ધમ્મુદ્દેસવારો

ઝાનઙ્ગરાસિવણ્ણના

વિતક્કેતીતિ વિતક્કો; વિતક્કનં વા વિતક્કો; ઊહનન્તિ વુત્તં હોતિ. સ્વાયં આરમ્મણે ચિત્તસ્સ અભિનિરોપનલક્ખણો. સો હિ આરમ્મણે ચિત્તં આરોપેતિ. યથા હિ કોચિ રાજવલ્લભં ઞાતિં વા મિત્તં વા નિસ્સાય રાજગેહં આરોહતિ, એવં વિતક્કં નિસ્સાય ચિત્તં આરમ્મણં આરોહતિ. તસ્મા સો આરમ્મણે ચિત્તસ્સ અભિનિરોપનલક્ખણોતિ વુત્તો. નાગસેનત્થેરો પનાહ – આકોટનલક્ખણો વિતક્કો. ‘‘યથા, મહારાજ, ભેરી આકોટિતા અથ પચ્છા અનુરવતિ અનુસદ્દાયતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યથા આકોટના એવં વિતક્કો દટ્ઠબ્બો. યથા પચ્છા અનુરવના અનુસદ્દાયના એવં વિચારો દટ્ઠબ્બો’’તિ (મિ. પ. ૨.૩.૧૪ થોકં વિસદિસં). સ્વાયં આહનનપરિયાહનનરસો. તથા હિ તેન યોગાવચરો આરમ્મણં વિતક્કાહતં વિતક્કપરિયાહતં કરોતીતિ વુચ્ચતિ. આરમ્મણે ચિત્તસ્સ આનયનપચ્ચુપટ્ઠાનો.

આરમ્મણે તેન ચિત્તં વિચરતીતિ વિચારો; વિચરણં વા વિચારો. અનુસઞ્ચરણન્તિ વુત્તં હોતિ. સ્વાયં આરમ્મણાનુમજ્જનલક્ખણો. તત્થ સહજાતાનુયોજનરસો. ચિત્તસ્સ અનુપ્પબન્ધપચ્ચુપટ્ઠાનો. સન્તેપિ ચ નેસં કત્થચિ અવિયોગે ઓળારિકટ્ઠેન પુબ્બઙ્ગમટ્ઠેન ચ ઘણ્ટાભિઘાતો વિય અભિનિરોપનટ્ઠેન ચ ચેતસો પઠમાભિનિપાતો વિતક્કો. સુખુમટ્ઠેન અનુમજ્જનસભાવટ્ઠેન ચ ઘણ્ટાનુરવો વિય અનુપ્પબન્ધો વિચારો. વિપ્ફારવા ચેત્થ વિતક્કો, પઠમુપ્પત્તિકાલે પરિપ્ફન્દભૂતો ચિત્તસ્સ. આકાસે ઉપ્પતિતુકામસ્સ પક્ખિનો પક્ખવિક્ખેપો વિય. પદુમાભિમુખપાતો વિય ચ ગન્ધાનુબદ્ધચેતસો ભમરસ્સ. સન્તવુત્તિ વિચારો નાતિપરિપ્ફન્દનભાવો ચિત્તસ્સ, આકાસે ઉપ્પતિતસ્સ પક્ખિનો પક્ખપ્પસારણં વિય, પરિબ્ભમનં વિય ચ પદુમાભિમુખપતિતસ્સ ભમરસ્સ પદુમસ્સ ઉપરિભાગે.

અટ્ઠકથાયં પન ‘‘આકાસે ગચ્છતો મહાસકુણસ્સ ઉભોહિ પક્ખેહિ વાતં ગહેત્વા પક્ખે સન્નિસીદાપેત્વા ગમનં વિય આરમ્મણે ચેતસો અભિનિરોપનભાવેન પવત્તો વિતક્કો. સો હિ એકગ્ગો હુત્વા અપ્પેતિ વાતગ્ગહણત્થં પક્ખે ફન્દાપયમાનસ્સ ગમનં વિય. અનુમજ્જભાવેન પવત્તો વિચારો. સો હિ આરમ્મણં અનુમજ્જતીતિ વુત્તં, તં અનુપ્પબન્ધનેન પવત્તિયં અતિવિય યુજ્જતિ. સો પન નેસં વિસેસો પઠમદુતિયજ્ઝાનેસુ પાકટો હોતિ. અપિચ મલગ્ગહિતં કંસભાજનં એકેન હત્થેન દળ્હં ગહેત્વા ઇતરેન હત્થેન ચુણ્ણતેલવાલણ્ડુપકેન પરિમજ્જન્તસ્સ દળ્હગ્ગહણહત્થો વિય વિતક્કો, પરિમજ્જનહત્થો વિય વિચારો. તથા કુમ્ભકારસ્સ દણ્ડપ્પહારેન ચક્કં ભમયિત્વા ભાજનં કરોન્તસ્સ ઉપ્પીળનહત્થો વિય વિતક્કો, ઇતો ચિતો ચ સઞ્ચરણહત્થો વિય વિચારો. તથા મણ્ડલં કરોન્તસ્સ મજ્ઝે સન્નિરુમ્ભિત્વા ઠિતકણ્ટકો વિય અભિનિરોપનો વિતક્કો, બહિપરિબ્ભમનકણ્ટકો વિય અનુમજ્જમાનો વિચારો.

પિણયતીતિ પીતિ. સા સમ્પિયાયનલક્ખણા. કાયચિત્તપીણનરસા, ફરણરસા વા. ઓદગ્યપચ્ચુપટ્ઠાના. સા પનેસા ખુદ્દિકાપીતિ, ખણિકાપીતિ, ઓક્કન્તિકાપીતિ, ઉબ્બેગાપીતિ, ફરણાપીતીતિ પઞ્ચવિધા હોતિ.

તત્થ ખુદ્દિકાપીતિ સરીરે લોમહંસમત્તમેવ કાતું સક્કોતિ. ખણિકાપીતિ ખણે ખણે વિજ્જુપ્પાદસદિસા હોતિ. ઓક્કન્તિકાપીતિ, સમુદ્દતીરં વીચિ વિય, કાયં ઓક્કમિત્વા ઓક્કમિત્વા ભિજ્જતિ. ઉબ્બેગાપીતિ બલવતી હોતિ, કાયં ઉદ્ધગ્ગં કત્વા આકાસે લઙ્ઘાપનપ્પમાણપ્પત્તા. તથા હિ પુણ્ણવલ્લિકવાસી મહાતિસ્સત્થેરો પુણ્ણમદિવસે સાયં ચેતિયઙ્ગણં ગન્ત્વા ચન્દાલોકં દિસ્વા મહાચેતિયાભિમુખો હુત્વા ‘ઇમાય વત વેલાય ચતસ્સો પરિસા મહાચેતિયં વન્દન્તી’તિ પકતિયા દિટ્ઠારમ્મણવસેન બુદ્ધારમ્મણં ઉબ્બેગં પીતિં ઉપ્પાદેત્વા સુધાતલે પહટચિત્રગેણ્ડુકો વિય આકાસે ઉપ્પતિત્વા મહાચેતિયઙ્ગણેયેવ અટ્ઠાસિ.

તથા ગિરિકણ્ડકવિહારસ્સ ઉપનિસ્સયે વત્તકાલકગામે એકા કુલધીતાપિ બલવબુદ્ધારમ્મણાય ઉબ્બેગાય પીતિયા આકાસે લઙ્ઘેસિ. તસ્સા કિર માતાપિતરો સાયં ધમ્મસવનત્થાય વિહારં ગચ્છન્તા ‘અમ્મ, ત્વં ગરુભારા, અકાલે વિચરિતું ન સક્કોસિ, મયં તુય્હં પત્તિં કત્વા ધમ્મં સોસ્સામા’તિ અગમંસુ. સા ગન્તુકામાપિ તેસં વચનં પટિબાહિતું અસક્કોન્તી ઘરે ઓહીયિત્વા ઘરદ્વારે ઠત્વા ચન્દાલોકેન ગિરિકણ્ડકે આકાસચેતિયઙ્ગણં ઓલોકેન્તી ચેતિયસ્સ દીપપૂજં અદ્દસ. ચતસ્સો ચ પરિસા માલાગન્ધાદીહિ ચેતિયપૂજં કત્વા પદક્ખિણં કરોન્તિયો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ ગણસજ્ઝાયસદ્દં અસ્સોસિ. અથસ્સા ‘ધઞ્ઞા વતિમે મનુસ્સા યે વિહારં ગન્ત્વા એવરૂપે ચેતિયઙ્ગણે અનુસઞ્ચરિતું એવરૂપઞ્ચ મધુરં ધમ્મકથં સોતું લભન્તી’તિ મુત્તરાસિસદિસં ચેતિયં પસ્સન્તિયા એવ ઉબ્બેગાપીતિ ઉદપાદિ. સા આકાસે લઙ્ઘિત્વા માતાપિતૂનં પુરિમતરંયેવ આકાસતો ચેતિયઙ્ગણે ઓરુય્હ ચેતિયં વન્દિત્વા ધમ્મં સુણમાના અટ્ઠાસિ. અથ નં માતાપિતરો આગન્ત્વા ‘અમ્મ, ત્વં કતરેન મગ્ગેન આગતાસી’તિ પુચ્છિંસુ. સા ‘આકાસેન આગતામ્હિ, ન મગ્ગેના’તિ વત્વા ‘અમ્મ, આકાસેન નામ ખીણાસવા સઞ્ચરન્તિ, ત્વં કથં આગતા’તિ પુટ્ઠા આહ – ‘મય્હં ચન્દાલોકેન ચેતિયં ઓલોકેન્તિયા ઠિતાય બુદ્ધારમ્મણા બલવપીતિ ઉપ્પજ્જતિ, અથાહં નેવ અત્તનો ઠિતભાવં ન નિસિન્નભાવં અઞ્ઞાસિં, ગહિતનિમિત્તેનેવ પન આકાસં લઙ્ઘિત્વા ચેતિયઙ્ગણે પતિટ્ઠિતામ્હી’તિ. એવં ઉબ્બેગાપીતિ આકાસે લઙ્ઘાપનપ્પમાણા હોતિ.

ફરણપીતિયા પન ઉપ્પન્નાય સકલસરીરં ધમિત્વા પૂરિતવત્થિ વિય, મહતા ઉદકોઘેન પક્ખન્દપબ્બતકુચ્છિ વિય ચ અનુપરિપ્ફુટં હોતિ. સા પનેસા પઞ્ચવિધા પીતિ ગબ્ભં ગણ્હન્તી પરિપાકં ગચ્છન્તી દુવિધં પસ્સદ્ધિં પરિપૂરેતિ – કાયપસ્સદ્ધિઞ્ચ ચિત્તપસ્સદ્ધિઞ્ચ. પસ્સદ્ધિ ગબ્ભં ગણ્હન્તી પરિપાકં ગચ્છન્તી દુવિધં સુખં પરિપૂરેતિ – કાયિકં ચેતસિકઞ્ચ. સુખં ગબ્ભં ગણ્હન્તં પરિપાકં ગચ્છન્તં તિવિધં સમાધિં પરિપૂરેતિ – ખણિકસમાધિં ઉપચારસમાધિં અપ્પનાસમાધિન્તિ. તાસુ ઠપેત્વા અપ્પનાસમાધિપૂરિકં ઇતરા દ્વેપિ ઇધ યુજ્જન્તિ.

સુખયતીતિ સુખં; યસ્સ ઉપ્પજ્જતિ તં સુખિતં કરોતીતિ અત્થો. સુટ્ઠુ વા ખાદતિ, ખનતિ ચ કાયચિત્તાબાધન્તિ સુખં. સોમનસ્સવેદનાયેતં નામં. તસ્સ લક્ખણાદીનિ વેદનાપદે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ.

અપરો નયો – સાતલક્ખણં સુખં, સમ્પયુત્તાનં ઉપબ્રૂહનરસં, અનુગ્ગહણપચ્ચુપટ્ઠાનં. સતિપિ ચ નેસં પીતિસુખાનં કત્થચિ અવિપ્પયોગે, ઇટ્ઠારમ્મણપટિલાભતુટ્ઠિ પીતિ; પટિલદ્ધરસાનુભવનં સુખં. યત્થ પીતિ તત્થ સુખં. યત્થ સુખં તત્થ ન નિયમતો પીતિ. સઙ્ખારક્ખન્ધસઙ્ગહિતા પીતિ, વેદનાક્ખન્ધસઙ્ગહિતં સુખં. કન્તારખિન્નસ્સ વનન્તોદકદસ્સનસવનેસુ વિય પીતિ. વનચ્છાયાપવેસનઉદકપરિભોગેસુ વિય સુખં.

યથા હિ પુરિસો મહાકન્તારમગ્ગં પટિપન્નો ઘમ્મપરેતો તસિતો પિપાસિતો પટિપથે પુરિસં દિસ્વા ‘કત્થ પાનીયં અત્થી’તિ પુચ્છેય્ય. સો ‘અટવિં ઉત્તરિત્વા જાતસ્સરવનસણ્ડો અત્થિ, તત્થ ગન્ત્વા લભિસ્સસી’તિ વદેય્ય. સો તસ્સ કથં સુત્વા હટ્ઠપહટ્ઠો ભવેય્ય. તતો ગચ્છન્તો ભૂમિયં પતિતાનિ ઉપ્પલદલનાલપત્તાદીનિ દિસ્વા સુટ્ઠુતરં હટ્ઠપહટ્ઠો હુત્વા ગચ્છન્તો અલ્લવત્થે અલ્લકેસે પુરિસે પસ્સેય્ય, વનકુક્કુટમોરાદીનં સદ્દં સુણેય્ય, જાતસ્સરપરિયન્તે જાતં મણિજાલસદિસં નીલવનસણ્ડં પસ્સેય્ય, સરે જાતાનિ ઉપ્પલપદુમકુમુદાદીનિ પસ્સેય્ય, અચ્છં વિપ્પસન્નં ઉદકં પસ્સેય્ય. સો ભિય્યો ભિય્યો હટ્ઠપહટ્ઠો હુત્વા જાતસ્સરં ઓતરિત્વા યથારુચિ ન્હત્વા ચ પિવિત્વા ચ પટિપ્પસ્સદ્ધદરથો ભિસમુળાલપોક્ખરાદીનિ ખાદિત્વા નીલુપ્પલાદીનિ પિળન્ધિત્વા મન્દાલકમૂલાનિ ખન્ધે કરિત્વા ઉત્તરિત્વા સાટકં નિવાસેત્વા, ઉદકસાટકં આતપે કત્વા, સીતચ્છાયાય મન્દમન્દે વાતે પહરન્તે નિપન્નો ‘અહો સુખં, અહો સુખ’ન્તિ વદેય્ય. એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં.

તસ્સ હિ પુરિસસ્સ જાતસ્સરવનસણ્ડસવનતો પટ્ઠાય યાવ ઉદકદસ્સના હટ્ઠપહટ્ઠકાલો વિય પુબ્બભાગારમ્મણે હટ્ઠપહટ્ઠાકારા પીતિ. ન્હત્વા ચ પિવિત્વા ચ સીતચ્છાયાય મન્દમન્દે વાતે પહરન્તે ‘અહો સુખં, અહો સુખ’ન્તિ વદતો નિપન્નકાલો વિય બલવપ્પત્તં આરમ્મણરસાનુભવનાકારસણ્ઠિતં સુખં. તસ્મિં તસ્મિં સમયે પાકટભાવતો ચેતં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. યત્થ પન પીતિ સુખમ્પિ તત્થ અત્થીતિ વુત્તમેવેતં.

ચિત્તસ્સેકગ્ગતાતિ ચિત્તસ્સ એકગ્ગભાવો; સમાધિસ્સેતં નામં. લક્ખણાદીસુ પનસ્સ અટ્ઠકથાયં તાવ વુત્તં – ‘‘પામોક્ખલક્ખણો ચ સમાધિ અવિક્ખેપલક્ખણો ચ’’. યથા હિ કૂટાગારકણ્ણિકા સેસદબ્બસમ્ભારાનં આબન્ધનતો પમુખા હોતિ એવમેવ સબ્બકુસલધમ્માનં સમાધિચિત્તેન ઇજ્ઝનતો સબ્બેસમ્પિ તેસં ધમ્માનં સમાધિ પામોક્ખો હોતિ. તેન વુત્તં –

‘‘યથા, મહારાજ, કૂટાગારસ્સ યા કાચિ ગોપાનસિયો સબ્બા તા કૂટઙ્ગમા હોન્તિ, કૂટનિન્ના કૂટસમોસરણા, કૂટં તાસં અગ્ગમક્ખાયતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યે કેચિ કુસલા ધમ્મા સબ્બે તે સમાધિનિન્ના હોન્તિ, સમાધિપોણા, સમાધિપબ્ભારા, સમાધિ તેસં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ (મિ. પ. ૨.૧.૧૪).

યથા ચ સેનઙ્ગં પત્વા રાજા નામ યત્થ યત્થ સેના ઓસીદતિ તં તં ઠાનં ગચ્છતિ, તસ્સ ગતગતટ્ઠાને સેના પરિપૂરતિ, પરસેના ભિજ્જિત્વા રાજાનમેવ અનુવત્તતિ, એવમેવ સહજાતધમ્માનં વિક્ખિપિતું વિપ્પકિરિતું અપ્પદાનતો સમાધિ અવિક્ખેપલક્ખણો નામ હોતીતિ.

અપરો પન નયો – અયં ચિત્તસ્સેકગ્ગતાસઙ્ખાતો સમાધિ નામ અવિસારલક્ખણો વા અવિક્ખેપલક્ખણો વા, સહજાતધમ્માનં, સમ્પિણ્ડનરસો ન્હાનિયચુણ્ણાનં ઉદકં વિય, ઉપસમપચ્ચુપટ્ઠાનો ઞાણપચ્ચુપટ્ઠાનો વા. ‘‘સમાહિતો યથાભૂતં જાનાતિ પસ્સતી’’તિ હિ વુત્તં. વિસેસતો સુખપદટ્ઠાનો, નિવાતે દીપચ્ચીનં ઠિતિ વિય ચેતસો ઠિતીતિ દટ્ઠબ્બો.

ઇન્દ્રિયરાસિવણ્ણના

સદ્દહન્તિ એતાય, સયં વા સદ્દહતિ, સદ્દહનમત્તમેવ વા એસાતિ સદ્ધા. સાવ અસ્સદ્ધિયસ્સ અભિભવનતો અધિપતિયટ્ઠેન ઇન્દ્રિયં. અધિમોક્ખલક્ખણે વા ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ ઇન્દ્રિયં. સદ્ધાવ ઇન્દ્રિયં સદ્ધિન્દ્રિયં. સા પનેસા સમ્પસાદનલક્ખણા ચ સદ્ધા સમ્પક્ખન્દનલક્ખણા ચ.

યથા હિ રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ ઉદકપ્પસાદકો મણિ ઉદકે પક્ખિત્તો પઙ્કસેવાલપણકકદ્દમં સન્નિસીદાપેતિ, ઉદકં અચ્છં કરોતિ વિપ્પસન્નં અનાવિલં, એવમેવ સદ્ધા ઉપ્પજ્જમાના નીવરણે વિક્ખમ્ભેતિ, કિલેસે સન્નિસીદાપેતિ, ચિત્તં પસાદેતિ, અનાવિલં કરોતિ. પસન્નેન ચિત્તેન યોગાવચરો કુલપુત્તો દાનં દેતિ, સીલં સમાદિયતિ, ઉપોસથકમ્મં કરોતિ, ભાવનં આરભતિ. એવં તાવ સદ્ધા સમ્પસાદનલક્ખણાતિ વેદિતબ્બા. તેનાહ આયસ્મા નાગસેનો –

‘‘યથા, મહારાજ, રાજા ચક્કવત્તિ ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય સદ્ધિં અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નો પરિત્તં ઉદકં તરેય્ય, તં ઉદકં હત્થીહિ ચ અસ્સેહિ ચ રથેહિ ચ પત્તીહિ ચ સઙ્ખુભિતં ભવેય્ય આવિલં લુલિતં કલલીભૂતં, ઉત્તિણ્ણો ચ રાજા ચક્કવત્તિ મનુસ્સે આણાપેય્ય ‘પાનીયં ભણે આહરથ, તં પિવિસ્સામી’તિ. રઞ્ઞો ચ ઉદકપ્પસાદકો મણિ ભવેય્ય. ‘એવં દેવા’તિ ખો તે મનુસ્સા રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ પટિસ્સુત્વા તં ઉદકપ્પસાદકં મણિં ઉદકે પક્ખિપેય્યું. તસ્મિં ઉદકે પક્ખિત્તમત્તે પઙ્કસેવાલપણકં વિગચ્છેય્ય, કદ્દમો ચ સન્નિસીદેય્ય, અચ્છં ભવેય્ય ઉદકં વિપ્પસન્નં અનાવિલં, તતો રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ પાનીયં ઉપનામેય્યું – ‘પિવતુ દેવો પાનીય’ન્તિ.

‘‘યથા, મહારાજ, ઉદકં એવં ચિત્તં દટ્ઠબ્બં. યથા તે મનુસ્સા એવં યોગાવચરો દટ્ઠબ્બો. યથા પઙ્કસેવાલપણકં કદ્દમો ચ એવં કિલેસા દટ્ઠબ્બા. યથા ઉદકપ્પસાદકો મણિ એવં સદ્ધા દટ્ઠબ્બા. યથા ઉદકપ્પસાદકે મણિમ્હિ પક્ખિત્તમત્તે પઙ્કસેવાલપણકં વિગચ્છતિ કદ્દમો ચ સન્નિસીદતિ, અચ્છં ભવતિ ઉદકં વિપ્પસન્નં અનાવિલં, એવમેવ ખો, મહારાજ, સદ્ધા ઉપ્પજ્જમાના નીવરણે વિક્ખમ્ભેતિ, વિનીવરણં ચિત્તં હોતિ અચ્છં વિપ્પસન્નં અનાવિલ’’ન્તિ (મિ. પ. ૨.૧.૧૦).

યથા પન કુમ્ભિલમકરગાહરક્ખસાદિકિણ્ણં પૂરં મહાનદિં આગમ્મ ભીરુકજનો ઉભોસુ તીરેસુ તિટ્ઠતિ. સઙ્ગામસૂરો પન મહાયોધો આગન્ત્વા ‘કસ્મા ઠિતત્થા’તિ પુચ્છિત્વા ‘સપ્પટિભયભાવેન ઓતરિતું ન વિસહામા’તિ વુત્તે સુનિસિતં અસિં ગહેત્વા ‘મમ પચ્છતો એથ, મા ભાયિત્થા’તિ વત્વા નદિં ઓતરિત્વા આગતાગતે કુમ્ભિલાદયો પટિબાહિત્વા ઓરિમતીરતો મનુસ્સાનં સોત્થિભાવં કરોન્તો પારિમતીરં નેતિ. પારિમતીરતોપિ સોત્થિના ઓરિમતીરં આનેતિ. એવમેવ દાનં દદતો સીલં રક્ખતો ઉપોસથકમ્મં કરોતો ભાવનં આરભતો સદ્ધા પુબ્બઙ્ગમા પુરેચારિકા હોતિ. તેન વુત્તં ‘સમ્પક્ખન્દનલક્ખણા ચ સદ્ધા’તિ.

અપરો નયો – સદ્દહનલક્ખણા સદ્ધા, ઓકપ્પનલક્ખણા વા. પસાદનરસા ઉદકપ્પસાદકમણિ વિય, પક્ખન્દનરસા વા ઓઘુત્તરણો વિય. અકાલુસિયપચ્ચુપટ્ઠાના, અધિમુત્તિપચ્ચુપટ્ઠાના વા. સદ્ધેય્યવત્થુપદટ્ઠાના સોતાપત્તિયઙ્ગપદટ્ઠાના વા, સા હત્થવિત્તબીજાનિ વિય દટ્ઠબ્બા.

વીરસ્સ ભાવો વીરિયં, વીરાનં વા કમ્મં વીરિયં. વિધિના વા નયેન ઉપાયેન ઈરયિતબ્બં પવત્તયિતબ્બન્તિ વીરિયં. તદેવ કોસજ્જસ્સ અભિભવનતો અધિપતિયટ્ઠેન ઇન્દ્રિયં. પગ્ગહણલક્ખણે વા ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ ઇન્દ્રિયં. વીરિયમેવ ઇન્દ્રિયં વીરિયિન્દ્રિયં. તં પનેતં ઉપત્થમ્ભનલક્ખણઞ્ચ વીરિયં પગ્ગહણલક્ખણઞ્ચ. યથા હિ જિણ્ણઘરં આગન્તુકેન થૂણુપત્થમ્ભેન તિટ્ઠતિ, એવમેવ યોગાવચરો વીરિયુપત્થમ્ભેન ઉપત્થમ્ભિતો હુત્વા સબ્બકુસલધમ્મેહિ ન હાયતિ, ન પરિહાયતિ. એવં તાવસ્સ ઉપત્થમ્ભનલક્ખણતા વેદિતબ્બા. તેનાહ થેરો નાગસેનો –

‘‘યથા, મહારાજ, પુરિસો ગેહે પતન્તે તમઞ્ઞેન દારુના ઉપત્થમ્ભેય્ય, ઉપત્થમ્ભિતં સન્તં એવં તં ગેહં ન પતેય્ય, એવમેવ ખો મહારાજ ઉપત્થમ્ભનલક્ખણં વીરિયં, વીરિયુપત્થમ્ભિતા સબ્બે કુસલા ધમ્મા ન હાયન્તિ ન પરિહાયન્તી’’તિ (મિ. પ. ૨.૧.૧૨).

યથા વા પન ખુદ્દિકાય ચ મહતિકાય ચ સેનાય સઙ્ગામે પવત્તે ખુદ્દિકા સેના ઓલીયેય્ય, તતો રઞ્ઞો આરોચેય્ય, રાજા બલવાહનં પેસેય્ય, તેન પગ્ગહિતા સકસેના પરસેનં પરાજેય્ય, એવમેવ વીરિયં સહજાતસમ્પયુત્તધમ્માનં ઓલીયિતું ઓસક્કિતું ન દેતિ, ઉક્ખિપતિ, પગ્ગણ્હાતિ. તેન વુત્તં ‘પગ્ગહણલક્ખણઞ્ચ વીરિય’ન્તિ.

અપરો નયો – ઉસ્સાહલક્ખણં વીરિયં, સહજાતાનં ઉપત્થમ્ભનરસં, અસંસીદનભાવપચ્ચુપટ્ઠાનં, ‘‘સંવિગ્ગો યોનિસો પદહતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૧૧૩) વચનતો સંવેગપદટ્ઠાનં, વીરિયારમ્ભવત્થુપદટ્ઠાનં વા. સમ્મા આરદ્ધં સબ્બાસં સમ્પત્તીનં મૂલં હોતીતિ દટ્ઠબ્બં.

સરન્તિ એતાય, સયં વા સરતિ, સરણમત્તમેવ વા એસાતિ સતિ. સાવ મુટ્ઠસ્સચ્ચસ્સ અભિભવનતો અધિપતિયટ્ઠેન ઇન્દ્રિયં, ઉપટ્ઠાનલક્ખણે વા ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ ઇન્દ્રિયં. સતિ એવ ઇન્દ્રિયં સતિન્દ્રિયં. સા પનેસા અપિલાપનલક્ખણા ચ સતિ ઉપગ્ગણ્હનલક્ખણા ચ. યથા હિ રઞ્ઞો ભણ્ડાગારિકો દસવિધં રતનં ગોપયન્તો સાયંપાતં રાજાનં ઇસ્સરિયસમ્પત્તિં સલ્લક્ખાપેતિ સારેતિ, એવમેવ સતિ કુસલં ધમ્મં સલ્લક્ખાપેતિ સરાપેતિ. તેનાહ થેરો –

‘‘યથા, મહારાજ, રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ ભણ્ડાગારિકો રાજાનં ચક્કવત્તિં સાયંપાતં યસં સરાપેતિ – ‘એત્તકા, દેવ, હત્થી, એત્તકા અસ્સા, એત્તકા રથા, એત્તકા પત્તી, એત્તકં હિરઞ્ઞં, એત્તકં સુવણ્ણં, એત્તકં સબ્બં સાપતેય્યં, તં દેવો સરતૂ’તિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, સતિ કુસલે ધમ્મે અપિલાપેતિ – ઇમે ચત્તારો સતિપટ્ઠાના, ઇમે ચત્તારો સમ્મપ્પધાના, ઇમે ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા, ઇમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, ઇમાનિ પઞ્ચ બલાનિ, ઇમે સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા, અયં અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો, અયં સમથો, અયં વિપસ્સના, અયં વિજ્જા, અયં વિમુત્તિ, ઇમે લોકુત્તરા ધમ્માતિ. એવં ખો, મહારાજ, અપિલાપનલક્ખણા સતી’’તિ (મિ. પ. ૨.૧.૧૩).

યથા પન રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ પરિણાયકરતનં રઞ્ઞો અહિતે ચ હિતે ચ ઞત્વા અહિતે અપયાપેતિ, હિતે ઉપયાપેતિ, એવમેવ સતિ હિતાહિતાનં ધમ્માનં ગતિયો સમન્વેસિત્વા ‘ઇમે કાયદુચ્ચરિતાદયો ધમ્મા અહિતા’તિ અહિતે ધમ્મે અપનુદેતિ, ‘ઇમે કાયસુચરિતાદયો ધમ્મા હિતા’તિ હિતે ધમ્મે ઉપગ્ગણ્હાતિ. તેનાહ થેરો –

‘‘યથા, મહારાજ, રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ પરિણાયકરતનં રઞ્ઞો હિતાહિતે જાનાતિ ‘ઇમે રઞ્ઞો હિતા ઇમે અહિતા, ઇમે ઉપકારા ઇમે અનુપકારા’તિ, તતો અહિતે અપનુદેતિ હિતે ઉપગ્ગણ્હાતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, સતિ ઉપ્પજ્જમાના હિતાહિતાનં ધમ્માનં ગતિયો સમન્વેસતિ ‘ઇમે ધમ્મા હિતા ઇમે ધમ્મા અહિતા, ઇમે ધમ્મા ઉપકારા ઇમે ધમ્મા અનુપકારા’તિ, તતો અહિતે ધમ્મે અપનુદેતિ હિતે ધમ્મે ઉપગ્ગણ્હાતિ. એવં ખો, મહારાજ, ઉપગ્ગણ્હનલક્ખણા સતી’’તિ (મિ. પ. ૨.૧.૧૩).

અપરો નયો – અપિલાપનલક્ખણા સતિ, અસમ્મોસનરસા, આરક્ખપચ્ચુપટ્ઠાના વિસયાભિમુખીભાવપચ્ચુપટ્ઠાના વા, થિરસઞ્ઞાપદટ્ઠાના, કાયાદિસતિપટ્ઠાનપદટ્ઠાના વા, આરમ્મણે દળ્હં પતિટ્ઠિતત્તા પન એસિકા વિય, ચક્ખુદ્વારાદિરક્ખણતો દોવારિકો વિય ચ દટ્ઠબ્બા.

આરમ્મણે ચિત્તં સમ્મા અધિયતિ ઠપેતીતિ સમાધિ. સોવ વિક્ખેપસ્સ અભિભવનતો અધિપતિયટ્ઠેન ઇન્દ્રિયં. અવિક્ખેપલક્ખણે વા ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ ઇન્દ્રિયં. સમાધિયેવ ઇન્દ્રિયં સમાધિન્દ્રિયં. લક્ખણાદીનિ પનસ્સ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ.

પજાનાતીતિ પઞ્ઞા. કિં પજાનાતિ? ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિઆદિના નયેન અરિયસચ્ચાનિ. અટ્ઠકથાયં પન ‘પઞ્ઞાપેતીતિ પઞ્ઞા’તિ વુત્તં. કિન્તિ પઞ્ઞાપેતીતિ? અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તાતિ પઞ્ઞાપેતિ. સાવ અવિજ્જાય અભિભવનતો અધિપતિયટ્ઠેન ઇન્દ્રિયં. દસ્સનલક્ખણે વા ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ ઇન્દ્રિયં. પઞ્ઞાવ ઇન્દ્રિયં પઞ્ઞિન્દ્રિયં. સા પનેસા ઓભાસનલક્ખણા ચ પઞ્ઞા પજાનનલક્ખણા ચ. યથા હિ ચતુભિત્તિકે ગેહે રત્તિભાગે દીપે જલિતે અન્ધકારો નિરુજ્ઝતિ આલોકો પાતુભવતિ, એવમેવ ઓભાસનલક્ખણા પઞ્ઞા. પઞ્ઞોભાસસમો ઓભાસો નામ નત્થિ. પઞ્ઞવતો હિ એકપલ્લઙ્કેન નિસિન્નસ્સ દસસહસ્સિલોકધાતુ એકાલોકા હોતિ. તેનાહ થેરો –

‘‘યથા, મહારાજ, પુરિસો અન્ધકારે ગેહે પદીપં પવેસેય્ય, પવિટ્ઠો પદીપો અન્ધકારં વિદ્ધંસેતિ, ઓભાસં જનેતિ, આલોકં વિદંસેતિ, પાકટાનિ ચ રૂપાનિ કરોતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, પઞ્ઞા ઉપ્પજ્જમાના અવિજ્જન્ધકારં વિદ્ધંસેતિ, વિજ્જોભાસં જનેતિ, ઞાણાલોકં વિદંસેતિ, પાકટાનિ ચ અરિયસચ્ચાનિ કરોતિ. એવં ખો, મહારાજ, ઓભાસનલક્ખણા પઞ્ઞા’’તિ (મિ. પ. ૨.૧.૧૫).

યથા પન છેકો ભિસક્કો આતુરાનં સપ્પાયાસપ્પાયાનિ ભોજનાનિ જાનાતિ, એવં પઞ્ઞા ઉપ્પજ્જમાના કુસલાકુસલે સેવિતબ્બાસેવિતબ્બે હીનપ્પણીતકણ્હસુક્કસપ્પટિભાગઅપ્પટિભાગે ધમ્મે પજાનાતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ધમ્મસેનાપતિના – ‘‘પજાનાતિ પજાનાતીતિ ખો, આવુસો, તસ્મા પઞ્ઞવાતિ વુચ્ચતિ. કિઞ્ચ પજાનાતિ? ઇદં દુક્ખન્તિ પજાનાતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૪૯) વિત્થારેતબ્બં. એવમસ્સા પજાનનલક્ખણતા વેદિતબ્બા.

અપરો નયો – યથાસભાવપટિવેધલક્ખણા પઞ્ઞા; અક્ખલિતપટિવેધલક્ખણા વા કુસલિસ્સાસખિત્તઉસુપટિવેધો વિય. વિસયોભાસરસા પદીપો વિય. અસમ્મોહપચ્ચુપટ્ઠાના અરઞ્ઞગતસુદેસકો વિય.

મનતીતિ મનો; વિજાનાતીતિ અત્થો. અટ્ઠકથાચરિયા પનાહુ – નાળિયા મિનમાનો વિય, મહાતુલાય ધારયમાનો વિય ચ, આરમ્મણં મિનતિ પજાનાતીતિ મનોતિ. તદેવ મનનલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ ઇન્દ્રિયં. મનોવ ઇન્દ્રિયં મનિન્દ્રિયં. હેટ્ઠા વુત્તચિત્તસ્સેવેતં વેવચનં.

પીતિસોમનસ્સસમ્પયોગતો સોભનં મનો અસ્સાતિ સુમનો. સુમનસ્સ ભાવો સોમનસ્સં. સાતલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ ઇન્દ્રિયં. સોમનસ્સમેવ ઇન્દ્રિયં સોમનસ્સિન્દ્રિયં. હેટ્ઠા વુત્તવેદનાયેવેતં વેવચનં.

જીવન્તિ તેન તંસમ્પયુત્તકા ધમ્માતિ જીવિતં. અનુપાલનલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ ઇન્દ્રિયં. જીવિતમેવ ઇન્દ્રિયં જીવિતિન્દ્રિયં. તં પવત્તસન્તતાધિપતેય્યં હોતિ. લક્ખણાદીહિ પન અત્તના અવિનિભુત્તાનં ધમ્માનં અનુપાલનલક્ખણં જીવિતિન્દ્રિયં, તેસં પવત્તનરસં, તેસંયેવ ઠપનપચ્ચુપટ્ઠાનં, યાપયિતબ્બધમ્મપદટ્ઠાનં. સન્તેપિ ચ અનુપાલનલક્ખણાદિમ્હિ વિધાને અત્થિક્ખણેયેવ તં તે ધમ્મે અનુપાલેતિ ઉદકં વિય ઉપ્પલાદીનિ, યથાસકંપચ્ચયુપ્પન્નેપિ ચ ધમ્મે પાલેતિ ધાતી વિય કુમારં, સયંપવત્તિતધમ્મસમ્બન્ધેનેવ ચ પવત્તતિ નિયામકો વિય, ન ભઙ્ગતો ઉદ્ધં પવત્તયતિ અત્તનો ચ પવત્તયિતબ્બાનઞ્ચ અભાવા, ન ભઙ્ગક્ખણે ઠપેતિ સયં ભિજ્જમાનત્તા ખીયમાનો વિય વટ્ટિસિનેહો દીપસિખં. ન ચ અનુપાલનપવત્તનટ્ઠપનાનુભાવવિરહિતં યથાવુત્તક્ખણે તસ્સ તસ્સ સાધનતોતિ દટ્ઠબ્બં.

મગ્ગઙ્ગરાસિવણ્ણના

સમ્માદિટ્ઠિઆદીસુ દસ્સનટ્ઠેન સમ્માદિટ્ઠિ. અભિનિરોપનટ્ઠેન સમ્માસઙ્કપ્પો, પગ્ગહનટ્ઠેન સમ્માવાયામો, ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન સમ્માસતિ, અવિક્ખેપનટ્ઠેન સમ્માસમાધીતિ વેદિતબ્બો. વચનત્થતો પન સમ્મા પસ્સતિ, સમ્મા વા તાય પસ્સન્તીતિ સમ્માદિટ્ઠિ. સમ્મા સઙ્કપ્પેતિ, સમ્મા વા તેન સઙ્કપ્પેન્તીતિ સમ્માસઙ્કપ્પો. સમ્મા વાયામેતિ, સમ્મા વા તેન વાયમન્તીતિ સમ્માવાયામો. સમ્મા સરતિ, સમ્મા વા તાય સરન્તીતિ સમ્માસતિ. સમ્મા સમાધિયતિ, સમ્મા વા તેન સમાધિયન્તીતિ સમ્માસમાધિ. અપિચ, પસત્થા સુન્દરા વા દિટ્ઠિ સમ્માદિટ્ઠીતિ. ઇમિનાપિ નયેન તેસં વચનત્થો વેદિતબ્બો. લક્ખણાદીનિ પન હેટ્ઠા વુત્તાનેવ.

બલરાસિવણ્ણના

સદ્ધાબલાદીસુપિ સદ્ધાદીનિ વુત્તત્થાનેવ. અકમ્પિયટ્ઠેન પન બલન્તિ વેદિતબ્બં. એવમેતેસુ અસ્સદ્ધિયે ન કમ્પતીતિ સદ્ધાબલં. કોસજ્જે ન કમ્પતીતિ વીરિયબલં. મુટ્ઠસ્સચ્ચે ન કમ્પતીતિ સતિબલં. ઉદ્ધચ્ચે ન કમ્પતીતિ સમાધિબલં. અવિજ્જાય ન કમ્પતીતિ પઞ્ઞાબલં. અહિરિકે ન કમ્પતીતિ હિરિબલં. અનોત્તપ્પે ન કમ્પતીતિ ઓત્તપ્પબલન્તિ. અયં ઉભયપદવસેન અત્થવણ્ણના હોતિ.

તત્થ પુરિમાનિ પઞ્ચ હેટ્ઠા લક્ખણાદીહિ પકાસિતાનેવ. પચ્છિમદ્વયે કાયદુચ્ચરિતાદીહિ હિરિયતીતિ હિરી; લજ્જાયેતં અધિવચનં. તેહિ એવ ઓત્તપ્પતીતિ ઓત્તપ્પં; પાપતો ઉબ્બેગસ્સેતં અધિવચનં. તેસં નાનાકરણદીપનત્થં ‘સમુટ્ઠાનં અધિપતિ લજ્જા ભયલક્ખણેન ચા’તિ ઇમં માતિકં ઠપેત્વા અયં વિત્થારકથા વુત્તા.

અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાના હિરી નામ; બહિદ્ધાસમુટ્ઠાનં ઓત્તપ્પં નામ. અત્તાધિપતિ હિરી નામ; લોકાધિપતિ ઓત્તપ્પં નામ. લજ્જાસભાવસણ્ઠિતા હિરી નામ; ભયસભાવસણ્ઠિતં ઓત્તપ્પં નામ. સપ્પતિસ્સવલક્ખણા હિરી નામ; વજ્જભીરુકભયદસ્સાવિલક્ખણં ઓત્તપ્પં નામ.

તત્થ અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાનં હિરિં ચતૂહિ કારણેહિ સમુટ્ઠાપેતિ – જાતિં પચ્ચવેક્ખિત્વા, વયં પચ્ચવેક્ખિત્વા, સૂરભાવં પચ્ચવેક્ખિત્વા, બાહુસચ્ચં પચ્ચવેક્ખિત્વા. કથં? ‘પાપકરણં નામેતં ન જાતિસમ્પન્નાનં કમ્મં, હીનજચ્ચાનં કેવટ્ટાદીનં ઇદં કમ્મં. માદિસસ્સ જાતિસમ્પન્નસ્સ ઇદં કમ્મં કાતું ન યુત્ત’ન્તિ, એવં તાવ જાતિં પચ્ચવેક્ખિત્વા પાણાતિપાતાદિપાપં અકરોન્તો હિરિં સમુટ્ઠાપેતિ. તથા ‘પાપકરણં નામેતં દહરેહિ કત્તબ્બં કમ્મં, માદિસસ્સ વયે ઠિતસ્સ ઇદં કમ્મં કાતું ન યુત્ત’ન્તિ, એવં વયં પચ્ચવેક્ખિત્વા પાણાતિપાતાદિપાપં અકરોન્તો હિરિં સમુટ્ઠાપેતિ. તથા ‘પાપકમ્મં નામેતં દુબ્બલજાતિકાનં કમ્મં, ન સૂરભાવાનં. માદિસસ્સ સૂરભાવસમ્પન્નસ્સ ઇદં કમ્મં કાતું ન યુત્ત’ન્તિ, એવં સૂરભાવં પચ્ચવેક્ખિત્વા પાણાતિપાતાદિપાપં અકરોન્તો હિરિં સમુટ્ઠાપેતિ. તથા ‘પાપકમ્મં નામેતં અન્ધબાલાનં કમ્મં, ન પણ્ડિતાનં. માદિસસ્સ પણ્ડિતસ્સ બહુસ્સુતસ્સ ઇદં કમ્મં કાતું ન યુત્ત’ન્તિ, એવં બાહુસચ્ચં પચ્ચવેક્ખિત્વા પાણાતિપાતાદિપાપં અકરોન્તો હિરિં સમુટ્ઠાપેતિ. એવં અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાનહિરિં ચતૂહિ કારણેહિ સમુટ્ઠાપેતિ. સમુટ્ઠાપેત્વા ચ પન અત્તનો ચિત્તે હિરિં પવેસેત્વા પાપકમ્મં ન કરોતિ. એવં અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાના હિરી નામ હોતિ.

કથં બહિદ્ધાસમુટ્ઠાનં ઓત્તપ્પં નામ? સચે ત્વં પાપકમ્મં કરિસ્સસિ ચતૂસુ પરિસાસુ ગરહપ્પત્તો ભવિસ્સસિ.

ગરહિસ્સન્તિ તં વિઞ્ઞૂ, અસુચિં નાગરિકો યથા;

વજ્જિતો સીલવન્તેહિ, કથં ભિક્ખુ કરિસ્સસીતિ.

એવં પચ્ચવેક્ખન્તો હિ બહિદ્ધાસમુટ્ઠિતેન ઓત્તપ્પેન પાપકમ્મં ન કરોતિ. એવં બહિદ્ધાસમુટ્ઠાનં ઓત્તપ્પં નામ હોતિ.

કથં અત્તાધિપતિ હિરી નામ? ઇધેકચ્ચો કુલપુત્તો અત્તાનં અધિપતિં જેટ્ઠકં કત્વા ‘માદિસસ્સ સદ્ધાપબ્બજિતસ્સ બહુસ્સુતસ્સ ધુતઙ્ગધરસ્સ ન યુત્તં પાપકમ્મં કાતુ’ન્તિ પાપં ન કરોતિ. એવં અત્તાધિપતિ હિરી નામ હોતિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘સો અત્તાનંયેવ અધિપતિં જેટ્ઠકં કરિત્વા અકુસલં પજહતિ કુસલં ભાવેતિ, સાવજ્જં પજહતિ અનવજ્જં ભાવેતિ, સુદ્ધમત્તાનં પરિહરતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૪૦).

કથં લોકાધિપતિ ઓત્તપ્પં નામ? ઇધેકચ્ચો કુલપુત્તો લોકં અધિપતિં જેટ્ઠકં કત્વા પાપકમ્મં ન કરોતિ. યથાહ – ‘‘મહા ખો પનાયં લોકસન્નિવાસો. મહન્તસ્મિં ખો પન લોકસન્નિવાસે સન્તિ સમણબ્રાહ્મણા ઇદ્ધિમન્તો દિબ્બચક્ખુકા પરચિત્તવિદુનો, તે દૂરતોપિ પસ્સન્તિ, આસન્નાપિ ન દિસ્સન્તિ, ચેતસાપિ ચિત્તં પજાનન્તિ, તેપિમં એવં જાનિસ્સન્તિ ‘પસ્સથ ભો ઇમં કુલપુત્તં, સદ્ધા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો સમાનો વોકિણ્ણો વિહરતિ પાપકેહિ અકુસલેહિ ધમ્મેહી’તિ. સન્તિ દેવતા ઇદ્ધિમન્તિનિયો દિબ્બચક્ખુકા પરચિત્તવિદુનિયો. તા દૂરતોપિ પસ્સન્તિ, આસન્નાપિ ન દિસ્સન્તિ, ચેતસાપિ ચિત્તં પજાનન્તિ, તાપિ મં જાનિસ્સન્તિ ‘પસ્સથ ભો ઇમં કુલપુત્તં, સદ્ધા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો સમાનો વોકિણ્ણો વિહરતિ પાપકેહિ અકુસલેહિ ધમ્મેહી’તિ… સો લોકંયેવ અધિપતિં જેટ્ઠકં કત્વા અકુસલં પજહતિ કુસલં ભાવેતિ, સાવજ્જં પજહતિ અનવજ્જં ભાવેતિ, સુદ્ધમત્તાનં પરિહરતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૧૪૬). એવં લોકાધિપતિ ઓત્તપ્પં નામ હોતિ.

લજ્જાસભાવસણ્ઠિતા હિરી, ભયસભાવસણ્ઠિતં ઓત્તપ્પન્તિ. એત્થ પન લજ્જાતિ લજ્જનાકારો; તેન સભાવેન સણ્ઠિતા હિરી. ભયન્તિ અપાયભયં; તેન સભાવેન સણ્ઠિતં ઓત્તપ્પં. તદુભયમ્પિ પાપપરિવજ્જને પાકટં હોતિ. એકચ્ચો હિ, યથા નામ એકો કુલપુત્તો ઉચ્ચારપસ્સાવાદીનિ કરોન્તો લજ્જિતબ્બયુત્તકં એકં દિસ્વા લજ્જનાકારપ્પત્તો ભવેય્ય હીળિતો, એવમેવ અજ્ઝત્તં લજ્જિધમ્મં ઓક્કમિત્વા પાપકમ્મં ન કરોતિ. એકચ્ચો અપાયભયભીતો હુત્વા પાપકમ્મં ન કરોતિ.

તત્રિદં ઓપમ્મં – યથા હિ દ્વીસુ અયોગુળેસુ એકો સીતલો ભવેય્ય ગૂથમક્ખિતો, એકો ઉણ્હો આદિત્તો. તત્થ પણ્ડિતો સીતલં ગૂથમક્ખિતત્તા જિગુચ્છન્તો ન ગણ્હાતિ, ઇતરં ડાહભયેન. તત્થ સીતલસ્સ ગૂથમક્ખનજિગુચ્છાય અગણ્હનં વિય અજ્ઝત્તં લજ્જિધમ્મં ઓક્કમિત્વા પાપસ્સ અકરણં. ઉણ્હસ્સ ડાહભયેન અગણ્હનં વિય અપાયભયેન પાપસ્સ અકરણં વેદિતબ્બં.

સપ્પતિસ્સવલક્ખણા હિરી, વજ્જભીરુકભયદસ્સાવિલક્ખણં ઓત્તપ્પન્તિ. ઇદમ્પિ દ્વયં પાપપરિવજ્જને એવ પાકટં હોતિ. એકચ્ચો હિ જાતિમહત્તપચ્ચવેક્ખણા સત્થુમહત્તપચ્ચવેક્ખણા દાયજ્જમહત્તપચ્ચવેક્ખણા સબ્રહ્મચારીમહત્તપચ્ચવેક્ખણાતિ ચતૂહિ કારણેહિ સપ્પતિસ્સવલક્ખણં હિરિં સમુટ્ઠાપેત્વા પાપં ન કરોતિ. એકચ્ચો અત્તાનુવાદભયં પરાનુવાદભયં દણ્ડભયં દુગ્ગતિભયન્તિ ચતૂહિ કારણેહિ વજ્જભીરુકભયદસ્સાવિલક્ખણં ઓત્તપ્પં સમુટ્ઠાપેત્વા પાપં ન કરોતિ. તત્થ જાતિમહત્તપચ્ચવેક્ખણાદીનિ ચેવ અત્તાનુવાદભયાદીનિ ચ વિત્થારેત્વા કથેતબ્બાનિ.

મૂલરાસિવણ્ણના

ન લુબ્ભન્તિ એતેન, સયં વા ન લુબ્ભતિ, અલુબ્ભનમત્તમેવ વા તન્તિ અલોભો. અદોસામોહેસુપિ એસેવ નયો. તેસુ અલોભો આરમ્મણે ચિત્તસ્સ અગેધલક્ખણો, અલગ્ગભાવલક્ખણો વા કમલદલે જલબિન્દુ વિય. અપરિગ્ગહણરસો મુત્તભિક્ખુ વિય. અનલ્લીનભાવપચ્ચુપટ્ઠાનો અસુચિમ્હિ પતિતપુરિસો વિય. અદોસો અચણ્ડિક્કલક્ખણો, અવિરોધલક્ખણો વા અનુકૂલમિત્તો વિય. આઘાતવિનયરસો પરિળાહવિનયરસો વા ચન્દનં વિય. સોમ્મભાવપચ્ચુપટ્ઠાનો પુણ્ણચન્દો વિય. અમોહો લક્ખણાદીહિ હેટ્ઠા પઞ્ઞિન્દ્રિયપદે વિભાવિતો એવ.

ઇમેસુ પન તીસુ અલોભો મચ્છેરમલસ્સ પટિપક્ખો, અદોસો દુસ્સીલ્યમલસ્સ, અમોહો કુસલેસુ ધમ્મેસુ અભાવનાય પટિપક્ખો. અલોભો ચેત્થ દાનહેતુ, અદોસો સીલહેતુ, અમોહો ભાવનાહેતુ. તેસુ ચ અલોભેન અનધિકં ગણ્હાતિ, લુદ્ધસ્સ અધિકગ્ગહણતો. અદોસેન અનૂનં, દુટ્ઠસ્સ ઊનગ્ગહણતો. અમોહેન અવિપરીતં, મૂળ્હસ્સ વિપરીતગ્ગહણતો.

અલોભેન ચેત્થ વિજ્જમાનં દોસં દોસતો ધારેન્તો દોસે પવત્તતિ; લુદ્ધો હિ દોસં પટિચ્છાદેતિ. અદોસેન વિજ્જમાનં ગુણં ગુણતો ધારેન્તો ગુણે પવત્તતિ; દુટ્ઠો હિ ગુણં મક્ખેતિ. અમોહેન યાથાવસભાવં યાથાવસભાવતો ધારેન્તો યાથાવસભાવે પવત્તતિ. મૂળ્હો હિ ‘તચ્છં અતચ્છન્તિ અતચ્છં ચ તચ્છ’ન્તિ ગણ્હાતિ. અલોભેન ચ પિયવિપ્પયોગદુક્ખં ન હોતિ, લુદ્ધસ્સ પિયસભાવતો પિયવિપ્પયોગાસહનતો ચ. અદોસેન અપ્પિયસમ્પયોગદુક્ખં ન હોતિ, દુટ્ઠસ્સ હિ અપ્પિયસભાવતો અપ્પિયસમ્પયોગાસહનતો ચ. અમોહેન ઇચ્છિતાલાભદુક્ખં ન હોતિ, અમૂળ્હસ્સ હિ ‘તં કુતેત્થ લબ્ભા’તિએવમાદિપચ્ચવેક્ખણસમ્ભવતો (દી. નિ. ૩.૩૪; અ. નિ. ૯.૩૦).

અલોભેન ચેત્થ જાતિદુક્ખં ન હોતિ, અલોભસ્સ તણ્હાપટિપક્ખતો તણ્હામૂલકત્તા ચ જાતિદુક્ખસ્સ. અદોસેન જરાદુક્ખં ન હોતિ, તિક્ખદોસસ્સ ખિપ્પં જરાસમ્ભવતો. અમોહેન મરણદુક્ખં ન હોતિ, સમ્મોહમરણઞ્હિ દુક્ખં, ન ચેતં અમૂળ્હસ્સ હોતિ. અલોભેન ચ ગહટ્ઠાનં, અમોહેન પબ્બજિતાનં, અદોસેન પન સબ્બેસમ્પિ સુખસંવાસતા હોતિ.

વિસેસતો ચેત્થ અલોભેન પેત્તિવિસયે ઉપપત્તિ ન હોતિ. યેભુય્યેન હિ સત્તા તણ્હાય પેત્તિવિસયં ઉપપજ્જન્તિ, તણ્હાય ચ પટિપક્ખો અલોભો. અદોસેન નિરયે ઉપપત્તિ ન હોતિ. દોસેન હિ ચણ્ડજાતિતાય દોસસદિસં નિરયં ઉપપજ્જન્તિ. દોસસ્સ ચ પટિપક્ખો અદોસો. અમોહેન તિરચ્છાનયોનિયં નિબ્બત્તિ ન હોતિ. મોહેન હિ નિચ્ચસમ્મૂળ્હં તિરચ્છાનયોનિં ઉપપજ્જન્તિ. મોહસ્સ પટિપક્ખો ચ અમોહો. એતેસુ ચ અલોભો રાગવસેન ઉપગમનસ્સ અભાવકરો, અદોસો દોસવસેન અપગમનસ્સ, અમોહો મોહવસેન અમજ્ઝત્તભાવસ્સ.

તીહિપિ ચેતેહિ યથાપટિપાટિયા નેક્ખમ્મસઞ્ઞા અબ્યાપાદસઞ્ઞા અવિહિંસાસઞ્ઞાતિ ઇમા તિસ્સો. અસુભસઞ્ઞા અપ્પમાણસઞ્ઞા ધાતુસઞ્ઞાતિ ઇમા ચ તિસ્સો સઞ્ઞાયો હોન્તિ. અલોભેન પન કામસુખલ્લિકાનુયોગઅન્તસ્સ, અદોસેન અત્તકિલમથાનુયોગઅન્તસ્સ પરિવજ્જનં હોતિ; અમોહેન મજ્ઝિમાય પટિપત્તિયા પટિપજ્જનં. તથા અલોભેન અભિજ્ઝાકાયગન્થસ્સ પભેદનં હોતિ, અદોસેન બ્યાપાદકાયગન્થસ્સ, અમોહેન સેસગન્થદ્વયસ્સ. પુરિમાનિ ચ દ્વે સતિપટ્ઠાનાનિ પુરિમાનં દ્વિન્નં આનુભાવેન, પચ્છિમાનિ પચ્છિમસ્સેવ આનુભાવેન ઇજ્ઝન્તિ.

અલોભો ચેત્થ આરોગ્યસ્સ પચ્ચયો હોતિ; અલુદ્ધો હિ લોભનીયમ્પિ અસપ્પાયં ન સેવતિ, તેન ખો અરોગો હોતિ. અદોસો યોબ્બનસ્સ; અદુટ્ઠો હિ વલિપલિતાવહેન દોસગ્ગિના અડય્હમાનો દીઘરત્તં યુવા હોતિ. અમોહો દીઘાયુકતાય; અમૂળ્હો હિ હિતાહિતં ઞત્વા અહિતં પરિવજ્જન્તો હિતઞ્ચ પટિસેવમાનો દીઘાયુકો હોતિ.

અલોભો ચેત્થ ભોગસમ્પત્તિયા પચ્ચયો હોતિ, અલુદ્ધસ્સ હિ ચાગેન ભોગપટિલાભો. અદોસો મિત્તસમ્પત્તિયા, મેત્તાય મિત્તાનં પટિલાભતો ચેવ અપરિહાનતો ચ. અમોહો અત્તસમ્પત્તિયા, અમૂળ્હો હિ અત્તનો હિતમેવ કરોન્તો અત્તાનં સમ્પાદેતિ. અલોભો ચ દિબ્બવિહારસ્સ પચ્ચયો હોતિ, અદોસો બ્રહ્મવિહારસ્સ, અમોહો અરિયવિહારસ્સ.

અલોભેન ચેત્થ સકપક્ખેસુ સત્તસઙ્ખારેસુ નિબ્બુતો હોતિ, તેસં વિનાસેન અભિસઙ્ગહેતુકસ્સ દુક્ખસ્સ અભાવા; અદોસેન પરપક્ખેસુ, અદુટ્ઠસ્સ હિ વેરીસુપિ વેરિસઞ્ઞાય અભાવતો; અમોહેન ઉદાસીનપક્ખેસુ, અમૂળ્હસ્સ સબ્બાભિસઙ્ગતાય અભાવતો.

અલોભેન ચ અનિચ્ચદસ્સનં હોતિ; લુદ્ધો હિ ઉપભોગાસાય અનિચ્ચેપિ સઙ્ખારે અનિચ્ચતો ન પસ્સતિ. અદોસેન દુક્ખદસ્સનં; અદોસજ્ઝાસયો હિ પરિચ્ચત્તઆઘાતવત્થુપરિગ્ગહો સઙ્ખારેયેવ દુક્ખતો પસ્સતિ. અમોહેન અનત્તદસ્સનં; અમૂળ્હો હિ યાથાવગહણકુસલો અપરિણાયકં ખન્ધપઞ્ચકં અપરિણાયકતો બુજ્ઝતિ. યથા ચ એતેહિ અનિચ્ચદસ્સનાદીનિ એવમેતેપિ અનિચ્ચદસ્સનાદીહિ હોન્તિ. અનિચ્ચદસ્સનેન હિ અલોભો હોતિ, દુક્ખદસ્સનેન અદોસો, અનત્તદસ્સનેન અમોહો હોતિ. કો હિ નામ ‘અનિચ્ચમિદ’ન્તિ સમ્મા ઞત્વા તસ્સત્થાય પિહં ઉપ્પાદેય્ય, સઙ્ખારે વા ‘દુક્ખ’ન્તિ જાનન્તો અપરમ્પિ અચ્ચન્તતિખિણં કોધદુક્ખં ઉપ્પાદેય્ય, અત્તસુઞ્ઞતઞ્ચ બુજ્ઝિત્વા પુન સમ્મોહમાપજ્જેય્યાતિ?

કમ્મપથરાસિવણ્ણના

નાભિજ્ઝાયતીતિ અનભિજ્ઝા. કાયિકચેતસિકસુખં ઇધલોકપરલોકહિતં ગુણાનુભાવપટિલદ્ધં કિત્તિસદ્દઞ્ચ ન બ્યાપાદેતીતિ અબ્યાપાદો. સમ્મા પસ્સતિ, સોભના વા દિટ્ઠીતિ સમ્માદિટ્ઠિ. અલોભાદીનંયેવ તાનિ નામાનિ. હેટ્ઠા પનેતે ધમ્મા મૂલવસેન ગહિતા, ઇધ કમ્મપથવસેનાતિ વેદિતબ્બા.

લોકપાલદુકવણ્ણના

હિરોત્તપ્પાનિપિ હેટ્ઠા બલવસેન ગહિતાનિ, ઇધ લોકપાલવસેન. લોકઞ્હિ ઇમે દ્વે ધમ્મા પાલયન્તિ. યથાહ –

‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, સુક્કા ધમ્મા લોકં પાલેન્તિ. કતમે દ્વે? હિરી ચ ઓત્તપ્પઞ્ચ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, દ્વે સુક્કા ધમ્મા લોકં પાલેન્તિ. સચે, ભિક્ખવે, દ્વે સુક્કા ધમ્મા લોકં ન પાલેય્યું, નયિધ પઞ્ઞાયેથ માતાતિ વા, માતુચ્છાતિ વા, માતુલાનીતિ વા, આચરિયભરિયાતિ વા, ગરૂનં દારાતિ વા. સમ્ભેદં લોકો અગમિસ્સ યથા અજેળકા કુક્કુટસૂકરા સોણસિઙ્ગાલા. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, ઇમે દ્વે સુક્કા ધમ્મા લોકં પાલેન્તિ, તસ્મા પઞ્ઞાયતિ માતાતિ વા માતુચ્છાતિ વા માતુલાનીતિ વા આચરિયભરિયાતિ વા ગરૂનં દારાતિ વા’’તિ (અ. નિ. ૨.૯).

પસ્સદ્ધાદિયુગલવણ્ણના

કાયસ્સ પસ્સમ્ભનં કાયપસ્સદ્ધિ. ચિત્તસ્સ પસ્સમ્ભનં ચિત્તપસ્સદ્ધિ. કાયોતિ ચેત્થ વેદનાદયો તયો ખન્ધા. ઉભોપિ પનેતા એકતો કત્વા કાયચિત્તદરથવૂપસમલક્ખણા કાયચિત્તપસ્સદ્ધિયો, કાયચિત્તદરથનિમ્મદ્દનરસા, કાયચિત્તાનં અપરિપ્ફન્દસીતિભાવપચ્ચુપટ્ઠાના, કાયચિત્તપદટ્ઠાના. કાયચિત્તાનં અવૂપસમકરઉદ્ધચ્ચાદિકિલેસપટિપક્ખભૂતાતિ દટ્ઠબ્બા.

કાયસ્સ લહુભાવો કાયલહુતા. ચિત્તસ્સ લહુભાવો ચિત્તલહુતા. તા કાયચિત્તગરુભાવવૂપસમલક્ખણા, કાયચિત્તગરુભાવનિમ્મદ્દનરસા, કાયચિત્તાનં અદન્ધતાપચ્ચુપટ્ઠાના, કાયચિત્તપદટ્ઠાના. કાયચિત્તાનં ગરુભાવકરથિનમિદ્ધાદિકિલેસપટિપક્ખભૂતાતિ દટ્ઠબ્બા.

કાયસ્સ મુદુભાવો કાયમુદુતા. ચિત્તસ્સ મુદુભાવો ચિત્તમુદુતા. તા કાયચિત્તથદ્ધભાવવૂપસમલક્ખણા, કાયચિત્તથદ્ધભાવનિમ્મદ્દનરસા, અપ્પટિઘાતપચ્ચુપટ્ઠાના, કાયચિત્તપદટ્ઠાના. કાયચિત્તાનં થદ્ધભાવકરદિટ્ઠિમાનાદિકિલેસપટિપક્ખભૂતાતિ દટ્ઠબ્બા.

કાયસ્સ કમ્મઞ્ઞભાવો કાયકમ્મઞ્ઞતા. ચિત્તસ્સ કમ્મઞ્ઞભાવો ચિત્તકમ્મઞ્ઞતા. તા કાયચિત્તઅકમ્મઞ્ઞભાવવૂપસમલક્ખણા, કાયચિત્તાનં અકમ્મઞ્ઞભાવનિમ્મદ્દનરસા, કાયચિત્તાનં આરમ્મણકરણસમ્પત્તિપચ્ચુપટ્ઠાના, કાયચિત્તપદટ્ઠાના. કાયચિત્તાનં અકમ્મઞ્ઞભાવકરાવસેસનીવરણપટિપક્ખભૂતાતિ દટ્ઠબ્બા. તા પસાદનીયવત્થૂસુ પસાદાવહા, હિતકિરિયાસુ વિનિયોગક્ખેમભાવાવહા સુવણ્ણવિસુદ્ધિ વિયાતિ દટ્ઠબ્બા.

કાયસ્સ પાગુઞ્ઞભાવો કાયપાગુઞ્ઞતા. ચિત્તસ્સ પાગુઞ્ઞભાવો ચિત્તપાગુઞ્ઞતા. તા કાયચિત્તાનં અગેલઞ્ઞભાવલક્ખણા, કાયચિત્તગેલઞ્ઞનિમ્મદ્દનરસા, નિરાદીનવપચ્ચુપટ્ઠાના, કાયચિત્તપદટ્ઠાના. કાયચિત્તગેલઞ્ઞકરઅસ્સદ્ધિયાદિકિલેસપટિપક્ખભૂતાતિ દટ્ઠબ્બા.

કાયસ્સ ઉજુકભાવો કાયુજુકતા. ચિત્તસ્સ ઉજુકભાવો ચિત્તુજુકતા. તા કાયચિત્તાનં અજ્જવલક્ખણા, કાયચિત્તકુટિલભાવનિમ્મદ્દનરસા, અજિમ્હતાપચ્ચુપટ્ઠાના, કાયચિત્તપદટ્ઠાના. કાયચિત્તાનં કુટિલભાવકરમાયાસાઠેય્યાદિકિલેસપટિપક્ખભૂતાતિ દટ્ઠબ્બા.

સરતીતિ સતિ. સમ્પજાનાતીતિ સમ્પજઞ્ઞં; સમન્તતો પકારેહિ જાનાતીતિ અત્થો. સાત્થકસમ્પજઞ્ઞં સપ્પાયસમ્પજઞ્ઞં ગોચરસમ્પજઞ્ઞં અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞન્તિ ઇમેસં ચતુન્નં પનસ્સ વસેન ભેદો વેદિતબ્બો. લક્ખણાદીનિ ચ તેસં સતિન્દ્રિયપઞ્ઞિન્દ્રિયેસુ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ. ઇતિ હેટ્ઠા વુત્તમેવેતં ધમ્મદ્વયં પુન ઇમસ્મિં ઠાને ઉપકારવસેન ગહિતં.

કામચ્છન્દાદયો પચ્ચનીકધમ્મે સમેતીતિ સમથો. અનિચ્ચાદિવસેન વિવિધેહિ આકારેહિ ધમ્મે પસ્સતીતિ વિપસ્સના. પઞ્ઞાવેસા અત્થતો. ઇમેસમ્પિ દ્વિન્નં લક્ખણાદીનિ હેટ્ઠા વુત્તાનેવ. ઇધ પનેતે યુગનદ્ધવસેન ગહિતા.

સહજાતધમ્મે પગ્ગણ્હાતીતિ પગ્ગાહો. ઉદ્ધચ્ચસઙ્ખાતસ્સ વિક્ખેપસ્સ પટિપક્ખભાવતો ન વિક્ખેપોતિ અવિક્ખેપો. એતેસમ્પિ લક્ખણાદીનિ હેટ્ઠા વુત્તાનેવ. ઇધ પનેતં દ્વયં વીરિયસમાધિયોજનત્થાય ગહિતન્તિ વેદિતબ્બં.

યેવાપનકવણ્ણના

યે વા પન તસ્મિં સમયે અઞ્ઞેપિ અત્થિ પટિચ્ચસમુપ્પન્ના અરૂપિનો ધમ્મા, ઇમે ધમ્મા કુસલાતિ ‘ફસ્સો હોતિ…પે… અવિક્ખેપો હોતી’તિ ન કેવલં પદપટિપાટિયા ઉદ્દિટ્ઠા ઇમે પરોપણ્ણાસધમ્મા એવ, અથ ખો યસ્મિં સમયે કામાવચરં તિહેતુકં સોમનસ્સસહગતં પઠમં અસઙ્ખારિકં મહાચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ, તસ્મિં સમયે યે વા પન અઞ્ઞેપિ તેહિયેવ ફસ્સાદીહિ સમ્પયુત્તા હુત્વા પવત્તમાના અત્થિ, અત્તનો અત્તનો અનુરૂપં પચ્ચયં પટિચ્ચ સમુપ્પન્ના રૂપાભાવેન અરૂપિનો, સભાવતો ઉપલબ્ભમાના ધમ્મા સબ્બેપિ ઇમે ધમ્મા કુસલા.

એત્તાવતા ચિત્તઙ્ગવસેન પાળિયં આરુળ્હે પરોપણ્ણાસધમ્મે દીપેત્વા યેવાપનકવસેન અપરેપિ નવ ધમ્મે ધમ્મરાજા દીપેતિ. તેસુ તેસુ હિ સુત્તપદેસુ ‘છન્દો અધિમોક્ખો મનસિકારો તત્રમજ્ઝત્તતા કરુણા મુદિતા કાયદુચ્ચરિતવિરતિ વચીદુચ્ચરિતવિરતિ મિચ્છાજીવવિરતી’તિ ઇમે નવ ધમ્મા પઞ્ઞાયન્તિ. ઇમસ્મિઞ્ચાપિ મહાચિત્તે કત્તુકમ્યતાકુસલધમ્મચ્છન્દો અત્થિ, ચિત્તઙ્ગવસેન પન પાળિયં ન આરુળ્હો. સો ઇધ યેવાપનકવસેન ગહિતો.

અધિમોક્ખો અત્થિ, મનસિકારો અત્થિ, તત્રમજ્ઝત્તતા અત્થિ. મેત્તાપુબ્બભાગો અત્થિ; સો અદોસે ગહિતે ગહિતો એવ હોતિ. કરુણાપુબ્બભાગો અત્થિ, મુદિતાપુબ્બભાગો અત્થિ. ઉપેક્ખાપુબ્બભાગો અત્થિ; સો પન તત્રમજ્ઝત્તતાય ગહિતાય ગહિતોવ હોતિ. સમ્માવાચા અત્થિ, સમ્માકમ્મન્તો અત્થિ. સમ્માઆજીવો અત્થિ; ચિત્તઙ્ગવસેન પન પાળિયં ન આરુળ્હો. સોપિ ઇધ યેવાપનકવસેન ગહિતો.

ઇમેસુ પન નવસુ છન્દો અધિમોક્ખો મનસિકારો તત્રમજ્ઝત્તતાતિ ઇમે ચત્તારોવ એકક્ખણે લબ્ભન્તિ, સેસા નાનાક્ખણે. યદા હિ ઇમિના ચિત્તેન મિચ્છાવાચં પજહતિ, વિરતિવસેન સમ્માવાચં પૂરેતિ, તદા છન્દાદયો ચત્તારો, સમ્માવાચા ચાતિ ઇમે પઞ્ચ એકક્ખણે લબ્ભન્તિ. યદા મિચ્છાકમ્મન્તં પજહતિ, વિરતિવસેન સમ્માકમ્મન્તં પૂરેતિ…પે… મિચ્છાઆજીવં પજહતિ, વિરતિવસેન સમ્માઆજીવં પૂરેતિ…પે… યદા કરુણાય પરિકમ્મં કરોતિ…પે… યદા મુદિતાય પરિકમ્મં કરોતિ, તદા છન્દાદયો ચત્તારો, મુદિતાપુબ્બભાગો ચાતિ ઇમે પઞ્ચ એકક્ખણે લબ્ભન્તિ. ઇતો પન મુઞ્ચિત્વા, દાનં દેન્તસ્સ સીલં પૂરેન્તસ્સ યોગે કમ્મં કરોન્તસ્સ ચત્તારિ અપણ્ણકઙ્ગાનેવ લબ્ભન્તિ.

એવમેતેસુ નવસુ યેવાપનકધમ્મેસુ ‘છન્દો’તિ કત્તુકમ્યતાયેતં અધિવચનં. તસ્મા સો કત્તુકમ્યતાલક્ખણો છન્દો, આરમ્મણપરિયેસનરસો, આરમ્મણેન અત્થિકતાપચ્ચુપટ્ઠાનો. તદેવસ્સ પદટ્ઠાનં. આરમ્મણસ્સ ગહણે ચાયં ચેતસો હત્થપ્પસારણં વિય દટ્ઠબ્બો.

અધિમુચ્ચનં ‘અધિમોક્ખો’. સો સન્નિટ્ઠાનલક્ખણો, અસંસપ્પનરસો, નિચ્છયપચ્ચુપટ્ઠાનો સન્નિટ્ઠાતબ્બધમ્મપદટ્ઠાનો. આરમ્મણે નિચ્ચલભાવેન ઇન્દખીલો વિય દટ્ઠબ્બો.

કિરિયા કારો, મનસ્મિં કારો ‘મનસિકારો’. પુરિમમનતો વિસદિસં મનં કરોતીતિપિ મનસિકારો. સ્વાયં આરમ્મણપટિપાદકો વીથિપટિપાદકો જવનપટિપાદકોતિ તિપ્પકારો. તત્થ આરમ્મણપટિપાદકો મનસ્મિં કારોતિ મનસિકારો. સો સારણલક્ખણો, સમ્પયુત્તાનં આરમ્મણે સમ્પયોજનરસો, આરમ્મણાભિમુખભાવપચ્ચુપટ્ઠાનો, સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્નો. આરમ્મણપટિપાદકત્તેન સમ્પયુત્તાનં સારથિ વિય દટ્ઠબ્બો. વીથિપટિપાદકોતિ પન પઞ્ચદ્વારાવજ્જનસ્સેતં અધિવચનં. જવનપટિપાદકોતિ મનોદ્વારાવજ્જનસ્સ. ન તે ઇધ અધિપ્પેતા.

તેસુ ધમ્મેસુ મજ્ઝત્તતા ‘તત્રમજ્ઝત્તતા’. સા ચિત્તચેતસિકાનં સમવાહિતલક્ખણા, ઊનાધિકનિવારણરસા, પક્ખપાતુપચ્છેદનરસા વા; મજ્ઝત્તભાવપચ્ચુપટ્ઠાના. ચિત્તચેતસિકાનં અજ્ઝુપેક્ખનવસેન સમપ્પવત્તાનં આજાનેય્યાનં અજ્ઝુપેક્ખનસારથિ વિય દટ્ઠબ્બા.

‘કરુણામુદિતા’ બ્રહ્મવિહારનિદ્દેસે આવિ ભવિસ્સન્તિ. કેવલઞ્હિ તા અપ્પનપ્પત્તા રૂપાવચરા, ઇધ કામાવચરાતિ અયમેવ વિસેસો.

કાયદુચ્ચરિતતો વિરતિ ‘કાયદુચ્ચરિતવિરતિ’. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. લક્ખણાદિતો પનેતા તિસ્સોપિ કાયદુચ્ચરિતાદિવત્થૂનં અવીતિક્કમલક્ખણા; અમદ્દનલક્ખણાતિ વુત્તં હોતિ. કાયદુચ્ચરિતાદિવત્થુતો સઙ્કોચનરસા, અકિરિયપચ્ચુપટ્ઠાના, સદ્ધાહિરોત્તપ્પઅપ્પિચ્છતાદિગુણપદટ્ઠાના. પાપકિરિયતો ચિત્તસ્સ વિમુખીભાવભૂતાતિ દટ્ઠબ્બા.

ઇતિ ફસ્સાદીનિ છપ્પઞ્ઞાસ યેવાપનકવસેન વુત્તાનિ નવાતિ સબ્બાનિપિ ઇમસ્મિં ધમ્મુદ્દેસવારે પઞ્ચસટ્ઠિ ધમ્મપદાનિ ભવન્તિ. તેસુ એકક્ખણે કદાચિ એકસટ્ઠિ ભવન્તિ, કદાચિ સમસટ્ઠિ. તાનિ હિ સમ્માવાચાપૂરણાદિવસેન. ઉપ્પત્તિયં પઞ્ચસુ ઠાનેસુ એકસટ્ઠિ ભવન્તિ. તેહિ મુત્તે એકસ્મિં ઠાને સમસટ્ઠિ ભવન્તિ. ઠપેત્વા પન યેવાપનકે પાળિયં યથારુતવસેન ગય્હમાનાનિ છપ્પઞ્ઞાસાવ હોન્તિ. અગ્ગહિતગ્ગહણેન પનેત્થ ફસ્સપઞ્ચકં, વિતક્કો વિચારો પીતિ ચિત્તેકગ્ગતા, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, હિરિબલં ઓત્તપ્પબલન્તિ દ્વે બલાનિ, અલોભો અદોસોતિ દ્વે મૂલાનિ, કાયપસ્સદ્ધિચિત્તપસ્સદ્ધિઆદયો દ્વાદસ ધમ્માતિ સમતિંસ ધમ્મા હોન્તિ.

તેસુ સમતિંસાય ધમ્મેસુ અટ્ઠારસ ધમ્મા અવિભત્તિકા હોન્તિ, દ્વાદસ સવિભત્તિકા. કતમે અટ્ઠારસ? ફસ્સો સઞ્ઞા ચેતના વિચારો પીતિ જીવિતિન્દ્રિયં, કાયપસ્સદ્ધિઆદયો દ્વાદસ ધમ્માતિ ઇમે અટ્ઠારસ અવિભત્તિકા. વેદના ચિત્તં વિતક્કો ચિત્તેકગ્ગતા, સદ્ધિન્દ્રિયં વીરિયિન્દ્રિયં સતિન્દ્રિયં પઞ્ઞિન્દ્રિયં, હિરિબલં ઓત્તપ્પબલં, અલોભો અદોસોતિ ઇમે દ્વાદસ ધમ્મા સવિભત્તિકા. તેસુ સત્ત ધમ્મા દ્વીસુ ઠાનેસુ વિભત્તા, એકો તીસુ, દ્વે ચતૂસુ, એકો છસુ, એકો સત્તસુ ઠાનેસુ વિભત્તો.

કથં? ચિત્તં વિતક્કો સદ્ધા હિરી ઓત્તપ્પં અલોભો અદોસોતિ ઇમે સત્ત દ્વીસુ ઠાનેસુ વિભત્તા.

એતેસુ હિ ચિત્તં તાવ ફસ્સપઞ્ચકં પત્વા ચિત્તં હોતીતિ વુત્તં, ઇન્દ્રિયાનિ પત્વા મનિન્દ્રિયન્તિ. વિતક્કો ઝાનઙ્ગાનિ પત્વા વિતક્કો હોતીતિ વુત્તો, મગ્ગઙ્ગાનિ પત્વા સમ્માસઙ્કપ્પોતિ. સદ્ધા ઇન્દ્રિયાનિ પત્વા સદ્ધિન્દ્રિયં હોતીતિ વુત્તા, બલાનિ પત્વા સદ્ધાબલન્તિ. હિરી બલાનિ પત્વા હિરિબલં હોતીતિ વુત્તા, લોકપાલદુકં પત્વા હિરીતિ. ઓત્તપ્પેપિ એસેવ નયો. અલોભો મૂલં પત્વા અલોભો હોતીતિ વુત્તો, કમ્મપથં પત્વા અનભિજ્ઝાતિ. અદોસો મૂલં પત્વા અદોસો હોતીતિ વુત્તો, કમ્મપથં પત્વા અબ્યાપાદોતિ. ઇમે સત્ત દ્વીસુ ઠાનેસુ વિભત્તા.

વેદના પન ફસ્સપઞ્ચકં પત્વા વેદના હોતીતિ વુત્તા, ઝાનઙ્ગાનિ પત્વા સુખન્તિ, ઇન્દ્રિયાનિ પત્વા સોમનસ્સિન્દ્રિયન્તિ. એવં એકો ધમ્મો તીસુ ઠાનેસુ વિભત્તો.

વીરિયં પન ઇન્દ્રિયાનિ પત્વા વીરિયિન્દ્રિયં હોતીતિ વુત્તં, મગ્ગઙ્ગાનિ પત્વા સમ્માવાયામોતિ, બલાનિ પત્વા વીરિયબલન્તિ, પિટ્ઠિદુકં પત્વા પગ્ગાહોતિ. સતિપિ ઇન્દ્રિયાનિ પત્વા સતિન્દ્રિયં હોતીતિ વુત્તા, મગ્ગઙ્ગાનિ પત્વા સમ્માસતીતિ, બલાનિ પત્વા સતિબલન્તિ, પિટ્ઠિદુકં પત્વા સતિ હોતીતિ વુત્તા. એવં ઇમે દ્વે ધમ્મા ચતૂસુ ઠાનેસુ વિભત્તા.

સમાધિ પન ઝાનઙ્ગાનિ પત્વા ચિત્તસ્સેકગ્ગતા હોતીતિ વુત્તો, ઇન્દ્રિયાનિ પત્વા સમાધિન્દ્રિયન્તિ, મગ્ગઙ્ગાનિ પત્વા સમ્માસમાધીતિ. બલાનિ પત્વા સમાધિબલન્તિ, પિટ્ઠિદુકં પત્વા સમથો અવિક્ખેપોતિ. એવમયં એકો ધમ્મો છસુ ઠાનેસુ વિભત્તો.

પઞ્ઞા પન ઇન્દ્રિયાનિ પત્વા પઞ્ઞિન્દ્રિયં હોતીતિ વુત્તા, મગ્ગઙ્ગાનિ પત્વા સમ્માદિટ્ઠીતિ, બલાનિ પત્વા પઞ્ઞાબલન્તિ, મૂલાનિ પત્વા અમોહોતિ, કમ્મપથં પત્વા સમ્માદિટ્ઠીતિ, પિટ્ઠિદુકં પત્વા સમ્પજઞ્ઞં વિપસ્સનાતિ. એવં એકો ધમ્મો સત્તસુ ઠાનેસુ વિભત્તો.

સચે પન કોચિ વદેય્ય – ‘એત્થ અપુબ્બં નામ નત્થિ, હેટ્ઠા ગહિતમેવ ગણ્હિત્વા તસ્મિં તસ્મિં ઠાને પદં પૂરિતં, અનનુસન્ધિકા કથા ઉપ્પટિપાટિયા ચોરેહિ આભતભણ્ડસદિસા, ગોયૂથેન ગતમગ્ગે આલુલિતતિણસદિસા અજાનિત્વા કથિતા’તિ, સો ‘માહેવ’ન્તિ પટિસેધેત્વા વત્તબ્બો – ‘બુદ્ધાનં દેસના અનનુસન્ધિકા નામ નત્થિ, સાનુસન્ધિકા વ હોતિ. અજાનિત્વા કથિતાપિ નત્થિ, સબ્બા જાનિત્વા કથિતાયેવ. સમ્માસમ્બુદ્ધો હિ તેસં તેસં ધમ્માનં કિચ્ચં જાનાતિ, તં ઞત્વા કિચ્ચવસેન વિભત્તિં આરોપેન્તો અટ્ઠારસ ધમ્મા એકેકકિચ્ચાતિ ઞત્વા એકેકસ્મિં ઠાને વિભત્તિં આરોપેસિ. સત્ત ધમ્મા દ્વેદ્વેકિચ્ચાતિ ઞત્વા દ્વીસુ દ્વીસુ ઠાનેસુ વિભત્તિં આરોપેસિ. વેદના તિકિચ્ચાતિ ઞત્વા તીસુ ઠાનેસુ વિભત્તિં આરોપેસિ. વીરિયસતીનં ચત્તારિ ચત્તારિ કિચ્ચાનીતિ ઞત્વા ચતૂસુ ચતૂસુ ઠાનેસુ વિભત્તિં આરોપેસિ. સમાધિ છકિચ્ચોતિ ઞત્વા છસુ ઠાનેસુ વિભત્તિં આરોપેસિ. પઞ્ઞા સત્તકિચ્ચાતિ ઞત્વા સત્તસુ ઠાનેસુ વિભત્તિં આરોપેસિ’.

તત્રિદં ઓપમ્મં – એકો કિર પણ્ડિતો રાજા રહોગતો ચિન્તેસિ – ‘ઇમં રાજકુલસન્તકં ન યથા વા તથા વા ખાદિતબ્બં, સિપ્પાનુચ્છવિકં વેતનં વડ્ઢેસ્સામી’તિ. સો સબ્બે સિપ્પિકે સન્નિપાતાપેત્વા ‘એકેકસિપ્પજાનનકે પક્કોસથા’તિ આહ. એવં પક્કોસિયમાના અટ્ઠારસ જના ઉટ્ઠહિંસુ. તેસં એકેકં પટિવીસં દાપેત્વા વિસ્સજ્જેસિ. ‘દ્વે દ્વે સિપ્પાનિ જાનન્તા આગચ્છન્તૂ’તિ વુત્તે પન સત્ત જના આગમંસુ. તેસં દ્વે દ્વે પટિવીસે દાપેસિ. ‘તીણિ સિપ્પાનિ જાનન્તા આગચ્છન્તૂ’તિ વુત્તે એકોવ આગચ્છિ. તસ્સ તયો પટિવીસે દાપેસિ. ‘ચત્તારિ સિપ્પાનિ જાનન્તા આગચ્છન્તૂ’તિ વુત્તે દ્વે જના આગમંસુ. તેસં ચત્તારિ ચત્તારિ પટિવીસે દાપેસિ. ‘પઞ્ચ સિપ્પાનિ જાનન્તા આગચ્છન્તૂ’તિ વુત્તે એકોપિ નાગચ્છિ. ‘છ સિપ્પાનિ જાનન્તા આગચ્છન્તૂ’તિ વુત્તે એકોવ આગચ્છિ. તસ્સ છ પટિવીસે દાપેસિ. ‘સત્ત સિપ્પાનિ જાનન્તા આગચ્છન્તૂ’તિ વુત્તે એકોવ આગચ્છિ. તસ્સ સત્ત પટિવીસે દાપેસિ.

તત્થ પણ્ડિતો રાજા વિય અનુત્તરો ધમ્મરાજા. સિપ્પજાનનકા વિય ચિત્તચિત્તઙ્ગવસેન ઉપ્પન્ના ધમ્મા. સિપ્પાનુચ્છવિકવેતનવડ્ઢનં વિય કિચ્ચવસેન તેસં તેસં ધમ્માનં વિભત્તિઆરોપનં.

સબ્બેપિ પનેતે ધમ્મા ફસ્સપઞ્ચકવસેન ઝાનઙ્ગવસેન ઇન્દ્રિયવસેન મગ્ગવસેન બલવસેન મૂલવસેન કમ્મપથવસેન લોકપાલવસેન પસ્સદ્ધિવસેન લહુતાવસેન મુદુતાવસેન કમ્મઞ્ઞતાવસેન પાગુઞ્ઞતાવસેન ઉજુકતાવસેન સતિસમ્પજઞ્ઞવસેન સમથવિપસ્સનાવસેન પગ્ગાહાવિક્ખેપવસેનાતિ સત્તરસ રાસયો હોન્તીતિ.

ધમ્મુદ્દેસવારકથા નિટ્ઠિતા.