મહાસમ્પત્તિં અનુભવિ.
તત્થ મહન્તો રાજા વિય ધમ્મરાજા. પચ્ચન્તવાસિનો અમચ્ચા વિય યોગાવચરા કુલપુત્તા. દ્વાદસ ચોરજેટ્ઠકા વિય દ્વાદસ અકુસલચિત્તાનિ. તેસં સહાયા અનેકસહસ્સપુરિસા વિય ચિત્તઙ્ગવસેન ઉપ્પજ્જનકપાપધમ્મા. રઞ્ઞો પચ્ચન્તો કુપિતોતિ પહિતકાલો વિય આરમ્મણે કિલેસેસુ ઉપ્પન્નેસુ ‘ભન્તે, કિલેસો મે ઉપ્પન્નો’તિ સત્થુ આરોચનકાલો. ‘વિસ્સટ્ઠા ગણ્હન્તૂ’તિ ધનદાનં વિય ‘કિલેસે નિગ્ગણ્હ ભિક્ખૂ’તિ ધમ્મરઞ્ઞો કમ્મટ્ઠાનાચિક્ખનં. સપરિવારાનં પઞ્ચન્નં ચોરજેટ્ઠકાનં ઘાતિતકાલો વિય સોતાપત્તિમગ્ગેન સમ્પયુત્તાનં પઞ્ચન્નં અકુસલચિત્તાનં પહાનં.
પુન રઞ્ઞો પવત્તિપેસનં વિય સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પટિલદ્ધગુણારોચનં. ‘સેસકે ચ ગણ્હન્તૂ’તિ પુન ધનદાનં વિય ભગવતો સકદાગામિમગ્ગસ્સ વિપસ્સનાચિક્ખનં. દુતિયસમ્પહારેન સપરિવારાનં દ્વિન્નં ચોરજેટ્ઠકાનં દુબ્બલીકરણં વિય સકદાગામિમગ્ગેન સસમ્પયુત્તાનં દ્વિન્નં દોમનસ્સચિત્તાનં તનુભાવકરણં.
પુન રઞ્ઞો પવત્તિપેસનં વિય સત્થુ પટિલદ્ધગુણારોચનં. ‘વિસ્સટ્ઠા ગણ્હન્તૂ’તિ પુન ધનદાનં વિય ભગવતો અનાગામિમગ્ગસ્સ વિપસ્સનાચિક્ખનં. તતિયસમ્પહારેન સપરિવારાનં દ્વિન્નં ચોરજેટ્ઠકાનં ઘાતનં વિય અનાગામિમગ્ગેન સસમ્પયુત્તાનં દ્વિન્નં દોમનસ્સચિત્તાનં પહાનં.
પુન રઞ્ઞો પવત્તિપેસનં વિય તથાગતસ્સ પટિલદ્ધગુણારોચનં. ‘વિસ્સટ્ઠા ગણ્હન્તૂ’તિ પુન ધનદાનં વિય ભગવતો અરહત્તમગ્ગસ્સ વિપસ્સનાચિક્ખનં. ચતુત્થસમ્પહારેન સપરિવારાનં પઞ્ચન્નં ચોરજેટ્ઠકાનં ઘાતિતકાલતો પટ્ઠાય જનપદસ્સ ખેમકાલો વિય અરહત્તમગ્ગેન સસમ્પયુત્તેસુ પઞ્ચસુ અકુસલચિત્તેસુ પહીનેસુ દ્વાદસન્નં અકુસલચિત્તાનં પહીનકાલતો પટ્ઠાય પુન ચિત્તઙ્ગવસેન ઉપ્પજ્જનકસ્સ અકુસલધમ્મસ્સ અભાવો. રઞ્ઞો વિજિતસઙ્ગામસ્સ અમચ્ચગણપરિવુતસ્સ વરપાસાદે મહાસમ્પત્તિઅનુભવનં વિય ખીણાસવપરિવુતસ્સ ધમ્મરઞ્ઞો સુઞ્ઞતઅનિમિત્તઅપ્પણિહિતભેદેસુ સમાપત્તિસુખેસુ ઇચ્છિતિચ્છિતફલસમાપત્તિસુખાનુભવનં વેદિતબ્બન્તિ.
કુસલા ધમ્માતિપદસ્સ વણ્ણના નિટ્ઠિતા.