રૂપાવચરકુસલવણ્ણના

ચતુક્કનયો પઠમજ્ઝાનં

૧૬૦. ઇદાનિ રૂપાવચરકુસલં દસ્સેતું કતમે ધમ્મા કુસલાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ રૂપૂપપત્તિયા મગ્ગં ભાવેતીતિ રૂપં વુચ્ચતિ રૂપભવો. ઉપપત્તીતિ નિબ્બત્તિ જાતિ સઞ્જાતિ. મગ્ગોતિ ઉપાયો. વચનત્થો પનેત્થ – તં ઉપપત્તિં મગ્ગતિ ગવેસતિ જનેતિ નિપ્ફાદેતીતિ મગ્ગો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યેન મગ્ગેન રૂપભવે ઉપપત્તિ હોતિ નિબ્બત્તિ જાતિ સઞ્જાતિ, તં મગ્ગં ભાવેતીતિ. કિં પનેતેન નિયમતો રૂપભવે ઉપપત્તિ હોતીતિ? ન હોતિ. ‘‘સમાધિં, ભિક્ખવે, ભાવેથ, સમાહિતો યથાભૂતં પજાનાતિ પસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૫; ૪.૯૯; ૫.૧૦૭૧; નેત્તિ. ૪૦; મિ. પ. ૨.૧.૧૫) એવં વુત્તેન હિ નિબ્બેધભાગિયેન રૂપભવાતિક્કમોપિ હોતિ. રૂપૂપપત્તિયા પન ઇતો અઞ્ઞો મગ્ગો નામ નત્થિ, તેન વુત્તં ‘રૂપૂપપત્તિયા મગ્ગં ભાવેતી’તિ. અત્થતો ચાયં મગ્ગો નામ ચેતનાપિ હોતિ, ચેતનાય સમ્પયુત્તધમ્માપિ, તદુભયમ્પિ. ‘‘નિરયઞ્ચાહં, સારિપુત્ત, પજાનામિ નિરયગામિઞ્ચ મગ્ગ’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૧૫૩) હિ એત્થ ચેતના મગ્ગો નામ.

‘‘સદ્ધા હિરિયં કુસલઞ્ચ દાનં, ધમ્મા એતે સપ્પુરિસાનુયાતા;

એતઞ્હિ મગ્ગં દિવિયં વદન્તિ, એતેન હિ ગચ્છતિ દેવલોક’’ન્તિ. (અ. નિ. ૮.૩૨);

એત્થ ચેતનાસમ્પયુત્તધમ્મા મગ્ગો નામ. ‘‘અયં, ભિક્ખવે, મગ્ગો, અયં પટિપદા’’તિ સઙ્ખારુપપત્તિસુત્તાદીસુ (મ. નિ. ૩.૧૬૧ આદયો) ચેતનાપિ ચેતનાસમ્પયુત્તધમ્માપિ મગ્ગો નામ. ઇમસ્મિં પન ઠાને ‘ઝાન’ન્તિ વચનતો ચેતનાસમ્પયુત્તા અધિપ્પેતા. યસ્મા પન ઝાનચેતના પટિસન્ધિં આકડ્ઢતિ, તસ્મા ચેતનાપિ ચેતનાસમ્પયુત્તધમ્માપિ વટ્ટન્તિયેવ.

ભાવેતીતિ જનેતિ ઉપ્પાદેતિ વડ્ઢેતિ. અયં તાવ ઇધ ભાવનાય અત્થો. અઞ્ઞત્થ પન ઉપસગ્ગવસેન સમ્ભાવના પરિભાવના વિભાવનાતિ એવં અઞ્ઞથાપિ અત્થો હોતિ. તત્થ ‘‘ઇધુદાયિ મમ સાવકા અધિસીલે સમ્ભાવેન્તિ – સીલવા સમણો ગોતમો, પરમેન સીલક્ખન્ધેન સમન્નાગતો’’તિ (મ. નિ. ૨.૨૪૩) અયં સમ્ભાવના નામ; ઓકપ્પનાતિ અત્થો. ‘‘સીલપરિભાવિતો સમાધિ મહપ્ફલો હોતિ મહાનિસંસો, સમાધિપરિભાવિતા પઞ્ઞા મહપ્ફલા હોતિ મહાનિસંસા, પઞ્ઞાપરિભાવિતં ચિત્તં સમ્મદેવ આસવેહિ વિમુચ્ચતી’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૮૬) અયં પરિભાવના નામ; વાસનાતિ અત્થો. ‘‘ઇઙ્ઘ રૂપં વિભાવેહિ, વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં વિભાવેહી’’તિ અયં વિભાવના નામ; અન્તરધાપનાતિ અત્થો. ‘‘પુન ચપરં, ઉદાયિ, અક્ખાતા મયા સાવકાનં પટિપદા, યથાપટિપન્ના મે સાવકા ચત્તારો સતિપટ્ઠાને ભાવેન્તી’’તિ (મ. નિ. ૨.૨૪૭), અયં પન ઉપ્પાદનવડ્ઢનટ્ઠેન ભાવના નામ. ઇમસ્મિમ્પિ ઠાને અયમેવ અધિપ્પેતા. તેન વુત્તં – ‘ભાવેતીતિ જનેતિ ઉપ્પાદેતિ વડ્ઢેતી’તિ.

કસ્મા પનેત્થ, યથા કામાવચરકુસલનિદ્દેસે ધમ્મપુબ્બઙ્ગમા દેસના કતા તથા અકત્વા, પુગ્ગલપુબ્બઙ્ગમા કતાતિ? પટિપદાય સાધેતબ્બતો. ઇદઞ્હિ ચતૂસુ પટિપદાસુ અઞ્ઞતરાય સાધેતબ્બં; ન કામાવચરં વિય વિના પટિપદાય ઉપ્પજ્જતિ. પટિપદા ચ નામેસા પટિપન્નકે સતિ હોતીતિ એતમત્થં દસ્સેતું પુગ્ગલપુબ્બઙ્ગમં દેસનં કરોન્તો ‘રૂપૂપપત્તિયા મગ્ગં ભાવેતી’તિ આહ.

વિવિચ્ચેવ કામેહીતિ કામેહિ વિવિચ્ચિત્વા, વિના હુત્વા, અપક્કમિત્વા. યો પનાયમેત્થ ‘એવ’-કારો સો નિયમત્થોતિ વેદિતબ્બો. યસ્મા ચ નિયમત્થો, તસ્મા તસ્મિં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરણસમયે અવિજ્જમાનાનમ્પિ કામાનં તસ્સ પઠમજ્ઝાનસ્સ પટિપક્ખભાવં, કામપરિચ્ચાગેનેવ ચસ્સ અધિગમં દીપેતિ. કથં? ‘વિવિચ્ચેવ કામેહી’તિ એવઞ્હિ નિયમે કરિયમાને ઇદં પઞ્ઞાયતિ – નૂનિમસ્સ કામા પટિપક્ખભૂતા યેસુ સતિ ઇદં ન પવત્તતિ, અન્ધકારે સતિ પદીપોભાસો વિય? તેસં પરિચ્ચાગેનેવ ચસ્સ અધિગમો હોતિ ઓરિમતીરપરિચ્ચાગેન પારિમતીરસ્સેવ. તસ્મા નિયમં કરોતીતિ.

તત્થ સિયા – ‘કસ્મા પનેસ પુબ્બપદેયેવ વુત્તો, ન ઉત્તરપદે? કિં અકુસલેહિ ધમ્મેહિ અવિવિચ્ચાપિ ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરેય્યા’તિ? ન ખો પનેતં એવં દટ્ઠબ્બં. તંનિસ્સરણતો હિ પુબ્બપદે એસ વુત્તો. કામધાતુસમતિક્કમનતો હિ કામરાગપટિપક્ખતો ચ ઇદં ઝાનં કામાનમેવ નિસ્સરણં. યથાહ – ‘‘કામાનમેતં નિસ્સરણં યદિદં નેક્ખમ્મ’’ન્તિ (ઇતિવુ. ૭૨; દી. નિ. ૩.૩૫૩). ઉત્તરપદેપિ પન, યથા ‘‘ઇધેવ, ભિક્ખવે, સમણો, ઇધ દુતિયો સમણો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૩૯; અ. નિ. ૪.૨૪૧) એત્થ ‘એવ’-કારો આનેત્વા વુચ્ચતિ, એવં વત્તબ્બો. ન હિ સક્કા ઇતો અઞ્ઞેહિપિ નીવરણસઙ્ખાતેહિ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ અવિવિચ્ચ ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિતું, તસ્મા ‘વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચેવ અકુસલેહિ ધમ્મેહી’તિ એવં પદદ્વયેપિ એસ દટ્ઠબ્બો. પદદ્વયેપિ ચ કિઞ્ચાપિ વિવિચ્ચાતિ ઇમિના સાધારણવચનેન તદઙ્ગવિવેકાદયો કાયવિવેકાદયો ચ સબ્બેપિ વિવેકા સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ, તથાપિ કાયવિવેકો ચિત્તવિવેકો વિક્ખમ્ભનવિવેકોતિ તયો એવ ઇધ દટ્ઠબ્બા.

કામેહીતિ ઇમિના પન પદેન યે ચ નિદ્દેસે ‘‘કતમે વત્થુકામા? મનાપિયા રૂપા’’તિઆદિના (મહાનિ. ૧) નયેન વત્થુકામા વુત્તા, યે ચ તત્થેવ વિભઙ્ગે ચ ‘‘છન્દો કામો, રાગો કામો, છન્દરાગો કામો; સઙ્કપ્પો કામો, રાગો કામો, સઙ્કપ્પરાગો કામો; ઇમે વુચ્ચન્તિ કામા’’તિ (મહાનિ. ૧; વિભ. ૫૬૪) એવં કિલેસકામા વુત્તા, તે સબ્બેપિ સઙ્ગહિતાઇચ્ચેવ દટ્ઠબ્બા. એવઞ્હિ સતિ વિવિચ્ચેવ કામેહીતિ વત્થુકામેહિપિ વિવિચ્ચેવાતિ અત્થો યુજ્જતિ. તેન કાયવિવેકો વુત્તો હોતિ.

વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહીતિ કિલેસકામેહિ સબ્બાકુસલેહિ વા વિવિચ્ચાતિ અત્થો યુજ્જતિ. તેન ચિત્તવિવેકો વુત્તો હોતિ. પુરિમેન ચેત્થ વત્થુકામેહિ વિવેકવચનતો એવ કામસુખપરિચ્ચાગો, દુતિયેન કિલેસકામેહિ વિવેકવચનતો નેક્ખમ્મસુખપરિગ્ગહો વિભાવિતો હોતિ. એવં વત્થુકામકિલેસકામવિવેકવચનતોયેવ ચ એતેસં પઠમેન સંકિલેસવત્થુપ્પહાનં, દુતિયેન સંકિલેસપ્પહાનં; પઠમેન લોલભાવસ્સ હેતુપરિચ્ચાગો, દુતિયેન બાલભાવસ્સ; પઠમેન ચ પયોગસુદ્ધિ, દુતિયેન આસયપોસનં વિભાવિતં હોતીતિ ઞાતબ્બં. એસ તાવ નયો ‘કામેહી’તિ એત્થ વુત્તકામેસુ વત્થુકામપક્ખે.

કિલેસકામપક્ખે પન ‘છન્દોતિ ચ રાગો’તિ ચ એવમાદીહિ અનેકભેદો કામચ્છન્દોયેવ કામોતિ અધિપ્પેતો. સો ચ અકુસલપરિયાપન્નોપિ સમાનો ‘‘તત્થ કતમો કામચ્છન્દો કામો’’તિઆદિના નયેન વિભઙ્ગે (વિભ. ૫૬૪) ઝાનપટિપક્ખતો વિસું વુત્તો. કિલેસકામત્તા વા પુરિમપદે વુત્તો, અકુસલપરિયાપન્નત્તા દુતિયપદે. અનેકભેદતો ચસ્સ ‘કામતો’તિ અવત્વા ‘કામેહી’તિ વુત્તં. અઞ્ઞેસમ્પિ ચ ધમ્માનં અકુસલભાવે વિજ્જમાને ‘‘તત્થ કતમે અકુસલા ધમ્મા? કામચ્છન્દો’’તિઆદિના નયેન વિભઙ્ગે ઉપરિઝાનઙ્ગપચ્ચનીકપટિપક્ખભાવદસ્સનતો નીવરણાનેવ વુત્તાનિ. નીવરણાનિ હિ ઝાનઙ્ગપચ્ચનીકાનિ. તેસં ઝાનઙ્ગાનેવ પટિપક્ખાનિ, વિદ્ધંસકાનિ, વિઘાતકાનીતિ વુત્તં હોતિ. તથા હિ ‘‘સમાધિ કામચ્છન્દસ્સ પટિપક્ખો, પીતિ બ્યાપાદસ્સ, વિતક્કો થિનમિદ્ધસ્સ, સુખં ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સ, વિચારો વિચિકિચ્છાયા’’તિ પેટકે વુત્તં.

એવમેત્થ ‘વિવિચ્ચેવ કામેહી’તિ ઇમિના કામચ્છન્દસ્સ વિક્ખમ્ભનવિવેકો વુત્તો હોતિ. ‘વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહી’તિ ઇમિના પઞ્ચન્નમ્પિ નીવરણાનં. અગ્ગહિતગ્ગહણેન પન પઠમેન કામચ્છન્દસ્સ, દુતિયેન સેસનીવરણાનં; તથા પઠમેન તીસુ અકુસલમૂલેસુ પઞ્ચકામગુણભેદવિસયસ્સ લોભસ્સ, દુતિયેન આઘાતવત્થુભેદાદિવિસયાનં દોસમોહાનં. ઓઘાદીસુ વા ધમ્મેસુ પઠમેન કામોઘકામયોગકામાસવકામુપાદાનઅભિજ્ઝાકાયગન્થકામરાગસંયોજનાનં, દુતિયેન અવસેસઓઘયોગાસવઉપાદાનગન્થસંયોજનાનં. પઠમેન ચ તણ્હાય તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ, દુતિયેન અવિજ્જાય તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ. અપિચ પઠમેન લોભસમ્પયુત્તઅટ્ઠચિત્તુપ્પાદાનં, દુતિયેન સેસાનં ચતુન્નં અકુસલચિત્તુપ્પાદાનં વિક્ખમ્ભનવિવેકો વુત્તો હોતીતિ વેદિતબ્બો. અયં તાવ ‘વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહી’તિ એત્થ અત્થપ્પકાસના.

એત્તાવતા ચ પઠમસ્સ ઝાનસ્સ પહાનઙ્ગં દસ્સેત્વા ઇદાનિ સમ્પયોગઙ્ગં દસ્સેતું સવિતક્કં સવિચારન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ હેટ્ઠા વુત્તલક્ખણાદિવિભાગેન અપ્પનાસમ્પયોગતો રૂપાવચરભાવપ્પત્તેન વિતક્કેન ચેવ વિચારેન ચ સહ વત્તતિ. રુક્ખો વિય પુપ્ફેન ચ ફલેન ચાતિ ઇદં ઝાનં સવિતક્કં સવિચારન્તિ વુચ્ચતિ. વિભઙ્ગે પન ‘‘ઇમિના ચ વિતક્કેન ઇમિના ચ વિચારેન ઉપેતો હોતિ સમુપેતો’’તિઆદિના (વિભ. ૫૬૫) નયેન પુગ્ગલાધિટ્ઠાના દેસના કતા. અત્થો પન તત્રપિ એવમેવ દટ્ઠબ્બો.

વિવેકજન્તિ – એત્થ વિવિત્તિ વિવેકો. નીવરણવિગમોતિ અત્થો. વિવિત્તોતિ વા વિવેકો, નીવરણવિવિત્તો ઝાનસમ્પયુત્તધમ્મરાસીતિ અત્થો. તસ્મા વિવેકા, તસ્મિં વા વિવેકે, જાતન્તિ વિવેકજં. પીતિસુખન્તિ – એત્થ પીતિસુખાનિ હેટ્ઠા પકાસિતાનેવ. તેસુ પન વુત્તપ્પકારાય પઞ્ચવિધાય પીતિયા યા અપ્પનાસમાધિસ્સ મૂલં હુત્વા વડ્ઢમાના સમાધિસમ્પયોગં ગતા ફરણાપીતિ – અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતા પીતીતિ. અયઞ્ચ પીતિ ઇદઞ્ચ સુખં અસ્સ ઝાનસ્સ, અસ્મિં વા ઝાને અત્થીતિ ઇદં ઝાનં પીતિસુખન્તિ વુચ્ચતિ. અથ વા પીતિ ચ સુખઞ્ચ પીતિસુખં, ધમ્મવિનયાદયો વિય. વિવેકજં પીતિસુખમસ્સ ઝાનસ્સ, અસ્મિં વા ઝાને, અત્થીતિ એવમ્પિ વિવેકજં પીતિસુખં. યથેવ હિ ઝાનં એવં પીતિસુખમ્પેત્થ વિવેકજમેવ હોતિ. તઞ્ચસ્સ અત્થિ. તસ્મા એકપદેનેવ ‘વિવેકજં પીતિસુખ’ન્તિ વત્તું યુજ્જતિ. વિભઙ્ગે પન ‘‘ઇદં સુખં ઇમાય પીતિયા સહગત’’ન્તિઆદિના નયેન વુત્તં. અત્થો પન તત્થાપિ એવમેવ દટ્ઠબ્બો.

પઠમં ઝાનન્તિ – એત્થ ગણનાનુપુબ્બતા પઠમં. પઠમં ઉપ્પન્નન્તિ પઠમં. પઠમં સમાપજ્જિતબ્બન્તિપિ પઠમં. ઇદં પન ન એકન્તલક્ખણં. ચિણ્ણવસીભાવો હિ અટ્ઠસમાપત્તિલાભી આદિતો પટ્ઠાય મત્થકં પાપેન્તોપિ સમાપજ્જિતું સક્કોતિ. મત્થકતો પટ્ઠાય આદિં પાપેન્તોપિ સમાપજ્જિતું સક્કોતિ. અન્તરન્તરા ઓક્કમન્તોપિ સક્કોતિ. એવં પુબ્બુપ્પત્તિયટ્ઠેન પન પઠમં નામ હોતિ.

ઝાનન્તિ દુવિધં ઝાનં – આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનં લક્ખણૂપનિજ્ઝાનન્તિ. તત્થ અટ્ઠ સમાપત્તિયો પથવિકસિણાદિઆરમ્મણં ઉપનિજ્ઝાયન્તીતિ આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનન્તિ સઙ્ખ્યં ગતા. વિપસ્સનામગ્ગફલાનિ પન લક્ખણૂપનિજ્ઝાનં નામ. તત્થ વિપસ્સના અનિચ્ચાદિલક્ખણસ્સ ઉપનિજ્ઝાનતો લક્ખણૂપનિજ્ઝાનં. વિપસ્સનાય કતકિચ્ચસ્સ મગ્ગેન ઇજ્ઝનતો મગ્ગો લક્ખણૂપનિજ્ઝાનં. ફલં પન નિરોધસચ્ચં તથલક્ખણં ઉપનિજ્ઝાયતીતિ લક્ખણૂપનિજ્ઝાનં નામ. તેસુ ઇમસ્મિં અત્થે આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનં અધિપ્પેતં. તસ્મા આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનતો પચ્ચનીકજ્ઝાપનતો વા ઝાનન્તિ વેદિતબ્બં.

ઉપસમ્પજ્જાતિ ઉપગન્ત્વા, પાપુણિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. ઉપસમ્પાદયિત્વા વા નિપ્ફાદેત્વાતિ વુત્તં હોતિ. વિભઙ્ગે પન ‘‘ઉપસમ્પજ્જાતિ પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભો પટિલાભો પત્તિ સમ્પત્તિ ફુસના સચ્છિકિરિયા ઉપસમ્પદા’’તિ (વિભ. ૫૭૦) વુત્તં. તસ્સાપિ એવમેવત્થો દટ્ઠબ્બો. વિહરતીતિ તદનુરૂપેન ઇરિયાપથવિહારેન ઇતિવુત્તપ્પકારજ્ઝાનસમઙ્ગી હુત્વા અત્તભાવસ્સ ઇરિયનં વુત્તિં પાલનં યપનં યાપનં ચારં વિહારં અભિનિપ્ફાદેતિ. વુત્તઞ્હેતં વિભઙ્ગે – ‘‘વિહરતીતિ ઇરિયતિ વત્તતિ પાલેતિ યપેતિ યાપેતિ ચરતિ વિહરતિ, તેન વુચ્ચતિ વિહરતી’’તિ (વિભ. ૫૧૨, ૫૭૧).

પથવિકસિણન્તિ એત્થ પથવિમણ્ડલમ્પિ સકલટ્ઠેન પથવિકસિણન્તિ વુચ્ચતિ. તં નિસ્સાય પટિલદ્ધં નિમિત્તમ્પિ. પથવિકસિણનિમિત્તે પટિલદ્ધજ્ઝાનમ્પિ. તત્થ ઇમસ્મિં અત્થે ઝાનં પથવીકસિણન્તિ વેદિતબ્બં. પથવિકસિણસઙ્ખાતં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતીતિ અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપત્થો. ઇમસ્મિં પન પથવિકસિણે પરિકમ્મં કત્વા ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનાનિ નિબ્બત્તેત્વા ઝાનપદટ્ઠાનં વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પત્તુકામેન કુલપુત્તેન કિં કત્તબ્બન્તિ? આદિતો તાવ પાતિમોક્ખસંવરઇન્દ્રિયસંવરઆજીવપારિસુદ્ધિપચ્ચયસન્નિસ્સિતસઙ્ખાતાનિ ચત્તારિ સીલાનિ વિસોધેત્વા સુપરિસુદ્ધે સીલે પતિટ્ઠિતેન, ય્વાસ્સ આવાસાદીસુ દસસુ પલિબોધેસુ પલિબોધો અત્થિ, તં ઉપચ્છિન્દિત્વા કમ્મટ્ઠાનદાયકં કલ્યાણમિત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પાળિયા આગતેસુ અટ્ઠતિંસાય કમ્મટ્ઠાનેસુ અત્તનો ચરિયાનુકૂલં કમ્મટ્ઠાનં ઉપપરિક્ખન્તેન સચસ્સ ઇદં પથવિકસિણં અનુકૂલં હોતિ, ઇદમેવ કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ઝાનભાવનાય અનનુરૂપં વિહારં પહાય અનુરૂપે વિહારે વિહરન્તેન ખુદ્દકપલિબોધુપચ્છેદં કત્વા કસિણપરિકમ્મનિમિત્તાનુરક્ખણસત્તઅસપ્પાયપરિવજ્જનસત્તસપ્પાયસેવનદસવિધઅપ્પનાકોસલ્લપ્પભેદં સબ્બં ભાવનાવિધાનં અપરિહાપેન્તેન ઝાનાધિગમત્થાય પટિપજ્જિતબ્બં. અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૫૧ આદયો) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. યથા ચેત્થ એવં ઇતો પરેસુપિ. સબ્બકમ્મટ્ઠાનાનઞ્હિ ભાવનાવિધાનં સબ્બં અટ્ઠકથાનયેન ગહેત્વા વિસુદ્ધિમગ્ગે વિત્થારિતં. કિં તેન તત્થ તત્થ પુન વુત્તેનાતિ ન નં પુન વિત્થારયામ. પાળિયા પન હેટ્ઠા અનાગતં અત્થં અપરિહાપેન્તા નિરન્તરં અનુપદવણ્ણનમેવ કરિસ્સામ.

તસ્મિં સમયેતિ તસ્મિં પઠમજ્ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરણસમયે. ફસ્સો હોતિ…પે… અવિક્ખેપો હોતીતિ ઇમે કામાવચરપઠમકુસલચિત્તે વુત્તપ્પકારાય પદપટિપાટિયા છપણ્ણાસ ધમ્મા હોન્તિ. કેવલઞ્હિ તે કામાવચરા, ઇમે ભૂમન્તરવસેન મહગ્ગતા રૂપાવચરાતિ અયમેત્થ વિસેસો. સેસં તાદિસમેવ. યેવાપનકા પનેત્થ છન્દાદયો ચત્તારોવ લબ્ભન્તિ. કોટ્ઠાસવારસુઞ્ઞતવારા પાકતિકા એવાતિ.

પઠમં.

દુતિયજ્ઝાનં

૧૬૧-૧૬૨. દુતિયજ્ઝાનનિદ્દેસે વિતક્કવિચારાનં વૂપસમાતિ વિતક્કસ્સ ચ વિચારસ્સ ચાતિ ઇમેસં દ્વિન્નં વૂપસમા, સમતિક્કમા; દુતિયજ્ઝાનક્ખણે અપાતુભાવાતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ કિઞ્ચાપિ દુતિયજ્ઝાને સબ્બેપિ પઠમજ્ઝાનધમ્મા ન સન્તિ, અઞ્ઞેયેવ હિ પઠમજ્ઝાને ફસ્સાદયો અઞ્ઞે ઇધ, ઓળારિકસ્સ પન ઓળારિકસ્સ અઙ્ગસ્સ સમતિક્કમા પઠમજ્ઝાનતો પરેસં દુતિયજ્ઝાનાદીનં અધિગમો હોતીતિ દીપનત્થં વિતક્કવિચારાનં વૂપસમાતિ એવં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અજ્ઝત્તન્તિ ઇધ – નિયકજ્ઝત્તં અધિપ્પેતં. વિભઙ્ગે પન ‘‘અજ્ઝત્તં પચ્ચત્ત’’ન્તિ (વિભ. ૫૭૩) એત્તકમેવ વુત્તં. યસ્મા નિયકજ્ઝત્તં અધિપ્પેતં, તસ્મા અત્તનિ જાતં, અત્તનો સન્તાને નિબ્બત્તન્તિ અયમેત્થ અત્થો.

સમ્પસાદનન્તિ સમ્પસાદનં વુચ્ચતિ સદ્ધા. સમ્પસાદનયોગતો ઝાનમ્પિ સમ્પસાદનં, નીલવણ્ણયોગતો નીલવત્થં વિય. યસ્મા વા તં ઝાનં સમ્પસાદનસમન્નાગતત્તા વિતક્કવિચારક્ખોભવૂપસમનેન ચ ચેતો સમ્પસાદયતિ, તસ્માપિ સમ્પસાદનન્તિ વુત્તં. ઇમસ્મિઞ્ચ અત્થવિકપ્પે ‘સમ્પસાદનં ચેતસો’તિ એવં પદસમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. પુરિમસ્મિં પન અત્થવિકપ્પે ‘ચેતસો’તિ એતં એકોદિભાવેન સદ્ધિં યોજેતબ્બં.

તત્રાયં અત્થયોજના – એકો ઉદેતીતિ એકોદિ, વિતક્કવિચારેહિ અનજ્ઝારુળ્હત્તા અગ્ગો સેટ્ઠો હુત્વા ઉદેતીતિ અત્થો. સેટ્ઠોપિ હિ લોકે એકોતિ વુચ્ચતિ. વિતક્કવિચારવિરહતો વા એકો અસહાયો હુત્વાતિપિ વત્તું વટ્ટતિ. અથ વા સમ્પયુત્તધમ્મે ઉદાયતીતિ ઉદિ. ઉટ્ઠાપેતીતિ અત્થો. સેટ્ઠટ્ઠેન એકો ચ સો ઉદિ ચાતિ એકોદિ. સમાધિસ્સેતં અધિવચનં. ઇતિ ઇમં એકોદિં ભાવેતિ વડ્ઢેતીતિ ઇદં દુતિયજ્ઝાનં એકોદિભાવં. સો પનાયં એકોદિ યસ્મા ચેતસો, ન સત્તસ્સ, ન જીવસ્સ, તસ્મા એતં ‘ચેતસો એકોદિભાવ’ન્તિ વુત્તં.

‘નનુ ચાયં સદ્ધા પઠમજ્ઝાનેપિ અત્થિ, અયઞ્ચ એકોદિનામકો સમાધિ, અથ કસ્મા ઇદમેવ સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવઞ્ચાતિ વુત્તન્તિ? વુચ્ચતે – ‘અદુઞ્હિ પઠમજ્ઝાનં વિતક્કવિચારક્ખોભેન વીચિતરઙ્ગસમાકુલમિવ જલં ન સુપ્પસન્નં હોતિ, તસ્મા સતિયાપિ સદ્ધાય સમ્પસાદન’ન્તિ ન વુત્તં. ન સુપ્પસન્નત્તા એવ ચેત્થ સમાધિપિ ન સુટ્ઠુ પાકટો. તસ્મા એકોદિભાવન્તિપિ ન વુત્તં. ઇમસ્મિં પન ઝાને વિતક્કવિચારપલિબોધાભાવેન લદ્ધોકાસા બલવતી સદ્ધા, બલવસદ્ધાસહાયપટિલાભેનેવ સમાધિપિ પાકટો. તસ્મા ઇદમેવ એવં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. વિભઙ્ગે પન ‘‘સમ્પસાદનન્તિ યા સદ્ધા સદ્દહના ઓકપ્પના અભિપ્પસાદો; ચેતસો એકોદિભાવન્તિ યા ચિત્તસ્સ ઠિતિ…પે… સમ્માસમાધી’’તિ (વિભ. ૫૭૪-૫૭૫) એત્તકમેવ વુત્તં. એવં વુત્તેન પનેતેન સદ્ધિં અયં અત્થવણ્ણના યથા ન વિરુજ્ઝતિ અઞ્ઞદત્થુ સંસન્દતિ ચેવ સમેતિ ચ, એવં વેદિતબ્બા.

અવિતક્કં અવિચારન્તિ ભાવનાય પહીનત્તા એતસ્મિં એતસ્સ વા વિતક્કો નત્થીતિ અવિતક્કં. ઇમિનાવ નયેન અવિચારં. વિભઙ્ગેપિ વુત્તં – ‘‘ઇતિ અયઞ્ચ વિતક્કો અયઞ્ચ વિચારો સન્તા હોન્તિ સમિતા વૂપસન્તા અત્થઙ્ગતા અબ્ભત્થઙ્ગતા અપ્પિતા બ્યપ્પિતા સોસિતા વિસોસિતા બ્યન્તીકતા, તેન વુચ્ચતિ અવિતક્કં અવિચાર’’ન્તિ.

એત્થાહ – નનુ ચ વિતક્કવિચારાનં વૂપસમાતિ ઇમિનાપિ અયમત્થો સિદ્ધો? અથ કસ્મા પુન ‘વુત્તં અવિતક્કં અવિચાર’ન્તિ? વુચ્ચતે – એવમેતં, સિદ્ધોવાયમત્થો, ન પનેતં તદત્થદીપકં. નનુ અવોચુમ્હ – ‘ઓળારિકસ્સ પન ઓળારિકસ્સ અઙ્ગસ્સ સમતિક્કમા પઠમજ્ઝાનતો પરેસં દુતિયજ્ઝાનાદીનં સમધિગમો હોતીતિ દીપનત્થં વિતક્કવિચારાનં વૂપસમાતિ એવં વુત્ત’ન્તિ.

અપિચ વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા ઇદં સમ્પસાદનં, ન કિલેસકાલુસિયસ્સ; વિતક્કવિચારાનઞ્ચ વૂપસમા એકોદિભાવં, ન ઉપચારજ્ઝાનમિવ નીવરણપ્પહાના; ન પઠમજ્ઝાનમિવ ચ અઙ્ગપાતુભાવાતિ એવં સમ્પસાદનએકોદિભાવાનં હેતુપરિદીપકમિદં વચનં. તથા વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા ઇદં અવિતક્કં અવિચારં, ન તતિયચતુત્થજ્ઝાનાનિ વિય, ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ વિય ચ, અભાવાતિ એવં અવિતક્કઅવિચારભાવસ્સ હેતુપરિદીપકઞ્ચ, ન વિતક્કવિચારાભાવમત્તપરિદીપકં. વિતક્કવિચારાભાવમત્તપરિદીપકમેવ પન અવિતક્કં અવિચારન્તિ ઇદં વચનં, તસ્મા પુરિમં વત્વાપિ પુન વત્તબ્બમેવાતિ.

સમાધિજન્તિ પઠમજ્ઝાનસમાધિતો સમ્પયુત્તસમાધિતો વા જાતન્તિ અત્થો. તત્થ કિઞ્ચાપિ પઠમમ્પિ સમ્પયુત્તસમાધિતો જાતં, અથ ખો અયમેવ સમાધિ ‘સમાધી’તિ વત્તબ્બતં અરહતિ, વિતક્કવિચારક્ખોભવિરહેન અતિવિય અચલત્તા સુપ્પસન્નત્તા ચ. તસ્મા ઇમસ્સ વણ્ણભણનત્થં ઇદમેવ સમાધિજન્તિ વુત્તં. પીતિસુખન્તિ ઇદં વુત્તનયમેવ.

દુતિયન્તિ ગણનાનુપુબ્બતા દુતિયં. ઇદં દુતિયં સમાપજ્જતીતિપિ દુતિયં. તસ્મિં સમયે ફસ્સો હોતીતિઆદીસુ ઝાનપઞ્ચકે વિતક્કવિચારપદાનિ મગ્ગપઞ્ચકે ચ સમ્માસઙ્કપ્પપદં પરિહીનં. તેસં વસેન સવિભત્તિકાવિભત્તિકપદવિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. કોટ્ઠાસવારેપિ તિવઙ્ગિકં ઝાનં હોતિ, ચતુરઙ્ગિકો મગ્ગો હોતીતિ આગતં. સેસં પઠમજ્ઝાનસદિસમેવાતિ.

દુતિયં.

તતિયજ્ઝાનં

૧૬૩. તતિયજ્ઝાનનિદ્દેસે પીતિયા ચ વિરાગાતિ વિરાગો નામ વુત્તપ્પકારાય પીતિયા જિગુચ્છનં વા સમતિક્કમો વા. ઉભિન્નં પન અન્તરા ‘ચ’-સદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો. સો વૂપસમં વા સમ્પિણ્ડેતિ વિતક્કવિચારવૂપસમં વા. તત્થ યદા વૂપસમમેવ સમ્પિણ્ડેતિ તદા પીતિયા વિરાગા ચ, કિઞ્ચ ભિય્યો ‘વૂપસમા’ ચાતિ એવં યોજના વેદિતબ્બા. ઇમિસ્સા ચ યોજનાય વિરાગો જિગુચ્છનત્થો હોતિ. તસ્મા પીતિયા જિગુચ્છના ચ વૂપસમા ચાતિ અયમત્થો દટ્ઠબ્બો. યદા પન વિતક્કવિચારાનં વૂપસમં સમ્પિણ્ડેતિ તદા પીતિયા ચ વિરાગા કિઞ્ચ ભિય્યો ‘વિતક્કવિચારાનઞ્ચ વૂપસમા’તિ એવં યોજના વેદિતબ્બા. ઇમિસ્સા ચ યોજનાય વિરાગો સમતિક્કમનત્થો હોતિ, તસ્મા પીતિયા ચ સમતિક્કમા વિતક્કવિચારાનઞ્ચ વૂપસમાતિ અયમત્થો દટ્ઠબ્બો.

કામઞ્ચેતે વિતક્કવિચારા દુતિયજ્ઝાનેયેવ વૂપસન્તા, ઇમસ્સ પન ઝાનસ્સ મગ્ગપરિદીપનત્થં વણ્ણભણનત્થઞ્ચેતં વુત્તં. વિતક્કવિચારાનઞ્ચ વૂપસમાતિ હિ વુત્તે ઇદં પઞ્ઞાયતિ – નૂન વિતક્કવિચારવૂપસમો મગ્ગો ઇમસ્સ ઝાનસ્સાતિ? યથા ચ તતિયે અરિયમગ્ગે અપ્પહીનાનમ્પિ સક્કાયદિટ્ઠાદીનં ‘‘પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પહાના’’તિ (મ. નિ. ૨.૧૩૨) એવં પહાનં વુચ્ચમાનં વણ્ણભણનં હોતિ, તદધિગમાય ઉસ્સુક્કાનં ઉસ્સાહજનકં, એવમેવ ઇધ અવૂપસન્તાનમ્પિ વિતક્કવિચારાનં વૂપસમો વુચ્ચમાનો વણ્ણભણનં હોતિ. તેનાયમત્થો વુત્તો – ‘પીતિયા ચ સમતિક્કમા વિતક્કવિચારાનઞ્ચ વૂપસમા’તિ.

ઉપેક્ખકો ચ વિહરતીતિ – એત્થ ઉપપત્તિતો ઇક્ખતીતિ ઉપેક્ખા. સમં પસ્સતિ, અપક્ખપતિતા હુત્વા પસ્સતીતિ અત્થો. તાય વિસદાય વિપુલાય થામગતાય સમન્નાગતત્તા તતિયજ્ઝાનસમઙ્ગી ઉપેક્ખકોતિ વુચ્ચતિ.

ઉપેક્ખા પન દસવિધા હોતિ – છળઙ્ગુપેક્ખા બ્રહ્મવિહારુપેક્ખા બોજ્ઝઙ્ગુપેક્ખા વીરિયુપેક્ખા સઙ્ખારુપેક્ખા વેદનુપેક્ખા વિપસ્સનુપેક્ખા તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખા ઝાનુપેક્ખા પારિસુદ્ધુપેક્ખાતિ.

તત્થ યા ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા નેવ સુમનો હોતિ, ન દુમ્મનો, ઉપેક્ખકો ચ વિહરતિ સતો સમ્પજાનો’’તિ (અ. નિ. ૫.૧; મહાનિ. ૯૦; ચૂળનિ. મેત્તગૂમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૧૮; પટિ. મ. ૩.૧૭) એવમાગતા ખીણાસવસ્સ છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠાનિટ્ઠછળારમ્મણાપાથે પરિસુદ્ધપકતિભાવાવિજહનાકારભૂતા ઉપેક્ખા, અયં ‘છળઙ્ગુપેક્ખા’ નામ.

યા પન ‘‘ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૫૫૬; મ. નિ. ૧.૭૭) એવમાગતા સત્તેસુ મજ્ઝત્તાકારભૂતા ઉપેક્ખા, અયં ‘બ્રહ્મવિહારુપેક્ખા’ નામ.

યા ‘‘ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિત’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૨૭; ૩.૨૪૭) એવમાગતા સહજાતધમ્માનં મજ્ઝત્તાકારભૂતા ઉપેક્ખા, અયં ‘બોજ્ઝઙ્ગુપેક્ખા’ નામ.

યા પન ‘‘કાલેન કાલં ઉપેક્ખાનિમિત્તં મનસિ કરોતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૧૦૩) એવમાગતા અનચ્ચારદ્ધનાતિસિથિલવીરિયસઙ્ખાતા ઉપેક્ખા, અયં ‘વીરિયુપેક્ખા’ નામ.

યા ‘‘કતિ સઙ્ખારુપેક્ખા સમથવસેન ઉપ્પજ્જન્તિ, કતિ સઙ્ખારુપેક્ખા વિપસ્સનાવસેન ઉપ્પજ્જન્તિ? અટ્ઠ સઙ્ખારુપેક્ખા સમથવસેન ઉપ્પજ્જન્તિ, દસ સઙ્ખારુપેક્ખા વિપસ્સનાવસેન ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૫૭) એવમાગતા નીવરણાદિપટિસઙ્ખાસન્તિટ્ઠનાગહણે મજ્ઝત્તભૂતા ઉપેક્ખા, અયં ‘સઙ્ખારુપેક્ખા’ નામ.

યા પન ‘‘યસ્મિં સમયે કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ ઉપેક્ખાસહગત’’ન્તિ (ધ. સ. ૧૫૦) એવમાગતા અદુક્ખમસુખસઙ્ખાતા ઉપેક્ખા અયં ‘વેદનુપેક્ખા’ નામ.

યા ‘‘યદત્થિ, યં ભૂતં, તં પજહતિ, ઉપેક્ખં પટિલભતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૭૧; અ. નિ. ૭.૫૫) એવમાગતા વિચિનને મજ્ઝત્તભૂતા ઉપેક્ખા, અયં ‘વિપસ્સનુપેક્ખા’ નામ.

યા પન છન્દાદીસુ યેવાપનકેસુ આગતા સહજાતાનં સમવાહિતભૂતા ઉપેક્ખા અયં, ‘તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખા’ નામ.

યા ‘‘ઉપેક્ખકો ચ વિહરતી’’તિ (ધ. સ. ૧૬૩; દી. નિ. ૧.૨૩૦) એવમાગતા અગ્ગસુખેપિ તસ્મિં અપક્ખપાતજનની ઉપેક્ખા, અયં ‘ઝાનુપેક્ખા’ નામ.

યા ‘‘ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિં ચતુત્થં ઝાન’’ન્તિ એવમાગતા સબ્બપચ્ચનીકપરિસુદ્ધા પચ્ચનીકવૂપસમનેપિ અબ્યાપારભૂતા ઉપેક્ખા, અયં ‘પારિસુદ્ધુપેક્ખા’ નામ.

તત્થ છળઙ્ગુપેક્ખા ચ બ્રહ્મવિહારુપેક્ખા ચ બોજ્ઝઙ્ગુપેક્ખા ચ તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખા ચ ઝાનુપેક્ખા ચ પારિસુદ્ધુપેક્ખા ચ અત્થતો એકા તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાવ હોતિ. તેન તેન અવત્થાભેદેન પનસ્સા અયં ભેદો. એકસ્સાપિ સતો સત્તસ્સ કુમારયુવથેર સેનાપતિરાજાદિવસેન ભેદો વિય. તસ્મા તાસુ યત્થ છળઙ્ગુપેક્ખા ન તત્થ બોજ્ઝઙ્ગુપેક્ખાદયો, યત્થ વા પન બોજ્ઝઙ્ગુપેક્ખા ન તત્થ છળઙ્ગુપેક્ખાદયો હોન્તીતિ વેદિતબ્બા.

યથા ચેતાસં અત્થતો એકીભાવો, એવં સઙ્ખારુપેક્ખાવિપસ્સનુપેક્ખાનમ્પિ. પઞ્ઞા એવ હિ એસા કિચ્ચવસેન દ્વિધા ભિન્ના. યથા હિ પુરિસસ્સ સાયં ગેહં પવિટ્ઠં સપ્પં અજપદદણ્ડં ગહેત્વા પરિયેસમાનસ્સ તં થુસકોટ્ઠકે નિપન્નં દિસ્વા ‘સપ્પો નુ ખો નો’તિ અવલોકેન્તસ્સ સોવત્થિકત્તયં દિસ્વા નિબ્બેમતિકસ્સ ‘સપ્પો, ન સપ્પો’તિ વિચિનને મજ્ઝત્તતા હોતિ; એવમેવ યા આરદ્ધવિપસ્સકસ્સ વિપસ્સનાઞાણેન લક્ખણત્તયે દિટ્ઠે સઙ્ખારાનં અનિચ્ચભાવાદિવિચિનને મજ્ઝત્તતા ઉપ્પજ્જતિ, અયં ‘વિપસ્સનુપેક્ખા’. યથા પન તસ્સ પુરિસસ્સ અજપદદણ્ડકેન ગાળ્હં સપ્પં ગહેત્વા ‘કિન્તાહં ઇમં સપ્પં અવિહેઠેન્તો અત્તાનઞ્ચ ઇમિના અડંસાપેન્તો મુઞ્ચેય્ય’ન્તિ મુઞ્ચનાકારમેવ પરિયેસતો ગહણે મજ્ઝત્તતા હોતિ; એવમેવ યા લક્ખણત્તયસ્સ દિટ્ઠત્તા, આદિત્તે વિય તયો ભવે પસ્સતો, સઙ્ખારગ્ગહણે મજ્ઝત્તતા, અયં ‘સઙ્ખારુપેક્ખા’. ઇતિ વિપસ્સનુપેક્ખાય સિદ્ધાય સઙ્ખારુપેક્ખાપિ સિદ્ધાવ હોતિ. ઇમિના પનેસા વિચિનનગ્ગહણેસુ મજ્ઝત્તસઙ્ખાતેન કિચ્ચેન દ્વિધા ભિન્નાતિ. વિરિયુપેક્ખા પન વેદનુપેક્ખા ચ અઞ્ઞમઞ્ઞઞ્ચ અવસેસાહિ ચ અત્થતો ભિન્નાયેવાતિ.

ઇમાસુ દસસુ ઉપેક્ખાસુ ‘ઝાનુપેક્ખા’ ઇધ અધિપ્પેતા. સા મજ્ઝત્તલક્ખણા અનાભોગરસા અબ્યાપારપચ્ચુપટ્ઠાના પીતિવિરાગપદટ્ઠાનાતિ. એત્થાહ – નનુ ચાયં અત્થતો તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાવ હોતિ? સા ચ પઠમદુતિયજ્ઝાનેસુપિ અત્થિ, તસ્મા તત્રાપિ ‘ઉપેક્ખકો ચ વિહરતી’તિ એવમયં વત્તબ્બા સિયા. સા કસ્મા ન વુત્તાતિ? અપરિબ્યત્તકિચ્ચતો. અપરિબ્યત્તઞ્હિ તસ્સા તત્થ કિચ્ચં, વિતક્કાદીહિ અભિભૂતત્તા. ઇધ પનાયં વિતક્કવિચારપીતીહિ અનભિભૂતત્તા ઉક્ખિત્તસિરા વિય હુત્વા પરિબ્યત્તકિચ્ચા જાતા, તસ્મા વુત્તાતિ.

નિટ્ઠિતા ઉપેક્ખકો ચ વિહરતીતિ એતસ્સ

સબ્બસો અત્થવણ્ણના.

ઇદાનિ સતો ચ સમ્પજાનોતિ એત્થ સરતીતિ સતો. સમ્પજાનાતીતિ સમ્પજાનો. ઇતિ પુગ્ગલેન સતિ ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ વુત્તં. તત્થ સરણલક્ખણા સતિ, અસમ્મુસ્સનરસા, આરક્ખપચ્ચુપટ્ઠાના. અસમ્મોહલક્ખણં સમ્પજઞ્ઞં, તીરણરસં, પવિચયપચ્ચુપટ્ઠાનં.

તત્થ કિઞ્ચાપિ ઇદં સતિસમ્પજઞ્ઞં પુરિમજ્ઝાનેસુપિ અત્થિ – મુટ્ઠસ્સતિસ્સ હિ અસમ્પજાનસ્સ ઉપચારમત્તમ્પિ ન સમ્પજ્જતિ, પગેવ અપ્પના – ઓળારિકત્તા પન તેસં ઝાનાનં, ભૂમિયં વિય પુરિસસ્સ, ચિત્તસ્સ ગતિ સુખા હોતિ, અબ્યત્તં તત્થ સતિસમ્પજઞ્ઞકિચ્ચં. ઓળારિકઙ્ગપ્પહાનેન પન સુખુમત્તા ઇમસ્સ ઝાનસ્સ, પુરિસસ્સ ખુરધારાયં વિય, સતિસમ્પજઞ્ઞકિચ્ચપરિગ્ગહિતા એવ ચિત્તસ્સ ગતિ ઇચ્છિતબ્બાતિ ઇધેવ વુત્તં. કિઞ્ચ ભિય્યો? યથા ધેનુપગો વચ્છો ધેનુતો અપનીતો અરક્ખિયમાનો પુનદેવ ધેનું ઉપગચ્છતિ, એવમિદં તતિયજ્ઝાનસુખં પીતિતો અપનીતમ્પિ સતિસમ્પજઞ્ઞારક્ખેન અરક્ખિયમાનં પુનદેવ પીતિં ઉપગચ્છેય્ય, પીતિસમ્પયુત્તમેવ સિયા. સુખે વાપિ સત્તા સારજ્જન્તિ, ઇદઞ્ચ અતિમધુરં સુખં, તતો પરં સુખાભાવા. સતિસમ્પજઞ્ઞાનુભાવેન પનેત્થ સુખે અસારજ્જના હોતિ, નો અઞ્ઞથાતિ ઇમમ્પિ અત્થવિસેસં દસ્સેતું ઇદમિધેવ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

ઇદાનિ સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેતીતિ એત્થ કિઞ્ચાપિ તતિયજ્ઝાનસમઙ્ગિનો સુખપટિસંવેદનાભોગો નત્થિ, એવં સન્તેપિ યસ્મા તસ્સ નામકાયેન સમ્પયુત્તં સુખં, યં વા તં નામકાયસમ્પયુત્તં સુખં, તંસમુટ્ઠાનેનસ્સ યસ્મા અતિપણીતેન રૂપેન રૂપકાયો ફુટો, યસ્સ ફુટત્તા ઝાના વુટ્ઠિતોપિ સુખં પટિસંવેદેય્ય, તસ્મા એતમત્થં દસ્સેન્તો ‘સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેતી’તિ આહ.

ઇદાનિ યં તં અરિયા આચિક્ખન્તિ ઉપેક્ખકો સતિમા સુખવિહારીતિ એત્થ યંઝાનહેતુ યંઝાનકારણા તં તતિયજ્ઝાનસમઙ્ગીપુગ્ગલં બુદ્ધાદયો અરિયા ‘‘આચિક્ખન્તિ દેસેન્તિ પઞ્ઞાપેન્તિ પટ્ઠપેન્તિ વિવરન્તિ વિભજન્તિ ઉત્તાનીકરોન્તિ પકાસે’’ન્તિ પસંસન્તીતિ અધિપ્પાયો – કિન્તિ? ‘ઉપેક્ખકો સતિમા સુખવિહારી’તિ – તં તતિયજ્ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતીતિ એવમેત્થ યોજના વેદિતબ્બા.

કસ્મા પન તં તે એવં પસંસન્તીતિ? પસંસારહતો. અયઞ્હિ યસ્મા અતિમધુરસુખે સુખપારમિપ્પત્તેપિ તતિયજ્ઝાને ઉપેક્ખકો, ન તત્થ સુખાભિસઙ્ગેન આકડ્ઢીયતિ, ‘યથા ચ પીતિ ન ઉપ્પજ્જતિ’ એવં ઉપટ્ઠિતસતિતાય સતિમા, યસ્મા ચ અરિયકન્તં અરિયજનસેવિતમેવ અસંકિલિટ્ઠં સુખં નામકાયેન પટિસંવેદેતિ તસ્મા પસંસારહો; ઇતિ પસંસારહતો નં અરિયા તે એવં પસંસાહેતુભૂતે ગુણે પકાસેન્તા ‘ઉપેક્ખકો સતિમા સુખવિહારી’તિ એવં પસંસન્તીતિ વેદિતબ્બં.

તતિયન્તિ ગણનાનુપુબ્બતા તતિયં. ઇદં તતિયં સમાપજ્જતીતિપિ તતિયં. તસ્મિં સમયે ફસ્સો હોતીતિઆદીસુ ઝાનપઞ્ચકે પીતિપદમ્પિ પરિહીનં. તસ્સાપિ વસેન સવિભત્તિકાવિભત્તિકપદવિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. કોટ્ઠાસવારેપિ દુવઙ્ગિકં ઝાનં હોતીતિ આગતં. સેસં દુતિયજ્ઝાનસદિસમેવાતિ.

તતિયં.

ચતુત્થજ્ઝાનં

૧૬૫. ચતુત્થજ્ઝાનનિદ્દેસે સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાનાતિ કાયિકસુખસ્સ ચ કાયિકદુક્ખસ્સ ચ પહાના. પુબ્બેવાતિ તઞ્ચ ખો પુબ્બેવ ન ચતુત્થજ્ઝાનક્ખણે. સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમાતિ ચેતસિકસુખસ્સ ચ ચેતસિકદુક્ખસ્સ ચાતિ ઇમેસમ્પિ દ્વિન્નં પુબ્બેવ અત્થઙ્ગમા; પહાના ઇચ્ચેવ વુત્તં હોતિ. કદા પન નેસં પહાનં હોતિ? ચતુન્નં ઝાનાનં ઉપચારક્ખણે. સોમનસ્સઞ્હિ ચતુત્થજ્ઝાનસ્સ ઉપચારક્ખણેયેવ પહીયતિ. દુક્ખદોમનસ્સસુખાનિ પઠમદુતિયતતિયજ્ઝાનાનં ઉપચારક્ખણેસુ. એવમેતેસં પહાનક્કમેન અવુત્તાનં ઇન્દ્રિયવિભઙ્ગે પન ઇન્દ્રિયાનં ઉદ્દેસક્કમેનેવ ઇધાપિ વુત્તાનં સુખદુક્ખસોમનસ્સદોમનસ્સાનં પહાનં વેદિતબ્બં.

યદિ પનેતાનિ તસ્સ તસ્સ ઝાનસ્સ ઉપચારક્ખણેયેવ પહીયન્તિ, અથ કસ્મા ‘‘કત્થ ચુપ્પન્નં દુક્ખિન્દ્રિયં અપરિસેસં નિરુજ્ઝતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ…પે… પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, એત્થુપ્પન્નં દુક્ખિન્દ્રિયં અપરિસેસં નિરુજ્ઝતિ. કત્થ ચુપ્પન્નં દોમનસ્સિન્દ્રિયં… સુખિન્દ્રિયં… સોમનસ્સિન્દ્રિયં અપરિસેસં નિરુજ્ઝતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સુખસ્સ ચ પહાના…પે… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. એત્થુપ્પન્નં સોમનસ્સિન્દ્રિયં અપરિસેસં નિરુજ્ઝતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૫૧૦) એવં ઝાનેસ્વેવ નિરોધો વુત્તોતિ? અતિસયનિરોધત્તા. અતિસયનિરોધો હિ તેસં પઠમજ્ઝાનાદીસુ, ન નિરોધોયેવ. નિરોધોયેવ પન ઉપચારક્ખણે, નાતિસયનિરોધો. તથા હિ નાનાવજ્જને પઠમજ્ઝાનુપચારે નિરુદ્ધસ્સાપિ દુક્ખિન્દ્રિયસ્સ ડંસમકસાદિસમ્ફસ્સેન વા, વિસમાસનુપતાપેન વા સિયા ઉપ્પત્તિ, નત્વેવ અન્તોઅપ્પનાયં. ઉપચારે વા નિરુદ્ધમ્પેતં ન સુટ્ઠુ નિરુદ્ધં હોતિ, પટિપક્ખેન અવિહતત્તા. અન્તોઅપ્પનાયં પન પીતિફરણેન સબ્બો કાયો સુખોક્કન્તો હોતિ. સુખોક્કન્તકાયસ્સ ચ સુટ્ઠુ નિરુદ્ધં હોતિ દુક્ખિન્દ્રિયં, પટિપક્ખેન વિહતત્તા. નાનાવજ્જનેયેવ ચ દુતિયજ્ઝાનુપચારે પહીનસ્સ દોમનસ્સિન્દ્રિયસ્સ યસ્મા એતં વિતક્કવિચારપચ્ચયેપિ કાયકિલમથે ચિત્તુપઘાતે ચ સતિ ઉપ્પજ્જતિ, વિતક્કવિચારાભાવે નેવ ઉપ્પજ્જતિ; યત્થ પન ઉપ્પજ્જતિ તત્થ વિતક્કવિચારભાવે; અપ્પહીના એવ ચ દુતિયજ્ઝાનુપચારે વિતક્કવિચારાતિ તત્થસ્સ સિયા ઉપ્પત્તિ, નત્વેવ દુતિયજ્ઝાને, પહીનપચ્ચયત્તા. તથા તતિયજ્ઝાનુપચારે પહીનસ્સાપિ સુખિન્દ્રિયસ્સ પીતિસમુટ્ઠાનપણીતરૂપફુટકાયસ્સ સિયા ઉપ્પત્તિ, નત્વેવ તતિયજ્ઝાને. તતિયજ્ઝાને હિ સુખસ્સ પચ્ચયભૂતા પીતિ સબ્બસો નિરુદ્ધાતિ. તથા ચતુત્થજ્ઝાનુપચારે પહીનસ્સાપિ સોમનસ્સિન્દ્રિયસ્સ આસન્નત્તા, અપ્પનાપ્પત્તાય ઉપેક્ખાય અભાવેન સમ્મા અનતિક્કન્તત્તા ચ, સિયા ઉપ્પત્તિ, નત્વેવ ચતુત્થજ્ઝાને. તસ્મા એવ ચ ‘એત્થુપ્પન્નં દુક્ખિન્દ્રિયં અપરિસેસં નિરુજ્ઝતી’તિ તત્થ તત્થ અપરિસેસગ્ગહણં કતન્તિ.

એત્થાહ – ‘અથેવં તસ્સ તસ્સ ઝાનસ્સુપચારે પહીનાપિ એતા વેદના ઇધ કસ્મા સમાહટા’તિ? ‘સુખગ્ગહણત્થં’. યા હિ અયં ‘અદુક્ખમસુખ’ન્તિ એત્થ અદુક્ખમસુખા વેદના વુત્તા, સા સુખુમા, દુબ્બિઞ્ઞેય્યા, ન સક્કા સુખેન ગહેતું. તસ્મા યથા નામ દુટ્ઠસ્સ યથા તથા વા ઉપસઙ્કમિત્વા ગહેતું અસક્કુણેય્યસ્સ ગોણસ્સ ગહણત્થં ગોપો એકસ્મિં વજે સબ્બા ગાવો સમાહરતિ, અથેકેકં નીહરન્તો પટિપાટિયા આગતં ‘અયં સો, ગણ્હથ ન’ન્તિ તમ્પિ ગાહાપયતિ; એવમેવ ભગવા સુખગહણત્થં સબ્બાપિ એતા સમાહરીતિ. એવઞ્હિ સમાહટા એતા દસ્સેત્વા યં નેવ સુખં ન દુક્ખં, ન સોમનસ્સં ન દોમનસ્સં, અયં અદુક્ખમસુખાવેદનાતિ સક્કા હોતિ એસા ગાહયિતું.

અપિચ અદુક્ખમસુખાય ચેતોવિમુત્તિયા પચ્ચયદસ્સનત્થઞ્ચાપિ એતા વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. સુખદુક્ખપ્પહાનાદયો હિ તસ્સા પચ્ચયા. યથાહ – ‘‘ચત્તારો ખો, આવુસો, પચ્ચયા અદુક્ખમસુખાય ચેતોવિમુત્તિયા સમાપત્તિયા. ઇધાવુસો ભિક્ખુ, સુખસ્સ ચ પહાના…પે… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, ઇમે ખો, આવુસો, ચત્તારો પચ્ચયા અદુક્ખમસુખાય ચેતોવિમુત્તિયા સમાપત્તિયા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૫૮). યથા વા અઞ્ઞત્થ પહીનાપિ સક્કાયદિટ્ઠિઆદયો તતિયમગ્ગસ્સ વણ્ણભણનત્થં તત્થ પહીનાતિ વુત્તા, એવં વણ્ણભણનત્થમ્પેતસ્સ ઝાનસ્સેતા ઇધ વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. પચ્ચયઘાતેન વા એત્થ રાગદોસાનં અતિદૂરભાવં દસ્સેતુમ્પેતા વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. એતાસુ હિ સુખં સોમનસ્સસ્સ પચ્ચયો, સોમનસ્સં રાગસ્સ; દુક્ખં દોમનસ્સસ્સ, દોમનસ્સં દોસસ્સ. સુખાદિઘાતેન ચ સપ્પચ્ચયા રાગદોસા હતાતિ અતિદૂરે હોન્તીતિ.

અદુક્ખમસુખન્તિ દુક્ખાભાવેન અદુક્ખં, સુખાભાવેન અસુખં. એતેનેત્થ દુક્ખસુખપ્પટિપક્ખભૂતં તતિયવેદનં દીપેતિ, ન દુક્ખસુખાભાવમત્તં. તતિયવેદના નામ અદુક્ખમસુખા. ઉપેક્ખાતિપિ વુચ્ચતિ. સા ઇટ્ઠાનિટ્ઠવિપરીતાનુભવનલક્ખણા, મજ્ઝત્તરસા, અવિભૂતપચ્ચુપટ્ઠાના, સુખનિરોધપદટ્ઠાનાતિ વેદિતબ્બા.

ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિન્તિ ઉપેક્ખાય જનિતસતિપારિસુદ્ધિં. ઇમસ્મિઞ્હિ ઝાને સુપરિસુદ્ધા સતિ. યા ચ તસ્સા સતિયા પારિસુદ્ધિ સા ઉપેક્ખાય કતા, ન અઞ્ઞેન. તસ્મા એતં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધીતિ વુચ્ચતિ. વિભઙ્ગેપિ વુત્તં – ‘‘અયં સતિ ઇમાય ઉપેક્ખાય વિસદા હોતિ પરિસુદ્ધા પરિયોદાતા, તેન વુચ્ચતિ ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધી’’તિ (વિભ. ૫૯૭). યાય ચ ઉપેક્ખાય એત્થ સતિ પારિસુદ્ધિ હોતિ સા અત્થતો તત્રમજ્ઝત્તતાતિ વેદિતબ્બા. ન કેવલઞ્ચેત્થ તાય સતિયેવ પરિસુદ્ધા અપિચ ખો સબ્બેપિ સમ્પયુત્તધમ્મા. સતિસીસેન પન દેસના વુત્તા.

તત્થ કિઞ્ચાપિ અયં ઉપેક્ખા હેટ્ઠાપિ તીસુ ઝાનેસુ વિજ્જતિ – યથા પન દિવા સૂરિયપ્પભાભિભવા સોમ્મભાવેન ચ અત્તનો ઉપકારકત્તેન વા સભાગાય રત્તિયા અલાભા દિવા વિજ્જમાનાપિ ચન્દલેખા અપરિસુદ્ધા હોતિ અપરિયોદાતા – એવમયમ્પિ તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાચન્દલેખા વિતક્કાદિપચ્ચનીકધમ્મતેજાભિભવા સભાગાય ચ ઉપેક્ખાવેદનારત્તિયા અપ્પટિલાભા વિજ્જમાનાપિ પઠમાદિજ્ઝાનભેદેસુ અપરિસુદ્ધા હોતિ. તસ્સા ચ અપરિસુદ્ધાય દિવા અપરિસુદ્ધચન્દલેખાય પભા વિય સહજાતાપિ સતિઆદયો અપરિસુદ્ધાવ હોન્તિ. તસ્મા તેસુ એકમ્પિ ‘ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધી’તિ ન વુત્તં. ઇધ પન વિતક્કાદિપચ્ચનીકધમ્મતેજાભિભવાભાવા સભાગાય ચ ઉપેક્ખા વેદનારત્તિયા પટિલાભા અયં તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાચન્દલેખા અતિવિય પરિસુદ્ધા. તસ્સા પરિસુદ્ધત્તા પરિસુદ્ધચન્દલેખાય પભા વિય સહજાતાપિ સતિઆદયો પરિસુદ્ધા હોન્તિ પરિયોદાતા. તસ્મા ઇદમેવ ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધીતિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

ચતુત્થન્તિ ગણનાનુપુબ્બતા ચતુત્થં. ઇદં ચતુત્થં સમાપજ્જતીતિપિ ચતુત્થં. ફસ્સો હોતીતિઆદીસુ ફસ્સપઞ્ચકે તાવ વેદનાતિ ઉપેક્ખાવેદના વેદિતબ્બા. ઝાનપઞ્ચકઇન્દ્રિયઅટ્ઠકેસુ પન ઉપેક્ખા હોતિ ઉપેક્ખિન્દ્રિયં હોતીતિ (ધ. સ. ૧૬૫) વુત્તમેવ. સેસાનિ તતિયે પરિહીનપદાનિ ઇધાપિ પરિહીનાનેવ. કોટ્ઠાસવારેપિ દુવઙ્ગિકં ઝાનન્તિ ઉપેક્ખાચિત્તેકગ્ગતાવસેનેવ વેદિતબ્બં. સેસં સબ્બં તતિયસદિસમેવાતિ.

ચતુક્કનયો નિટ્ઠિતો.

પઞ્ચકનયો

૧૬૭. ઇદાનિ કતમે ધમ્મા કુસલાતિ પઞ્ચકનયો આરદ્ધો. કસ્માતિ ચે, પુગ્ગલજ્ઝાસયવસેન ચેવ દેસનાવિલાસેન ચ. સન્નિસિન્નદેવપરિસાય કિર એકચ્ચાનં દેવાનં વિતક્કો એવ ઓળારિકતો ઉપટ્ઠાસિ, વિચારપીતિસુખચિત્તેકગ્ગતા સન્તતો. તેસં સપ્પાયવસેન સત્થા ચતુરઙ્ગિકં અવિતક્કં વિચારમત્તં દુતિયજ્ઝાનં નામ ભાજેસિ. એકચ્ચાનં વિચારો ઓળારિકતો ઉપટ્ઠાસિ, પીતિસુખચિત્તેકગ્ગતા સન્તતો. તેસં સપ્પાયવસેન તિવઙ્ગિકં તતિયજ્ઝાનં નામ ભાજેસિ. એકચ્ચાનં પીતિ ઓળારિકતો ઉપટ્ઠાસિ, સુખચિત્તેકગ્ગતા સન્તતો. તેસં સપ્પાયવસેન દુવઙ્ગિકં ચતુત્થજ્ઝાનં નામ ભાજેસિ. એકચ્ચાનં સુખં ઓળારિકતો ઉપટ્ઠાસિ, ઉપેક્ખાચિત્તેકગ્ગતા સન્તતો. તેસં સપ્પાયવસેન દુવઙ્ગિકં પઞ્ચમજ્ઝાનં નામ ભાજેસિ. અયં તાવ ‘પુગ્ગલજ્ઝાસયો’.

યસ્સા પન ધમ્મધાતુયા સુપ્પટિવિદ્ધત્તા દેસનાવિલાસપ્પત્તો નામ હોતિ – સા તથાગતસ્સ સુટ્ઠુ પટિવિદ્ધા – તસ્મા ઞાણમહત્તતાય દેસનાવિધાનેસુ કુસલો દેસનાવિલાસપ્પત્તો સત્થા યં યં અઙ્ગં લબ્ભતિ તસ્સ તસ્સ વસેન યથા યથા ઇચ્છતિ તથા તથા દેસનં નિયામેતીતિ સો ઇધ પઞ્ચઙ્ગિકં પઠમજ્ઝાનં ભાજેસિ, ચતુરઙ્ગિકં અવિતક્કં વિચારમત્તં દુતિયજ્ઝાનં, ભાજેસિ તિવઙ્ગિકં તતિયજ્ઝાનં, ભાજેસિ દુવઙ્ગિકં ચતુત્થજ્ઝાનં, દુવઙ્ગિકમેવ પઞ્ચમજ્ઝાનં ભાજેસિ. અયં ‘દેસનાવિલાસો’ નામ.

અપિચ યે ભગવતા ‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, સમાધી – સવિતક્કસવિચારો સમાધિ, અવિતક્કવિચારમત્તો સમાધિ, અવિતક્કઅવિચારો સમાધી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૦૫) સુત્તન્તે તયો સમાધી દેસિતા, તેસુ હેટ્ઠા સવિતક્કસવિચારો સમાધિ અવિતક્કઅવિચારો સમાધિ ચ ભાજેત્વા દસ્સિતો, અવિતક્કવિચારમત્તો ન દસ્સિતો. તં દસ્સેતુમ્પિ અયં પઞ્ચકનયો આરદ્ધોતિ વેદિતબ્બો.

તત્થ દુતિયજ્ઝાનનિદ્દેસે ફસ્સાદીસુ વિતક્કમત્તં પરિહાયતિ, કોટ્ઠાસવારે ‘‘ચતુરઙ્ગિકં ઝાનં હોતિ ચતુરઙ્ગિકો મગ્ગો હોતી’’તિ અયમેવ વિસેસો. સેસં સબ્બં પઠમજ્ઝાનસદિસમેવ. યાનિ ચ ચતુક્કનયે દુતિયતતિયચતુત્થાનિ તાનેવ ઇધ તતિયચતુત્થપઞ્ચમાનિ. તેસં અધિગમપટિપાટિદીપનત્થં અયં નયો વેદિતબ્બો –

એકો કિર અમચ્ચપુત્તો રાજાનં ઉપટ્ઠાતું જનપદતો નગરં આગતો. સો એકદિવસમેવ રાજાનં દિસ્વા પાનબ્યસનેન સબ્બં વિભવજાતં નાસેસિ. તં એકદિવસં સુરામદમત્તં નિચ્ચોળં કત્વા જિણ્ણકટસારકમત્તેન પટિચ્છાદેત્વા પાનાગારતો નીહરિંસુ. તમેનં સઙ્કારકૂટે નિપજ્જિત્વા નિદ્દાયન્તં એકો અઙ્ગવિજ્જાપાઠકો દિસ્વા ‘અયં પુરિસો મહાજનસ્સ અવસ્સયો ભવિસ્સતિ, પટિજગ્ગિતબ્બો એસો’તિ સન્નિટ્ઠાનં કત્વા મત્તિકાય ન્હાપેત્વા થૂલસાટકયુગં નિવાસાપેત્વા પુન ગન્ધોદકેન ન્હાપેત્વા સુખુમેન દુકૂલયુગળેન અચ્છાદેત્વા પાસાદં આરોપેત્વા સુભોજનં ભોજેત્વા ‘એવં નં પરિચારેય્યાથા’તિ પરિચારકે પટિપાદેત્વા પક્કામિ. અથ નં તે સયનં આરોપેસું. પાનાગારગમનપટિબાહનત્થઞ્ચ નં ચત્તારો તાવ જના ચતૂસુ હત્થપાદેસુ ઉપ્પીળેત્વા અટ્ઠંસુ. એકો પાદે પરિમજ્જિ. એકો તાલવણ્ટં ગહેત્વા બીજિ. એકો વીણં વાદયમાનો ગાયન્તો નિસીદિ.

સો સયનુપગમનેન વિગતકિલમથો થોકં નિદ્દાયિત્વા વુટ્ઠિતો હત્થપાદનિપ્પીળનં અસહમાનો ‘કો મે હત્થપાદે ઉપ્પીળેતિ? અપગચ્છથા’તિ તજ્જેસિ. તે એકવચનેનેવ અપગચ્છિંસુ. તતો પુન થોકં નિદ્દાયિત્વા વુટ્ઠિતો પાદપરિમજ્જનં અસહમાનો ‘કો મે પાદે પરિમજ્જતિ? અપગચ્છા’તિ આહ. સોપિ એકવચનેનેવ અપગચ્છિ. પુન થોકં નિદ્દાયિત્વા વુટ્ઠિતો વાતવુટ્ઠિ વિય તાલવણ્ટવાતં અસહન્તો ‘કો એસ? અપગચ્છતૂ’તિ આહ. સોપિ એકવચનેનેવ અપગચ્છિ. પુન થોકં નિદ્દાયિત્વા વુટ્ઠિતો કણ્ણસૂલં વિય ગીતવાદિતસદ્દં અસહમાનો વીણાવાદકં તજ્જેસિ. સોપિ એકવચનેનેવ અપગચ્છિ. અથેવં અનુક્કમેન પહીનકિલમથુપ્પીળનપરિમજ્જનવાતપ્પહારગીતવાદિતસદ્દુપદ્દવો સુખં સયિત્વા વુટ્ઠાય રઞ્ઞો સન્તિકં અગમાસિ. રાજાપિસ્સ મહન્તં ઇસ્સરિયમદાસિ. સો મહાજનસ્સ અવસ્સયો જાતો.

તત્થ પાનબ્યસનેન પારિજુઞ્ઞપ્પત્તો સો અમચ્ચપુત્તો વિય અનેકબ્યસનપારિજુઞ્ઞપ્પત્તો ઘરાવાસગતો કુલપુત્તો દટ્ઠબ્બો. અઙ્ગવિજ્જાપાઠકો પુરિસો વિય તથાગતો. તસ્સ પુરિસસ્સ ‘અયં મહાજનસ્સ અવસ્સયો ભવિસ્સતિ, પટિજગ્ગનં અરહતી’તિ સન્નિટ્ઠાનં વિય તથાગતસ્સ ‘અયં મહાજનસ્સ અવસ્સયો ભવિસ્સતિ, પબ્બજ્જં અરહતિ કુલપુત્તો’તિ સન્નિટ્ઠાનકરણં.

અથસ્સ અમચ્ચપુત્તસ્સ મત્તિકામત્તેન ન્હાપનં વિય કુલપુત્તસ્સાપિ પબ્બજ્જાપટિલાભો. અથસ્સ થૂલસાટકનિવાસનં વિય ઇમસ્સાપિ દસસિક્ખાપદસઙ્ખાતસીલવત્થનિવાસનં. પુન તસ્સ ગન્ધોદકન્હાપનં વિય ઇમસ્સાપિ પાતિમોક્ખસંવરાદિસીલગન્ધોદકન્હાપનં. પુન તસ્સ સુખુમદુકૂલયુગળચ્છાદનં વિય ઇમસ્સાપિ યથાવુત્તસીલવિસુદ્ધિસમ્પદાસઙ્ખાતદુકૂલચ્છાદનં.

દુકૂલચ્છાદિતસ્સ પનસ્સ પાસાદારોપનં વિય ઇમસ્સાપિ સીલવિસુદ્ધિદુકૂલચ્છાદિતસ્સ સમાધિભાવનાપાસાદારોહનં. તતો તસ્સ સુભોજનભુઞ્જનં વિય ઇમસ્સાપિ સમાધિઉપકારકસતિસમ્પજઞ્ઞાદિધમ્મામતપરિભુઞ્જનં.

ભુત્તભોજનસ્સ પન તસ્સ પરિચારકેહિ સયનારોપનં વિય ઇમસ્સાપિ વિતક્કાદીહિ ઉપચારજ્ઝાનારોપનં. પુન તસ્સ પાનાગારગમનપટિબાહનત્થં હત્થપાદુપ્પીળનકપુરિસચતુક્કં વિય ઇમસ્સાપિ કામસઞ્ઞાભિમુખગમનપટિબાહનત્થં આરમ્મણે ચિત્તુપ્પીળનકો નેક્ખમ્મવિતક્કો. તસ્સ પાદપરિમજ્જકપુરિસો વિય ઇમસ્સાપિ આરમ્મણે ચિત્તાનુમજ્જનકો વિચારો. તસ્સ તાલવણ્ટવાતદાયકો વિય ઇમસ્સાપિ ચેતસો સીતલભાવદાયિકા પીતિ.

તસ્સ સોતાનુગ્ગહકરો ગન્ધબ્બપુરિસો વિય ઇમસ્સાપિ ચિત્તાનુગ્ગાહકં સોમનસ્સં. તસ્સ સયનુપગમનેન વિગતકિલમથસ્સ થોકં નિદ્દુપગમનં વિય ઇમસ્સાપિ ઉપચારજ્ઝાનસન્નિસ્સયેન વિગતનીવરણકિલમથસ્સ પઠમજ્ઝાનુપગમનં.

અથસ્સ નિદ્દાયિત્વા વુટ્ઠિતસ્સ હત્થપાદુપ્પીળનાસહનેન હત્થપાદુપ્પીળકાનં સન્તજ્જનં તેસઞ્ચ અપગમનેન પુન થોકં નિદ્દુપગમનં વિય ઇમસ્સાપિ પઠમજ્ઝાનતો વુટ્ઠિતસ્સ ચિત્તુપ્પીળકવિતક્કાસહનેન વિતક્કદોસદસ્સનં, વિતક્કપ્પહાના ચ પુન અવિતક્કવિચારમત્તદુતિયજ્ઝાનુપગમનં.

તતો તસ્સ પુનપ્પુનં નિદ્દાયિત્વા વુટ્ઠિતસ્સ યથાવુત્તેન કમેન પાદપરિમજ્જનાદીનં અસહનેન પટિપાટિયા પાદપરિમજ્જકાદીનં સન્તજ્જનં, તેસં તેસઞ્ચ અપગમનેન પુનપ્પુનં થોકં નિદ્દુપગમનં વિય ઇમસ્સાપિ પુનપ્પુનં દુતિયાદીહિ ઝાનેહિ વુટ્ઠિતસ્સ યથાવુત્તદોસાનં વિચારાદીનં અસહનેન પટિપાટિયા વિચારાદિદોસદસ્સનં. તેસં તેસઞ્ચ પહાના પુનપ્પુનં અવિતક્કઅવિચારનિપ્પીતિક પહીનસોમનસ્સજ્ઝાનુપગમનં.

તસ્સ પન સયના વુટ્ઠાય રઞ્ઞો સન્તિકં ગતસ્સ ઇસ્સરિયપ્પત્તિ વિય ઇમસ્સાપિ પઞ્ચમજ્ઝાનતો વુટ્ઠિતસ્સ વિપસ્સના મગ્ગં ઉપગતસ્સ અરહત્તપ્પત્તિ.

તસ્સ પત્તિસ્સરિયસ્સ બહૂનં જનાનં અવસ્સયભાવો વિય ઇમસ્સાપિ અરહત્તપ્પત્તસ્સ બહૂનં અવસ્સયભાવો વેદિતબ્બો. એત્તાવતા હિ એસ અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં નામ હોતીતિ.

પઞ્ચકનયો નિટ્ઠિતો.

એત્તાવતા ચતુક્કપઞ્ચકનયદ્વયભેદો સુદ્ધિકનવકો નામ પકાસિતો હોતિ. અત્થતો પનેસ પઞ્ચકનયે ચતુક્કનયસ્સ પવિટ્ઠત્તા ઝાનપઞ્ચકો એવાતિ વેદિતબ્બો.

પટિપદાચતુક્કં

૧૭૬-૧૮૦. ઇદાનિ યસ્મા એતં ઝાનં નામ પટિપદાકમેન સિજ્ઝતિ, તસ્મા તસ્સ પટિપદાભેદં દસ્સેતું પુન કતમે ધમ્મા કુસલાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ દુક્ખા પટિપદા અસ્સાતિ દુક્ખપટિપદં. દન્ધા અભિઞ્ઞા અસ્સાતિ દન્ધાભિઞ્ઞં. ઇતિ દુક્ખપટિપદન્તિ વા દન્ધાભિઞ્ઞન્તિ વા પથવીકસિણન્તિ વા તીણિપિ ઝાનસ્સેવ નામાનિ. દુક્ખપટિપદં ખિપ્પાભિઞ્ઞન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

તત્થ પઠમસમન્નાહારતો પટ્ઠાય યાવ તસ્સ તસ્સ ઝાનસ્સ ઉપચારં ઉપ્પજ્જતિ તાવ પવત્તા ઝાનભાવના ‘પટિપદા’તિ વુચ્ચતિ. ઉપચારતો પન પટ્ઠાય યાવ અપ્પના તાવ પવત્તા પઞ્ઞા ‘અભિઞ્ઞા’તિ વુચ્ચતિ. સા પનેસા પટિપદા એકચ્ચસ્સ દુક્ખા હોતિ. નીવરણાદિપચ્ચનીકધમ્મસમુદાચારગહનતાય કિચ્છા અસુખસેવનાતિ અત્થો. એકચ્ચસ્સ તદભાવેન સુખા. અભિઞ્ઞાપિ એકચ્ચસ્સ દન્ધા હોતિ, મન્દા, અસીઘપ્પવત્તિ. એકચ્ચસ્સ ખિપ્પા અમન્દા સીઘપ્પવત્તિ. તસ્મા યો આદિતો કિલેસે વિક્ખમ્ભેન્તો દુક્ખેન સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન કિલમન્તો વિક્ખમ્ભેતિ, તસ્સ દુક્ખા પટિપદા નામ હોતિ. યો પન વિક્ખમ્ભિતકિલેસો અપ્પનાપરિવાસં વસન્તો ચિરેન અઙ્ગપાતુભાવં પાપુણાતિ, તસ્સ દન્ધાભિઞ્ઞા નામ હોતિ. યો ખિપ્પં અઙ્ગપાતુભાવં પાપુણાતિ તસ્સ ખિપ્પાભિઞ્ઞા નામ હોતિ. યો કિલેસે વિક્ખમ્ભેન્તો સુખેન અકિલમન્તો વિક્ખમ્ભેતિ, તસ્સ સુખા પટિપદા નામ હોતિ.

તત્થ યાનિ સપ્પાયાસપ્પાયાનિ ચ પલિબોધુપચ્છેદાદીનિ પુબ્બકિચ્ચાનિ ચ અપ્પનાકોસલ્લાનિ ચ વિસુદ્ધિમગ્ગે ચિત્તભાવનાનિદ્દેસે નિદ્દિટ્ઠાનિ, તેસુ યો અસપ્પાયસેવી હોતિ, તસ્સ દુક્ખા પટિપદા દન્ધા ચ અભિઞ્ઞા હોતિ. સપ્પાયસેવિનો સુખા પટિપદા ખિપ્પા ચ અભિઞ્ઞા. યો પન પુબ્બભાગે અસપ્પાયં સેવિત્વા અપરભાગે સપ્પાયસેવી હોતિ, પુબ્બભાગે વા સપ્પાયં સેવિત્વા અપરભાગે અસપ્પાયસેવી, તસ્સ વોમિસ્સકતા વેદિતબ્બા. તથા પલિબોધુપચ્છેદાદિકં પુબ્બકિચ્ચં અસમ્પાદેત્વા ભાવનં અનુયુત્તસ્સ દુક્ખા પટિપદા હોતિ, વિપરિયાયેન સુખા. અપ્પનાકોસલ્લાનિ પન અસમ્પાદેન્તસ્સ દન્ધા અભિઞ્ઞા હોતિ, સમ્પાદેન્તસ્સ ખિપ્પા.

અપિચ તણ્હાઅવિજ્જાવસેન સમથવિપસ્સનાકતાધિકારવસેન ચાપિ એતાસં પભેદો વેદિતબ્બો. તણ્હાભિભૂતસ્સ હિ દુક્ખા પટિપદા હોતિ, અનભિભૂતસ્સ સુખા. અવિજ્જાભિભૂતસ્સ ચ દન્ધા અભિઞ્ઞા હોતિ, અનભિભૂતસ્સ ખિપ્પા. યો ચ સમથે અકતાધિકારો તસ્સ દુક્ખા પટિપદા હોતિ, કતાધિકારસ્સ સુખા. યો પન વિપસ્સનાય અકતાધિકારો હોતિ, તસ્સ દન્ધા અભિઞ્ઞા હોતિ, કતાધિકારસ્સ ખિપ્પા.

કિલેસિન્દ્રિયવસેન ચાપિ એતાસં પભેદો વેદિતબ્બો. તિબ્બકિલેસસ્સ હિ મુદિન્દ્રિયસ્સ દુક્ખા પટિપદા હોતિ દન્ધા ચ અભિઞ્ઞા, તિક્ખિન્દ્રિયસ્સ પન ખિપ્પા અભિઞ્ઞા. મન્દકિલેસસ્સ ચ મુદિન્દ્રિયસ્સ સુખા પટિપદા હોતિ દન્ધા ચ અભિઞ્ઞા, તિક્ખિન્દ્રિયસ્સ પન ખિપ્પા અભિઞ્ઞાતિ.

ઇતિ ઇમાસુ પટિપદાઅભિઞ્ઞાસુ યો પુગ્ગલો દુક્ખાય પટિપદાય દન્ધાય અભિઞ્ઞાય ઝાનં પાપુણાતિ, તસ્સ તં ઝાનં દુક્ખપટિપદં દન્ધાભિઞ્ઞન્તિ વુચ્ચતિ. સેસેસુપિ એસેવ નયો.

તત્થ ‘તદનુધમ્મતા સતિ સન્તિટ્ઠતિ ઠિતિભાગિની પઞ્ઞા’તિ (વિભ. ૭૯૯) એવં વુત્તસતિયા વા તંતંઝાનનિકન્તિયા વા વિક્ખમ્ભને પટિપદા, તંતંઝાનુપચારપ્પત્તસ્સ અપ્પનાય પરિવાસે અભિઞ્ઞા ચ વેદિતબ્બા. આગમનવસેનાપિ ચ પટિપદા અભિઞ્ઞા હોન્તિયેવ. દુક્ખપટિપદઞ્હિ દન્ધાભિઞ્ઞં પઠમજ્ઝાનં પત્વા પવત્તં દુતિયમ્પિ તાદિસમેવ હોતિ. તતિયચતુત્થેસુપિ એસેવ નયો. યથા ચ ચતુક્કનયે એવં પઞ્ચકનયેપિ પટિપદાવસેન ચતુધા ભેદો વેદિતબ્બો. ઇતિ પટિપદાવસેનપિ ચત્તારો નવકા વુત્તા હોન્તિ. તેસુ પાઠતો છત્તિંસ ચિત્તાનિ, અત્થતો પન પઞ્ચકનયે ચતુક્કનયસ્સ પવિટ્ઠત્તા વીસતિમેવ ભવન્તીતિ.

પટિપદાચતુક્કં.

આરમ્મણચતુક્કં

૧૮૧. ઇદાનિ યસ્મા એતં ઝાનં નામ યથા પટિપદાભેદેન એવં આરમ્મણભેદેનાપિ ચતુબ્બિધં હોતિ. તસ્માસ્સ તં પભેદં દસ્સેતું પુન કતમે ધમ્મા કુસલાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ પરિત્તં પરિત્તારમ્મણન્તિઆદીસુ યં અપ્પગુણં હોતિ, ઉપરિજ્ઝાનસ્સ પચ્ચયો ભવિતું ન સક્કોતિ, ઇદં પરિત્તં નામ. યં પન અવડ્ઢિતે સુપ્પમત્તે વા સરાવમત્તે વા આરમ્મણે પવત્તં, તં પરિત્તં આરમ્મણં અસ્સાતિ પરિત્તારમ્મણં. યં પગુણં સુભાવિતં ઉપરિજ્ઝાનસ્સ પચ્ચયો ભવિતું સક્કોતિ, ઇદં અપ્પમાણં નામ. યં વિપુલે આરમ્મણે પવત્તં તં વુડ્ઢિપ્પમાણત્તા અપ્પમાણં આરમ્મણં અસ્સાતિ અપ્પમાણારમ્મણં. વુત્તલક્ખણવોમિસ્સકતાય પન વોમિસ્સકનયો વેદિતબ્બો. ઇતિ આરમ્મણવસેનપિ ચત્તારો નવકા વુત્તા હોન્તિ. ચિત્તગણનાપેત્થ પુરિમસદિસા એવાતિ.

આરમ્મણચતુક્કં.

આરમ્મણપટિપદામિસ્સકં

૧૮૬. ઇદાનિ આરમ્મણપટિપદામિસ્સકં સોળસક્ખત્તુકનયં દસ્સેતું પુન કતમે ધમ્મા કુસલાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ પઠમનયે વુત્તજ્ઝાનં દુક્ખપટિપદત્તા દન્ધાભિઞ્ઞત્તા પરિત્તત્તા પરિત્તારમ્મણત્તાતિ ચતૂહિ કારણેહિ હીનં, સોળસમનયે વુત્તજ્ઝાનં સુખપટિપદત્તા ખિપ્પાભિઞ્ઞત્તા અપ્પમાણત્તા અપ્પમાણારમ્મણત્તાતિ ચતૂહિ કારણેહિ પણીતં. સેસેસુ ચુદ્દસસુ એકેન દ્વીહિ તીહિ ચ કારણેહિ હીનપ્પણીતતા વેદિતબ્બા.

કસ્મા પનાયં નયો દેસિતોતિ? ઝાનુપ્પત્તિકારણત્તા. સમ્માસમ્બુદ્ધેન હિ પથવીકસિણે સુદ્ધિકજ્ઝાનં ચતુક્કનયવસેન પઞ્ચકનયવસેન ચ દસ્સિતં; તથા સુદ્ધિકપટિપદા, તથા સુદ્ધિકારમ્મણં. તત્થ યા દેવતા પથવીકસિણે સુદ્ધિકજ્ઝાનં ચતુક્કનયવસેન દેસિયમાનં બુજ્ઝિતું સક્કોન્તિ, તાસં સપ્પાયવસેન સુદ્ધિકજ્ઝાને ચતુક્કનયો દેસિતો. યા પઞ્ચકનયવસેન દેસિયમાનં બુજ્ઝિતું સક્કોન્તિ, તાસં સપ્પાયવસેન પઞ્ચકનયો. યા સુદ્ધિકપટિપદાય, સુદ્ધિકારમ્મણે ચતુક્કનયવસેન દેસિયમાનં બુજ્ઝિતું સક્કોન્તિ, તાસં સપ્પાયવસેન સુદ્ધિકપટિપદાય સુદ્ધિકારમ્મણે ચતુક્કનયો દેસિતો. યા પઞ્ચકનયવસેન દેસિયમાનં બુજ્ઝિતું સક્કોન્તિ તાસં સપ્પાયવસેન પઞ્ચકનયો. ઇતિ હેટ્ઠા પુગ્ગલજ્ઝાસયવસેન દેસના કતા.

દેસનાવિલાસપ્પત્તો ચેસ પભિન્નપટિસમ્ભિદો દસબલચતુવેસારજ્જવિસદઞાણો ધમ્માનં યાથાવસરસલક્ખણસ્સ સુપ્પટિવિદ્ધત્તા ધમ્મપઞ્ઞત્તિકુસલતાય યો યો નયો લબ્ભતિ તસ્સ તસ્સ વસેન દેસનં નિયમેતું સક્કોતિ, તસ્મા ઇમાય દેસનાવિલાસપ્પત્તિયાપિ તેન એસા પથવીકસિણે સુદ્ધિકચતુક્કનયાદિવસેન દેસના કતા.

યસ્મા પન યે કેચિ ઝાનં ઉપ્પાદેન્તિ નામ ન તે આરમ્મણપટિપદાહિ વિના ઉપ્પાદેતું સક્કોન્તિ, તસ્મા નિયમતો ઝાનુપ્પત્તિકારણત્તા અયં સોળસક્ખત્તુકનયો કથિતો.

એત્તાવતા સુદ્ધિકનવકો, ચત્તારો પટિપદાનવકા, ચત્તારો આરમ્મણનવકા, ઇમે ચ સોળસ નવકાતિ પઞ્ચવીસતિ નવકા કથિતા હોન્તિ. તત્થ એકેકસ્મિં નવકે ચતુક્કપઞ્ચકવસેન દ્વે દ્વે નયાતિ પઞ્ઞાસ નયા. તત્થ ‘‘પઞ્ચવીસતિયા ચતુક્કનયેસુ સતં, પઞ્ચકનયેસુ પઞ્ચવીસસત’’ન્તિ પાઠતો પઞ્ચવીસાધિકાનિ દ્વે ઝાનચિત્તસતાનિ હોન્તિ. પઞ્ચકનયે પન ચતુક્કનયસ્સ પવિટ્ઠત્તા અત્થતો પઞ્ચવીસાધિકમેવ ચિત્તસતં હોતિ. યાનિ ચેતાનિ પાઠે પઞ્ચવીસાધિકાનિ દ્વે ચિત્તસતાનિ તેસુ એકેકસ્સ નિદ્દેસે ધમ્મવવત્થાનાદયો તયો તયો મહાવારા હોન્તિ. તે પન તત્થ તત્થ નયમત્તમેવ દસ્સેત્વા સંખિત્તાતિ.

પથવીકસિણં.

૨૦૩. ઇદાનિ યસ્મા આપોકસિણાદીસુપિ એતાનિ ઝાનાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, તસ્મા તેસં દસ્સનત્થં પુન કતમે ધમ્મા કુસલાતિઆદિ આરદ્ધં. તેસુ સબ્બો પાળિનયો ચ અત્થવિભાવના ચ ચિત્તગણના ચ વારસઙ્ખેપો ચ પથવીકસિણે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. ભાવનાનયો પન કસિણપરિકમ્મં આદિં કત્વા સબ્બો વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ ૧.૯૧ આદયો) પકાસિતોયેવ. મહાસકુલુદાયિસુત્તે પન દસકસિણાનિ (મ. નિ. ૨.૨૫૦) વુત્તાનિ. તેસુ વિઞ્ઞાણકસિણં આકાસે પવત્તિતમહગ્ગતવિઞ્ઞાણમ્પિ તત્થ પરિકમ્મં કત્વા નિબ્બત્તા વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસમાપત્તિપિ હોતીતિ સબ્બપ્પકારેન આરુપ્પદેસનમેવ ભજતિ, તસ્મા ઇમસ્મિં ઠાને ન કથિતં.

આકાસકસિણન્તિ પન કસિણુગ્ઘાટિમમાકાસમ્પિ, તં આરમ્મણં કત્વા પવત્તક્ખન્ધાપિ, ભિત્તિચ્છિદ્દાદીસુ અઞ્ઞતરસ્મિં ગહેતબ્બનિમિત્તપરિચ્છેદાકાસમ્પિ, તં આરમ્મણં કત્વા ઉપ્પન્નં ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનમ્પિ વુચ્ચતિ. તત્થ પુરિમનયો આરુપ્પદેસનં ભજતિ, પચ્છિમનયો રૂપાવચરદેસનં. ઇતિ મિસ્સકત્તા ઇમં રૂપાવચરદેસનં ન આરુળ્હં. પરિચ્છેદાકાસે નિબ્બત્તજ્ઝાનં પન રૂપૂપપત્તિયા મગ્ગો હોતિ તસ્મા તં ગહેતબ્બં. તસ્મિં પન ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનમેવ ઉપ્પજ્જતિ, અરૂપજ્ઝાનં નુપ્પજ્જતિ. કસ્મા? કસિણુગ્ઘાટનસ્સ અલાભતો. તઞ્હિ પુનપ્પુનં ઉગ્ઘાટિયમાનમ્પિ આકાસમેવ હોતીતિ ન તત્થ કસિણુગ્ઘાટનં લબ્ભતિ, તસ્મા તત્થુપ્પન્નં ઝાનં દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાય સંવત્તતિ, અભિઞ્ઞાપાદકં હોતિ, વિપસ્સનાપાદકં હોતિ, નિરોધપાદકં ન હોતિ. અનુપુબ્બનિરોધો પનેત્થ યાવ પઞ્ચમજ્ઝાના લબ્ભતિ વટ્ટપાદકં હોતિયેવ. યથા ચેતં એવં પુરિમકસિણેસુ ઉપ્પન્નં ઝાનમ્પિ. નિરોધપાદકભાવો પનેત્થ વિસેસો. સેસમેત્થ આકાસકસિણે યં વત્તબ્બં સિયા તં સબ્બં વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૯૮-૯૯) વુત્તમેવ.

‘એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતી’તિઆદિનયં (દી. નિ. ૧.૨૩૯; પટિ. મ. ૧.૧૦૨) પન વિકુબ્બનં ઇચ્છન્તેન પુરિમેસુ અટ્ઠસુ કસિણેસુ અટ્ઠ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા કસિણાનુલોમતો કસિણપટિલોમતો, કસિણાનુલોમપટિલોમતો; ઝાનાનુલોમતો, ઝાનપટિલોમતો, ઝાનાનુલોમપટિલોમતો; ઝાનુક્કન્તિકતો, કસિણુક્કન્તિકતો, ઝાનકસિણુક્કન્તિકતો; અઙ્ગસઙ્કન્તિકતો, આરમ્મણસઙ્કન્તિકતો, અઙ્ગારમ્મણસઙ્કન્તિકતો; અઙ્ગવવત્થાનતો, આરમ્મણવવત્થાનતોતિ ઇમેહિ ચુદ્દસહાકારેહિ ચિત્તં પરિદમેતબ્બં. તેસં વિત્થારકથા વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૩૬૫-૩૬૬) વુત્તાયેવ.

એવં પન ચુદ્દસહાકારેહિ ચિત્તં અપરિદમેત્વા, પુબ્બે અભાવિતભાવનો આદિકમ્મિકો યોગાવચરો ઇદ્ધિવિકુબ્બનં સમ્પાદેસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. આદિકમ્મિકસ્સ હિ કસિણપરિકમ્મમ્પિ ભારો; સતેસુ સહસ્સેસુ વા એકોવ સક્કોતિ. કતકસિણપરિકમ્મસ્સ નિમિત્તુપ્પાદનં ભારો; સતેસુ સહસ્સેસુ વા એકોવ સક્કોતિ. ઉપ્પન્ને નિમિત્તે તં વડ્ઢેત્વા અપ્પનાધિગમો ભારો, સતેસુ સહસ્સેસુ વા એકોવ સક્કોતિ. અધિગતપ્પનસ્સ ચુદ્દસહાકારેહિ ચિત્તપરિદમનં ભારો; સતેસુ સહસ્સેસુ વા એકોવ સક્કોતિ. ચુદ્દસહાકારેહિ પરિદમિતચિત્તસ્સાપિ ઇદ્ધિવિકુબ્બનં નામ ભારો, સતેસુ સહસ્સેસુ વા એકોવ સક્કોતિ. વિકુબ્બનપ્પત્તસ્સાપિ ખિપ્પનિસન્તિભાવો નામ ભારો; સતેસુ સહસ્સેસુ વા એકોવ ખિપ્પનિસન્તિ હોતિ. થેરમ્બત્થલે મહારોહનગુત્તત્થેરસ્સ ગિલાનુપટ્ઠાનં આગતેસુ તિંસમત્તેસુ ઇદ્ધિમન્તસહસ્સેસુ ઉપસમ્પદાય અટ્ઠવસ્સિકો રક્ખિતત્થેરો વિય. સબ્બં વત્થુ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૩૬૭) વિત્થારિતમેવાતિ.

કસિણકથા.

અભિભાયતનકથા

૨૦૪. એવં અટ્ઠસુ કસિણેસુ રૂપાવચરકુસલં નિદ્દિસિત્વા, ઇદાનિ યસ્મા સમાનેપિ આરમ્મણે ભાવનાય અસમાનં ઇમેસુ અટ્ઠસુ કસિણેસુ અઞ્ઞમ્પિ અભિભાયતનસઙ્ખાતં રૂપાવચરકુસલં પવત્તતિ, તસ્મા તં દસ્સેતું પુન કતમે ધમ્મા કુસલાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞીતિ અલાભિતાય વા અનત્થિકતાય વા અજ્ઝત્તરૂપે પરિકમ્મસઞ્ઞાવિરહિતો. બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતીતિ બહિદ્ધા અટ્ઠસુ કસિણેસુ કતપરિકમ્મતાય પરિકમ્મવસેન ચેવ અપ્પનાવસેન ચ તાનિ બહિદ્ધા અટ્ઠસુ કસિણેસુ રૂપાનિ પસ્સતિ. પરિત્તાનીતિ અવડ્ઢિતાનિ. તાનિ અભિભુય્યાતિ યથા નામ સમ્પન્નગહણિકો કટચ્છુમત્તં ભત્તં લભિત્વા ‘કિં એત્થ ભુઞ્જિતબ્બં અત્થી’તિ સઙ્કડ્ઢિત્વા એકકબળમેવ કરોતિ, એવમેવ ઞાણુત્તરિકો પુગ્ગલો વિસદઞાણો ‘કિમેત્થ પરિત્તકે આરમ્મણે સમાપજ્જિતબ્બં અત્થિ, નાયં મમ ભારો’તિ તાનિ રૂપાનિ અભિભવિત્વા સમાપજ્જતિ. સહ નિમિત્તુપ્પાદેનેવેત્થ અપ્પનં નિબ્બત્તેતીતિ અત્થો. જાનામિ પસ્સામીતિ ઇમિના પનસ્સ પુબ્બભાગો કથિતો. આગમટ્ઠકથાસુ પન વુત્તં – ઇમિનાસ્સ પન આભોગો કથિતો. સો ચ ખો સમાપત્તિતો વુટ્ઠિતસ્સ, ન અન્તોસમાપત્તિયન્તિ (અ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૮.૬૫).

અપ્પમાણાનીતિ વડ્ઢિતપ્પમાણાનિ. અભિભુય્યાતિ એત્થ પન યથા મહગ્ઘસો પુરિસો એકં ભત્તવડ્ઢિતકં લભિત્વા ‘અઞ્ઞાપિ હોતુ ‘કિમેસા મય્હં કરિસ્સતી’તિ તં ન મહન્તતો પસ્સતિ, એવમેવ ઞાણુત્તરો પુગ્ગલો વિસદઞ્ઞાણો ‘કિમેત્થ સમાપજ્જિતબ્બં, ન ઇદં અપ્પમાણં, ન મય્હં ચિત્તેકગ્ગતાકરણે ભારો અત્થી’તિ તાનિ અભિભવિત્વા સમાપજ્જતિ. સહ નિમિત્તુપ્પાદેનેવેત્થ અપ્પનં નિબ્બત્તેતીતિ અત્થો.

પરિત્તં પરિત્તારમ્મણં અપ્પમાણં પરિત્તારમ્મણન્તિ ઇધ પરિત્તાનીતિ આગતત્તા અપ્પમાણારમ્મણતા ન ગહિતા, પરતો અપ્પમાણાનીતિ આગતત્તા પરિત્તારમ્મણતા. અટ્ઠકથાયં પન વુત્તં – ‘ઇમસ્મિં ઠાને ચત્તારિ ચત્તારિ આરમ્મણાનિ અગ્ગહેત્વા દ્વે દ્વેવ ગહિતાનિ. કિં કારણા? ચતૂસુ હિ ગહિતેસુ દેસના સોળસક્ખત્તુકા હોતિ, સત્થારા ચ હેટ્ઠા સોળસક્ખત્તુકા દેસના કિલઞ્જમ્હિ તિલે પત્થરન્તેન વિય વિત્થારતો કથિતા. તસ્સ ઇમસ્મિં ઠાને અટ્ઠક્ખત્તુકં દેસનં કાતું અજ્ઝાસયો. તસ્મા દ્વે દ્વેયેવ ગહિતાનીતિ વેદિતબ્બાનીતિ.

સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનીતિ પરિસુદ્ધાપરિસુદ્ધવણ્ણાનિ. પરિસુદ્ધાનિ હિ નીલાદીનિ સુવણ્ણાનિ, અપરિસુદ્ધાનિ ચ દુબ્બણ્ણાનીતિ ઇધ અધિપ્પેતાનિ. આગમટ્ઠકથાસુ પન ‘સુવણ્ણાનિ વા હોન્તુ દુબ્બણ્ણાનિ વા, પરિત્તઅપ્પમાણવસેનેવ ઇમાનિ અભિભાયતનાનિ દેસિતાની’તિ (અ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૮.૬૫) વુત્તં. ઇમેસુ પન ચતૂસુ પરિત્તં વિતક્કચરિતવસેન આગતં, અપ્પમાણં મોહચરિતવસેન, સુવણ્ણં દોસચરિતવસેન, દુબ્બણ્ણં રાગચરિતવસેન. એતેસઞ્હિ એતાનિ સપ્પાયાનિ. સા ચ તેસં સપ્પાયતા વિત્થારતો વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૪૩) ચરિયનિદ્દેસે વુત્તા.

કસ્મા પન, યથા સુત્તન્તે ‘‘અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ પરિત્તાની’’તિઆદિ (દી. નિ. ૨.૧૭૩; મ. નિ. ૨.૨૪૯; અ. નિ. ૮.૬૫) વુત્તં, એવં અવત્વા ઇધ ચતૂસુપિ અભિભાયતનેસુ અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞિતાવ વુત્તાતિ? અજ્ઝત્તરૂપાનં અનભિભવનીયતો. તત્થ વા હિ ઇધ વા બહિદ્ધારૂપાનેવ અભિભવિતબ્બાનિ, તસ્મા તાનિ નિયમતો વત્તબ્બાનીતિ તત્રપિ ઇધપિ વુત્તાનિ. અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞીતિ ઇદં પન સત્થુ દેસનાવિલાસમત્તમેવ. અયં તાવ ચતૂસુ અભિભાયતનેસુ અપુબ્બપદવણ્ણના. સુદ્ધિકનયપટિપદાભેદો પનેત્થ પથવીકસિણે વુત્તનયેનેવ એકેકસ્મિં અભિભાયતને વેદિતબ્બો. કેવલઞ્ચેત્થ આરમ્મણચતુક્કં આરમ્મણદુકં હોતિ, સોળસક્ખત્તુકઞ્ચ અટ્ઠક્ખત્તુકં. સેસં તાદિસમેવ. એવમેત્થ એકેકસ્મિં અભિભાયતને એકો સુદ્ધિકનવકો, ચત્તારો પટિપદાનવકા, દ્વે આરમ્મણનવકા, આરમ્મણપટિપદામિસ્સકે અટ્ઠ નવકાતિ પન્નરસ નવકાતિ ચતૂસુપિ અભિભાયતનેસુ સમસટ્ઠિ નવકા વેદિતબ્બા.

૨૪૬. પઞ્ચમઅભિભાયતનાદીસુ નીલાનીતિ સબ્બસઙ્ગાહિકવસેન વુત્તં. નીલવણ્ણાનીતિ વણ્ણવસેન, નીલનિદસ્સનાનીતિ નિદસ્સનવસેન, અપઞ્ઞાયમાનવિવરાનિ, અસમ્ભિન્નવણ્ણાનિ, એકનીલાનેવ હુત્વા દિસ્સન્તીતિ વુત્તં હોતિ. નીલનિભાસાનીતિ ઇદં પન ઓભાસનવસેન વુત્તં; નીલોભાસાનિ નીલપ્પભાયુત્તાનીતિ અત્થો. એતેન નેસં સુવિસુદ્ધતં દસ્સેતિ. સુવિસુદ્ધવણ્ણવસેન હિ ઇમાનિ ચત્તારિ અભિભાયતનાનિ વુત્તાનિ. પીતાનીતિઆદીસુપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. નીલકસિણં ઉગ્ગણ્હન્તો નીલસ્મિં નિમિત્તં ગણ્હાતિ. પુપ્ફસ્મિં વા વત્થસ્મિં વા વણ્ણધાતુયા વાતિઆદિકં પનેત્થ કસિણકરણઞ્ચ પરિકમ્મઞ્ચ અપ્પનાવિધાનઞ્ચ સબ્બં વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૯૩ આદયો) વિત્થારતો વુત્તમેવ. યથા ચ પથવીકસિણે એવમેત્થ એકેકસ્મિં અભિભાયતને પઞ્ચવીસતિ પઞ્ચવીસતિ નવકા વેદિતબ્બા.

અભિભાયતનકથા.

વિમોક્ખકથા

૨૪૮. ઇદાનિ યસ્મા ઇદં રૂપાવચરકુસલં નામ ન કેવલં આરમ્મણસઙ્ખાતાનં આયતનાનં અભિભવનતો અભિભાયતનવસેનેવ ઉપ્પજ્જતિ, અથ ખો વિમોક્ખવસેનપિ ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા તમ્પિ નયં દસ્સેતું પુન કતમે ધમ્મા કુસલાતિઆદિ આરદ્ધં.

કેનટ્ઠેન પન વિમોક્ખો વેદિતબ્બોતિ? અધિમુચ્ચનટ્ઠેન. કો અયં અધિમુચ્ચનટ્ઠો નામ? પચ્ચનીકધમ્મેહિ ચ સુટ્ઠુ વિમુચ્ચનટ્ઠો, આરમ્મણે ચ અભિરતિવસેન સુટ્ઠુ વિમુચ્ચનટ્ઠો. પિતુઅઙ્કે વિસ્સટ્ઠઅઙ્ગપચ્ચઙ્ગસ્સ દારકસ્સ સયનં વિય અનિગ્ગહિતભાવેન નિરાસઙ્કતાય આરમ્મણે પવત્તીતિ વુત્તં હોતિ. એવંલક્ખણઞ્હિ વિમોક્ખભાવપ્પત્તં રૂપાવચરકુસલં દસ્સેતું અયં નયો આરદ્ધો.

તત્થ રૂપીતિ અજ્ઝત્તં કેસાદીસુ ઉપ્પાદિતં રૂપજ્ઝાનં રૂપં, તદસ્સત્થીતિ રૂપી. અજ્ઝત્તઞ્હિ નીલપરિકમ્મં કરોન્તો કેસે વા પિત્તે વા અક્ખિતારકાય વા કરોતિ. પીતપરિકમ્મં કરોન્તો મેદે વા છવિયા વા અક્ખીનં પીતટ્ઠાને વા કરોતિ. લોહિતપરિકમ્મં કરોન્તો મંસે વા લોહિતે વા જિવ્હાય વા હત્થતલપાદતલેસુ વા અક્ખીનં રત્તટ્ઠાને વા કરોતિ. ઓદાતપરિકમ્મં કરોન્તો અટ્ઠિમ્હિ વા દન્તે વા નખે વા અક્ખીનં સેતટ્ઠાને વા કરોતિ. એવં પરિકમ્મં કત્વા ઉપ્પન્નજ્ઝાનસમઙ્ગિનં સન્ધાયેતં વુત્તં. રૂપાનિ પસ્સતીતિ બહિદ્ધાપિ નીલકસિણાદિરૂપાનિ ઝાનચક્ખુના પસ્સતિ. ઇમિના અજ્ઝત્તબહિદ્ધાવત્થુકેસુ કસિણેસુ ઝાનપટિલાભો દસ્સિતો.

અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞીતિ અજ્ઝત્તં ન રૂપસઞ્ઞી. અત્તનો કેસાદીસુ અનુપ્પાદિતરૂપાવચરજ્ઝાનોતિ અત્થો. ઇમિના બહિદ્ધા પરિકમ્મં કત્વા બહિદ્ધાવ પટિલદ્ધજ્ઝાનતા દસ્સિતા.

સુભન્તિ ઇમિના સુવિસુદ્ધેસુ નીલાદીસુ વણ્ણકસિણેસુ ઝાનાનિ દસ્સિતાનિ. તત્થ કિઞ્ચાપિ અન્તોઅપ્પનાય ‘સુભ’ન્તિ આભોગો નત્થિ, યો પન સુવિસુદ્ધં સુભકસિણં આરમ્મણં કત્વા વિહરતિ, સો યસ્મા ‘સુભ’ન્તિ…પે… પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, તથા દુતિયાદીનિ, તસ્મા એવં દેસના કતા. પટિસમ્ભિદામગ્ગે પન ‘‘કથં સુભન્ત્વેવ અધિમુત્તો હોતીતિ વિમોક્ખો? ઇધ ભિક્ખુ મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં…પે… વિહરતિ, મેત્તાય ભાવિતત્તા સત્તા અપ્પટિકૂલા હોન્તિ; કરુણા… મુદિતા… ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં…પે… વિહરતિ, ઉપેક્ખાય ભાવિતત્તા સત્તા અપ્પટિકૂલા હોન્તિ, એવં સુભન્ત્વેવ અધિમુત્તો હોતી’’તિ વિમોક્ખોતિ (પટિ. મ. ૧.૨૧૨) વુત્તં. ઇધ પન ઉપરિ પાળિયંયેવ બ્રહ્મવિહારાનં આગતત્તા તં નયં પટિક્ખિપિત્વા સુનીલકસુપીતકસુલોહિતકસુઓદાતકપરિસુદ્ધનીલકપરિસુદ્ધપીતકપરિસુદ્ધલોહિતકપરિસુદ્ધઓદાતકવસેનેવ સુભવિમોક્ખો અનુઞ્ઞાતો. ઇતિ કસિણન્તિ વા અભિભાયતનન્તિ વા વિમોક્ખોતિ વા રૂપાવચરજ્ઝાનમેવ. તઞ્હિ આરમ્મણસ્સ સકલટ્ઠેન કસિણં નામ, આરમ્મણં અભિભવનટ્ઠેન અભિભાયતનં નામ, આરમ્મણે અધિમુચ્ચનટ્ઠેન પચ્ચનીકધમ્મેહિ ચ વિમુચ્ચનટ્ઠેન વિમોક્ખો નામાતિ વુત્તં. તત્થ કસિણદેસના અભિધમ્મવસેન, ઇતરા પન સુત્તન્તદેસનાવસેન વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. અયમેત્થ અપુબ્બપદવણ્ણના. એકેકસ્મિં પન વિમોક્ખે પથવીકસિણે વિય પઞ્ચવીસતિ પઞ્ચવીસતીતિ કત્વા પઞ્ચસત્તતિ નવકા વેદિતબ્બા.

વિમોક્ખકથા.

બ્રહ્મવિહારકથા

૨૫૧. ઇદાનિ મેત્તાદિબ્રહ્મવિહારવસેન પવત્તમાનં રૂપાવચરકુસલં દસ્સેતું પુન કતમે ધમ્મા કુસલાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ મેત્તાસહગતન્તિ મેત્તાય સમન્નાગતં. પરતો કરુણાસહગતાદીસુપિ એસેવ નયો. યેન પનેસ વિધાનેન પટિપન્નો મેત્તાદિસહગતાનિ ઝાનાનિ ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, તં મેત્તાદીનં ભાવનાવિધાનં સબ્બં વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૪૦) વિત્થારિતમેવ. અવસેસાય પાળિયા અત્થો પથવીકસિણે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

કેવલઞ્હિ પથવીકસિણે પઞ્ચવીસતિ નવકા, ઇધ પુરિમાસુ તીસુ તિકચતુક્કજ્ઝાનિકવસેન પઞ્ચવીસતિ સત્તકા, ઉપેક્ખાય ચતુત્થજ્ઝાનવસેન પઞ્ચવીસતિ એકકા, કરુણામુદિતાસુ ચ છન્દાદીહિ ચતૂહિ સદ્ધિં કરુણામુદિતાતિ ઇમેપિ યેવાપનકા લબ્ભન્તિ. દુક્ખપટિપદાદિભાવો ચેત્થ મેત્તાય તાવ બ્યાપાદવિક્ખમ્ભનવસેન, કરુણાય વિહિંસાવિક્ખમ્ભનવસેન, મુદિતાય અરતિવિક્ખમ્ભનવસેન, ઉપેક્ખાય રાગપટિઘવિક્ખમ્ભનવસેન વેદિતબ્બો. પરિત્તારમ્મણતા પન નબહુસત્તારમ્મણવસેન; અપ્પમાણારમ્મણતા બહુસત્તારમ્મણવસેન હોતીતિ અયં વિસેસો. સેસં તાદિસમેવ.

એવં તાવ પાળિવસેનેવ –

બ્રહ્મુત્તમેન કથિતે, બ્રહ્મવિહારે ઇમે ઇતિ વિદિત્વા;

ભિય્યો એતેસુ અયં, પકિણ્ણકકથાપિ વિઞ્ઞેય્યા.

એતાસુ હિ મેત્તાકરુણામુદિતાઉપેક્ખાસુ અત્થતો તાવ મેજ્જતીતિ મેત્તા, સિનિય્હતીતિ અત્થો. મિત્તે વા ભવા, મિત્તસ્સ વા એસા પવત્તતીપિ મેત્તા. પરદુક્ખે સતિ સાધૂનં હદયકમ્પનં કરોતીતિ કરુણા. કિણાતિ વા પરદુક્ખં હિંસતિ વિનાસેતીતિ કરુણા. કિરીયતિ વા દુક્ખિતેસુ ફરણવસેન પસારિયતીતિ કરુણા. મોદન્તિ તાય તંસમઙ્ગિનો, સયં વા મોદતિ, મોદનમત્તમેવ વા તન્તિ મુદિતા. ‘અવેરા હોન્તૂ’તિઆદિબ્યાપારપ્પહાનેન મજ્ઝત્તભાવૂપગમનેન ચ ઉપેક્ખતીતિ ઉપેક્ખા.

લક્ખણાદિતો પનેત્થ હિતાકારપ્પવત્તિલક્ખણા ‘મેત્તા’, હિતૂપસંહારરસા, આઘાતવિનયપચ્ચુપટ્ઠાના, સત્તાનં મનાપભાવદસ્સનપદટ્ઠાના. બ્યાપાદૂપસમો એતિસ્સા સમ્પત્તિ, સિનેહસમ્ભવો વિપત્તિ. દુક્ખાપનયનાકારપ્પવત્તિલક્ખણા ‘કરુણા’, પરદુક્ખાસહનરસા, અવિહિંસાપચ્ચુપટ્ઠાના, દુક્ખાભિભૂતાનં અનાથભાવદસ્સનપદટ્ઠાના. વિહિંસૂપસમો તસ્સા સમ્પત્તિ, સોકસમ્ભવો વિપત્તિ. સત્તેસુ પમોદનલક્ખણા ‘મુદિતા’, અનિસ્સાયનરસા, અરતિવિઘાતપચ્ચુપટ્ઠાના, સત્તાનં સમ્પત્તિદસ્સનપદટ્ઠાના. અરતિવૂપસમો તસ્સા સમ્પત્તિ, પહાસસમ્ભવો વિપત્તિ. સત્તેસુ મજ્ઝત્તાકારપ્પવત્તિલક્ખણા ‘ઉપેક્ખા’, સત્તેસુ સમભાવદસ્સનરસા, પટિઘાનુનયવૂપસમપચ્ચુપટ્ઠાના, ‘‘કમ્મસ્સકા સત્તા, તે કસ્સ રુચિયા સુખિતા વા ભવિસ્સન્તિ, દુક્ખતો વા મુચ્ચિસ્સન્તિ, પત્તસમ્પત્તિતો વા ન પરિહાયિસ્સન્તી’’તિ? એવં પવત્તકમ્મસ્સકતાદસ્સનપદટ્ઠાના. પટિઘાનુનયવૂપસમો તસ્સા સમ્પત્તિ, ગેહસ્સિતાય અઞ્ઞાણુપેક્ખાય સમ્ભવો વિપત્તિ.

ચતુન્નમ્પિ પનેતેસં બ્રહ્મવિહારાનં વિપસ્સનાસુખઞ્ચેવ ભવસમ્પત્તિ ચ સાધારણપ્પયોજનં, બ્યાપાદાદિપટિઘાતો આવેણિકં. બ્યાપાદપટિઘાતપ્પયોજના હેત્થ મેત્તા, વિહિંસાઅરતિરાગપટિઘાતપ્પયોજના ઇતરા. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘નિસ્સરણઞ્હેતં, આવુસો, બ્યાપાદસ્સ યદિદં મેત્તાચેતોવિમુત્તિ, નિસ્સરણઞ્હેતં, આવુસો, વિહેસાય યદિદં કરુણાચેતોવિમુત્તિ; નિસ્સરણઞ્હેતં, આવુસો, અરતિયા યદિદં મુદિતાચેતોવિમુત્તિ, નિસ્સરણઞ્હેતં, આવુસો, રાગસ્સ યદિદં ઉપેક્ખાચેતોવિમુત્તી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૨૬; અ. નિ. ૬.૧૩).

એકમેકસ્સ ચેત્થ આસન્નદૂરવસેન દ્વે દ્વે પચ્ચત્થિકા. મેત્તાબ્રહ્મવિહારસ્સ હિ, સમીપચારો વિય પુરિસસ્સ સપત્તો, ગુણદસ્સનસભાગતાય રાગો આસન્નપચ્ચત્થિકો. સો લહું ઓતારં લભતિ. તસ્મા તતો સુટ્ઠુ મેત્તા રક્ખિતબ્બા. પબ્બતાદિગહનનિસ્સિતો વિય પુરિસસ્સ સપત્તો સભાવવિસભાગતાય બ્યાપાદો દૂરપચ્ચત્થિકો. તસ્મા તતો નિબ્ભયેન મેત્તાયિતબ્બં. મેત્તાયિસ્સતિ ચ નામ કોપઞ્ચ કરિસ્સતીતિ અટ્ઠાનમેતં.

કરુણાબ્રહ્મવિહારસ્સ ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાનં રૂપાનં ઇટ્ઠાનં કન્તાનં મનાપાનં મનોરમાનં લોકામિસપટિસંયુત્તાનં અપ્પટિલાભં વા અપ્પટિલાભતો સમનુપસ્સતો પુબ્બે વા પટિલદ્ધપુબ્બં અતીતં નિરુદ્ધં વિપરિણતં સમનુસ્સરતો ઉપ્પજ્જતિ દોમનસ્સં. યં એવરૂપં દોમનસ્સં ઇદં વુચ્ચતિ ગેહસ્સિતં દોમનસ્સ’’ન્તિઆદિના નયેન આગતં ગેહસ્સિતં દોમનસ્સં વિપત્તિદસ્સનસભાગતાય આસન્નપચ્ચત્થિકં. સભાવવિસભાગતાય વિહેસા દૂરપચ્ચત્થિકા. તસ્મા તતો નિબ્ભયેન કરુણાયિતબ્બં. કરુણઞ્ચ નામ કરિસ્સતિ પાણિઆદીહિ ચ વિહેસિસ્સતીતિ અટ્ઠાનમેતં.

મુદિતાબ્રહ્મવિહારસ્સ ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાનં રૂપાનં ઇટ્ઠાનં કન્તાનં મનાપાનં મનોરમાનં લોકામિસપટિસંયુત્તાનં પટિલાભં વા પટિલાભતો સમનુપસ્સતો પુબ્બે વા પટિલદ્ધપુબ્બં અતીતં નિરુદ્ધં વિપરિણતં સમનુસ્સરતો ઉપ્પજ્જતિ સોમનસ્સં. યં એવરૂપં સોમનસ્સં ઇદં વુચ્ચતિ ગેહસ્સિતં સોમનસ્સ’’ન્તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૩૦૬) નયેન આગતં ગેહસ્સિતં સોમનસ્સં સમ્પત્તિદસ્સનસભાગતાય આસન્નપચ્ચત્થિકં. સભાવવિસભાગતાય અરતિ દૂરપચ્ચત્થિકા. તસ્મા તતો નિબ્ભયેન મુદિતા ભાવેતબ્બા. પમુદિતો ચ નામ ભવિસ્સતિ પન્તસેનાસનેસુ ચ અધિકુસલધમ્મેસુ ચ ઉક્કણ્ઠિસ્સતીતિ અટ્ઠાનમેતં.

ઉપેક્ખાબ્રહ્મવિહારસ્સ પન ‘‘ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ઉપ્પજ્જતિ ઉપેક્ખા બાલસ્સ મૂળ્હસ્સ પુથુજ્જનસ્સ અનોધિજિનસ્સ અવિપાકજિનસ્સ અનાદીનવદસ્સાવિનો અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ. યા એવરૂપા ઉપેક્ખા રૂપં સા નાતિવત્તતિ. તસ્મા સા ઉપેક્ખા ગેહસ્સિતાતિ વુચ્ચતી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૩૦૮) નયેન આગતા ગેહસ્સિતા અઞ્ઞાણુપેક્ખા દોસગુણાનં અવિચારણવસેન સભાગત્તા આસન્નપચ્ચત્થિકા. સભાવવિસભાગતાય રાગપટિઘા દૂરપચ્ચત્થિકા. તસ્મા તતો નિબ્ભયેન ઉપેક્ખિતબ્બં. ઉપેક્ખિસ્સતિ ચ નામ રજ્જિસ્સતિ ચ પટિહઞ્ઞિસ્સતિ ચાતિ અટ્ઠાનમેતં.

સબ્બેસમ્પિ ચ એતેસં કત્તુકામતાછન્દો આદિ, નીવરણાદિવિક્ખમ્ભનં મજ્ઝં, અપ્પના પરિયોસાનં, પઞ્ઞત્તિધમ્મવસેન એકો વા સત્તો અનેકા વા સત્તા આરમ્મણં, ઉપચારે વા અપ્પનાય વા પત્તાય આરમ્મણવડ્ઢનં.

તત્રાયં વડ્ઢનક્કમો – યથા હિ કુસલો કસ્સકો કસિતબ્બટ્ઠાનં પરિચ્છિન્દિત્વા કસતિ, એવં પઠમમેવ એકં આવાસં પરિચ્છિન્દિત્વા તત્થ સત્તેસુ ‘ઇમસ્મિં આવાસે સત્તા અવેરા હોન્તૂ’તિઆદિના નયેન મેત્તા ભાવેતબ્બા. તત્થ ચિત્તં મુદું કમ્મનિયં કત્વા દ્વે આવાસા પરિચ્છિન્દિતબ્બા. તતો અનુક્કમેન તયો ચત્તારો પઞ્ચ છ સત્ત અટ્ઠ નવ દસ, એકા રચ્છા, ઉપડ્ઢગામો, ગામો, જનપદો, રજ્જં, એકા દિસાતિ એવં યાવ એકં ચક્કવાળં, તતો વા પન ભિય્યો તત્થ તત્થ સત્તેસુ મેત્તા ભાવેતબ્બા. તથા કરુણાદયોતિ. અયમેત્થ આરમ્મણવડ્ઢનક્કમો.

યથા પન કસિણાનં નિસ્સન્દો આરુપ્પા, સમાધીનં નિસ્સન્દો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં, વિપસ્સનાનં નિસ્સન્દો ફલસમાપત્તિ, સમથવિપસ્સનાનં નિસ્સન્દો નિરોધસમાપત્તિ, એવં પુરિમબ્રહ્મવિહારત્તયસ્સ નિસ્સન્દો એત્થ ઉપેક્ખાબ્રહ્મવિહારો. યથા હિ થમ્ભે અનુસ્સાપેત્વા તુલાસઙ્ઘાટં અનારોપેત્વા ન સક્કા આકાસે કૂટગોપાનસિયો ઠપેતું, એવં પુરિમેસુ તતિયજ્ઝાનં વિના ન સક્કા ચતુત્થં ભાવેતું. કસિણેસુ પન ઉપ્પન્નતતિયજ્ઝાનસ્સપેસા નુપ્પજ્જતિ વિસભાગારમ્મણત્તાતિ.

એત્થ સિયા – ‘કસ્મા પનેતા મેત્તા કરુણા મુદિતા ઉપેક્ખા બ્રહ્મવિહારાતિ વુચ્ચન્તિ? કસ્મા ચ, ચતસ્સોવ? કો ચ એતાસં કમો? વિભઙ્ગે ચ કસ્મા અપ્પમઞ્ઞાતિ વુત્તા’તિ? વુચ્ચતે – સેટ્ઠટ્ઠેન તાવ નિદ્દોસભાવેન ચેત્થ બ્રહ્મવિહારતા વેદિતબ્બા. સત્તેસુ સમ્માપટિપત્તિભાવેન હિ સેટ્ઠા એતે વિહારા. યથા ચ બ્રહ્માનો નિદ્દોસચિત્તા વિહરન્તિ, એવં એતેહિ સમ્પયુત્તા યોગિનો બ્રહ્મસમાવ હુત્વા વિહરન્તીતિ સેટ્ઠટ્ઠેન નિદ્દોસભાવેન ચ બ્રહ્મવિહારાતિ વુચ્ચન્તિ.

કસ્મા ચ ચતસ્સોતિઆદિપઞ્હસ્સ પન ઇદં વિસ્સજ્જનં –

વિસુદ્ધિમગ્ગાદિવસા ચતસ્સો,

હિતાદિઆકારવસા પનાસં;

કમો પવત્તન્તિ ચ અપ્પમાણે,

તા ગોચરે યેન તદપ્પમઞ્ઞા.