ધમ્મુદ્દેસવારો

ફસ્સપઞ્ચમકરાસિવણ્ણના

તસ્મિં સમયેતિ ઇદં અનિયમનિદ્દિટ્ઠસ્સ સમયસ્સ નિયમતો પટિનિદ્દેસવચનં. તસ્મા ‘યસ્મિં સમયે કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ, તસ્મિંયેવ સમયે ફસ્સો હોતિ…પે… અવિક્ખેપો હોતી’તિ અયમત્થો વેદિતબ્બો. તત્થ યથેવ ચિત્તં એવં ફસ્સાદીસુપિ ફસ્સો હોતિ. કિં હોતિ? ‘કામાવચરો હોતિ, કુસલો હોતિ, ઉપ્પન્નો હોતિ, સોમનસ્સસહગતો હોતી’તિઆદિના નયેન લબ્ભમાનપદવસેન યોજના કાતબ્બા. વેદનાયઞ્હિ ‘સોમનસ્સસહગતા’તિ પઞ્ઞિન્દ્રિયે ચ ‘ઞાણસમ્પયુત્ત’ન્તિ ન લબ્ભતિ, તસ્મા ‘લબ્ભમાનપદવસેના’તિ વુત્તં. ઇદં અટ્ઠકથામુત્તકં આચરિયાનં મતં; ન પનેતં સારતો દટ્ઠબ્બં.

કસ્મા પનેત્થ ફસ્સોવ પઠમં વુત્તોતિ? ચિત્તસ્સ પઠમાભિનિપાતત્તા. આરમ્મણસ્મિઞ્હિ ચિત્તસ્સ પઠમાભિનિપાતો હુત્વા ફસ્સો આરમ્મણં ફુસમાનો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા પઠમં વુત્તો. ફસ્સેન પન ફુસિત્વા વેદનાય વેદયતિ, સઞ્ઞાય સઞ્જાનાતિ, ચેતનાય ચેતેતિ. તેન વુત્તં – ‘‘ફુટ્ઠો, ભિક્ખવે, વેદેતિ, ફુટ્ઠો સઞ્જાનાતિ ફુટ્ઠો ચેતેતી’’તિ.

અપિચ, અયં ફસ્સો નામ યથા પાસાદં પત્વા થમ્ભો નામ સેસદબ્બસમ્ભારાનં બલવપચ્ચયો, તુલાસઙ્ઘાટભિત્તિપાદકૂટગોપાનસીપક્ખપાસકમુખવટ્ટિયો થમ્ભાબદ્ધા થમ્ભે પતિટ્ઠિતા, એવમેવ સહજાતસમ્પયુત્તધમ્માનં બલવપચ્ચયો હોતિ. થમ્ભસદિસો હિ એસ. અવસેસા દબ્બસમ્ભારસદિસાતિ. તસ્માપિ પઠમં વુત્તો. ઇદં પન અકારણં. એકચિત્તસ્મિઞ્હિ ઉપ્પન્નધમ્માનં ‘અયં પઠમં ઉપ્પન્નો અયં પચ્છા’તિ ઇદં વત્તું ન લબ્ભા. બલવપચ્ચયભાવેપિ ફસ્સસ્સ કારણં ન દિસ્સતિ. દેસનાવારેનેવ પન ફસ્સો પઠમં વુત્તો. વેદના હોતિ ફસ્સો હોતિ, સઞ્ઞા હોતિ ફસ્સો હોતિ, ચેતના હોતિ ફસ્સો હોતિ, ચિત્તં હોતિ ફસ્સો હોતિ, વેદના હોતિ સઞ્ઞા હોતિ, ચેતના હોતિ વિતક્કો હોતીતિ આહરિતુમ્પિ હિ વટ્ટેય્ય. દેસનાવારેન પન ફસ્સોવ પઠમં વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. યથા ચેત્થ એવં સેસધમ્મેસુપિ પુબ્બાપરક્કમો નામ ન પરિયેસિતબ્બો. વચનત્થલક્ખણરસાદીહિ પન ધમ્મા એવ પરિયેસિતબ્બા.

સેય્યથિદં – ફુસતીતિ ફસ્સો. સ્વાયં ફુસનલક્ખણો, સઙ્ઘટ્ટનરસો, સન્નિપાતપચ્ચુપટ્ઠાનો, આપાથગતવિસયપદટ્ઠાનો.

અયઞ્હિ અરૂપધમ્મોપિ સમાનો આરમ્મણે ફુસનાકારેનેવ પવત્તતીતિ ફુસનલક્ખણો. એકદેસેન ચ અનલ્લીયમાનોપિ રૂપં વિય ચક્ખું, સદ્દો વિય ચ સોતં, ચિત્તં આરમ્મણઞ્ચ સઙ્ઘટ્ટેતીતિ સઙ્ઘટ્ટનરસો. વત્થારમ્મણસઙ્ઘટ્ટનતો વા ઉપ્પન્નત્તા સમ્પત્તિઅત્થેનપિ રસેન સઙ્ઘટ્ટનરસોતિ વેદિતબ્બો. વુત્તઞ્હેતં અટ્ઠકથાયં – ‘‘ચતુભૂમકફસ્સો હિ નોફુસનલક્ખણો નામ નત્થિ. સઙ્ઘટ્ટનરસો પન પઞ્ચદ્વારિકોવ હોતિ. પઞ્ચદ્વારિકસ્સ હિ ફુસનલક્ખણોતિપિ સઙ્ઘટ્ટનરસોતિપિ નામં; મનોદ્વારિકસ્સ ફુસનલક્ખણોત્વેવ નામં, ન સઙ્ઘટ્ટનરસો’’તિ.

ઇદઞ્ચ વત્વા ઇદં સુત્તં આભતં – ‘‘યથા, મહારાજ, દ્વે મેણ્ડા યુજ્ઝેય્યું, તેસુ યથા એકો મેણ્ડો એવં ચક્ખુ દટ્ઠબ્બં, યથા દુતિયો મેણ્ડો એવં રૂપં દટ્ઠબ્બં; યથા તેસં સન્નિપાતો એવં ફસ્સો દટ્ઠબ્બો’’. એવં ફુસનલક્ખણો ચ ફસ્સો, સઙ્ઘટ્ટનરસો ચ. ‘‘યથા, મહારાજ, દ્વે સમ્મા વજ્જેય્યું…પે… દ્વે પાણી વજ્જેય્યું, યથા એકો પાણિ એવં ચક્ખુ દટ્ઠબ્બં, યથા દુતિયો પાણિ એવં રૂપં દટ્ઠબ્બં, યથા તેસં સન્નિપાતો એવં ફસ્સો દટ્ઠબ્બો. એવં ફુસનલક્ખણો ચ ફસ્સો સઙ્ઘટ્ટનરસો ચા’’તિ (મિ. પ. ૨.૩.૮) વિત્થારો.

યથા વા ‘‘ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૩૫૨, ૧૩૫૪) ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ ચક્ખુઆદિનામેન વુત્તાનિ, એવમિધાપિ તાનિ ચક્ખુઆદિનામેન વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. તસ્મા ‘એવં ચક્ખુ દટ્ઠબ્બ’ન્તિઆદીસુ એવં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં દટ્ઠબ્બન્તિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. એવં સન્તે ચિત્તારમ્મણસઙ્ઘટ્ટનતો ઇમસ્મિમ્પિ સુત્તે કિચ્ચટ્ઠેનેવ રસેન સઙ્ઘટ્ટનરસોતિ સિદ્ધો હોતિ.

તિકસન્નિપાતસઙ્ખાતસ્સ પન અત્તનો કારણસ્સ વસેન પવેદિતત્તા સન્નિપાતપચ્ચુપટ્ઠાનો. અયઞ્હિ તત્થ તત્થ ‘‘તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો’’તિ એવં કારણસ્સ વસેન પવેદિતોતિ. ઇમસ્સ ચ સુત્તપદસ્સ તિણ્ણં સઙ્ગતિયા ફસ્સોતિ અયમત્થો; ન સઙ્ગતિમત્તમેવ ફસ્સોતિ.

એવં પવેદિતત્તા પન તેનેવાકારેન પચ્ચુપટ્ઠાતીતિ સન્નિપાતપચ્ચુપટ્ઠાનોતિ વુત્તો. ફલટ્ઠેન પન પચ્ચુપટ્ઠાનેનેસ વેદનાપચ્ચુપટ્ઠાનો નામ હોતિ. વેદનઞ્હેસ પચ્ચુપટ્ઠાપેતિ ઉપ્પાદેતીતિ અત્થો. ઉપ્પાદયમાનો ચ યથા બહિદ્ધા ઉણ્હપચ્ચયાપિ લાખાસઙ્ખાતધાતુનિસ્સિતા ઉસ્મા અત્તનો નિસ્સયે મુદુભાવકારી હોતિ, ન અત્તનો પચ્ચયભૂતેપિ બહિદ્ધા વીતચ્ચિતઙ્ગારસઙ્ખાતે ઉણ્હભાવે, એવં વત્થારમ્મણસઙ્ખાતઅઞ્ઞપચ્ચયોપિ સમાનો, ચિત્તનિસ્સિતત્તા અત્તનો નિસ્સયભૂતે ચિત્તે એવ એસ વેદનુપ્પાદકો હોતિ, ન અત્તનો પચ્ચયભૂતેપિ વત્થુમ્હિ આરમ્મણે વાતિ વેદિતબ્બો. તજ્જાસમન્નાહારેન પન ઇન્દ્રિયેન ચ પરિક્ખતે વિસયે અનન્તરાયેન ઉપ્પજ્જનતો એસ આપાથગતવિસયપદટ્ઠાનોતિ વુચ્ચતિ.

વેદયતીતિ વેદના. સા વેદયિતલક્ખણા, અનુભવનરસા ઇટ્ઠાકારસમ્ભોગરસા વા, ચેતસિકઅસ્સાદપચ્ચુપટ્ઠાના, પસ્સદ્ધિપદટ્ઠાના.

‘ચતુભૂમિકવેદના હિ નોવેદયિતલક્ખણા નામ નત્થિ. અનુભવનરસતા પન સુખવેદનાયમેવ લબ્ભતી’તિ વત્વા પુન તં વાદં પટિક્ખિપિત્વા ‘સુખવેદના વા હોતુ, દુક્ખવેદના વા, અદુક્ખમસુખવેદના વા, સબ્બા અનુભવનરસા’તિ વત્વા અયમત્થો દીપિતો – આરમ્મણરસાનુભવનટ્ઠાનં પત્વા સેસસમ્પયુત્તધમ્મા એકદેસમત્તકમેવ અનુભવન્તિ. ફસ્સસ્સ હિ ફુસનમત્તકમેવ હોતિ, સઞ્ઞાય સઞ્જાનનમત્તકમેવ, ચેતનાય ચેતનામત્તકમેવ, વિઞ્ઞાણસ્સ વિજાનનમત્તકમેવ. એકંસતો પન ઇસ્સરવતાય વિસ્સવિતાય સામિભાવેન વેદનાવ આરમ્મણરસં અનુભવતિ.

રાજા વિય હિ વેદના, સૂદો વિય સેસધમ્મા. યથા સૂદો નાનારસભોજનં સમ્પાદેત્વા પેળાય પક્ખિપિત્વા લઞ્છનં દત્વા રઞ્ઞો સન્તિકે ઓતારેત્વા લઞ્છનં ભિન્દિત્વા પેળં વિવરિત્વા સબ્બસૂપબ્યઞ્જનેહિ અગ્ગગ્ગં આદાય ભાજને પક્ખિપિત્વા સદોસનિદ્દોસભાવવીમંસનત્થં અજ્ઝોહરતિ, તતો રઞ્ઞો નાનગ્ગરસભોજનં ઉપનામેતિ. રાજા ઇસ્સરવતાય વિસ્સવિતાય સામી હુત્વા ઇચ્છિતિચ્છિતં ભુઞ્જતિ. તત્થ હિ સૂદસ્સ ભત્તવીમંસનમત્તમિવ અવસેસધમ્માનં આરમ્મણરસસ્સ એકદેસાનુભવનં. યથા હિ સૂદો ભત્તેકદેસમત્તમેવ વીમંસતિ એવં સેસધમ્માપિ આરમ્મણરસેકદેસમેવ અનુભવન્તિ. યથા પન રાજા ઇસ્સરવતાય વિસ્સવિતાય સામી હુત્વા યદિચ્છકં ભુઞ્જતિ, એવં વેદનાપિ ઇસ્સરવતાય વિસ્સવિતાય સામિભાવેન આરમ્મણરસં અનુભવતિ. તસ્મા અનુભવનરસાતિ વુચ્ચતિ.

દુતિયે અત્થવિકપ્પે અયં ઇધ અધિપ્પેતા વેદના યથા વા તથા વા આરમ્મણસ્સ ઇટ્ઠાકારમેવ સમ્ભુઞ્જતીતિ ઇટ્ઠાકારસમ્ભોગરસાતિ વુત્તા. ચેતસિકઅસ્સાદતો પનેસા અત્તનો સભાવેનેવ ઉપટ્ઠાનં સન્ધાય ચેતસિકઅસ્સાદપચ્ચુપટ્ઠાનાતિ વુત્તા. યસ્મા પન ‘‘પસ્સદ્ધિકાયો સુખં વેદેતિ’’ તસ્મા પસ્સદ્ધિપદટ્ઠાનાતિ વેદિતબ્બા.

નીલાદિભેદં આરમ્મણં સઞ્જાનાતીતિ સઞ્ઞા. સા સઞ્જાનનલક્ખણા પચ્ચાભિઞ્ઞાણરસા. ચતુભૂમિકસઞ્ઞા હિ નોસઞ્જાનનલક્ખણા નામ નત્થિ. સબ્બા સઞ્જાનનલક્ખણાવ. યા પનેત્થ અભિઞ્ઞાણેન સઞ્જાનાતિ સા પચ્ચાભિઞ્ઞાણરસા નામ હોતિ.

તસ્સા, વડ્ઢકિસ્સ દારુમ્હિ અભિઞ્ઞાણં કત્વા પુન તેન અભિઞ્ઞાણેન તં પચ્ચાભિજાનનકાલે, પુરિસસ્સ કાળતિલકાદિઅભિઞ્ઞાણં સલ્લક્ખેત્વા પુન તેન અભિઞ્ઞાણેન અસુકો નામ એસોતિ તસ્સ પચ્ચાભિજાનનકાલે, રઞ્ઞો પિળન્ધનગોપકભણ્ડાગારિકસ્સ તસ્મિં તસ્મિં પિળન્ધને નામપણ્ણકં બન્ધિત્વા ‘અસુકં પિળન્ધનં નામ આહરા’તિ વુત્તે દીપં જાલેત્વા રતનગબ્ભં પવિસિત્વા પણ્ણં વાચેત્વા તસ્સ તસ્સેવ પિળન્ધનસ્સ આહરણકાલે ચ પવત્તિ વેદિતબ્બા.

અપરો નયો – સબ્બસઙ્ગાહિકવસેન હિ સઞ્જાનનલક્ખણા સઞ્ઞા. પુનસઞ્જાનનપચ્ચયનિમિત્તકરણરસા, દારુઆદીસુ તચ્છકાદયો વિય. યથાગહિતનિમિત્તવસેન અભિનિવેસકરણપચ્ચુપટ્ઠાના, હત્થિદસ્સકઅન્ધા વિય. આરમ્મણે અનોગાળ્હવુત્તિતાય અચિરટ્ઠાનપચ્ચુપટ્ઠાના વા, વિજ્જુ વિય. યથાઉપટ્ઠિતવિસયપદટ્ઠાના, તિણપુરિસકેસુ મિગપોતકાનં ‘પુરિસા’તિ ઉપ્પન્નસઞ્ઞા વિય. યા પનેત્થ ઞાણસમ્પયુત્તા હોતિ સા સઞ્ઞા ઞાણમેવ અનુવત્તતિ. સસમ્ભારપથવીઆદીસુ સેસધમ્મા પથવીઆદીનિ વિયાતિ વેદિતબ્બા.

ચેતયતીતિ ચેતના સદ્ધિં અત્તના સમ્પયુત્તધમ્મે આરમ્મણે અભિસન્દહતીતિ અત્થો. સા ચેતયિતલક્ખણા, ચેતનાભાવલક્ખણાતિ અત્થો. આયૂહનરસા. ચતુભૂમિકચેતના હિ નોચેતયિતલક્ખણા નામ નત્થિ. સબ્બા ચેતયિતલક્ખણાવ. આયૂહનરસતા પન કુસલાકુસલેસુ એવ હોતિ. કુસલાકુસલકમ્માયૂહનટ્ઠાનઞ્હિ પત્વા સેસસમ્પયુત્તધમ્માનં એકદેસમત્તકમેવ કિચ્ચં હોતિ. ચેતના પન અતિરેકઉસ્સાહા અતિરેકવાયામા, દિગુણુસ્સાહા દિગુણવાયામા. તેનાહુ પોરાણા – ‘‘થાવરિયસભાવસણ્ઠિતા ચ પનેસા ચેતના’’તિ. થાવરિયોતિ ખેત્તસામી વુચ્ચતિ. યથા ખેત્તસામી પુરિસો પઞ્ચપણ્ણાસ બલિપુરિસે ગહેત્વા ‘લાયિસ્સામી’તિ એકતો ખેત્તં ઓતરતિ. તસ્સ અતિરેકો ઉસ્સાહો અતિરેકો વાયામો, દિગુણો ઉસ્સાહો દિગુણો વાયામો હોતિ, ‘નિરન્તરં ગણ્હથા’તિઆદીનિ વદતિ, સીમં આચિક્ખતિ, તેસં સુરાભત્તગન્ધમાલાદીનિ જાનાતિ, મગ્ગં સમકં હરતિ. એવંસમ્પદમિદં વેદિતબ્બં. ખેત્તસામિપુરિસો વિય હિ ચેતના. પઞ્ચપણ્ણાસ બલિપુરિસા વિય ચિત્તઙ્ગવસેન ઉપ્પન્ના પઞ્ચપણ્ણાસ કુસલા ધમ્મા. ખેત્તસામિપુરિસસ્સ દિગુણુસ્સાહદિગુણવાયામકરણકાલો વિય કુસલાકુસલકમ્માયૂહનટ્ઠાનં પત્વા ચેતનાય દિગુણુસ્સાહો દિગુણવાયામો હોતિ. એવમસ્સા આયૂહનરસતા વેદિતબ્બા.

સા પનેસા સંવિદહનપચ્ચુપટ્ઠાના. સંવિદહમાના હિ અયં ઉપટ્ઠાતિ, સકિચ્ચપરકિચ્ચસાધકા, જેટ્ઠસિસ્સમહાવડ્ઢકીઆદયો વિય. યથા હિ જેટ્ઠસિસ્સો ઉપજ્ઝાયં દૂરતોવ આગચ્છન્તં દિસ્વા સયં અધીયમાનો ઇતરેપિ દારકે અત્તનો અત્તનો અજ્ઝયનકમ્મે પવત્તયતિ, તસ્મિઞ્હિ અધીયિતું આરદ્ધે તેપિ અધીયન્તિ, તદનુવત્તિતાય. યથા ચ મહાવડ્ઢકી સયં તચ્છન્તો ઇતરેપિ તચ્છકે અત્તનો અત્તનો તચ્છનકમ્મે પવત્તયતિ, તસ્મિઞ્હિ તચ્છિતું આરદ્ધે તેપિ તચ્છન્તિ, તદનુવત્તિતાય. યથા ચ યોધનાયકો સયં યુજ્ઝમાનો ઇતરેપિ યોધે સમ્પહારવુત્તિયં પવત્તયતિ, તસ્મિઞ્હિ યુજ્ઝિતું આરદ્ધે તેપિ અનિવત્તમાના યુજ્ઝન્તિ, તદનુવત્તિતાય. એવમેસાપિ અત્તનો કિચ્ચેન આરમ્મણે પવત્તમાના અઞ્ઞેપિ સમ્પયુત્તધમ્મે અત્તનો અત્તનો કિરિયાય પવત્તેતિ. તસ્સા હિ અત્તનો કિચ્ચં આરદ્ધાય, તંસમ્પયુત્તાપિ આરભન્તિ. તેન વુત્તં – ‘સકિચ્ચપરકિચ્ચસાધકા, જેટ્ઠસિસ્સમહાવડ્ઢકીઆદયો વિયા’તિ. અચ્ચાયિકકમ્માનુસ્સરણાદીસુ ચ પનાયં સમ્પયુત્તાનં ઉસ્સાહનભાવેન પવત્તમાના પાકટા હોતીતિ વેદિતબ્બા.

‘આરમ્મણં ચિન્તેતી’તિ ચિત્તન્તિ નયેન ચિત્તસ્સ વચનત્થો વુત્તો એવ. લક્ખણાદિતો પન વિજાનનલક્ખણં ચિત્તં, પુબ્બઙ્ગમરસં, સન્દહનપચ્ચુપટ્ઠાનં, નામરૂપપદટ્ઠાનં. ચતુભૂમકચિત્તઞ્હિ નોવિજાનનલક્ખણં નામ નત્થિ. સબ્બં વિજાનનલક્ખણમેવ. દ્વારં પન પત્વા આરમ્મણવિભાવનટ્ઠાને ચિત્તં પુબ્બઙ્ગમં પુરેચારિકં હોતિ. ચક્ખુના હિ દિટ્ઠં રૂપારમ્મણં ચિત્તેનેવ વિજાનાતિ…પે… મનેન વિઞ્ઞાતં ધમ્મારમ્મણં ચિત્તેનેવ વિજાનાતિ. યથા હિ નગરગુત્તિકો નામ નગરમજ્ઝે સિઙ્ઘાટકે નિસીદિત્વા ‘અયં નેવાસિકો અયં આગન્તુકો’તિ આગતાગતં જનં ઉપધારેતિ વવત્થપેતિ – એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં. વુત્તમ્પિ ચેતં મહાથેરેન – ‘‘યથા, મહારાજ, નગરગુત્તિકો નામ મજ્ઝે નગરસ્સ સિઙ્ઘાટકે નિસિન્નો પુરત્થિમતો દિસતો પુરિસં આગચ્છન્તં પસ્સેય્ય… પચ્છિમતો… દક્ખિણતો… ઉત્તરતો દિસતો પુરિસં આગચ્છન્તં પસ્સેય્ય, એવમેવ ખો, મહારાજ, યં ચક્ખુના રૂપં પસ્સતિ તં વિઞ્ઞાણેન વિજાનાતિ, યં સોતેન સદ્દં સુણાતિ, ઘાનેન ગન્ધં ઘાયતિ, જિવ્હાય રસં સાયતિ, કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસતિ, મનસા ધમ્મં વિજાનાતિ, તં વિઞ્ઞાણેન વિજાનાતી’’તિ (મિ. પ. ૨.૩.૧૨). એવં દ્વારં પત્વા આરમ્મણવિભાવનટ્ઠાને ચિત્તમેવ પુબ્બઙ્ગમં પુરેચારિકં. તસ્મા પુબ્બઙ્ગમરસન્તિ વુચ્ચતિ.

તદેતં પચ્છિમં પચ્છિમં ઉપ્પજ્જમાનં પુરિમં પુરિમં નિરન્તરં કત્વા સન્દહનમેવ ઉપટ્ઠાતીતિ સન્દહનપચ્ચુપટ્ઠાનં. પઞ્ચવોકારભવે પનસ્સ નિયમતો નામરૂપં, ચતુવોકારભવે નામમેવ પદટ્ઠાનં. તસ્મા નામરૂપપદટ્ઠાનન્તિ વુત્તં.

કિં પનેતં ચિત્તં પુરિમનિદ્દિટ્ઠચિત્તેન સદ્ધિં એકમેવ ઉદાહુ અઞ્ઞન્તિ? એકમેવ. અથ કસ્મા પુરિમનિદ્દિટ્ઠં પુન વુત્તન્તિ? અવિચારિતં એતં અટ્ઠકથાયં. અયં પનેત્થ યુત્તિ – યથા હિ રૂપાદીનિ ઉપાદાય પઞ્ઞત્તા સૂરિયાદયો ન અત્થતો રૂપાદીહિ અઞ્ઞે હોન્તિ, તેનેવ યસ્મિં સમયે સૂરિયો ઉદેતિ તસ્મિં સમયે તસ્સ તેજસઙ્ખાતં રૂપમ્પીતિ. એવં વુચ્ચમાનેપિ ન રૂપાદીહિ અઞ્ઞો સૂરિયો નામ અત્થિ. ન તથા ચિત્તં; ફસ્સાદયો ધમ્મે ઉપાદાય પઞ્ઞાપિયતિ; અત્થતો પનેતં તેહિ અઞ્ઞમેવ. તેન ‘યસ્મિં સમયે ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ એકંસેનેવ તસ્મિં સમયે ફસ્સાદીહિ અત્થતો અઞ્ઞમેવ તં હોતી’તિ ઇમસ્સત્થસ્સ દીપનત્થાય એતં પુન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

યથા ચ ‘‘યસ્મિં સમયે રૂપૂપપત્તિયા મગ્ગં ભાવેતિ…પે… પથવીકસિણં, તસ્મિં સમયે ફસ્સો હોતિ વેદના હોતી’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૬૦) પન ભાવેન્તેન વવત્થાપિતે સમયે યો ભાવેતિ ન સો અત્થતો ઉપ્પજ્જતિ નામ, તેનેવ તત્થ યથા ‘‘ફસ્સો હોતિ વેદના હોતી’’તિ વુત્તં, ન એવં ‘‘યો ભાવેતિ સો હોતી’’તિ વુત્તં. ‘‘યસ્મિં સમયે કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતી’’તિઆદીસુ પન ચિત્તેન વવત્થાપિતે સમયે સમયવવત્થાપિતં ચિત્તં ન તથા અત્થતો નુપ્પજ્જતિ. યથેવ પન તદા ‘ફસ્સો હોતિ વેદના હોતિ’, તથા ‘ચિત્તમ્પિ હોતી’તિ ઇમસ્સપિ અત્થસ્સ દીપનત્થમિદં પુન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ઇદં પનેત્થ સન્નિટ્ઠાનં – ઉદ્દેસવારે સઙ્ગણ્હનત્થં નિદ્દેસવારે ચ વિભજનત્થં પુરિમેન હિ ‘ચિત્ત’-સદ્દેન કેવલં સમયો વવત્થાપિતો. તસ્મિં પન ચિત્તેન વવત્થાપિતસમયે યે ધમ્મા હોન્તિ તેસં દસ્સનત્થં ‘‘ફસ્સો હોતી’’તિઆદિ આરદ્ધં. ચિત્તઞ્ચાપિ તસ્મિં સમયે હોતિયેવ. તસ્મા તસ્સાપિ સઙ્ગણ્હનત્થમેતં પુન વુત્તં. ઇમસ્મિઞ્ચ ઠાને એતસ્મિં અવુચ્ચમાને ‘‘કતમં તસ્મિં સમયે ચિત્ત’’ન્તિ ન સક્કા ભવેય્ય નિદ્દેસવારે વિભજિતું. એવમસ્સ વિભજનંયેવ પરિહાયેથ. તસ્મા તસ્સ નિદ્દેસવારે વિભજનત્થમ્પિ એતઞ્ચ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

યસ્મા વા ‘‘ઉપ્પન્નં હોતી’’તિ એત્થ ચિત્તં ઉપ્પન્નન્તિ એતં દેસનાસીસમેવ, ‘ન પન ચિત્તં એકમેવ ઉપ્પજ્જતી’તિ અટ્ઠકથાયં વિચારિતં, તસ્મા ચિત્તં ‘‘ઉપ્પન્ન’’ન્તિ એત્થાપિ ચિત્તમત્તમેવ અગ્ગહેત્વા પરોપણ્ણાસકુસલધમ્મેહિ સદ્ધિંયેવ ચિત્તં ગહિતં. એવં તત્થ સઙ્ખેપતો સબ્બેપિ ચિત્તચેતસિકધમ્મે ગહેત્વા ઇધ સરૂપેન પભેદતો દસ્સેતું ‘‘ફસ્સો હોતી’’તિઆદિ આરદ્ધં. ઇતિ ફસ્સાદયો વિય ચિત્તમ્પિ વુત્તમેવાતિ વેદિતબ્બં.