કિરિયાબ્યાકતવણ્ણના

મનોધાતુચિત્તં

૫૬૬. ઇદાનિ કિરિયાબ્યાકતં ભાજેત્વા દસ્સેતું પુન કતમે ધમ્મા અબ્યાકતાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ કિરિયાતિ કરણમત્તં. સબ્બેસુયેવ હિ કિરિયચિત્તેસુ યં જવનભાવં અપ્પત્તં તં વાતપુપ્ફં વિય. યં જવનભાવપ્પત્તં તં છિન્નમૂલકરુક્ખપુપ્ફં વિય અફલં હોતિ, તંતં કિચ્ચસાધનવસેન પવત્તત્તા પન કરણમત્તમેવ હોતિ. તસ્મા કિરિયાતિ વુત્તં. નેવકુસલાનાકુસલાતિઆદીસુ કુસલમૂલસઙ્ખાતસ્સ કુસલહેતુનો અભાવા ‘નેવકુસલા’; અકુસલમૂલસઙ્ખાતસ્સ અકુસલહેતુનો અભાવા ‘નેવઅકુસલા’; યોનિસોમનસિકારઅયોનિસોમનસિકારસઙ્ખાતાનમ્પિ કુસલાકુસલપચ્ચયાનં અભાવા ‘નેવકુસલાનાકુસલા’. કુસલાકુસલસઙ્ખાતસ્સ જનકહેતુનો અભાવા નેવકમ્મવિપાકા.

ઇધાપિ ચિત્તસ્સેકગ્ગતાનિદ્દેસે પવત્તિટ્ઠિતિમત્તમેવ લબ્ભતિ. દ્વે પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિ, તિસ્સો મનોધાતુયો, તિસ્સો મનોવિઞ્ઞાણધાતુયો, વિચિકિચ્છાસહગતન્તિ ઇમેસુ સત્તરસસુ ચિત્તેસુ દુબ્બલત્તા સણ્ઠિતિ અવટ્ઠિતિઆદીનિ ન લબ્ભન્તિ. સેસં સબ્બં વિપાકમનોધાતુનિદ્દેસે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં, અઞ્ઞત્ર ઉપ્પત્તિટ્ઠાના. તઞ્હિ ચિત્તં પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનન્તરં ઉપ્પજ્જતિ. ઇદં પન પઞ્ચદ્વારે વળઞ્જનકપ્પવત્તિકાલે સબ્બેસં પુરે ઉપ્પજ્જતિ. કથં? ચક્ખુદ્વારે તાવ ઇટ્ઠઇટ્ઠમજ્ઝત્તઅનિટ્ઠઅનિટ્ઠમજ્ઝત્તેસુ રૂપારમ્મણેસુ યેન કેનચિ પસાદે ઘટ્ટિતે તં આરમ્મણં ગહેત્વા આવજ્જનવસેન પુરેચારિકં હુત્વા ભવઙ્ગં આવટ્ટયમાનં ઉપ્પજ્જતિ. સોતદ્વારાદીસુપિ એસેવ નયોતિ.

કિરિયમનોધાતુચિત્તં નિટ્ઠિતં.

કિરિયમનોવિઞ્ઞાણધાતુચિત્તાનિ

૫૬૮. મનોવિઞ્ઞાણધાતુ ઉપ્પન્ના હોતિ…પે… સોમનસ્સસહગતાતિ, ઇદં ચિત્તં અઞ્ઞેસં અસાધારણં. ખીણાસવસ્સેવ પાટિપુગ્ગલિકં. છસુ દ્વારેસુ લબ્ભતિ. ચક્ખુદ્વારે હિ પધાનસારુપ્પં ઠાનં દિસ્વા ખીણાસવો ઇમિના ચિત્તેન સોમનસ્સિતો હોતિ. સોતદ્વારે ભણ્ડભાજનીયટ્ઠાનં પત્વા મહાસદ્દં કત્વા લુદ્ધલુદ્ધેસુ ગણ્હન્તેસુ ‘એવરૂપા નામ મે લોલુપ્પતણ્હા પહીના’તિ ઇમિના ચિત્તેન સોમનસ્સિતો હોતિ. ઘાનદ્વારે ગન્ધેહિ વા પુપ્ફેહિ વા ચેતિયં પૂજેન્તો ઇમિના ચિત્તેન સોમનસ્સિતો હોતિ. જિવ્હાદ્વારે રસસમ્પન્નં પિણ્ડપાતં લદ્ધા ભાજેત્વા પરિભુઞ્જન્તો ‘સારણીયધમ્મો વત મે પૂરિતો’તિ ઇમિના ચિત્તેન સોમનસ્સિતો હોતિ. કાયદ્વારે અભિસમાચારિકવત્તં કરોન્તો ‘કાયદ્વારે મે વત્તં પૂરિત’ન્તિ ઇમિના ચિત્તેન સોમનસ્સિતો હોતિ. એવં તાવ પઞ્ચદ્વારે લબ્ભતિ.

મનોદ્વારે પન અતીતાનાગતમારબ્ભ ઉપ્પજ્જતિ. જોતિપાલમાણવ(મ. નિ. ૨.૨૮૨ આદયો) મગ્ઘદેવરાજ(મ. નિ. ૨.૩૦૮ આદયો) કણ્હતાપસાદિકાલસ્મિઞ્હિ (જા. ૧.૧૦.૧૧ આદયો) કતં કારણં આવજ્જેત્વા તથાગતો સિતં પાત્વાકાસિ. તં પન પુબ્બેનિવાસઞાણસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાનં કિચ્ચં. તેસં પન દ્વિન્નં ઞાણાનં ચિણ્ણપરિયન્તે ઇદં ચિત્તં હાસયમાનં ઉપ્પજ્જતિ. અનાગતે ‘તન્તિસ્સરો મુદિઙ્ગસ્સરો પચ્ચેકબુદ્ધો ભવિસ્સતી’તિ સિતં પાત્વાકાસિ. તમ્પિ અનાગતંસઞાણસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાનં કિચ્ચં. તેસં પન દ્વિન્ન ઞાણાનં ચિણ્ણપરિયન્તે ઇદં ચિત્તં હાસયમાનં ઉપ્પજ્જતિ.

નિદ્દેસવારે પનસ્સ સેસઅહેતુકચિત્તેહિ બલવતરતાય ચિત્તેકગ્ગતા સમાધિબલં પાપેત્વા ઠપિતા. વીરિયમ્પિ વીરિયબલં પાપેત્વા. ઉદ્દેસવારે પન ‘સમાધિબલં હોતિ વીરિયબલં હોતી’તિ અનાગતત્તા પરિપુણ્ણેન બલટ્ઠેનેતં દ્વયં બલં નામ ન હોતિ. યસ્મા પન ‘નેવ કુસલં નાકુસલં’ તસ્મા બલન્તિ વત્વાન ઠપિતં. યસ્મા ચ ન નિપ્પરિયાયેન બલં, તસ્મા સઙ્ગહવારેપિ ‘દ્વે બલાનિ હોન્તી’તિ ન વુત્તં. સેસં સબ્બં સોમનસ્સસહગતાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુનિદ્દેસે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૫૭૪. ઉપેક્ખાસહગતાતિ ઇદં ચિત્તં તીસુ ભવેસુ સબ્બેસં સચિત્તકસત્તાનં સાધારણં, ન કસ્સચિ સચિત્તકસ્સ નુપ્પજ્જતિ નામ. ઉપ્પજ્જમાનં પન પઞ્ચદ્વારે વોટ્ઠબ્બનં હોતિ, મનોદ્વારે આવજ્જનં. છ અસાધારણઞાણાનિપિ ઇમિના ગહિતારમ્મણમેવ ગણ્હન્તિ. મહાગજં નામેતં ચિત્તં; ઇમસ્સ અનારમ્મણં નામ નત્થિ. ‘અસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણગતિકં નામ કતમ’ન્તિ વુત્તે ‘ઇદ’ન્તિ વત્તબ્બં. સેસમેત્થ પુરિમચિત્તે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. કેવલઞ્હિ તત્થ સપ્પીતિકત્તા નવઙ્ગિકો સઙ્ખારક્ખન્ધો વિભત્તો. ઇધ નિપ્પીતિકત્તા અટ્ઠઙ્ગિકો.

ઇદાનિ યાનિ કુસલતો અટ્ઠ મહાચિત્તાનેવ ખીણાસવસ્સ ઉપ્પજ્જનતાય કિરિયાનિ જાતાનિ, તસ્મા તાનિ કુસલનિદ્દેસે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ.

ઇધ ઠત્વા હસનકચિત્તાનિ સમોધાનેતબ્બાનિ. કતિ પનેતાનિ હોન્તીતિ? વુચ્ચતે તેરસ. પુથુજ્જના હિ કુસલતો ચતૂહિ સોમનસ્સસહગતેહિ, અકુસલતો ચતૂહીતિ, અટ્ઠહિ ચિત્તેહિ હસન્તિ. સેક્ખા કુસલતો ચતૂહિ સોમનસ્સસહગતેહિ, અકુસલતો દ્વીહિ દિટ્ઠિગતવિપ્પયુત્તેહિ સોમનસ્સસહગતેહીતિ, છહિ ચિત્તેહિ હસન્તિ. ખીણાસવા કિરિયતો પઞ્ચહિ સોમનસ્સસહગતેહિ હસન્તીતિ.

રૂપાવચરારૂપાવચરકિરિયં

૫૭૭. રૂપાવચરારૂપાવચરકિરિયનિદ્દેસેસુ દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારન્તિ દિટ્ઠધમ્મે, ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે, સુખવિહારમત્તં. તત્થ ખીણાસવસ્સ પુથુજ્જનકાલે નિબ્બત્તિતા સમાપત્તિ યાવ ન નં સમાપજ્જતિ તાવ કુસલાવ સમાપન્નકાલે કિરિયા હોતિ. ખીણાસવકાલે પનસ્સ નિબ્બત્તિતા સમાપત્તિ કિરિયાવ હોતિ. સેસં સબ્બં તંસદિસત્તા કુસલનિદ્દેસે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બન્તિ.

અટ્ઠસાલિનિયા ધમ્મસઙ્ગહઅટ્ઠકથાય

ચિત્તુપ્પાદકણ્ડકથા નિટ્ઠિતા.

અબ્યાકતપદં પન નેવ તાવ નિટ્ઠિતન્તિ.

ચિત્તુપ્પાદકણ્ડવણ્ણના નિટ્ઠિતા.