કામાવચરકુસલં નિદ્દેસવારકથા

૨. ઇદાનિ તાનેવ ધમ્મુદ્દેસવારે પાળિઆરુળ્હાનિ છપ્પઞ્ઞાસ પદાનિ વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘કતમો તસ્મિં સમયે ફસ્સો હોતી’તિઆદિના નયેન નિદ્દેસવારો આરદ્ધો.

તત્થ પુચ્છાય તાવ અયમત્થો – યસ્મિં સમયે કામાવચરં કુસલં સોમનસ્સસહગતં તિહેતુકં અસઙ્ખારિકં મહાચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મિં સમયે ફસ્સો હોતીતિ વુત્તો, કતમો સો ફસ્સોતિ ઇમિના નયેન સબ્બપુચ્છાસુ અત્થો વેદિતબ્બો.

યો તસ્મિં સમયે ફસ્સોતિ તસ્મિં સમયે યો ફુસનકવસેન ઉપ્પન્નો ફસ્સો, સો ફસ્સોતિ. ઇદં ફસ્સસ્સ સભાવદીપનતો સભાવપદં નામ. ફુસનાતિ ફુસનાકારો. સમ્ફુસનાતિ ફુસનાકારોવ ઉપસગ્ગેન પદં વડ્ઢેત્વા વુત્તો. સમ્ફુસિતત્તન્તિ સમ્ફુસિતભાવો. અયં પનેત્થ યોજના – યો તસ્મિં સમયે ફુસનકવસેન ફસ્સો, યા તસ્મિં સમયે ફુસના, યા તસ્મિં સમયે સમ્ફુસના, યં તસ્મિં સમયે સમ્ફુસિતત્તં; અથ વા, યો તસ્મિં સમયે ફુસનવસેન ફસ્સો, અઞ્ઞેનાપિ પરિયાયેન ફુસના સમ્ફુસના સમ્ફુસિતત્તન્તિ વુચ્ચતિ, અયં તસ્મિં સમયે ફસ્સો હોતીતિ. વેદનાદીનમ્પિ નિદ્દેસેસુ ઇમિનાવ નયેન પદયોજના વેદિતબ્બા.

અયં પનેત્થ સબ્બસાધારણો વિભત્તિવિનિચ્છયો. યાનિમાનિ ભગવતા પઠમં કામાવચરં કુસલં મહાચિત્તં ભાજેત્વા દસ્સેન્તેન અતિરેકપણ્ણાસપદાનિ માતિકાવસેન ઠપેત્વા પુન એકેકપદં ગહેત્વા વિભત્તિં આરોપિતાનિ, તાનિ વિભત્તિં ગચ્છન્તાનિ તીહિ કારણેહિ વિભત્તિં ગચ્છન્તિ; નાના હોન્તાનિ ચતૂહિ કારણેહિ નાના ભવન્તિ. અપરદીપના પનેત્થ દ્વે ઠાનાનિ ગચ્છતિ. કથં? એતાનિહિ બ્યઞ્જનવસેન ઉપસગ્ગવસેન અત્થવસેનાતિ ઇમેહિ તીહિ કારણેહિ વિભત્તિં ગચ્છન્તિ. તત્થ કોધો કુજ્ઝના કુજ્ઝિતત્તં, દોસો દુસ્સના દુસ્સિતત્તન્તિ એવં બ્યઞ્જનવસેન વિભત્તિગમનં વેદિતબ્બં. એત્થ હિ એકોવ કોધો બ્યઞ્જનવસેન એવં વિભત્તિં ગતો. ચારો વિચારો અનુવિચારો ઉપવિચારોતિ એવં પન ઉપસગ્ગવસેન વિભત્તિગમનં વેદિતબ્બં. પણ્ડિચ્ચં કોસલ્લં નેપુઞ્ઞં વેભબ્યા ચિન્તા ઉપપરિક્ખાતિ એવં અત્થવસેન વિભત્તિગમનં વેદિતબ્બં. તેસુ ફસ્સપદનિદ્દેસે તાવ ઇમા તિસ્સોપિ વિભત્તિયો લબ્ભન્તિ. ‘ફસ્સો ફુસના’તિ હિ બ્યઞ્જનવસેન વિભત્તિગમનં હોતિ. ‘સમ્ફુસના’તિ ઉપસગ્ગવસેન. ‘સમ્ફુસિતત્ત’ન્તિ અત્થવસેન. ઇમિના નયેન સબ્બપદનિદ્દેસેસુ વિભત્તિગમનં વેદિતબ્બં.

નાના હોન્તાનિપિ પન નામનાનત્તેન લક્ખણનાનત્તેન કિચ્ચનાનત્તેન પટિક્ખેપનાનત્તેનાતિ ઇમેહિ ચતૂહિ કારણેહિ નાના હોન્તિ. તત્થ કતમો તસ્મિં સમયે બ્યાપાદો હોતિ? યો તસ્મિં સમયે દોસો દુસ્સનાતિ (ધ. સ. ૪૧૯) એત્થ બ્યાપાદોતિ વા, દોસોતિ વા, દ્વેપિ એતે કોધો એવ, નામેન નાનત્તં ગતાતિ. એવં ‘નામનાનત્તેન’ નાનત્તં વેદિતબ્બં.

રાસટ્ઠેન ચ પઞ્ચપિ ખન્ધા એકોવ ખન્ધો હોતિ. એત્થ પન રૂપં રુપ્પનલક્ખણં, વેદના વેદયિતલક્ખણા, સઞ્ઞા સઞ્જાનનલક્ખણા, ચેતના ચેતયિતલક્ખણા, વિઞ્ઞાણં વિજાનનલક્ખણન્તિ ઇમિના લક્ખણનાનત્તેન પઞ્ચક્ખન્ધા હોન્તિ. એવં ‘લક્ખણનાનત્તેન’ નાનત્તં વેદિતબ્બં.

ચત્તારો સમ્મપ્પધાના – ‘‘ઇધ ભિક્ખુ અનુપ્પન્નાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં અનુપ્પાદાય…પે… ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતી’’તિ (વિભ. ૩૯૦; દી. નિ. ૨.૪૦૨) એકમેવ વીરિયં કિચ્ચનાનત્તેન ચતૂસુ ઠાનેસુ આગતં. એવં ‘કિચ્ચનાનત્તેન’ નાનત્તં વેદિતબ્બં.

ચત્તારો અસદ્ધમ્મા – કોધગરુતા ન સદ્ધમ્મગરુતા, મક્ખગરુતા ન સદ્ધમ્મગરુતા, લાભગરુતા ન સદ્ધમ્મગરુતા, સક્કારગરુતા ન સદ્ધમ્મગરુતાતિ, એવમાદીસુ (અ. નિ. ૪.૪૪) પન ‘પટિક્ખેપનાનત્તેન’ નાનત્તં વેદિતબ્બં.

ઇમાનિ પન ચત્તારિ નાનત્તાનિ ન ફસ્સેયેવ લબ્ભન્તિ, સબ્બેસુપિ ફસ્સપઞ્ચકાદીસુ લબ્ભન્તિ. ફસ્સસ્સ હિ ફસ્સોતિ નામં…પે… ચિત્તસ્સ ચિત્તન્તિ. ફસ્સો ચ ફુસનલક્ખણો, વેદના વેદયિતલક્ખણા, સઞ્ઞા સઞ્જાનનલક્ખણા, ચેતના ચેતયિતલક્ખણા, વિઞ્ઞાણં વિજાનનલક્ખણં. તથા ફસ્સો ફુસનકિચ્ચો, વેદના અનુભવનકિચ્ચા, સઞ્ઞા સઞ્જાનનકિચ્ચા, ચેતના ચેતયિતકિચ્ચા, વિઞ્ઞાણં વિજાનનકિચ્ચન્તિ. એવં કિચ્ચનાનત્તેન નાનત્તં વેદિતબ્બં.

પટિક્ખેપનાનત્તં ફસ્સપઞ્ચમકે નત્થિ. અલોભાદિનિદ્દેસે પન અલોભો અલુબ્ભના અલુબ્ભિતત્તન્તિઆદિના નયેન લબ્ભતીતિ એવં પટિક્ખેપનાનત્તેન નાનત્તં વેદિતબ્બં. એવં સબ્બપદનિદ્દેસેસુ લબ્ભમાનવસેન ચતુબ્બિધમ્પિ નાનત્તં વેદિતબ્બં.

અપરદીપના પન પદત્થુતિ વા હોતિ દળ્હીકમ્મં વાતિ એવં દ્વે ઠાનાનિ ગચ્છતિ. યટ્ઠિકોટિયા ઉપ્પીળેન્તેન વિય હિ સકિમેવ ફસ્સોતિ વુત્તે એતં પદં ફુલ્લિતમણ્ડિતવિભૂસિતં નામ ન હોતિ. પુનપ્પુનં બ્યઞ્જનવસેન ઉપસગ્ગવસેન અત્થવસેન ‘ફસ્સો ફુસના સમ્ફુસના સમ્ફુસિતત્ત’ન્તિ વુત્તે ફુલ્લિતમણ્ડિતવિભૂસિતં નામ હોતિ. યથા હિ દહરકુમારં ન્હાપેત્વા, મનોરમં વત્થં પરિદહાપેત્વા પુપ્ફાનિ પિળન્ધાપેત્વા અક્ખીનિ અઞ્જેત્વા અથસ્સ નલાટે એકમેવ મનોસિલાબિન્દું કરેય્યું, તસ્સ ન એત્તાવતા ચિત્તતિલકો નામ હોતિ. નાનાવણ્ણેહિ પન પરિવારેત્વા બિન્દૂસુ કતેસુ ચિત્તતિલકો નામ હોતિ. એવંસમ્પદમિદં વેદિતબ્બં. અયં ‘પદત્થુતિ’ નામ.

બ્યઞ્જનવસેન ઉપસગ્ગવસેન અત્થવસેન ચ પુનપ્પુનં ભણનમેવ દળ્હીકમ્મં નામ. યથા હિ ‘આવુસો’તિ વા ‘ભન્તે’તિ વા ‘યક્ખો’તિ વા ‘સપ્પો’તિ વા વુત્તે દળ્હીકમ્મં નામ ન હોતિ. ‘આવુસો આવુસો’‘ભન્તે ભન્તે’‘યક્ખો યક્ખો’‘સપ્પો સપ્પો’તિ વુત્તે પન દળ્હીકમ્મં નામ હોતિ. એવમેવ સકિદેવ યટ્ઠિકોટિયા ઉપ્પીળેન્તેન વિય ‘ફસ્સો’તિ વુત્તે પદં દળ્હીકમ્મં નામ ન હોતિ. પુનપ્પુનં બ્યઞ્જનવસેન ઉપસગ્ગવસેન અત્થવસેન ‘ફસ્સો ફુસના સમ્ફુસના સમ્ફુસિતત્ત’ન્તિ વુત્તેયેવ ‘દળ્હીકમ્મં’ નામ હોતીતિ. એવં અપરદીપના દ્વે ઠાનાનિ ગચ્છતિ. એતસ્સાપિ વસેન લબ્ભમાનકપદનિદ્દેસેસુ સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

અયં તસ્મિં સમયે ફસ્સો હોતીતિ યસ્મિં સમયે પઠમં કામાવચરં મહાકુસલચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મિં સમયે અયં ફસ્સો નામ હોતીતિ અત્થો. અયં તાવ ફસ્સપદનિદ્દેસસ્સ વણ્ણના. ઇતો પરેસુ પન વેદનાદીનં પદાનં નિદ્દેસેસુ વિસેસમત્તમેવ વણ્ણયિસ્સામ. સેસં ઇધ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૩. યં તસ્મિં સમયેતિ એત્થ કિઞ્ચાપિ કતમા તસ્મિં સમયે વેદના હોતીતિ આરદ્ધં, ‘સાતપદવસેન પન ‘ય’ન્તિ વુત્તં. તજ્જામનોવિઞ્ઞાણધાતુસમ્ફસ્સજન્તિ એત્થ ‘તજ્જા’ વુચ્ચતિ તસ્સ સાતસુખસ્સ અનુચ્છવિકા સારુપ્પા. અનુચ્છવિકત્થોપિ હિ અયં ‘તજ્જા’-સદ્દો હોતિ. યથાહ – ‘‘તજ્જં તસ્સારુપ્પં કથં મન્તેતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૪૬). તેહિ વા રૂપાદીહિ આરમ્મણેહિ ઇમસ્સ ચ સુખસ્સ પચ્ચયેહિ જાતાતિપિ તજ્જા. મનોવિઞ્ઞાણમેવ નિસ્સત્તટ્ઠેન ધાતૂતિ મનોવિઞ્ઞાણધાતુ. સમ્ફસ્સતો જાતં, સમ્ફસ્સે વા જાતન્તિ સમ્ફસ્સજં. ચિત્તનિસ્સિતત્તા ચેતસિકં. મધુરટ્ઠેન સાતં. ઇદં વુત્તં હોતિ – યં તસ્મિં સમયે યથાવુત્તેન અત્થેન તજ્જાય મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા સમ્ફસ્સજં ચેતસિકં સાતં, અયં તસ્મિં સમયે વેદના હોતીતિ. એવં સબ્બપદેહિ સદ્ધિં યોજના વેદિતબ્બા.

ઇદાનિ ચેતસિકં સુખન્તિઆદીસુ ચેતસિકપદેન કાયિકસુખં પટિક્ખિપતિ, સુખપદેન ચેતસિકં દુક્ખં. ચેતોસમ્ફસ્સજન્તિ ચિત્તસમ્ફસ્સે જાતં. સાતં સુખં વેદયિતન્તિ સાતં વેદયિતં, ન અસાતં વેદયિતં; સુખં વેદયિતં, ન દુક્ખં વેદયિતં. પરતો તીણિ પદાનિ ઇત્થિલિઙ્ગવસેન વુત્તાનિ. સાતા વેદના, ન અસાતા; સુખા વેદના, ન દુક્ખાતિ. અયમેવ પનેત્થ અત્થો.

૪. સઞ્ઞાનિદ્દેસે તજ્જામનોવિઞ્ઞાણધાતુસમ્ફસ્સજાતિ તસ્સાકુસલસઞ્ઞાય અનુચ્છવિકાય મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા સમ્ફસ્સમ્હિ જાતા. સઞ્ઞાતિ સભાવનામં. સઞ્જાનનાતિ સઞ્જાનનાકારો. સઞ્જાનિતત્તન્તિ સઞ્જાનિતભાવો.

૫. ચેતનાનિદ્દેસેપિ ઇમિનાવ નયેન વેદિતબ્બો.

ચિત્તનિદ્દેસે ચિત્તવિચિત્તતાય ચિત્તં. આરમ્મણં મિનમાનં જાનાતીતિ મનો. માનસન્તિ મનો એવ. ‘‘અન્તલિક્ખચરો પાસો ય્વાયં ચરતિ માનસો’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૫૧; મહાવ. ૩૩) હિ એત્થ પન સમ્પયુત્તકધમ્મો ‘માનસો’તિ વુત્તો.

‘‘કથઞ્હિ ભગવા તુય્હં, સાવકો સાસને રતો;

અપ્પત્તમાનસો સેક્ખો, કાલં કયિરા જને સુતા’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૫૯);

એત્થ અરહત્તં ‘માનસ’ન્તિ વુત્તં. ઇધ પન ‘મનોવ’ માનસં. બ્યઞ્જનવસેન હેતં પદં વડ્ઢિતં.

હદયન્તિ ચિત્તં. ‘‘ચિત્તં વા તે ખિપિસ્સામિ, હદયં વા તે ફાલેસ્સામી’’તિ (સં. નિ. ૧.૨૩૭; સુ. નિ. આળવકસુત્ત) એત્થ ઉરો હદયન્તિ વુત્તં. ‘‘હદયા હદયં મઞ્ઞે અઞ્ઞાય તચ્છતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૬૩) એત્થ ચિત્તં. ‘‘વક્કં હદય’’ન્તિ (દી. નિ. ૨.૩૭૭; મ. નિ. ૧.૧૧૦) એત્થ હદયવત્થુ. ઇધ પન ચિત્તમેવ અબ્ભન્તરટ્ઠેન ‘હદય’ન્તિ વુત્તં. તમેવ પરિસુદ્ધટ્ઠેન પણ્ડરં. ભવઙ્ગં સન્ધાયેતં વુત્તં. યથાહ – ‘‘પભસ્સરમિદં, ભિક્ખવે, ચિત્તં, તઞ્ચ ખો આગન્તુકેહિ ઉપક્કિલેસેહિ ઉપક્કિલિટ્ઠ’’ન્તિ (અ. નિ. ૧.૪૯). તતો નિક્ખન્તત્તા પન અકુસલમ્પિ, ગઙ્ગાય નિક્ખન્તા નદી ગઙ્ગા વિય, ગોધાવરિતો નિક્ખન્તા ગોધાવરી વિય ચ, પણ્ડરન્ત્વેવ વુત્તં.

મનો મનાયતનન્તિ ઇધ પન મનોગ્ગહણં મનસ્સેવ આયતનભાવદીપનત્થં. તેનેતં દીપેતિ – ‘નયિદં દેવાયતનં વિય મનસ્સ આયતનત્તા મનાયતનં, અથ ખો મનો એવ આયતનં મનાયતન’ન્તિ. તત્થ નિવાસઠાનટ્ઠેન આકરટ્ઠેન સમોસરણઠાનટ્ઠેન સઞ્જાતિદેસટ્ઠેન કારણટ્ઠેન ચ આયતનં વેદિતબ્બં. તથા હિ લોકે ‘ઇસ્સરાયતનં વાસુદેવાયતન’ન્તિઆદીસુ નિવાસટ્ઠાનં આયતનન્તિ વુચ્ચતિ. ‘સુવણ્ણાયતનં રજતાયતન’ન્તિઆદીસુ આકરો. સાસને પન ‘‘મનોરમે આયતને સેવન્તિ નં વિહઙ્ગમા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૫.૩૮) સમોસરણટ્ઠાનં. ‘‘દક્ખિણાપથો ગુન્નં આયતન’’ન્તિઆદીસુ સઞ્જાતિદેસો. ‘‘તત્ર તત્રેવ સક્ખિભબ્બતં પાપુણાતિ સતિ સતિઆયતને’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૧૫૮) કારણં. ઇધ પન સઞ્જાતિદેસટ્ઠેન સમોસરણઠાનટ્ઠેન કારણટ્ઠેનાતિ તિધાપિ વટ્ટતિ.

ફસ્સાદયો હિ ધમ્મા એત્થ સઞ્જાયન્તીતિ સઞ્જાતિદેસટ્ઠેનપિ એતં આયતનં. બહિદ્ધા રૂપસદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બા આરમ્મણભાવેનેત્થ ઓસરન્તીતિ સમોસરણઠાનટ્ઠેનપિ આયતનં. ફસ્સાદીનં પન સહજાતાદિપચ્ચયટ્ઠેન કારણત્તા કારણટ્ઠેનપિ આયતનન્તિ વેદિતબ્બં. મનિન્દ્રિયં વુત્તત્થમેવ.

વિજાનાતીતિ વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણમેવ ખન્ધો વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો. તસ્સ રાસિઆદિવસેન અત્થો વેદિતબ્બો. મહાઉદકક્ખન્ધોત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતીતિ (અ. નિ. ૪.૫૧). એત્થ હિ રાસટ્ઠેન ખન્ધો વુત્તો. ‘‘સીલક્ખન્ધો સમાધિક્ખન્ધો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૩૫૫) ગુણટ્ઠેન. ‘‘અદ્દસા ખો ભગવા મહન્તં દારુક્ખન્ધ’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૨૪૧) એત્થ પણ્ણત્તિમત્તટ્ઠેન. ઇધ પન રુળ્હિતો ખન્ધો વુત્તો. રાસટ્ઠેન હિ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ એકદેસો એકં વિઞ્ઞાણં. તસ્મા યથા રુક્ખસ્સ એકદેસં છિન્દન્તો રુક્ખં છિન્દતીતિ વુચ્ચતિ, એવમેવ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ એકદેસભૂતં એકમ્પિ વિઞ્ઞાણં રુળ્હિતો વિઞ્ઞાણક્ખન્ધોતિ વુત્તં.

તજ્જામનોવિઞ્ઞાણધાતૂતિ તેસં ફસ્સાદીનં ધમ્માનં અનુચ્છવિકા મનોવિઞ્ઞાણધાતુ. ઇમસ્મિઞ્હિ પદે એકમેવ ચિત્તં મિનનટ્ઠેન મનો, વિજાનનટ્ઠેન વિઞ્ઞાણં, સભાવટ્ઠેન નિસ્સત્તટ્ઠેન વા ધાતૂતિ તીહિ નામેહિ વુત્તં. ઇતિ ઇમસ્મિં ફસ્સપઞ્ચમકે ફસ્સો તાવ યસ્મા ફસ્સો એવ, ન તજ્જામનોવિઞ્ઞાણધાતુસમ્ફસ્સજો, ચિત્તઞ્ચ યસ્મા તજ્જામનોવિઞ્ઞાણધાતુ એવ, તસ્મા ઇમસ્મિં પદદ્વયે ‘તજ્જામનોવિઞ્ઞાણધાતુસમ્ફસ્સજા’તિ પઞ્ઞત્તિ ન આરોપિતા. વિતક્કપદાદીસુ પન લબ્ભમાનાપિ ઇધ પચ્છિન્નત્તા ન ઉદ્ધટા.

ઇમેસઞ્ચ પન ફસ્સપઞ્ચમકાનં ધમ્માનં પાટિયેક્કં પાટિયેક્કં વિનિબ્ભોગં કત્વા પઞ્ઞત્તિં ઉદ્ધરમાનેન ભગવતા દુક્કરં કતં. નાનાઉદકાનઞ્હિ નાનાતેલાનં વા એકભાજને પક્ખિપિત્વા દિવસં નિમ્મથિતાનં વણ્ણ ગન્ધરસાનં નાનતાય દિસ્વા વા ઘાયિત્વા વા સાયિત્વા વા નાનાકરણં સક્કા ભવેય્ય ઞાતું. એવં સન્તેપિ તં દુક્કરન્તિ વુત્તં. સમ્માસમ્બુદ્ધેન પન ઇમેસં અરૂપીનં ચિત્તચેતસિકાનં ધમ્માનં એકારમ્મણે પવત્તમાનાનં પાટિયેક્કં પાટિયેક્કં વિનિબ્ભોગં કત્વા પઞ્ઞત્તિં ઉદ્ધરમાનેન અતિદુક્કરં કતં. તેનાહ આયસ્મા નાગસેનત્થેરો –

‘‘દુક્કરં, મહારાજ, ભગવતા કતન્તિ. ‘કિં, ભન્તે નાગસેન, ભગવતા દુક્કરં કત’ન્તિ. ‘દુક્કરં, મહારાજ, ભગવતા કતં, યં ઇમેસં અરૂપીનં ચિત્તચેતસિકાનં ધમ્માનં એકારમ્મણે પવત્તમાનાનં વવત્થાનં અક્ખાતં – અયં ફસ્સો, અયં વેદના, અયં સઞ્ઞા, અયં ચેતના, ઇદં ચિત્ત’ન્તિ. ‘ઓપમ્મં, ભન્તે, કરોહી’તિ. ‘યથા, મહારાજ, કોચિદેવ પુરિસો નાવાય સમુદ્દં અજ્ઝોગાહેત્વા હત્થપુટેન ઉદકં ગહેત્વા જિવ્હાય સાયિત્વા જાનેય્ય નુ ખો, મહારાજ, સો પુરિસો – ઇદં ગઙ્ગાય ઉદકં, ઇદં યમુનાય ઉદકં, ઇદં અચિરવતિયા ઉદકં, ઇદં સરભુયા ઉદકં, ઇદં મહિયા ઉદક’ન્તિ? ‘દુક્કરં, ભન્તે, જાનિતુ’ન્તિ. ‘તતો દુક્કરતરં ખો, મહારાજ, ભગવતા કતં યં ઇમેસં અરૂપીનં ચિત્તચેતસિકાનં ધમ્માનં…પે… ઇદં ચિત્ત’’’ન્તિ (મિ. પ. ૨.૭.૧૬).

૭. વિતક્કનિદ્દેસે તક્કનવસેન તક્કો. તસ્સ તિત્તકં તક્કેસિ કુમ્ભં તક્કેસિ સકટં તક્કેસિ યોજનં તક્કેસિ અદ્ધયોજનં તક્કેસીતિ એવં તક્કનવસેન પવત્તિ વેદિતબ્બા. ઇદં તક્કસ્સ સભાવપદં. વિતક્કનવસેન વિતક્કો. બલવતરતક્કસ્સેતં નામં. સુટ્ઠુ કપ્પનવસેન સઙ્કપ્પો. એકગ્ગં ચિત્તં આરમ્મણે અપ્પેતીતિ અપ્પના. દુતિયપદં ઉપસગ્ગવસેન વડ્ઢિતં. બલવતરા વા અપ્પના બ્યપ્પના. આરમ્મણે ચિત્તં અભિનિરોપેતિ પતિટ્ઠાપેતીતિ ચેતસો અભિનિરોપના. યાથાવતાય નિય્યાનિકતાય ચ કુસલભાવપ્પત્તો પસત્થો સઙ્કપ્પોતિ સમ્માસઙ્કપ્પો.

૮. વિચારનિદ્દેસે આરમ્મણે ચરણકવસેન ચારો. ઇદમસ્સ સભાવપદં. વિચરણવસેન વિચારો. અનુગન્ત્વા વિચરણવસેન અનુવિચારો. ઉપગન્ત્વા વિચરણવસેન ઉપવિચારોતિ. ઉપસગ્ગવસેન વા પદાનિ વડ્ઢિતાનિ. આરમ્મણે ચિત્તં, સરં વિય જિયાય, અનુસન્દહિત્વા ઠપનતો ચિત્તસ્સ અનુસન્ધાનતા. આરમ્મણં અનુપેક્ખમાનો વિય તિટ્ઠતીતિ અનુપેક્ખનતા. વિચરણવસેન વા ઉપેક્ખનતા અનુપેક્ખનતા.

૯. પીતિનિદ્દેસે પીતીતિ સભાવપદં. પમુદિતસ્સ ભાવો પામોજ્જં. આમોદનાકારો આમોદના. પમોદનાકારો પમોદના. યથા વા ભેસજ્જાનં વા તેલાનં વા ઉણ્હોદકસીતોદકાનં વા એકતોકરણં મોદનાતિ વુચ્ચતિ, એવમયમ્પિ પીતિ ધમ્માનં એકતોકરણેન મોદના. ઉપસગ્ગવસેન પન મણ્ડેત્વા આમોદના પમોદનાતિ વુત્તા. હાસેતીતિ હાસો. પહાસેતીતિ પહાસો. હટ્ઠપહટ્ઠાકારાનમેતં અધિવચનં. વિત્તીતિ વિત્તં; ધનસ્સેતં નામં. અયં પન સોમનસ્સપચ્ચયત્તા વિત્તિસરિક્ખતાય વિત્તિ. યથા હિ ધનિનો ધનં પટિચ્ચ સોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ, એવં પીતિમતોપિ પીતિં પટિચ્ચ સોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા વિત્તીતિ વુત્તા. તુટ્ઠિસભાવસણ્ઠિતાય પીતિયા એતં નામં. પીતિમા પન પુગ્ગલો કાયચિત્તાનં ઉગ્ગતત્તા અબ્ભુગ્ગતત્તા ઉદગ્ગોતિ વુચ્ચતિ. ઉદગ્ગસ્સ ભાવો ઓદગ્યં. અત્તનો મનતા અત્તમનતા. અનભિરદ્ધસ્સ હિ મનો દુક્ખપદટ્ઠાનત્તા અત્તનો મનો નામ ન હોતિ, અભિરદ્ધસ્સ પન સુખપદટ્ઠાનત્તા અત્તનો મનો નામ હોતિ. ઇતિ અત્તનો મનતા અત્તમનતા, સકમનતા. સકમનસ્સ ભાવોતિ અત્થો. સા પન યસ્મા ન અઞ્ઞસ્સ કસ્સચિ અત્તનો મનતા, ચિત્તસ્સેવ પનેસો ભાવો, ચેતસિકો ધમ્મો, તસ્મા અત્તમનતા ચિત્તસ્સાતિ વુત્તા.

૧૧. એકગ્ગતાનિદ્દેસે અચલભાવેન આરમ્મણે તિટ્ઠતીતિ ઠિતિ. પરતો પદદ્વયં ઉપસગ્ગવસેન વડ્ઢિતં. અપિચ સમ્પયુત્તધમ્મે આરમ્મણમ્હિ સમ્પિણ્ડેત્વા તિટ્ઠતીતિ સણ્ઠિતિ. આરમ્મણં ઓગાહેત્વા અનુપવિસિત્વા તિટ્ઠતીતિ અવટ્ઠિતિ. કુસલપક્ખસ્મિઞ્હિ ચત્તારો ધમ્મા આરમ્મણં ઓગાહન્તિ – સદ્ધા સતિ સમાધિ પઞ્ઞાતિ. તેનેવ સદ્ધા ઓકપ્પનાતિ વુત્તા, સતિ અપિલાપનતાતિ, સમાધિ અવટ્ઠિતીતિ, પઞ્ઞા પરિયોગાહનાતિ. અકુસલપક્ખે પન તયો ધમ્મા આરમ્મણં ઓગાહન્તિ – તણ્હા દિટ્ઠિ અવિજ્જાતિ. તેનેવ તે ઓઘાતિ વુત્તા. ચિત્તેકગ્ગતા પનેત્થ ન બલવતી હોતિ. યથા હિ રજુટ્ઠાનટ્ઠાને ઉદકેન સિઞ્ચિત્વા સમ્મટ્ઠે થોકમેવ કાલં રજો સન્નિસીદતિ, સુક્ખન્તે સુક્ખન્તે પુન પકતિભાવેન વુટ્ઠાતિ, એવમેવ અકુસલપક્ખે ચિત્તેકગ્ગતા ન બલવતી હોતિ. યથા પન તસ્મિં ઠાને ઘટેહિ ઉદકં આસિઞ્ચિત્વા કુદાલેન ખનિત્વા આકોટનમદ્દનઘટ્ટનાનિ કત્વા ઉપલિત્તે આદાસે વિય છાયા પઞ્ઞાયતિ, વસ્સસતાતિક્કમેપિ તંમુહુત્તકતં વિય હોતિ, એવમેવ કુસલપક્ખે ચિત્તેકગ્ગતા બલવતી હોતિ.

ઉદ્ધચ્ચવિચિકિચ્છાવસેન પવત્તસ્સ વિસાહારસ્સ પટિપક્ખતો અવિસાહારો. ઉદ્ધચ્ચવિચિકિચ્છાવસેનેવ ગચ્છન્તં ચિત્તં વિક્ખિપતિ નામ. અયં પન તથાવિધો વિક્ખેપો ન હોતીતિ અવિક્ખેપો. ઉદ્ધચ્ચવિચિકિચ્છાવસેનેવ ચ ચિત્તં વિસાહટં નામ હોતિ, ઇતો ચિતો ચ હરીયતિ. અયં પન એવં અવિસાહટસ્સ માનસસ્સ ભાવોતિ અવિસાહટમાનસતા.

સમથોતિ તિવિધો સમથો – ચિત્તસમથો, અધિકરણસમથો, સબ્બસઙ્ખારસમથોતિ. તત્થ અટ્ઠસુ સમાપત્તીસુ ચિત્તેકગ્ગતા ચિત્તસમથો નામ. તઞ્હિ આગમ્મ ચિત્તચલનં ચિત્તવિપ્ફન્દિતં સમ્મતિ વૂપસમ્મતિ, તસ્મા સો ચિત્તસમથોતિ વુચ્ચતિ. સમ્મુખાવિનયાદિસત્તવિધો સમથો અધિકરણસમથો નામ. તઞ્હિ આગમ્મ તાનિ તાનિ અધિકરણાનિ સમ્મન્તિ વૂપસમ્મન્તિ, તસ્મા સો અધિકરણસમથોતિ વુચ્ચતિ. યસ્મા પન સબ્બે સઙ્ખારા નિબ્બાનં આગમ્મ સમ્મન્તિ વૂપસમ્મન્તિ, તસ્મા તં સબ્બસઙ્ખારસમથોતિ વુચ્ચતિ. ઇમસ્મિં અત્થે ચિત્તસમથો અધિપ્પેતો. સમાધિલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ સમાધિન્દ્રિયં. ઉદ્ધચ્ચે ન કમ્પતીતિ સમાધિબલં. સમ્માસમાધીતિ યાથાવસમાધિ નિય્યાનિકસમાધિ કુસલસમાધિ.

૧૨. સદ્ધિન્દ્રિયનિદ્દેસે બુદ્ધાદિગુણાનં સદ્દહનવસેન સદ્ધા. બુદ્ધાદીનિ વા રતનાનિ સદ્દહતિ પત્તિયાયતીતિ સદ્ધા. સદ્દહનાતિ સદ્દહનાકારો. બુદ્ધાદીનં ગુણે ઓગાહતિ, ભિન્દિત્વા વિય અનુપવિસતીતિ ઓકપ્પના. બુદ્ધાદીનં ગુણેસુ એતાય સત્તા અતિવિય પસીદન્તિ, સયં વા અભિપ્પસીદતીતિ અભિપ્પસાદો. ઇદાનિ યસ્મા સદ્ધિન્દ્રિયાદીનં સમાસપદાનં વસેન અઞ્ઞસ્મિં પરિયાયે આરદ્ધે આદિપદં ગહેત્વાવ પદભાજનં કરીયતિ – અયં અભિધમ્મે ધમ્મતા – તસ્મા પુન સદ્ધાતિ વુત્તં. યથા વા ઇત્થિયા ઇન્દ્રિયં ઇત્થિન્દ્રિયં, ન તથા ઇદં. ઇદં પન સદ્ધાવ ઇન્દ્રિયં સદ્ધિન્દ્રિયન્તિ. એવં સમાનાધિકરણભાવઞાપનત્થમ્પિ પુન સદ્ધાતિ વુત્તં. એવં સબ્બપદનિદ્દેસેસુ આદિપદસ્સ પુન વચને પયોજનં વેદિતબ્બં. અધિમોક્ખલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ સદ્ધિન્દ્રિયં. અસદ્ધિયે ન કમ્પતીતિ સદ્ધાબલં.

૧૩. વીરિયિન્દ્રિયનિદ્દેસે ચેતસિકોતિ ઇદં વીરિયસ્સ નિયમતો ચેતસિકભાવદીપનત્થં વુત્તં. ઇદઞ્હિ વીરિયં ‘‘યદપિ, ભિક્ખવે, કાયિકં વીરિયં તદપિ વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, યદપિ ચેતસિકં વીરિયં તદપિ વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગોતિ. ઇતિહિદં ઉદ્દેસં ગચ્છતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૩) એવમાદીસુ સુત્તેસુ ચઙ્કમાદીનિ કરોન્તસ્સ ઉપ્પન્નત્તા ‘કાયિક’ન્તિ વુચ્ચમાનમ્પિ કાયવિઞ્ઞાણં વિય કાયિકં નામ નત્થિ, ચેતસિકમેવ પનેતન્તિ દસ્સેતું ‘ચેતસિકો’તિ વુત્તં. વીરિયારમ્ભોતિ વીરિયસઙ્ખાતો આરમ્ભો. ઇમિના સેસારમ્ભે પટિક્ખિપતિ. અયઞ્હિ ‘આરમ્ભ’-સદ્દો કમ્મે આપત્તિયં કિરિયાયં વીરિયે હિંસાય વિકોપનેતિ અનેકેસુ અત્થેસુ આગતો.

‘‘યંકિઞ્ચિ દુક્ખં સમ્ભોતિ, સબ્બં આરમ્ભપચ્ચયા;

આરમ્ભાનં નિરોધેન, નત્થિ દુક્ખસ્સ સમ્ભવો’’તિ. (સુ. નિ. ૭૪૯);

એત્થ હિ કમ્મં ‘આરમ્ભો’તિ આગતં. ‘‘આરમ્ભતિ ચ વિપ્પટિસારી ચ હોતી’’તિ (અ. નિ. ૫.૧૪૨; પુ. પ. ૧૯૧) એત્થ આપત્તિ. ‘‘મહાયઞ્ઞા મહારમ્ભા ન તે હોન્તિ મહપ્ફલા’’તિ (અ. નિ. ૪.૩૯; સં. નિ. ૧.૧૨૦) એત્થ યૂપુસ્સાપનાદિકિરિયા. ‘‘આરમ્ભથ નિક્કમથ યુઞ્જથ બુદ્ધસાસને’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૮૫) એત્થ વીરિયં. ‘‘સમણં ગોતમં ઉદ્દિસ્સ પાણં આરભન્તી’’તિ (મ. નિ. ૨.૫૧-૫૨) એત્થ હિંસા. ‘‘બીજગામભૂતગામસમારમ્ભા પટિવિરતો હોતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૦; મ. નિ. ૧.૨૯૩) એત્થ છેદનભઞ્જનાદિકં વિકોપનં. ઇધ પન વીરિયમેવ અધિપ્પેતં. તેનાહ – ‘વીરિયારમ્ભોતિ વીરિયસઙ્ખાતો આરમ્ભો’તિ. વીરિયઞ્હિ આરમ્ભનકવસેન આરમ્ભોતિ વુચ્ચતિ. ઇદમસ્સ સભાવપદં. કોસજ્જતો નિક્ખમનવસેન નિક્કમો. પરં પરં ઠાનં અક્કમનવસેન પરક્કમો. ઉગ્ગન્ત્વા યમનવસેન ઉય્યામો. બ્યાયમનવસેન વાયામો. ઉસ્સાહનવસેન ઉસ્સાહો. અધિમત્તુસ્સાહનવસેન ઉસ્સોળ્હી. થિરભાવટ્ઠેન થામો. ચિત્તચેતસિકાનં ધારણવસેન અવિચ્છેદતો વા પવત્તનવસેન કુસલસન્તાનં ધારેતીતિ ધિતિ.

અપરો નયો – નિક્કમો ચેસો કામાનં પનુદનાય, પરક્કમો ચેસો બન્ધનચ્છેદાય, ઉય્યામો ચેસો ઓઘનિત્થરણાય, વાયામો ચેસો પારઙ્ગમનટ્ઠેન, ઉસ્સાહો ચેસો પુબ્બઙ્ગમટ્ઠેન, ઉસ્સોળ્હી ચેસો અધિમત્તટ્ઠેન, થામો ચેસો પલિઘુગ્ઘાટનતાય, ધિતિ ચેસો અવટ્ઠિતિકારિતાયાતિ.

‘‘કામં તચો ચ ન્હારુ ચ અટ્ઠિ ચ અવસિસ્સતૂ’’તિ (મ. નિ. ૨.૧૮૪; સં. નિ. ૨.૨૨, ૨૩૭; અ. નિ. ૨.૫; મહાનિ. ૧૯૬; ચૂળનિ. ખગ્ગવિસાણસુત્તનિદ્દેસ ૧૫૪) એવં પવત્તિકાલે અસિથિલપરક્કમવસેન અસિથિલપરક્કમતા; થિરપરક્કમો, દળ્હપરક્કમોતિ અત્થો. યસ્મા પનેતં વીરિયં કુસલકમ્મકરણટ્ઠાને છન્દં ન નિક્ખિપતિ, ધુરં ન નિક્ખિપતિ, ન ઓતારેતિ, ન વિસ્સજ્જેતિ, અનોસક્કિતમાનસતં આવહતિ, તસ્મા અનિક્ખિત્તછન્દતા અનિક્ખિત્તધુરતાતિ વુત્તં. યથા પન તજ્જાતિકે ઉદકસમ્ભિન્નટ્ઠાને ધુરવાહગોણં ગણ્હથાતિ વદન્તિ, સો જણ્ણુના ભૂમિં ઉપ્પીળેત્વાપિ ધુરં વહતિ, ભૂમિયં પતિતું ન દેતિ, એવમેવ વીરિયં કુસલકમ્મકરણટ્ઠાને ધુરં ઉક્ખિપતિ પગ્ગણ્હાતિ, તસ્મા ધુરસમ્પગ્ગાહોતિ વુત્તં. પગ્ગહલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ વીરિયિન્દ્રિયં. કોસજ્જે ન કમ્પતીતિ વીરિયબલં. યાથાવનિય્યાનિકકુસલવાયામતાય સમ્માવાયામો.

૧૪. સતિન્દ્રિયનિદ્દેસે સરણકવસેન સતિ. ઇદં સતિયા સભાવપદં. પુનપ્પુનં સરણતો અનુસ્સરણવસેન અનુસ્સતિ. અભિમુખં ગન્ત્વા વિય સરણતો પટિસરણવસેન પટિસ્સતિ. ઉપસગ્ગવસેન વા વડ્ઢિતમત્તમેતં. સરણાકારો સરણતા. યસ્મા પન સરણતાતિ તિણ્ણં સરણાનમ્પિ નામં, તસ્મા તં પટિસેધેતું પુન સતિગ્ગહણં કતં. સતિસઙ્ખાતા સરણતાતિ અયઞ્હેત્થ અત્થો. સુતપરિયત્તસ્સ ધારણભાવતો ધારણતા. અનુપવિસનસઙ્ખાતેન ઓગાહનટ્ઠેન અપિલાપનભાવો અપિલાપનતા. યથા હિ લાબુકટાહાદીનિ ઉદકે પ્લવન્તિ, ન અનુપવિસન્તિ, ન તથા આરમ્મણે સતિ. આરમ્મણઞ્હેસા અનુપવિસતિ, તસ્મા અપિલાપનતાતિ વુત્તા. ચિરકતચિરભાસિતાનં અસમ્મુસ્સનભાવતો અસમ્મુસ્સનતા. ઉપટ્ઠાનલક્ખણે જોતનલક્ખણે ચ ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ ઇન્દ્રિયં. સતિસઙ્ખાતં ઇન્દ્રિયં સતિન્દ્રિયં. પમાદે ન કમ્પતીતિ સતિબલં. યાથાવસતિ નિય્યાનિકસતિ કુસલસતીતિ સમ્માસતિ.

૧૬. પઞ્ઞિન્દ્રિયનિદ્દેસે તસ્સ તસ્સ અત્થસ્સ પાકટકરણસઙ્ખાતેન પઞ્ઞાપનટ્ઠેન પઞ્ઞા. તેન તેન વા અનિચ્ચાદિના પકારેન ધમ્મે જાનાતીતિપિ પઞ્ઞા. ઇદમસ્સા સભાવપદં. પજાનનાકારો પજાનના. અનિચ્ચાદીનિ વિચિનાતીતિ વિચયો. પવિચયોતિ ઉપસગ્ગેન પદં વડ્ઢિતં. ચતુસચ્ચધમ્મે વિચિનાતીતિ ધમ્મવિચયો. અનિચ્ચાદીનં સલ્લક્ખણવસેન સલ્લક્ખણા. સાયેવ પુન ઉપસગ્ગનાનત્તેન ઉપલક્ખણા પચ્ચુપલક્ખણાતિ વુત્તા. પણ્ડિતસ્સ ભાવો પણ્ડિચ્ચં. કુસલસ્સ ભાવો કોસલ્લં. નિપુણસ્સ ભાવો નેપુઞ્ઞં. અનિચ્ચાદીનં વિભાવનવસેન વેભબ્યા. અનિચ્ચાદીનં ચિન્તનકવસેન ચિન્તા. યસ્સ વા ઉપ્પજ્જતિ તં અનિચ્ચાદીનિ ચિન્તાપેતીતિપિ ચિન્તા. અનિચ્ચાદીનિ ઉપપરિક્ખતીતિ ઉપપરિક્ખા. ભૂરીતિ પથવિયા નામં. અયમ્પિ સણ્હટ્ઠેન વિત્થટટ્ઠેન ચ ભૂરી વિયાતિ ભૂરી. તેન વુત્તં – ‘‘ભૂરી વુચ્ચતિ પથવી. તાય પથવીસમાય વિત્થટાય વિપુલાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતોતિ ભૂરિપઞ્ઞોતિ (મહાનિ. ૨૭). અપિચ પઞ્ઞાય એતં અધિવચનં ભૂરી’’તિ. ભૂતે અત્થે રમતીતિપિ ભૂરી. અસનિ વિય સિલુચ્ચયે કિલેસે મેધતિ હિંસતીતિ મેધા. ખિપ્પં ગહણધારણટ્ઠેન વા મેધા. યસ્સ ઉપ્પજ્જતિ તં અત્તહિતપટિપત્તિયં સમ્પયુત્તધમ્મે ચ યાથાવલક્ખણપટિવેધે પરિનેતીતિ પરિણાયિકા. અનિચ્ચાદિવસેન ધમ્મે વિપસ્સતીતિ વિપસ્સના. સમ્મા પકારેહિ અનિચ્ચાદીનિ જાનાતીતિ સમ્પજઞ્ઞં. ઉપ્પથપટિપન્ને સિન્ધવે વીથિઆરોપનત્થં પતોદો વિય ઉપ્પથે ધાવનકં કૂટચિત્તં વીથિઆરોપનત્થં વિજ્ઝતીતિ પતોદો વિય પતોદો. દસ્સનલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ ઇન્દ્રિયં. પઞ્ઞાસઙ્ખાતં ઇન્દ્રિયં પઞ્ઞિન્દ્રિયં. અવિજ્જાય ન કમ્પતીતિ પઞ્ઞાબલં. કિલેસચ્છેદનટ્ઠેન પઞ્ઞાવ સત્થં પઞ્ઞાસત્થં. અચ્ચુગ્ગતટ્ઠેન પઞ્ઞાવ પાસાદો પઞ્ઞાપાસાદો.

આલોકનટ્ઠેન પઞ્ઞાવ આલોકો પઞ્ઞાઆલોકો. ઓભાસનટ્ઠેન પઞ્ઞાવ ઓભાસો પઞ્ઞાઓભાસો. પજ્જોતનટ્ઠેન પઞ્ઞાવ પજ્જોતો પઞ્ઞાપજ્જોતો. પઞ્ઞવતો હિ એકપલ્લઙ્કેન નિસિન્નસ્સ દસસહસ્સિલોકધાતુ એકાલોકા એકોભાસા એકપજ્જોતા હોતિ, તેનેતં વુત્તં. ઇમેસુ પન તીસુ પદેસુ એકપદેનપિ એતસ્મિં અત્થે સિદ્ધે, યાનિ પનેતાનિ ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, આલોકા. કતમે ચત્તારો? ચન્દાલોકો સૂરિયાલોકો અગ્યાલોકો પઞ્ઞાલોકો. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો આલોકા. એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, ઇમેસં ચતુન્નં આલોકાનં યદિદં પઞ્ઞાલોકો’’. તથા ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, ઓભાસા…પે… ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, પજ્જોતા’’તિ (અ. નિ. ૪.૧૪૪) સત્તાનં અજ્ઝાસયવસેન સુત્તાનિ દેસિતાનિ, તદનુરૂપેનેવ ઇધાપિ દેસના કતા. અત્થો હિ અનેકેહિ આકારેહિ વિભજ્જમાનો સુવિભત્તો હોતિ. અઞ્ઞથા ચ અઞ્ઞો બુજ્ઝતિ, અઞ્ઞથા ચ અઞ્ઞોતિ.

રતિકરણટ્ઠેન પન રતિદાયકટ્ઠેન રતિજનકટ્ઠેન ચિત્તીકતટ્ઠેન દુલ્લભપાતુભાવટ્ઠેન અતુલટ્ઠેન અનોમસત્તપરિભોગટ્ઠેન ચ પઞ્ઞાવ રતનં પઞ્ઞારતનં. ન તેન સત્તા મુય્હન્તિ, સયં વા આરમ્મણે ન મુય્હતીતિ અમોહો. ધમ્મવિચયપદં વુત્તત્થમેવ. કસ્મા પનેતં પુન વુત્તન્તિ? અમોહસ્સ મોહપટિપક્ખભાવદીપનત્થં. તેનેતં દીપેતિ – ય્વાયં અમોહો સો ન કેવલં મોહતો અઞ્ઞો ધમ્મો, મોહસ્સ પન પટિપક્ખો, ધમ્મવિચયસઙ્ખાતો અમોહો નામ ઇધ અધિપ્પેતોતિ. સમ્માદિટ્ઠીતિ યાથાવનિય્યાનિકકુસલદિટ્ઠિ.

૧૯. જીવિતિન્દ્રિયનિદ્દેસે યો તેસં અરૂપીનં ધમ્માનં આયૂતિ તેસં સમ્પયુત્તકાનં અરૂપધમ્માનં યો આયાપનટ્ઠેન આયુ, તસ્મિઞ્હિ સતિ અરૂપધમ્મા અયન્તિ ગચ્છન્તિ પવત્તન્તિ, તસ્મા આયૂતિ વુચ્ચતિ. ઇદમસ્સ સભાવપદં. યસ્મા પનેતે ધમ્મા આયુસ્મિંયેવ સતિ તિટ્ઠન્તિ યપેન્તિ યાપેન્તિ ઇરિયન્તિ વત્તન્તિ પાલયન્તિ, તસ્મા ઠિતીતિઆદીનિ વુત્તાનિ. વચનત્થો પનેત્થ – એતાય તિટ્ઠન્તીતિ ઠિતિ. યપેન્તીતિ યપના. તથા યાપના. એવં બુજ્ઝન્તાનં પન વસેન પુરિમપદે રસ્સત્તં કતં. એતાય ઇરિયન્તીતિ ઇરિયના. વત્તન્તીતિ વત્તના. પાલયન્તીતિ પાલના. જીવન્તિ એતેનાતિ જીવિતં. અનુપાલનલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ જીવિતિન્દ્રિયં.

૩૦. હિરિબલનિદ્દેસે યં તસ્મિં સમયેતિ યેન ધમ્મેન તસ્મિં સમયે. લિઙ્ગવિપલ્લાસં વા કત્વા યો ધમ્મો તસ્મિં સમયેતિપિ અત્થો વેદિતબ્બો. હિરિયિતબ્બેનાતિ ઉપયોગત્થે કરણવચનં. હિરિયિતબ્બયુત્તકં કાયદુચ્ચરિતાદિધમ્મં હિરિયતિ જિગુચ્છતીતિ અત્થો. પાપકાનન્તિ લામકાનં. અકુસલાનં ધમ્માનન્તિ અકોસલ્લસમ્ભૂતાનં ધમ્માનં. સમાપત્તિયાતિ ઇદમ્પિ ઉપયોગત્થે કરણવચનં. તેસં ધમ્માનં સમાપત્તિં પટિલાભં સમઙ્ગીભાવં હિરિયતિ જિગુચ્છતીતિ અત્થો.

૩૧. ઓત્તપ્પબલનિદ્દેસે ઓત્તપ્પિતબ્બેનાતિ હેત્વત્થે કરણવચનં. ઓત્તપ્પિતબ્બયુત્તકેન ઓત્તપ્પસ્સ હેતુભૂતેન કાયદુચ્ચરિતાદિના વુત્તપ્પકારાય ચ સમાપત્તિયા ઓત્તપ્પસ્સ હેતુભૂતાય ઓત્તપ્પતિ, ભાયતીતિ અત્થો.

૩૨. અલોભનિદ્દેસે અલુબ્ભનકવસેન અલોભો. ન લુબ્ભતીતિપિ અલોભો. ઇદમસ્સ સભાવપદં. અલુબ્ભનાતિ અલુબ્ભનાકારો. લોભસમઙ્ગી પુગ્ગલો લુબ્ભિતો નામ. ન લુબ્ભિતો અલુબ્ભિતો. અલુબ્ભિતસ્સ ભાવો અલુબ્ભિતત્તં. સારાગપટિપક્ખતો ન સારાગોતિ અસારાગો. અસારજ્જનાતિ અસારજ્જનાકારો. અસારજ્જિતસ્સ ભાવો અસારજ્જિતત્તં. ન અભિજ્ઝાયતીતિ અનભિજ્ઝા. અલોભો કુસલમૂલન્તિ અલોભસઙ્ખાતં કુસલમૂલં. અલોભો હિ કુસલાનં ધમ્માનં મૂલં પચ્ચયટ્ઠેનાતિ કુસલમૂલં. કુસલઞ્ચ તં પચ્ચયટ્ઠેન મૂલઞ્ચાતિપિ કુસલમૂલં.

૩૩. અદોસનિદ્દેસે અદુસ્સનકવસેન અદોસો. ન દુસ્સતીતિપિ અદોસો. ઇદમસ્સ સભાવપદં. અદુસ્સનાતિ અદુસ્સનાકારો. અદુસ્સિતસ્સ ભાવો અદુસ્સિતત્તં. બ્યાપાદપટિપક્ખતો ન બ્યાપાદોતિ અબ્યાપાદો. કોધદુક્ખપટિપક્ખતો ન બ્યાપજ્જોતિ અબ્યાપજ્જો. અદોસસઙ્ખાતં કુસલમૂલં અદોસો કુસલમૂલં. તં વુત્તત્થમેવ.

૪૦-૪૧. કાયપસ્સદ્ધિનિદ્દેસાદીસુ યસ્મા કાયોતિ તયો ખન્ધા અધિપ્પેતા, તસ્મા વેદનાક્ખન્ધસ્સાતિઆદિ વુત્તં. પસ્સમ્ભન્તિ એતાય તે ધમ્મા, વિગતદરથા ભવન્તિ, સમસ્સાસપ્પત્તાતિ પસ્સદ્ધિ. દુતિયપદં ઉપસગ્ગવસેન વડ્ઢિતં. પસ્સમ્ભનાતિ પસ્સમ્ભનાકારો. દુતિયપદં ઉપસગ્ગવસેન વડ્ઢિતં. પસ્સદ્ધિસમઙ્ગિતાય પટિપ્પસ્સમ્ભિતસ્સ ખન્ધત્તયસ્સ ભાવો પટિપ્પસ્સમ્ભિતત્તં. સબ્બપદેહિપિ તિણ્ણં ખન્ધાનં કિલેસદરથપટિપ્પસ્સદ્ધિ એવ કથિતા. દુતિયનયેન વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ દરથપટિપ્પસ્સદ્ધિ કથિતા.

૪૨-૪૩. લહુતાતિ લહુતાકારો. લહુપરિણામતાતિ લહુપરિણામો એતેસં ધમ્માનન્તિ લહુપરિણામા; તેસં ભાવો લહુપરિણામતા; સીઘં સીઘં પરિવત્તનસમત્થતાતિ વુત્તં હોતિ. અદન્ધનતાતિ ગરુભાવપટિક્ખેપવચનમેતં; અભારિયતાતિ અત્થો. અવિત્થનતાતિ માનાદિકિલેસભારસ્સ અભાવેન અથદ્ધતા. એવં પઠમેન તિણ્ણં ખન્ધાનં લહુતાકારો કથિતો. દુતિયેન વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ લહુતાકારો કથિતો.

૪૪-૪૫. મુદુતાતિ મુદુભાવો. મદ્દવતાતિ મદ્દવં વુચ્ચતિ સિનિદ્ધં, મટ્ઠં; મદ્દવસ્સ ભાવો મદ્દવતા. અકક્ખળતાતિ અકક્ખળભાવો. અકથિનતાતિ અકથિનભાવો. ઇધાપિ પુરિમનયેન તિણ્ણં ખન્ધાનં, પચ્છિમનયેન વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ મુદુતાકારોવ કથિતો.

૪૬-૪૭. કમ્મઞ્ઞતાતિ કમ્મનિ સાધુતા; કુસલકિરિયાય વિનિયોગક્ખમતાતિ અત્થો. સેસપદદ્વયં બ્યઞ્જનવસેન વડ્ઢિતં. પદદ્વયેનાપિ હિ પુરિમનયેન તિણ્ણં ખન્ધાનં, પચ્છિમનયેન વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ કમ્મનિયાકારોવ કથિતો.

૪૮-૪૯. પગુણતાતિ પગુણભાવો, અનાતુરતા નિગ્ગિલાનતાતિ અત્થો. સેસપદદ્વયં બ્યઞ્જનવસેન વડ્ઢિતં. ઇધાપિ પુરિમનયેન તિણ્ણં ખન્ધાનં, પચ્છિમનયેન વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ નિગ્ગિલાનાકારોવ કથિતો.

૫૦-૫૧. ઉજુકતાતિ ઉજુકભાવો, ઉજુકેનાકારેન પવત્તનતાતિ અત્થો. ઉજુકસ્સ ખન્ધત્તયસ્સ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ ચ ભાવો ઉજુકતા. અજિમ્હતાતિ ગોમુત્તવઙ્કભાવપટિક્ખેપો. અવઙ્કતાતિ ચન્દલેખાવઙ્કભાવપટિક્ખેપો. અકુટિલતાતિ નઙ્ગલકોટિવઙ્કભાવપટિક્ખેપો.

યો હિ પાપં કત્વાવ ‘ન કરોમી’તિ ભાસતિ, સો ગન્ત્વા પચ્ચોસક્કનતાય ‘ગોમુત્તવઙ્કો’ નામ હોતિ. યો પાપં કરોન્તોવ ‘ભાયામહં પાપસ્સા’તિ ભાસતિ, સો યેભુય્યેન કુટિલતાય ‘ચન્દલેખાવઙ્કો’ નામ હોતિ. યો પાપં કરોન્તોવ ‘કો પાપસ્સ ન ભાયેય્યા’તિ ભાસતિ, સો નાતિકુટિલતાય ‘નઙ્ગલકોટિવઙ્કો’ નામ હોતિ. યસ્સ વા તીણિપિ કમ્મદ્વારાનિ અસુદ્ધાનિ, સો ‘ગોમુત્તવઙ્કો’ નામ હોતિ. યસ્સ યાનિ કાનિચિ દ્વે, સો ‘ચન્દલેખાવઙ્કો’ નામ. યસ્સ યંકિઞ્ચિ એકં, સો ‘નઙ્ગલકોટિવઙ્કો નામ.

દીઘભાણકા પનાહુ – એકચ્ચો ભિક્ખુ સબ્બવયે એકવીસતિયા અનેસનાસુ, છસુ ચ અગોચરેસુ ચરતિ, અયં ‘ગોમુત્તવઙ્કો’ નામ. એકો પઠમવયે ચતુપારિસુદ્ધિસીલં પરિપૂરેતિ, લજ્જી કુક્કુચ્ચકો સિક્ખાકામો હોતિ, મજ્ઝિમવયપચ્છિમવયેસુ પુરિમસદિસો, અયં ‘ચન્દલેખાવઙ્કો’ નામ. એકો પઠમવયે મજ્ઝિમવયેપિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં પૂરેતિ, લજ્જી કુક્કુચ્ચકો સિક્ખાકામો હોતિ, પચ્છિમવયે પુરિમસદિસો. અયં ‘નઙ્ગલકોટિવઙ્કો’ નામ.

તસ્સ કિલેસવસેન એવં વઙ્કસ્સ પુગ્ગલસ્સ ભાવો જિમ્હતા વઙ્કતા કુટિલતાતિ વુચ્ચતિ. તાસં પટિક્ખેપવસેન અજિમ્હતાદિકા વુત્તા. ખન્ધાધિટ્ઠાનાવ દેસના કતા. ખન્ધાનઞ્હિ એતા અજિમ્હતાદિકા, નો પુગ્ગલસ્સાતિ. એવં સબ્બેહિપિ ઇમેહિ પદેહિ પુરિમનયેન તિણ્ણં ખન્ધાનં, પચ્છિમનયેન વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સાતિ અરૂપીનં ધમ્માનં નિક્કિલેસતાય ઉજુતાકારોવ કથિતોતિ વેદિતબ્બો.

ઇદાનિ ય્વાયં યેવાપનાતિ અપ્પનાવારો વુત્તો, તેન ધમ્મુદ્દેસવારે દસ્સિતાનં ‘યેવાપનકાનં’યેવ સઙ્ખેપતો નિદ્દેસો કથિતો હોતીતિ.

નિદ્દેસવારકથા નિટ્ઠિતા.

એત્તાવતા પુચ્છા સમયનિદ્દેસો ધમ્મુદ્દેસો અપ્પનાતિ ઉદ્દેસવારે ચતૂહિ પરિચ્છેદેહિ, પુચ્છા સમયનિદ્દેસો ધમ્મુદ્દેસો અપ્પનાતિ નિદ્દેસવારે ચતૂહિ પરિચ્છેદેહીતિ અટ્ઠપરિચ્છેદપટિમણ્ડિતો ધમ્મવવત્થાનવારો નિટ્ઠિતોવ હોતિ.

કોટ્ઠાસવારો

૫૮-૧૨૦. ઇદાનિ તસ્મિં ખો પન સમયે ચત્તારો ખન્ધા હોન્તીતિ સઙ્ગહવારો આરદ્ધો. સો ઉદ્દેસનિદ્દેસપટિનિદ્દેસાનં વસેન તિવિધો હોતિ. તત્થ ‘તસ્મિં ખો પન સમયે ચત્તારો ખન્ધા’તિ એવમાદિકો ઉદ્દેસો. કતમે તસ્મિં સમયે ચત્તારો ખન્ધા’તિઆદિકો નિદ્દેસો. કતમો તસ્મિં સમયે વેદનાક્ખન્ધોતિઆદિકો પટિનિદ્દેસોતિ વેદિતબ્બો.

તત્થ ઉદ્દેસવારે ચત્તારો ખન્ધાતિઆદયો તેવીસતિ કોટ્ઠાસા હોન્તિ. તેસં એવમત્થો વેદિતબ્બો – યસ્મિં સમયે કામાવચરં પઠમં મહાકુસલચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, યે તસ્મિં સમયે ચિત્તઙ્ગવસેન ઉપ્પન્ના, ઠપેત્વા યેવાપનકે, પાળિઆરુળ્હા અતિરેકપણ્ણાસધમ્મા, તે સબ્બેપિ સઙ્ગય્હમાના રાસટ્ઠેન ચત્તારોવ ખન્ધા હોન્તિ. હેટ્ઠા વુત્તેન આયતનટ્ઠેન દ્વે આયતનાનિ હોન્તિ. સભાવટ્ઠેન સુઞ્ઞતટ્ઠેન નિસ્સત્તટ્ઠેન દ્વેવ ધાતુયો હોન્તિ. પચ્ચયસઙ્ખાતેન આહારટ્ઠેન તયોવેત્થ ધમ્મા આહારા હોન્તિ. અવસેસા નો આહારા.

‘કિં પનેતે અઞ્ઞમઞ્ઞં વા તંસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ વા પચ્ચયા ન હોન્તી’તિ? ‘નો ન હોન્તિ. ઇમે પન તથા ચ હોન્તિ, અઞ્ઞથા ચાતિ સમાનેપિ પચ્ચયત્તે અતિરેકપચ્ચયા હોન્તિ, તસ્મા આહારાતિ વુત્તા. કથં? એતેસુ હિ ફસ્સાહારો, યેસં ધમ્માનં અવસેસા ચિત્તચેતસિકા પચ્ચયા હોન્તિ, તેસઞ્ચ પચ્ચયો હોતિ, તિસ્સો ચ વેદના આહરતિ. મનોસઞ્ચેતનાહારો તેસઞ્ચ પચ્ચયો હોતિ તયો ચ ભવે આહરતિ. વિઞ્ઞાણાહારો તેસઞ્ચ પચ્ચયો હોતિ પટિસન્ધિનામરૂપઞ્ચ આહરતી’તિ. ‘નનુ ચ સો વિપાકોવ ઇદં પન કુસલવિઞ્ઞાણ’ન્તિ? ‘કિઞ્ચાપિ કુસલવિઞ્ઞાણં, તંસરિક્ખતાય પન વિઞ્ઞાણાહારો’ત્વેવ વુત્તં. ઉપત્થમ્ભકટ્ઠેન વા ઇમે તયો આહારાતિ વુત્તા. ઇમે હિ સમ્પયુત્તધમ્માનં, કબળીકારાહારો વિય રૂપકાયસ્સ, ઉપત્થમ્ભકપચ્ચયા હોન્તિ. તેનેવ વુત્તં – ‘‘અરૂપિનો આહારા સમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં આહારપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૧૫).

અપરો નયો – અજ્ઝત્તિકસન્તતિયા વિસેસપચ્ચયત્તા કબળીકારાહારો ચ ઇમે ચ તયો ધમ્મા આહારાતિ વુત્તા. વિસેસપચ્ચયો હિ કબળીકારાહારભક્ખાનં સત્તાનં રૂપકાયસ્સ કબળીકારો આહારો; નામકાયે વેદનાય ફસ્સો, વિઞ્ઞાણસ્સ મનોસઞ્ચેતના, નામરૂપસ્સ વિઞ્ઞાણં. યથાહ –

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, અયં કાયો આહારટ્ઠિતિકો, આહારં પટિચ્ચ તિટ્ઠતિ, અનાહારો નો તિટ્ઠતિ’’ (સં. નિ. ૫.૧૮૩). તથા ફસ્સપચ્ચયા વેદના, સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપન્તિ (સં. નિ. ૨.૧).

અધિપતિયટ્ઠેન પન અટ્ઠેવ ધમ્મા ઇન્દ્રિયાનિ હોન્તિ, ન અવસેસા. તેન વુત્તં – અટ્ઠિન્દ્રિયાનિ હોન્તીતિ. ઉપનિજ્ઝાયનટ્ઠેન પઞ્ચેવ ધમ્મા ઝાનઙ્ગાનિ હોન્તિ. તેન વુત્તં – પઞ્ચઙ્ગિકં ઝાનં હોતીતિ.

નિય્યાનટ્ઠેન ચ હેત્વટ્ઠેન ચ પઞ્ચેવ ધમ્મા મગ્ગઙ્ગાનિ હોન્તિ. તેન વુત્તં – પઞ્ચઙ્ગિકો મગ્ગો હોતીતિ. કિઞ્ચાપિ હિ અટ્ઠઙ્ગિકો અરિયમગ્ગો, લોકિયચિત્તે પન એકક્ખણે તિસ્સો વિરતિયો ન લબ્ભન્તિ, તસ્મા પઞ્ચઙ્ગિકોતિ વુત્તો. ‘નનુ ચ ‘‘યથાગતમગ્ગોતિ ખો, ભિક્ખુ, અરિયસ્સેતં અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસ્સ અધિવચન’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૨૪૫) ઇમસ્મિં સુત્તે ‘યથેવ લોકુત્તરમગ્ગો અટ્ઠઙ્ગિકો, પુબ્બભાગવિપસ્સનામગ્ગોપિ તથેવ અટ્ઠઙ્ગિકો’તિ યથાગતવચનેન ઇમસ્સત્થસ્સ દીપિતત્તા, લોકિયમગ્ગેનાપિ અટ્ઠઙ્ગિકેન ભવિતબ્બન્તિ? ન ભવિતબ્બં. અયઞ્હિ સુત્તન્તિકદેસના નામ પરિયાયદેસના. તેનાહ – ‘‘પુબ્બેવ ખો પનસ્સ કાયકમ્મં વચીકમ્મં આજીવો સુપરિસુદ્ધો હોતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૪૩૧). અયં પન નિપ્પરિયાયદેસના. લોકિયચિત્તસ્મિઞ્હિ તિસ્સો વિરતિયો એકક્ખણે ન લબ્ભન્તિ, તસ્મા ‘પઞ્ચઙ્ગિકો’વ વુત્તોતિ.

અકમ્પિયટ્ઠેન પન સત્તેવ ધમ્મા બલાનિ હોન્તિ. મૂલટ્ઠેન તયોવ ધમ્મા હેતૂ. ફુસનટ્ઠેન એકોવ ધમ્મો ફસ્સો. વેદયિતટ્ઠેન એકોવ ધમ્મો વેદના. સઞ્જાનનટ્ઠેન એકોવ ધમ્મો સઞ્ઞા. ચેતયનટ્ઠેન એકોવ ધમ્મો ચેતના. ચિત્તવિચિત્તટ્ઠેન એકોવ ધમ્મો ચિત્તં. રાસટ્ઠેન ચેવ વેદયિતટ્ઠેન ચ એકોવ ધમ્મો વેદનાક્ખન્ધો. રાસટ્ઠેન ચ સઞ્જાનનટ્ઠેન ચ એકોવ ધમ્મો સઞ્ઞાક્ખન્ધો. રાસટ્ઠેન ચ અભિસઙ્ખરણટ્ઠેન ચ એકોવ ધમ્મો સઙ્ખારક્ખન્ધો. રાસટ્ઠેન ચ ચિત્તવિચિત્તટ્ઠેન ચ એકોવ ધમ્મો વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો. વિજાનનટ્ઠેન ચેવ હેટ્ઠા વુત્તઆયતનટ્ઠેન ચ એકમેવ મનાયતનં. વિજાનનટ્ઠેન ચ અધિપતિયટ્ઠેન ચ એકમેવ મનિન્દ્રિયં. વિજાનનટ્ઠેન ચ સભાવસુઞ્ઞતનિસ્સત્તટ્ઠેન ચ એકોવ ધમ્મો મનોવિઞ્ઞાણધાતુ નામ હોતિ, ન અવસેસા. ઠપેત્વા પન ચિત્તં, યથાવુત્તેન અત્થેન અવસેસા સબ્બેપિ ધમ્મા એકં ધમ્માયતનમેવ, એકા ચ ધમ્મધાતુયેવ હોતીતિ.

યે વા પન તસ્મિં સમયેતિ ઇમિના પન અપ્પનાવારેન ઇધાપિ હેટ્ઠા વુત્તા યેવાપનકાવ સઙ્ગહિતા. યથા ચ ઇધ એવં સબ્બત્થ. ઇતો પરઞ્હિ એત્તકમ્પિ ન વિચારયિસ્સામ. નિદ્દેસપટિનિદ્દેસવારેસુ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બોતિ.

સઙ્ગહવારો નિટ્ઠિતો.

કોટ્ઠાસવારોતિપિ એતસ્સેવ નામં.

સુઞ્ઞતવારો

૧૨૧-૧૪૫. ઇદાનિ તસ્મિં ખો પન સમયે ધમ્મા હોન્તીતિ સુઞ્ઞતવારો આરદ્ધો. સો ઉદ્દેસનિદ્દેસવસેન દ્વિધા વવત્થિતો. તત્થ ઉદ્દેસવારે ‘ધમ્મા હોન્તી’તિ ઇમિના સદ્ધિં ચતુવીસતિ કોટ્ઠાસા હોન્તિ. સબ્બકોટ્ઠાસેસુ ચ ‘ચત્તારો દ્વે તયો’તિ ગણનપરિચ્છેદો ન વુત્તો. કસ્મા? સઙ્ગહવારે પરિચ્છિન્નત્તા. તત્થ પરિચ્છિન્નધમ્માયેવ હિ ઇધાપિ વુત્તા. ન હેત્થ સત્તો વા ભાવો વા અત્તા વા ઉપલબ્ભતિ. ધમ્માવ એતે ધમ્મમત્તા અસારા અપરિણાયકાતિ ઇમિસ્સા સુઞ્ઞતાય દીપનત્થં વુત્તા. તસ્મા એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો – યસ્મિં સમયે કામાવચરં પઠમં મહાકુસલચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મિં સમયે ચિત્તઙ્ગવસેન ઉપ્પન્ના અતિરેકપણ્ણાસધમ્મા સભાવટ્ઠેન ધમ્મા એવ હોન્તિ. ન અઞ્ઞો કોચિ સત્તો વા ભાવો વા પોસો વા પુગ્ગલો વા હોતીતિ. તથા રાસટ્ઠેન ખન્ધાવ હોન્તીતિ. એવં પુરિમનયેનેવ સબ્બપદેસુ અત્થયોજના વેદિતબ્બા. યસ્મા પન ઝાનતો અઞ્ઞં ઝાનઙ્ગં, મગ્ગતો વા અઞ્ઞં મગ્ગઙ્ગં નત્થિ, તસ્મા ઇધ ‘ઝાનં હોતિ, મગ્ગો હોતિ’ ઇચ્ચેવ વુત્તં. ઉપનિજ્ઝાયનટ્ઠેન હિ ઝાનમેવ હેત્વટ્ઠેન મગ્ગોવ હોતિ. ન અઞ્ઞો કોચિ સત્તો વા ભાવો વાતિ. એવં સબ્બપદેસુ અત્થયોજના કાતબ્બા. નિદ્દેસવારો ઉત્તાનત્થોયેવાતિ.

સુઞ્ઞતવારો નિટ્ઠિતો.

નિટ્ઠિતા ચ તીહિ મહાવારેહિ મણ્ડેત્વા નિદ્દિટ્ઠસ્સ

પઠમચિત્તસ્સ અત્થવણ્ણના.

દુતિયચિત્તં

૧૪૬. ઇદાનિ દુતિયચિત્તાદીનિ દસ્સેતું પુન ‘‘કતમે ધમ્મા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તેસુ સબ્બેસુપિ પઠમચિત્તે વુત્તનયેનેવ તયો તયો મહાવારા વેદિતબ્બા. ન કેવલઞ્ચ મહાવારા એવ, પઠમચિત્તે વુત્તસદિસાનં સબ્બપદાનં અત્થોપિ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. ઇતો પરમ્પિ અપુબ્બપદવણ્ણનંયેવ કરિસ્સામ. ઇમસ્મિં તાવ દુતિયચિત્તનિદ્દેસે સસઙ્ખારેનાતિ ઇદમેવ અપુબ્બં. તસ્સત્થો – સહ સઙ્ખારેનાતિ સસઙ્ખારો. તેન સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન સઉપાયેન પચ્ચયગણેનાતિ અત્થો. યેન હિ આરમ્મણાદિના પચ્ચયગણેન પઠમં મહાચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તેનેવ સપ્પયોગેન સઉપાયેન ઇદં ઉપ્પજ્જતિ.

તસ્સેવં ઉપ્પત્તિ વેદિતબ્બા – ઇધેકચ્ચો ભિક્ખુ વિહારપચ્ચન્તે વસમાનો ચેતિયઙ્ગણસમ્મજ્જનવેલાય વા થેરુપટ્ઠાનવેલાય વા સમ્પત્તાય, ધમ્મસવનદિવસે વા સમ્પત્તે ‘મય્હં ગન્ત્વા પચ્ચાગચ્છતો અતિદૂરં ભવિસ્સતિ, ન ગમિસ્સામી’તિ ચિન્તેત્વા પુન ચિન્તેતિ – ‘ભિક્ખુસ્સ નામ ચેતિયઙ્ગણં વા થેરુપટ્ઠાનં વા ધમ્મસવનં વા અગન્તું અસારુપ્પં, ગમિસ્સામી’તિ ગચ્છતિ. તસ્સેવં અત્તનો પયોગેન વા, પરેન વા વત્તાદીનં અકરણે ચ આદીનવં કરણે ચ આનિસંસં દસ્સેત્વા ઓવદિયમાનસ્સ, નિગ્ગહવસેનેવ વા ‘એહિ, ઇદં કરોહી’તિ કારિયમાનસ્સ ઉપ્પન્નં કુસલચિત્તં સસઙ્ખારેન પચ્ચયગણેન ઉપ્પન્નં નામ હોતીતિ.

દુતિયચિત્તં.

તતિયચિત્તં

૧૪૭-૧૪૮. તતિયે ઞાણેન વિપ્પયુત્તન્તિ ઞાણવિપ્પયુત્તં. ઇદમ્પિ હિ આરમ્મણે હટ્ઠપહટ્ઠં હોતિ પરિચ્છિન્દકઞાણં પનેત્થ ન હોતિ. તસ્મા ઇદં દહરકુમારકાનં ભિક્ખું દિસ્વા ‘અયં થેરો મય્હ’ન્તિ વન્દનકાલે, તેનેવ નયેન ચેતિયવન્દનધમ્મસવનકાલાદીસુ ચ ઉપ્પજ્જતીતિ વેદિતબ્બં. પાળિયં પનેત્થ સત્તસુ ઠાનેસુ પઞ્ઞા પરિહાયતિ. સેસં પાકતિકમેવાતિ.

તતિયચિત્તં.

ચતુત્થચિત્તં

૧૪૯. ચતુત્થચિત્તેપિ એસેવ નયો. ઇદં પન સસઙ્ખારેનાતિ વચનતો યદા માતાપિતરો દહરકુમારકે સીસે ગહેત્વા ચેતિયાદીનિ વન્દાપેન્તિ તે ચ અનત્થિકા સમાનાપિ હટ્ઠપહટ્ઠાવ વન્દન્તિ. એવરૂપે કાલે લબ્ભતીતિ વેદિતબ્બં.

ચતુત્થચિત્તં.

પઞ્ચમચિત્તં

૧૫૦. પઞ્ચમે ઉપેક્ખાસહગતન્તિ ઉપેક્ખાવેદનાય સમ્પયુત્તં. ઇદઞ્હિ આરમ્મણે મજ્ઝત્તં હોતિ. પરિચ્છિન્દકઞાણં પનેત્થ હોતિયેવ. પાળિયં પનેત્થ ઝાનચતુક્કે ઉપેક્ખા હોતીતિ ઇન્દ્રિયટ્ઠકે ઉપેક્ખિન્દ્રિયં હોતીતિ વત્વા સબ્બેસમ્પિ વેદનાદિપદાનં નિદ્દેસે સાતાસાતસુખદુક્ખપટિક્ખેપવસેન દેસનં કત્વા અદુક્ખમસુખવેદના કથિતા. તસ્સા મજ્ઝત્તલક્ખણે ઇન્દત્તકરણવસેન ઉપેક્ખિન્દ્રિયભાવો વેદિતબ્બો. પદપટિપાટિયા ચ એકસ્મિં ઠાને પીતિ પરિહીના. તસ્મા ચિત્તઙ્ગવસેન પાળિઆરુળ્હા પઞ્ચપણ્ણાસેવ ધમ્મા હોન્તિ. તેસં વસેન સબ્બકોટ્ઠાસેસુ સબ્બવારેસુ ચ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

પઞ્ચમચિત્તં.

છટ્ઠચિત્તાદિ

૧૫૬-૯. છટ્ઠસત્તમઅટ્ઠમાનિ દુતિયતતિયચતુત્થેસુ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ. કેવલઞ્હિ ઇમેસુ વેદનાપરિવત્તનઞ્ચેવ પીતિપરિહાનઞ્ચ હોતિ. સેસં સદ્ધિં ઉપ્પત્તિનયેન તાદિસમેવ. કરુણામુદિતા પરિકમ્મકાલેપિ હિ ઇમેસં ઉપ્પત્તિ મહાઅટ્ઠકથાયં અનુઞ્ઞાતા એવ. ઇમાનિ અટ્ઠ કામાવચરકુસલચિત્તાનિ નામ.

પુઞ્ઞકિરિયવત્થાદિકથા

તાનિ સબ્બાનિપિ દસહિ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂહિ દીપેતબ્બાનિ. કથં? દાનમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ, સીલમયં… ભાવનામયં… અપચિતિસહગતં… વેય્યાવચ્ચસહગતં… પત્તાનુપ્પદાનં… અબ્ભનુમોદનં… દેસનામયં… સવનમયં… દિટ્ઠિજુકમ્મં પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂતિ ઇમાનિ દસ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ નામ. તત્થ દાનમેવ દાનમયં. પુઞ્ઞકિરિયા ચ સા તેસં તેસં આનિસંસાનં વત્થુ ચાતિ પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ. સેસેસુપિ એસેવ નયો.

તત્થ ચીવરાદીસુ ચતૂસુ પચ્ચયેસુ, રૂપાદીસુ વા છસુ આરમ્મણેસુ, અન્નાદીસુ વા દસસુ દાનવત્થૂસુ, તં તં દેન્તસ્સ તેસં તેસં ઉપ્પાદનતો પટ્ઠાય પુબ્બભાગે, પરિચ્ચાગકાલે, પચ્છા સોમનસ્સચિત્તેન અનુસ્સરણકાલે ચાતિ તીસુ કાલેસુ પવત્તા ચેતના ‘દાનમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ’ નામ.

પઞ્ચસીલં અટ્ઠસીલં દસસીલં સમાદિયન્તસ્સ, ‘પબ્બજિસ્સામી’તિ વિહારં ગચ્છન્તસ્સ, પબ્બજન્તસ્સ, ‘મનોરથં મત્થકં પાપેત્વા પબ્બજિતો વત’મ્હિ, ‘સાધુ સાધૂ’તિ આવજ્જેન્તસ્સ, પાતિમોક્ખં સંવરન્તસ્સ, ચીવરાદયો પચ્ચયે પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ, આપાથગતેસુ રૂપાદીસુ ચક્ખુદ્વારાદીનિ સંવરન્તસ્સ, આજીવં સોધેન્તસ્સ ચ પવત્તા ચેતના ‘સીલમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ’ નામ.

પટિસમ્ભિદાયં વુત્તેન વિપસ્સનામગ્ગેન ચક્ખું અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો ભાવેન્તસ્સ…પે… મનં… રૂપે…પે… ધમ્મે… ચક્ખુવિઞ્ઞાણં…પે… મનોવિઞ્ઞાણં,… ચક્ખુસમ્ફસ્સં…પે… મનોસમ્ફસ્સં, ચક્ખુસમ્ફસ્સજં વેદનં…પે… મનોસમ્ફસ્સજં વેદનં, …પે… રૂપસઞ્ઞં…પે… જરામરણં અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો ભાવેન્તસ્સ પવત્તા ચેતના, અટ્ઠતિંસાય વા આરમ્મણેસુ અપ્પનં અપ્પત્તા સબ્બાપિ ચેતના ‘ભાવનામયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ’ નામ.

મહલ્લકં પન દિસ્વા પચ્ચુગ્ગમનપત્તચીવરપટિગ્ગહણઅભિવાદનમગ્ગસમ્પદાનાદિવસેન ‘અપચિતિસહગતં’ વેદિતબ્બં.

વુડ્ઢતરાનં વત્તપ્પટિપત્તિકરણવસેન ગામં પિણ્ડાય પવિટ્ઠં ભિક્ખું દિસ્વા પત્તં ગહેત્વા ગામે ભિક્ખં સમાદપેત્વા ઉપસંહરણવસેન, ‘ગચ્છ ભિક્ખૂનં પત્તં આહરા’તિ સુત્વા વેગેન ગન્ત્વા પત્તાહરણાદિવસેન ચ કાયવેય્યાવટિકકાલે ‘વેય્યાવચ્ચસહગતં’ વેદિતબ્બં.

દાનં દત્વા ગન્ધાદીહિ પૂજં કત્વા ‘અસુકસ્સ નામ પત્તિ હોતૂ’તિ વા, ‘સબ્બસત્તાનં હોતૂ’તિ વા પત્તિં દદતો ‘પત્તાનુપ્પદાનં’ વેદિતબ્બં. કિં પનેવં પત્તિં દદતો પુઞ્ઞક્ખયો હોતીતિ? ન હોતિ. યથા પન એકં દીપં જાલેત્વા તતો દીપસહસ્સં જાલેન્તસ્સ પઠમદીપો ખીણોતિ ન વત્તબ્બો; પુરિમાલોકેન પન સદ્ધિં પચ્છિમાલોકો એકતો હુત્વા અતિમહા હોતિ. એવમેવ પત્તિં દદતો પરિહાનિ નામ નત્થિ. વુડ્ઢિયેવ પન હોતીતિ વેદિતબ્બો.

પરેહિ દિન્નાય પત્તિયા વા અઞ્ઞાય વા પુઞ્ઞકિરિયાય ‘સાધુ સાધૂ’તિ અનુમોદનવસેન ‘અબ્ભનુમોદનં’ વેદિતબ્બં.

એકો ‘એવં મં ધમ્મકથિકોતિ મં જાનિસ્સન્તી’તિ ઇચ્છાય ઠત્વા લાભગરુકો હુત્વા દેસેતિ, તં ન મહપ્ફલં. એકો અત્તનો પગુણં ધમ્મં અપચ્ચાસીસમાનો વિમુત્તાયતનસીસેન પરેસં દેસેતિ, ઇદં ‘દેસનામયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ’ નામ.

એકો સુણન્તો ‘ઇતિ મં સદ્ધોતિ જાનિસ્સન્તી’તિ સુણાતિ, તં ન મહપ્ફલં. એકો ‘એવં મે મહપ્ફલં ભવિસ્સતી’તિ હિતફરણેન મુદુચિત્તેન ધમ્મં સુણાતિ, ઇદં ‘સવનમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ’ નામ.

દિટ્ઠિં ઉજું કરોન્તસ્સ ‘દિટ્ઠિજુકમ્મં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ’ નામ. દીઘભાણકા પનાહુ – ‘દિટ્ઠિજુકમ્મં સબ્બેસં નિયમલક્ખણં, યંકિઞ્ચિ પુઞ્ઞં કરોન્તસ્સ હિ દિટ્ઠિયા ઉજુકભાવેનેવ મહપ્ફલં હોતી’તિ.

એતેસુ પન પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂસુ દાનમયં તાવ ‘દાનં દસ્સામી’તિ ચિન્તેન્તસ્સ ઉપ્પજ્જતિ, દાનં દદતો ઉપ્પજ્જતિ, ‘દિન્નં મે’તિ પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ ઉપ્પજ્જતિ. એવં પુબ્બચેતનં મુઞ્ચનચેતનં અપરચેતનન્તિ તિસ્સોપિ ચેતના એકતો કત્વા ‘દાનમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ’ નામ હોતિ. સીલમયમ્પિ ‘સીલં પૂરેસ્સામી’તિ ચિન્તેન્તસ્સ ઉપ્પજ્જતિ, સીલપૂરણકાલે ઉપ્પજ્જતિ, ‘પૂરિતં મે’તિ પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ ઉપ્પજ્જતિ. તા સબ્બાપિ એકતો કત્વા ‘સીલમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ’ નામ હોતિ…પે… દિટ્ઠિજુકમ્મમ્પિ ‘દિટ્ઠિં ઉજુકં કરિસ્સામી’તિ ચિન્તેન્તસ્સ ઉપ્પજ્જતિ, દિટ્ઠિં ઉજું કરોન્તસ્સ ઉપ્પજ્જતિ, ‘દિટ્ઠિ મે ઉજુકા કતા’તિ પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ ઉપ્પજ્જતિ. તા સબ્બાપિ એકતો કત્વા ‘દિટ્ઠિજુકમ્મં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ’ નામ હોતિ.

સુત્તે પન તીણિયેવ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ આગતાનિ. તેસુ ઇતરેસમ્પિ સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. અપચિતિવેય્યાવચ્ચાનિ હિ સીલમયે સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. પત્તાનુપ્પદાનઅબ્ભનુમોદનાનિ દાનમયે. દેસનાસવનદિટ્ઠિજુકમ્માનિ ભાવનામયે. યે પન ‘દિટ્ઠિજુકમ્મં સબ્બેસં નિયમલક્ખણ’ન્તિ વદન્તિ તેસં તં તીસુપિ સઙ્ગહં ગચ્છતિ. એવમેતાનિ સઙ્ખેપતો તીણિ હુત્વા વિત્થારતો દસ હોન્તિ.

તેસુ ‘દાનં દસ્સામી’તિ ચિન્તેન્તો અટ્ઠન્નં કામાવચરકુસલચિત્તાનં અઞ્ઞતરેનેવ ચિન્તેતિ; દદમાનોપિ તેસંયેવ અઞ્ઞતરેન દેતિ; ‘દાનં મે દિન્ન’ન્તિ પચ્ચવેક્ખન્તોપિ તેસંયેવ અઞ્ઞતરેન પચ્ચવેક્ખતિ. ‘સીલં પૂરેસ્સામી’તિ ચિન્તેન્તોપિ તેસંયેવ અઞ્ઞતરેન ચિન્તેતિ; સીલં પૂરેન્તોપિ તેસંયેવ અઞ્ઞતરેન પૂરેતિ, ‘સીલં મે પૂરિત’ન્તિ પચ્ચવેક્ખન્તોપિ તેસંયેવ અઞ્ઞતરેન પચ્ચવેક્ખતિ. ‘ભાવનં ભાવેસ્સામી’તિ ચિન્તેન્તોપિ તેસંયેવ અઞ્ઞતરેન ચિન્તેતિ; ભાવેન્તોપિ તેસંયેવ અઞ્ઞતરેન ભાવેતિ; ‘ભાવના મે ભાવિતા’તિ પચ્ચવેક્ખન્તોપિ તેસંયેવ અઞ્ઞતરેન પચ્ચવેક્ખતિ.

‘જેટ્ઠાપચિતિકમ્મં કરિસ્સામી’તિ ચિન્તેન્તોપિ તેસંયેવ અઞ્ઞતરેન ચિન્તેતિ, કરોન્તોપિ તેસંયેવ અઞ્ઞતરેન કરોતિ, ‘કતં મે’તિ પચ્ચવેક્ખન્તોપિ તેસંયેવ અઞ્ઞતરેન પચ્ચવેક્ખતિ. ‘કાયવેય્યાવટિકકમ્મં કરિસ્સામી’તિ ચિન્તેન્તોપિ, કરોન્તોપિ, ‘કતં મે’તિ પચ્ચવેક્ખન્તોપિ તેસંયેવ અઞ્ઞતરેન પચ્ચવેક્ખતિ. ‘પત્તિં દસ્સામી’તિ ચિન્તેન્તોપિ, દદન્તોપિ, ‘દિન્નં મે’તિ પચ્ચવેક્ખન્તોપિ, ‘પત્તિં વા સેસકુસલં વા અનુમોદિસ્સામી’તિ ચિન્તેન્તોપિ તેસંયેવ અઞ્ઞતરેન ચિન્તેતિ; અનુમોદન્તોપિ તેસંયેવ અઞ્ઞતરેન અનુમોદતિ, ‘અનુમોદિતં મે’તિ પચ્ચવેક્ખન્તોપિ તેસંયેવ અઞ્ઞતરેન પચ્ચવેક્ખતિ. ‘ધમ્મં દેસેસ્સામી’તિ ચિન્તેન્તોપિ તેસંયેવ અઞ્ઞતરેન ચિન્તેતિ, દેસેન્તોપિ તેસંયેવ અઞ્ઞતરેન દેસેતિ, ‘દેસિતો મે’તિ પચ્ચવેક્ખન્તોપિ તેસંયેવ અઞ્ઞતરેન પચ્ચવેક્ખતિ. ‘ધમ્મં સોસ્સામી’તિ ચિન્તેન્તોપિ તેસંયેવ અઞ્ઞતરેન ચિન્તેતિ, સુણન્તોપિ તેસંયેવ અઞ્ઞતરેન સુણાતિ, ‘સુતો મે’તિ પચ્ચવેક્ખન્તોપિ તેસંયેવ અઞ્ઞતરેન પચ્ચવેક્ખતિ. ‘દિટ્ઠિં ઉજુકં કરિસ્સામી’તિ ચિન્તેન્તોપિ તેસંયેવ અઞ્ઞતરેન ચિન્તેતિ, ઉજું કરોન્તો પન ચતુન્નં ઞાણસમ્પયુત્તાનં અઞ્ઞતરેન કરોતિ, ‘દિટ્ઠિ મે ઉજુકા કતા’તિ પચ્ચવેક્ખન્તો અટ્ઠન્નં અઞ્ઞતરેન પચ્ચવેક્ખતિ.

ઇમસ્મિં ઠાને ચત્તારિ અનન્તાનિ નામ ગહિતાનિ. ચત્તારિ હિ અનન્તાનિ – આકાસો અનન્તો, ચક્કવાળાનિ અનન્તાનિ, સત્તનિકાયો અનન્તો, બુદ્ધઞ્ઞાણં અનન્તં. આકાસસ્સ હિ પુરત્થિમાય દિસાય વા પચ્છિમુત્તરદક્ખિણાસુ વા એત્તકાનિ વા યોજનસતાનિ એત્તકાનિ વા યોજનસહસ્સાનીતિ પરિચ્છેદો નત્થિ. સિનેરુમત્તમ્પિ અયોકૂટં પથવિં દ્વિધા કત્વા હેટ્ઠા ખિત્તં ભસ્સેથેવ, નો પતિટ્ઠં લભેથ, એવં આકાસં અનન્તં નામ.

ચક્કવાળાનમ્પિ સતેહિ વા સહસ્સેહિ વા પરિચ્છેદો નત્થિ. સચેપિ હિ અકનિટ્ઠભવને નિબ્બત્તા, દળ્હથામધનુગ્ગહસ્સ લહુકેન સરેન તિરિયં તાલચ્છાયં અતિક્કમનમત્તેન કાલેન ચક્કવાળસતસહસ્સં અતિક્કમનસમત્થેન જવેન સમન્નાગતા ચત્તારો મહાબ્રહ્માનો ‘ચક્કવાળપરિયન્તં પસ્સિસ્સામા’તિ તેન જવેન ધાવેય્યું, ચક્કવાળપરિયન્તં અદિસ્વાવ પરિનિબ્બાયેય્યું, એવં ચક્કવાળાનિ અનન્તાનિ નામ.

એત્તકેસુ પન ચક્કવાળેસુ ઉદકટ્ઠકથલટ્ઠકસત્તાનં પમાણં નત્થિ. એવં સત્તનિકાયો અનન્તો નામ. તતોપિ બુદ્ધઞાણં અનન્તમેવ.

એવં અપરિમાણેસુ ચક્કવાળેસુ અપરિમાણાનં સત્તાનં કામાવચરસોમનસ્સસહગતઞાણસમ્પયુત્તઅસઙ્ખારિકકુસલચિત્તાનિ એકસ્સ બહૂનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. બહૂનમ્પિ બહૂનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. તાનિ સબ્બાનિપિ કામાવચરટ્ઠેન સોમનસ્સસહગતટ્ઠેન ઞાણસમ્પયુત્તટ્ઠેન અસઙ્ખારિકટ્ઠેન એકત્તં ગચ્છન્તિ. એકમેવ સોમનસ્સસહગતં તિહેતુકં અસઙ્ખારિકં મહાચિત્તં હોતિ. તથા સસઙ્ખારિકં મહાચિત્તં…પે… તથા ઉપેક્ખાસહગતં ઞાણવિપ્પયુત્તં દ્વિહેતુકં સસઙ્ખારિકચિત્તન્તિ. એવં સબ્બાનિપિ અપરિમાણેસુ ચક્કવાળેસુ અપરિમાણાનં સત્તાનં ઉપ્પજ્જમાનાનિ કામાવચરકુસલચિત્તાનિ સમ્માસમ્બુદ્ધો મહાતુલાય તુલયમાનો વિય, તુમ્બે પક્ખિપિત્વા મિનમાનો વિય, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વા ‘અટ્ઠેવેતાની’તિ સરિક્ખટ્ઠેન અટ્ઠેવ કોટ્ઠાસે કત્વા દસ્સેસિ.

પુન ઇમસ્મિં ઠાને છબ્બિધેન પુઞ્ઞાયૂહનં નામ ગહિતં. પુઞ્ઞઞ્હિ અત્થિ સયંકારં અત્થિ પરંકારં, અત્થિ સાહત્થિકં અત્થિ આણત્તિકં, અત્થિ સમ્પજાનકતં અત્થિ અસમ્પજાનકતન્તિ.

તત્થ અત્તનો ધમ્મતાય કતં ‘સયંકારં’ નામ. પરં કરોન્તં દિસ્વા કતં ‘પરંકારં’ નામ. સહત્થેન કતં ‘સાહત્થિકં’ નામ. આણાપેત્વા કારિતં ‘આણત્તિકં’ નામ. કમ્મઞ્ચ ફલઞ્ચ સદ્દહિત્વા કતં ‘સમ્પજાનકતં’ નામ. કમ્મમ્પિ ફલમ્પિ અજાનિત્વા કતં ‘અસમ્પજાનકતં’ નામ. તેસુ સયંકારં કરોન્તોપિ ઇમેસં અટ્ઠન્નં કુસલચિત્તાનં અઞ્ઞતરેનેવ કરોતિ. પરંકારં કરોન્તોપિ, સહત્થેન કરોન્તોપિ, આણાપેત્વા કરોન્તોપિ ઇમેસં અટ્ઠન્નં કુસલચિત્તાનં અઞ્ઞતરેનેવ કરોતિ. સમ્પજાનકરણં પન ચતૂહિ ઞાણસમ્પયુત્તેહિ હોતિ. અસમ્પજાનકરણં ચતૂહિ ઞાણવિપ્પયુત્તેહિ.

અપરાપિ ઇમસ્મિં ઠાને ચતસ્સો દક્ખિણાવિસુદ્ધિયો ગહિતા – પચ્ચયાનં ધમ્મિકતા, ચેતનામહત્તં, વત્થુસમ્પત્તિ, ગુણાતિરેકતાતિ. તત્થ ધમ્મેન સમેન ઉપ્પન્ના પચ્ચયા ‘ધમ્મિકા’ નામ. સદ્દહિત્વા ઓકપ્પેત્વા દદતો પન ‘ચેતનામહત્તં’ નામ હોતિ. ખીણાસવભાવો ‘વત્થુસમ્પત્તિ’ નામ. ખીણાસવસ્સેવ નિરોધા વુટ્ઠિતભાવો ‘ગુણાતિરેકતા’ નામ. ઇમાનિ ચત્તારિ સમોધાનેત્વા દાતું સક્કોન્તસ્સ કામાવચરં કુસલં ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે વિપાકં દેતિ. પુણ્ણકસેટ્ઠિકાકવલિયસુમનમાલાકારાદીનં (ધ. પ. અટ્ઠ. ૨.૨૨૫ પુણ્ણદાસીવત્થુ) (ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.૬૭ સુમનમાલાકારવત્થુ) વિય.

સઙ્ખેપતો પનેતં સબ્બમ્પિ કામાવચરકુસલચિત્તં ‘ચિત્ત’ન્તિ કરિત્વા ચિત્તવિચિત્તટ્ઠેન એકમેવ હોતિ. વેદનાવસેન સોમનસ્સસહગતં ઉપેક્ખાસહગતન્તિ દુવિધં હોતિ. ઞાણવિભત્તિદેસનાવસેન ચતુબ્બિધં હોતિ. સોમનસ્સસહગતં ઞાણસમ્પયુત્તં અસઙ્ખારિકં મહાચિત્તઞ્હિ ઉપેક્ખાસહગતં ઞાણસમ્પયુત્તં અસઙ્ખારિકં મહાચિત્તઞ્ચ ઞાણસમ્પયુત્તટ્ઠેન અસઙ્ખારિકટ્ઠેન ચ એકમેવ હોતિ. તથા ઞાણસમ્પયુત્તં સસઙ્ખારિકં, ઞાણવિપ્પયુત્તં અસઙ્ખારિકં, ઞાણવિપ્પયુત્તં સસઙ્ખારિકઞ્ચાતિ. એવં ઞાણવિભત્તિદેસનાવસેન ચતુબ્બિધે પનેતસ્મિં અસઙ્ખારસસઙ્ખારવિભત્તિતો ચત્તારિ અસઙ્ખારિકાનિ ચત્તારિ સસઙ્ખારિકાનીતિ અટ્ઠેવ કુસલચિત્તાનિ હોન્તિ. તાનિ યાથાવતો ઞત્વા ભગવા સબ્બઞ્ઞૂ ગણીવરો મુનિસેટ્ઠો આચિક્ખતિ દેસેતિ પઞ્ઞપેતિ પટ્ઠપેતિ વિવરતિ વિભજતિ ઉત્તાનીકરોતીતિ.

અટ્ઠસાલિનિયા ધમ્મસઙ્ગહટ્ઠકથાય

કામાવચરકુસલનિદ્દેસો સમત્તો.