અટ્ઠમહાવિપાકચિત્તવણ્ણના

૪૯૮. ઇદાનિ અટ્ઠમહાવિપાકચિત્તાનિ દસ્સેતું પુન કતમે ધમ્મા અબ્યાકતાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ પાળિયં નયમત્તં દસ્સેત્વા સબ્બવારા સંખિત્તા. તેસં અત્થો હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. યો પનેત્થ વિસેસો તં દસ્સેતું અલોભો અબ્યાકતમૂલન્તિઆદિ વુત્તં. યમ્પિ ન વુત્તં તં એવં વેદિતબ્બં – યો હિ કામાવચરકુસલેસુ કમ્મદ્વારકમ્મપથપુઞ્ઞકિરિયવત્થુભેદો વુત્તો સો ઇધ નત્થિ. કસ્મા? અવિઞ્ઞત્તિજનકતો અવિપાકધમ્મતો તથા અપ્પવત્તિતો ચ. યાપિ તા યેવાપનકેસુ કરુણામુદિતા વુત્તા, તા સત્તારમ્મણત્તા વિપાકેસુ ન સન્તિ. એકન્તપરિત્તારમ્મણાનિ હિ કામાવચરવિપાકાનિ. ન કેવલઞ્ચ કરુણામુદિતા, વિરતિયોપેત્થ ન સન્તિ. ‘પઞ્ચ સિક્ખાપદાનિ કુસલાનેવા’તિ (વિભ. ૭૧૫) હિ વુત્તં.

અસઙ્ખારસસઙ્ખારવિધાનઞ્ચેત્થ કુસલતો ચેવ પચ્ચયભેદતો ચ વેદિતબ્બં. અસઙ્ખારિકસ્સ હિ કુસલસ્સ અસઙ્ખારિકમેવ વિપાકં, સસઙ્ખારિકસ્સ સસઙ્ખારિકં. બલવપચ્ચયેહિ ચ ઉપ્પન્નં અસઙ્ખારિકં, ઇતરેહિ ઇતરં. હીનાદિભેદેપિ ઇમાનિ હીનમજ્ઝિમપણીતેહિ છન્દાદીહિ અનિપ્ફાદિતત્તા હીનમજ્ઝિમપણીતાનિ નામ ન હોન્તિ. હીનસ્સ પન કુસલસ્સ વિપાકં હીનં, મજ્ઝિમસ્સ મજ્ઝિમં, પણીતસ્સ પણીતં. અધિપતિનો પેત્થ ન સન્તિ. કસ્મા? છન્દાદીનિ ધુરં કત્વા અનુપ્પાદેતબ્બતો. સેસં સબ્બં અટ્ઠસુ કુસલેસુ વુત્તસદિસમેવ.

ઇદાનિ ઇમેસં અટ્ઠન્નં મહાવિપાકચિત્તાનં વિપચ્ચનટ્ઠાનં વેદિતબ્બં. એતાનિ હિ ચતૂસુ ઠાનેસુ વિપચ્ચન્તિ – પટિસન્ધિયં, ભવઙ્ગે, ચુતિયં, તદારમ્મણેતિ. કથં? મનુસ્સેસુ તાવ કામાવચરદેવેસુ ચ પુઞ્ઞવન્તાનં દુહેતુકતિહેતુકાનં પટિસન્ધિગ્ગહણકાલે પટિસન્ધિ હુત્વા વિપચ્ચન્તિ. પટિસન્ધિયા વીતિવત્તાય પવત્તે સટ્ઠિપિ અસીતિપિ વસ્સાનિ અસઙ્ખ્યેય્યમ્પિ આયુકાલં ભવઙ્ગં હુત્વા, બલવારમ્મણે છસુ દ્વારેસુ તદારમ્મણં હુત્વા, મરણકાલે ચુતિ હુત્વાતિ. એવં ચતૂસુ ઠાનેસુ વિપચ્ચન્તિ.

તત્થ સબ્બેપિ સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તા પચ્છિમપટિસન્ધિગ્ગહણે પઠમેન સોમનસ્સસહગતતિહેતુકઅસઙ્ખારિકમહાવિપાકચિત્તેન પટિસન્ધિં ગણ્હન્તિ. તં પન મેત્તાપુબ્બભાગચિત્તસ્સ વિપાકં હોતિ. તેન દિન્નાય પટિસન્ધિયા અસઙ્ખ્યેય્યં આયુ. કાલવસેન પન પરિણમતિ. મહાસીવત્થેરો પનાહ – ‘સોમનસ્સસહગતતો ઉપેક્ખાસહગતં બલવતરં. તેન પટિસન્ધિં ગણ્હન્તિ. તેન ગહિતપટિસન્ધિકા હિ મહજ્ઝાસયા હોન્તિ. દિબ્બેસુપિ આરમ્મણેસુ ઉપ્પિલાવિનો ન હોન્તિ, તિપિટકચૂળનાગત્થેરાદયો વિયા’તિ. અટ્ઠકથાયં પન – ‘અયં થેરસ્સ મનોરથો,’‘નત્થિ એત’ન્તિ પટિક્ખિપિત્વા ‘સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તાનં હિતૂપચારો બલવા હોતિ, તસ્મા મેત્તાપુબ્બભાગકામાવચરકુસલવિપાકસોમનસ્સસહગતતિહેતુકઅસઙ્ખારિકચિત્તેન પટિસન્ધિં ગણ્હન્તી’તિ વુત્તં.

વિપાકુદ્ધારકથા

ઇદાનિ વિપાકુદ્ધારકથાય માતિકા ઠપેતબ્બા – તિપિટકચૂળનાગત્થેરો તાવ આહ – એકાય કુસલચેતનાય સોળસ વિપાકચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. એત્થેવ દ્વાદસકમગ્ગોપિ અહેતુકટ્ઠકમ્પીતિ. મોરવાપિવાસી મહાદત્તત્થેરો પનાહ – એકાય કુસલચેતનાય દ્વાદસ વિપાકચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. એત્થેવ દસકમગ્ગોપિ અહેતુકટ્ઠકમ્પીતિ. તિપિટકમહાધમ્મરક્ખિતત્થેરો આહ – એકાય કુસલચેતનાય દસ વિપાકચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, એત્થેવ અહેતુકટ્ઠકન્તિ.

ઇમસ્મિં ઠાને સાકેતપઞ્હં નામ ગણ્હિંસુ. સાકેતે કિર ઉપાસકા સાલાયં નિસીદિત્વા ‘કિં નુ ખો એકાય ચેતનાય કમ્મે આયૂહિતે એકા પટિસન્ધિ હોતિ ઉદાહુ નાના’તિ? પઞ્હં નામ સમુટ્ઠાપેત્વા નિચ્છેતું અસક્કોન્તા આભિધમ્મિકત્થેરે ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિંસુ. થેરા ‘યથા એકસ્મા અમ્બબીજા એકોવ અઙ્કુરો નિક્ખમતિ, એવં એકાવ પટિસન્ધિ હોતી’તિ સઞ્ઞાપેસું. અથેકદિવસં ‘કિં નુ ખો નાનાચેતનાહિ કમ્મે આયૂહિતે પટિસન્ધિયો નાના હોન્તિ ઉદાહુ એકા’તિ? પઞ્હં સમુટ્ઠાપેત્વા નિચ્છેતું અસક્કોન્તા થેરે પુચ્છિંસુ. થેરા ‘યથા બહૂસુ અમ્બબીજેસુ રોપિતેસુ બહૂ અઙ્કુરા નિક્ખમન્તિ, એવં બહુકાવ પટિસન્ધિયો હોન્તી’તિ સઞ્ઞાપેસું.

અપરમ્પિ ઇમસ્મિં ઠાને ઉસ્સદકિત્તનં નામ ગહિતં. ઇમેસઞ્હિ સત્તાનં લોભોપિ ઉસ્સન્નો હોતિ, દોસોપિ મોહોપિ; અલોભોપિ અદોસોપિ અમોહોપિ. તં નેસં ઉસ્સન્નભાવં કો નિયામેતીતિ? પુબ્બહેતુ નિયામેતિ. કમ્માયૂહનક્ખણેયેવ નાનત્તં હોતિ. કથં? ‘‘યસ્સ હિ કમ્માયૂહનક્ખણે લોભો બલવા હોતિ અલોભો મન્દો, અદોસામોહા બલવન્તો દોસમોહા મન્દા, તસ્સ મન્દો અલોભો લોભં પરિયાદાતું ન સક્કોતિ, અદોસામોહા પન બલવન્તો દોસમોહે પરિયાદાતું સક્કોન્તિ. તસ્મા સો તેન કમ્મેન દિન્નપટિસન્ધિવસેન નિબ્બત્તો લુદ્ધો હોતિ, સુખસીલો અક્કોધનો, પઞ્ઞવા પન હોતિ વજિરૂપમઞાણો’’તિ.

‘યસ્સ પન કમ્માયૂહનક્ખણે લોભદોસા બલવન્તો હોન્તિ અલોભાદોસા મન્દા, અમોહો બલવા મોહો મન્દો, સો પુરિમનયેનેવ લુદ્ધો ચેવ હોતિ દુટ્ઠો ચ, પઞ્ઞવા પન હોતિ વજિરૂપમઞાણો દત્તાભયત્થેરો વિય.

‘યસ્સ પન કમ્માયૂહનક્ખણે લોભાદોસમોહા બલવન્તો હોન્તિ ઇતરે મન્દા, સો પુરિમનયેનેવ લુદ્ધો ચેવ હોતિ દન્ધો ચ, સુખસીલકો પન હોતિ અક્કોધનો.

‘તથા યસ્સ કમ્માયૂહનક્ખણે તયોપિ લોભદોસમોહા બલવન્તો હોન્તિ અલોભાદયો મન્દા, સો પુરિમનયેનેવ લુદ્ધો ચેવ હોતિ દુટ્ઠો ચ મૂળ્હો ચ.

‘યસ્સ પન કમ્માયૂહનક્ખણે અલોભદોસમોહા બલવન્તો હોન્તિ ઇતરે મન્દા, સો પુરિમનયેનેવ અપ્પકિલેસો હોતિ, દિબ્બારમ્મણમ્પિ દિસ્વા નિચ્ચલો, દુટ્ઠો પન હોતિ દન્ધપઞ્ઞો ચાતિ.

‘યસ્સ પન કમ્માયૂહનક્ખણે અલોભાદોસમોહા બલવન્તો હોન્તિ ઇતરે મન્દા, સો પુરિમનયેનેવ અલુદ્ધો ચેવ હોતિ, સુખસીલકો ચ, દન્ધો પન હોતિ.

‘તથા યસ્સ કમ્માયૂહનક્ખણે અલોભદોસામોહા બલવન્તો હોન્તિ ઇતરે મન્દા, સો પુરિમનયેનેવ અલુદ્ધો ચેવ હોતિ પઞ્ઞવા ચ, દુટ્ઠો ચ પન હોતિ કોધનો.

‘યસ્સ પન કમ્માયૂહનક્ખણે તયોપિ અલોભાદયો બલવન્તો હોન્તિ લોભાદયો મન્દા, સો મહાસઙ્ઘરક્ખિતત્થેરો વિય અલુદ્ધો અદુટ્ઠો પઞ્ઞવા ચ હોતી’તિ.

અપરમ્પિ ઇમસ્મિં ઠાને હેતુકિત્તનં નામ ગહિતં. તિહેતુકકમ્મઞ્હિ તિહેતુકમ્પિ દુહેતુકમ્પિ અહેતુકમ્પિ વિપાકં દેતિ. દુહેતુકકમ્મં તિહેતુકવિપાકં ન દેતિ, ઇતરં દેતિ. તિહેતુકકમ્મેન પટિસન્ધિ તિહેતુકાપિ હોતિ, દુહેતુકાપિ; અહેતુકા ન હોતિ. દુહેતુકેન દુહેતુકાપિ હોતિ અહેતુકાપિ; તિહેતુકા ન હોતિ. અસઙ્ખારિકં કુસલં અસઙ્ખારિકમ્પિ સસઙ્ખારિકમ્પિ વિપાકં દેતિ. સસઙ્ખારિકં સસઙ્ખારિકમ્પિ અસઙ્ખારિકમ્પિ વિપાકં દેતિ. આરમ્મણેન વેદના પરિવત્તેતબ્બા. જવનેન તદારમ્મણં નિયામેતબ્બં.

ઇદાનિ તસ્સ તસ્સ થેરસ્સ વાદે સોળસમગ્ગાદયો વેદિતબ્બા. પઠમકામાવચરકુસલસદિસેન હિ પઠમમહાવિપાકચિત્તેન ગહિતપટિસન્ધિકસ્સ ગબ્ભાવાસતો નિક્ખમિત્વા સંવરાસંવરે પટ્ઠપેતું સમત્થભાવં ઉપગતસ્સ ચક્ખુદ્વારસ્મિં ‘ઇટ્ઠારમ્મણે’ આપાથમાગતે કિરિયમનોધાતુયા ભવઙ્ગે અનાવટ્ટિતેયેવ અતિક્કમનઆરમ્મણાનં પમાણં નત્થિ. કસ્મા એવં હોતિ? આરમ્મણદુબ્બલતાય. અયં તાવ એકો મોઘવારો.

સચે પન ભવઙ્ગં આવટ્ટેતિ, કિરિયમનોધાતુયા ભવઙ્ગે આવટ્ટિતે, વોટ્ઠબ્બનં અપાપેત્વાવ અન્તરા, ચક્ખુવિઞ્ઞાણે વા સમ્પટિચ્છને વા સન્તીરણે વા ઠત્વા નિવત્તિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. વોટ્ઠબ્બનવસેન પન ઠત્વા એકં વા દ્વે વા ચિત્તાનિ પવત્તન્તિ. તતો આસેવનં લભિત્વા જવનટ્ઠાને ઠત્વા પુન ભવઙ્ગં ઓતરતિ ઇદમ્પિ આરમ્મણદુબ્બલતાય એવ હોતિ. અયં પન વારો ‘દિટ્ઠં વિય મે, સુતં વિય મે’તિઆદીનિ વદનકાલે લબ્ભતિ. અયમ્પિ દુતિયો મોઘવારો.

અપરસ્સ કિરિયમનોધાતુયા ભવઙ્ગે આવટ્ટિતે વીથિચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, જવનં જવતિ. જવનપરિયોસાને પન તદારમ્મણસ્સ વારો. તસ્મિં અનુપ્પન્નેયેવ ભવઙ્ગં ઓતરતિ. તત્રાયં ઉપમા – યથા હિ નદિયા આવરણં બન્ધિત્વા મહામાતિકાભિમુખે ઉદકે કતે ઉદકં ગન્ત્વા ઉભોસુ તીરેસુ કેદારે પૂરેત્વા અતિરેકં કક્કટકમગ્ગાદીહિ પલાયિત્વા પુન નદિંયેવ ઓતરતિ, એવમેતં દટ્ઠબ્બં. એત્થ હિ નદિયં ઉદકપ્પવત્તનકાલો વિય ભવઙ્ગવીથિપ્પવત્તનકાલો. આવરણબન્ધનકાલો વિય કિરિયમનોધાતુયા ભવઙ્ગસ્સ આવટ્ટનકાલો. મહામાતિકાય ઉદકપ્પવત્તનકાલો વિય વીથિચિત્તપ્પવત્તિ. ઉભોસુ તીરેસુ કેદારપૂરણં વિય જવનં. કક્કટકમગ્ગાદીહિ પલાયિત્વા પુન ઉદકસ્સ નદીઓતરણં વિય જવનં જવિત્વા તદારમ્મણે અનુપ્પન્નેયેવ પુન ભવઙ્ગોતરણં. એવં ભવઙ્ગં ઓતરણચિત્તાનમ્પિ ગણનપથો નત્થિ. ઇદઞ્ચાપિ આરમ્મણદુબ્બલતાય એવ હોતિ. અયં તતિયો મોઘવારો.

સચે પન બલવારમ્મણં આપાથગતં હોતિ કિરિયમનોધાતુયા ભવઙ્ગે આવટ્ટિતે ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. જવનટ્ઠાને પન પઠમકામાવચરકુસલચિત્તં જવનં હુત્વા છસત્તવારે જવિત્વા તદારમ્મણસ્સ વારં દેતિ. તદારમ્મણં પતિટ્ઠહમાનં તંસદિસમેવ મહાવિપાકચિત્તં પતિટ્ઠાતિ. ઇદં દ્વે નામાનિ લભતિ – પટિસન્ધિચિત્તસદિસત્તા ‘મૂલભવઙ્ગ’ન્તિ ચ, યં જવનેન ગહિતં આરમ્મણં તસ્સ ગહિતત્તા ‘તદારમ્મણ’ન્તિ ચ. ઇમસ્મિં ઠાને ચક્ખુવિઞ્ઞાણં સમ્પટિચ્છનં સન્તીરણં તદારમ્મણન્તિ ચત્તારિ વિપાકચિત્તાનિ ગણનૂપગાનિ હોન્તિ.

યદા પન દુતિયકુસલચિત્તં જવનં હોતિ, તદા તંસદિસં દુતિયવિપાકચિત્તમેવ તદારમ્મણં હુત્વા પતિટ્ઠાતિ. ઇદઞ્ચ દ્વે નામાનિ લભતિ. પટિસન્ધિચિત્તેન અસદિસત્તા ‘આગન્તુકભવઙ્ગ’ન્તિ ચ પુરિમનયેનેવ ‘તદારમ્મણ’ન્તિ ચ. ઇમિના સદ્ધિં પુરિમાનિ ચત્તારિ પઞ્ચ હોન્તિ.

યદા પન તતિયકુસલચિત્તં જવનં હોતિ, તદા તંસદિસં તતિયવિપાકચિત્તં તદારમ્મણં હુત્વા પતિટ્ઠાતિ. ઇદમ્પિ વુત્તનયેનેવ ‘આગન્તુકભવઙ્ગં’‘તદારમ્મણ’ન્તિ ચ દ્વે નામાનિ લભતિ. ઇમિના સદ્ધિં પુરિમાનિ પઞ્ચ છ હોન્તિ.

યદા પન ચતુત્થકુસલચિત્તં જવનં હોતિ, તદા તંસદિસં ચતુત્થવિપાકચિત્તં તદારમ્મણં હુત્વા પતિટ્ઠાતિ. ઇદમ્પિ વુત્તનયેનેવ ‘આગન્તુકભવઙ્ગં’‘તદારમ્મણ’ન્તિ ચ દ્વે નામાનિ લભતિ. ઇમિના સદ્ધિં પુરિમાનિ છ સત્ત હોન્તિ.

યદા પન તસ્મિં દ્વારે ‘ઇટ્ઠમજ્ઝત્તારમ્મણં’ આપાથમાગચ્છતિ, તત્રાપિ વુત્તનયેનેવ તયો મોઘવારા લબ્ભન્તિ. યસ્મા પન આરમ્મણેન વેદના પરિવત્તતિ તસ્મા તત્થ ઉપેક્ખાસહગતસન્તીરણં. ચતુન્નઞ્ચ ઉપેક્ખાસહગતમહાકુસલજવનાનં પરિયોસાને ચત્તારિ ઉપેક્ખાસહગતમહાવિપાકચિત્તાનેવ તદારમ્મણભાવેન પતિટ્ઠહન્તિ. તાનિપિ વુત્તનયેનેવ ‘આગન્તુકભવઙ્ગં’‘તદારમ્મણ’ન્તિ ચ દ્વે નામાનિ લભન્તિ. ‘પિટ્ઠિભવઙ્ગાની’તિપિ વુચ્ચન્તિ એવ. ઇતિ ઇમાનિ પઞ્ચ પુરિમેહિ સત્તહિ સદ્ધિં દ્વાદસ હોન્તિ. એવં ચક્ખુદ્વારે દ્વાદસ, સોતદ્વારાદીસુ દ્વાદસ દ્વાદસાતિ, સમસટ્ઠિ હોન્તિ. એવં એકાય ચેતનાય કમ્મે આયૂહિતે સમસટ્ઠિ વિપાકચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. અગ્ગહિતગ્ગહણેન પન ચક્ખુદ્વારે દ્વાદસ, સોતઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણાનિ ચત્તારીતિ સોળસ હોન્તિ.

ઇમસ્મિં ઠાને અમ્બોપમં નામ ગણ્હિંસુ – એકો કિર પુરિસો ફલિતમ્બરુક્ખમૂલે સસીસં પારુપિત્વા નિપન્નો નિદ્દાયતિ. અથેકં અમ્બપક્કં વણ્ટતો મુચ્ચિત્વા તસ્સ કણ્ણસક્ખલિં પુઞ્છમાનં વિય ‘થ’ન્તિ ભૂમિયં પતિ. સો તસ્સ સદ્દેન પબુજ્ઝિત્વા ઉમ્મીલેત્વા ઓલોકેસિ. તતો હત્થં પસારેત્વા ફલં ગહેત્વા મદ્દિત્વા ઉપસિઙ્ઘિત્વા પરિભુઞ્જિ.

તત્થ, તસ્સ પુરિસસ્સ અમ્બરુક્ખમૂલે નિદ્દાયનકાલો વિય ભવઙ્ગસમઙ્ગિકાલો. અમ્બપક્કસ્સ વણ્ટતો મુચ્ચિત્વા કણ્ણસક્ખલિં પુઞ્છમાનસ્સ પતનકાલો વિય આરમ્મણસ્સ પસાદઘટ્ટનકાલો. તેન સદ્દેન પબુદ્ધકાલો વિય કિરિયમનોધાતુયા ભવઙ્ગસ્સ આવટ્ટિતકાલો. ઉમ્મીલેત્વા ઓલોકિતકાલો વિય ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ દસ્સનકિચ્ચસાધનકાલો. હત્થં પસારેત્વા ગહિતકાલો વિય વિપાકમનોધાતુયા આરમ્મણસ્સ સમ્પટિચ્છિતકાલો. ગહેત્વા મદ્દિતકાલો વિય વિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતુયા આરમ્મણસ્સ સન્તીરણકાલો. ઉપસિઙ્ઘિતકાલો વિય કિરિયમનોવિઞ્ઞાણધાતુયા આરમ્મણસ્સ વવત્થાપિતકાલો. પરિભુત્તકાલો વિય જવનસ્સ આરમ્મણરસં અનુભવિતકાલો. અયં ઉપમા કિં દીપેતિ? આરમ્મણસ્સ પસાદઘટ્ટનમેવ કિચ્ચં. તેન પસાદે ઘટ્ટિતે કિરિયમનોધાતુયા ભવઙ્ગાવટ્ટનમેવ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ દસ્સનમત્તકમેવ, વિપાકમનોધાતુયા આરમ્મણસમ્પટિચ્છનમત્તકમેવ, વિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતુયા આરમ્મણસન્તીરણમત્તકમેવ, કિરિયમનોવિઞ્ઞાણધાતુયા આરમ્મણવવત્થાપનમત્તકમેવ કિચ્ચં. એકન્તેન પન આરમ્મણરસં જવનમેવ અનુભવતીતિ દીપેતિ.

એત્થ ચ ‘ત્વં ભવઙ્ગં નામ હોહિ, ત્વં આવજ્જનં નામ, ત્વં દસ્સનં નામ, ત્વં સમ્પટિચ્છનં નામ, ત્વં સન્તીરણં નામ, ત્વં વોટ્ઠબ્બનં નામ, ત્વં જવનં નામ, હોહી’તિ કોચિ કત્તા વા કારેતા વા નત્થિ.

ઇમસ્મિં પન ઠાને પઞ્ચવિધં નિયામં નામ ગણ્હિંસુ – બીજનિયામં ઉતુનિયામં કમ્મનિયામં ધમ્મનિયામં ચિત્તનિયામન્તિ. તત્થ કુલત્થગચ્છસ્સ ઉત્તરગ્ગભાવો, દક્ખિણવલ્લિયા દક્ખિણતો રુક્ખપરિહરણં, સૂરિયાવટ્ટપુપ્ફાનં સૂરિયાભિમુખભાવો, માલુવલતાય રુક્ખાભિમુખગમનમેવ, નાળિકેરસ્સ મત્થકે છિદ્દસબ્ભાવોતિ તેસં તેસં બીજાનં તંતંસદિસફલદાનં બીજનિયામો નામ. તસ્મિં તસ્મિં સમયે તેસં તેસં રુક્ખાનં એકપ્પહારેનેવ પુપ્ફફલપલ્લવગ્ગહણં ઉતુનિયામો નામ. તિહેતુકકમ્મં તિહેતુકદુહેતુકાહેતુકવિપાકં દેતિ. દુહેતુકકમ્મં દુહેતુકાહેતુકવિપાકં દેતિ, તિહેતુકં ન દેતીતિ, એવં તસ્સ તસ્સ કમ્મસ્સ તંતંસદિસવિપાકદાનમેવ કમ્મનિયામો નામ.

અપરોપિ કમ્મસરિક્ખકવિપાકવસેનેવ કમ્મનિયામો હોતિ. તસ્સ દીપનત્થમિદં વત્થું કથેન્તિ – સમ્માસમ્બુદ્ધકાલે સાવત્થિયા દ્વારગામો ઝાયિ. તતો પજ્જલિતં તિણકરળં ઉટ્ઠહિત્વા આકાસેન ગચ્છતો કાકસ્સ ગીવાય પટિમુઞ્ચિ. સો વિરવન્તો ભૂમિયં પતિત્વા કાલમકાસિ. મહાસમુદ્દેપિ એકા નાવા નિચ્ચલા અટ્ઠાસિ. હેટ્ઠા કેનચિ નિરુદ્ધભાવં અપસ્સન્તા કાળકણ્ણિસલાકં વિચારેસું. સા નાવિકસ્સેવ ઉપાસિકાય હત્થે પતિ. તતો એકિસ્સા કારણા મા સબ્બે નસ્સન્તુ, ઉદકે નં ખિપામાતિ આહંસુ. નાવિકો ‘ન સક્ખિસ્સામિ એતં ઉદકે ઉપ્પિલવમાનં પસ્સિતુ’ન્તિ વાલિકાઘટં ગીવાયં બન્ધાપેત્વા ખિપાપેસિ. તઙ્ખણઞ્ઞેવ નાવા ખિત્તસરો વિય પક્ખન્દિ. એકો ભિક્ખુ લેણે વસતિ. મહન્તં પબ્બતકૂટં પતિત્વા દ્વારં પિદહિ. તં સત્તમે દિવસે સયમેવ અપગતં. સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ જેતવને નિસીદિત્વા ધમ્મં કથેન્તસ્સ ઇમાનિ તીણિ વત્થૂનિ એકપ્પહારેનેવ આરોચેસું. સત્થા ‘ન એતં અઞ્ઞેહિ કતં, તેહિ કતકમ્મમેવ ત’ન્તિ અતીતં આહરિત્વા દસ્સેન્તો આહ –

કાકો પુરિમત્તભાવે મનુસ્સો હુત્વા એકં દુટ્ઠગોણં દમેતું અસક્કોન્તો ગીવાય પલાલવેણિં બન્ધિત્વા અગ્ગિં અદાસિ. ગોણો તેનેવ મતો. ઇદાનિ તં કમ્મં એતસ્સ આકાસેન ગચ્છતોપિ ન મુચ્ચિતું અદાસિ. સાપિ ઇત્થી પુરિમત્તભાવે એકા ઇત્થીયેવ. એકો કુક્કુરો તાય પરિચિતો હુત્વા અરઞ્ઞં ગચ્છન્તિયા સદ્ધિં ગચ્છતિ, સદ્ધિમેવાગચ્છતિ. મનુસ્સા ‘નિક્ખન્તો ઇદાનિ અમ્હાકં સુનખલુદ્દકો’તિ ઉપ્પણ્ડેન્તિ. સા તેન અટ્ટીયમાના કુક્કુરં નિવારેતું અસક્કોન્તી વાલિકાઘટં ગીવાય બન્ધિત્વા ઉદકે ખિપિ. તં કમ્મં તસ્સા સમુદ્દમજ્ઝે મુચ્ચિતું નાદાસિ. સોપિ ભિક્ખુ પુરિમત્તભાવે ગોપાલકો હુત્વા બિલં પવિટ્ઠાય ગોધાય સાખાભઙ્ગમુટ્ઠિયા દ્વારં થકેસિ. તતો સત્તમે દિવસે સયં આગન્ત્વા વિવરિ. ગોધા કમ્પમાના નિક્ખમિ. કરુણાય તં ન મારેસિ. તં કમ્મં તસ્સ પબ્બતન્તરં પવિસિત્વા નિસિન્નસ્સ મુચ્ચિતું નાદાસીતિ. ઇમાનિ તીણિ વત્થૂનિ સમોધાનેત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘ન અન્તલિક્ખે ન સમુદ્દમજ્ઝે,

ન પબ્બતાનં વિવરં પવિસ્સ;

ન વિજ્જતે સો જગતિપ્પદેસો,

યત્થટ્ઠિતો મુચ્ચેય્ય પાપકમ્મા’’તિ. (ધ. પ. ૧૨૭);

અયમ્પિ કમ્મનિયામોયેવ નામ. અઞ્ઞાનિપિ એવરૂપાનિ વત્થૂનિ કથેતબ્બાનિ.

બોધિસત્તાનં પન પટિસન્ધિગ્ગહણે, માતુકુચ્છિતો નિક્ખમને, અભિસમ્બોધિયં તથાગતસ્સ ધમ્મચક્કપ્પવત્તને, આયુસઙ્ખારસ્સ ઓસ્સજ્જને, પરિનિબ્બાને ચ દસસહસ્સચક્કવાળકમ્પનં ધમ્મનિયામો નામ.

આરમ્મણેન પન પસાદે ઘટ્ટિતે ‘ત્વં આવજ્જનં નામ હોહિ…પે… ત્વં જવનં નામ હોહી’તિ કોચિ કત્તા વા કારેતા વા નત્થિ, અત્તનો અત્તનો પન ધમ્મતાય એવ આરમ્મણેન પસાદસ્સ ઘટ્ટિતકાલતો પટ્ઠાય કિરિયમનોધાતુચિત્તં ભવઙ્ગં આવટ્ટેતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં દસ્સનકિચ્ચં સાધેતિ, વિપાકમનોધાતુ સમ્પટિચ્છનકિચ્ચં સાધેતિ, વિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ સન્તીરણકિચ્ચં સાધેતિ, કિરિયમનોવિઞ્ઞાણધાતુ વોટ્ઠબ્બનકિચ્ચં સાધેતિ, જવનં આરમ્મણરસં અનુભવતીતિ અયં ચિત્તનિયામો નામ. અયં ઇધ અધિપ્પેતો.

સસઙ્ખારિકતિહેતુકકુસલેનાપિ ઉપેક્ખાસહગતેહિ અસઙ્ખારિકસસઙ્ખારિકકુસલચિત્તેહિપિ કમ્મે આયૂહિતે તંસદિસવિપાકચિત્તેહિ આદિન્નાય પટિસન્ધિયા એસેવ નયો. ઉપેક્ખાસહગતદ્વયે પન પઠમં ‘ઇટ્ઠમજ્ઝત્તારમ્મણવસેન’ પવત્તિં દસ્સેત્વા પચ્છા ‘ઇટ્ઠારમ્મણવસેન’ દસ્સેતબ્બા.

એવમ્પિ એકેકસ્મિં દ્વારે દ્વાદસ દ્વાદસ હુત્વા સમસટ્ઠિ હોન્તિ. અગ્ગહિતગ્ગહણેન સોળસ વિપાકચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ.

ઇમસ્મિં ઠાને પઞ્ચઉચ્છુનાળિયન્તોપમં નામ ગણ્હિંસુ. ઉચ્છુપીળનસમયે કિર એકસ્મા ગામા એકાદસ યન્તવાહા નિક્ખમિત્વા એકં ઉચ્છુવાટં દિસ્વા તસ્સ પરિપક્કભાવં ઞત્વા ઉચ્છુસામિકં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘યન્તવાહા મય’ન્તિ આરોચેસું. સો ‘અહં તુમ્હેયેવ પરિયેસામી’તિ ઉચ્છુસાલં તે ગહેત્વા અગમાસિ. તે તત્થ નાળિયન્તં સજ્જેત્વા ‘મયં એકાદસ જના, અપરમ્પિ એકં લદ્ધું વટ્ટતિ, વેતનેન ગણ્હથા’તિ આહંસુ. ઉચ્છુસામિકો ‘અહમેવ સહાયો ભવિસ્સામી’તિ ઉચ્છૂનં સાલં પૂરાપેત્વા તેસં સહાયો અહોસિ. તે અત્તનો અત્તનો કિચ્ચાનિ કત્વા, ફાણિતપાચકેન ઉચ્છુરસે પક્કે, ગુળબન્ધકેન બદ્ધે, ઉચ્છુસામિકેન તુલયિત્વા ભાગેસુ દિન્નેસુ, અત્તનો અત્તનો ભાગં આદાય ઉચ્છુસાલં સામિકસ્સ પટિચ્છાપેત્વા, એતેનેવ ઉપાયેન અપરાસુપિ ચતૂસુ સાલાસુ કમ્મં કત્વા પક્કમિંસુ.

તત્થ પઞ્ચ યન્તસાલા વિય પઞ્ચ પસાદા દટ્ઠબ્બા. પઞ્ચ ઉચ્છુવાટા વિય પઞ્ચ આરમ્મણાનિ. એકાદસ વિચરણકયન્તવાહા વિય એકાદસ વિપાકચિત્તાનિ. પઞ્ચ ઉચ્છુસાલાસામિનો વિય પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિ. પઠમકસાલાયં સામિકેન સદ્ધિં દ્વાદસન્નં જનાનં એકતોવ હુત્વા કતકમ્માનં ભાગગ્ગહણકાલો વિય એકાદસન્નં વિપાકચિત્તાનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન સદ્ધિં એકતો હુત્વા ચક્ખુદ્વારે રૂપારમ્મણે સકસકકિચ્ચકરણકાલો. સાલાસામિકસ્સ સાલાય સમ્પટિચ્છનકાલો વિય ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ દ્વારસઙ્કન્તિઅકરણં. દુતિય તતિય ચતુત્થ પઞ્ચમસાલાય દ્વાદસન્નં એકતો હુત્વા કતકમ્માનં ભાગગ્ગહણકાલો વિય એકાદસન્નં વિપાકચિત્તાનં કાયવિઞ્ઞાણેન સદ્ધિં એકતો હુત્વા કાયદ્વારે ફોટ્ઠબ્બારમ્મણે સકસકકિચ્ચકરણકાલો. સાલાસામિકસ્સ સાલાય સમ્પટિચ્છનકાલો વિય કાયવિઞ્ઞાણસ્સ દ્વારસઙ્કન્તિઅકરણં વેદિતબ્બં. એત્તાવતા તિહેતુકકમ્મેન પટિસન્ધિ તિહેતુકા હોતીતિ વારો કથિતો. યા પન તેન દુહેતુકપટિસન્ધિ હોતિ, સા પટિચ્છન્નાવ હુત્વા ગતા.

ઇદાનિ દુહેતુકકમ્મેન દુહેતુકા પટિસન્ધિ હોતીતિ વારો કથેતબ્બો. દુહેતુકેન હિ સોમનસ્સસહગતઅસઙ્ખારિકચિત્તેન કમ્મે આયૂહિતે તંસદિસેનેવ દુહેતુકવિપાકચિત્તેન ગહિતપટિસન્ધિકસ્સ વુત્તનયેનેવ ચક્ખુદ્વારે ‘ઇટ્ઠારમ્મણે’ આપાથમાગતે તયો મોઘવારા. દુહેતુકસોમનસ્સસહગતઅસઙ્ખારિકજવનાવસાને તંસદિસમેવ મૂલભવઙ્ગસઙ્ખાતં તદારમ્મણં. સસઙ્ખારિકજવનાવસાને તંસદિસમેવ આગન્તુકભવઙ્ગસઙ્ખાતં તદારમ્મણં. ‘ઇટ્ઠમજ્ઝત્તારમ્મણે’ દ્વિન્નં ઉપેક્ખાસહગતજવનાનં અવસાને તાદિસાનેવ દ્વે તદારમ્મણાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. ઇધ એકેકસ્મિં દ્વારે અટ્ઠ અટ્ઠ કત્વા સમચત્તાલીસ ચિત્તાનિ. અગ્ગહિતગ્ગહણેન પન ચક્ખુદ્વારે અટ્ઠ, સોતઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણાનિ ચત્તારીતિ દ્વાદસ હોન્તિ. એવં એકાય ચેતનાય કમ્મે આયૂહિતે દ્વાદસ વિપાકચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. અમ્બોપમપઞ્ચનિયામકથા પાકતિકા એવ. દુહેતુકસેસચિત્તત્તયસદિસવિપાકેન ગહિતપટિસન્ધિકેપિ એસેવ નયો. યન્તવાહોપમાય પનેત્થ સત્ત યન્તવાહા. તેહિ તત્થ યન્તે નામ સજ્જિતે સાલાસામિકં અટ્ઠમં કત્વા વુત્તનયાનુસારેન યોજના વેદિતબ્બા. એત્તાવતા દુહેતુકકમ્મેન દુહેતુકપટિસન્ધિ હોતીતિ વારો કથિતો.

ઇદાનિ અહેતુકપટિસન્ધિકથા હોતિ – ચતુન્નઞ્હિ દુહેતુકકુસલચિત્તાનં અઞ્ઞતરેન કમ્મે આયૂહિતે કુસલવિપાકઉપેક્ખાસહગતાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુચિત્તેન ગહિતપટિસન્ધિકસ્સ પટિસન્ધિ કમ્મસદિસાતિ ન વત્તબ્બા. કમ્મઞ્હિ દુહેતુકં પટિસન્ધિ અહેતુકા. તસ્સ વુડ્ઢિપ્પત્તસ્સ ચક્ખુદ્વારે ‘ઇટ્ઠમજ્ઝત્તારમ્મણે’ આપાથમાગતે પુરિમનયેનેવ તયો મોઘવારા વેદિતબ્બા. ચતુન્નં પન દુહેતુકકુસલચિત્તાનં અઞ્ઞતરજવનસ્સ પરિયોસાને અહેતુકચિત્તં તદારમ્મણભાવેન પતિટ્ઠાતિ. તં ‘મૂલભવઙ્ગં’‘તદારમ્મણ’ન્તિ દ્વે નામાનિ લભતિ. એવમેત્થ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં સમ્પટિચ્છનં ઉપેક્ખાસહગતસન્તીરણં તદારમ્મણમ્પિ ઉપેક્ખાસહગતમેવાતિ તેસુ એકં ગહેત્વા ગણનૂપગાનિ તીણેવ હોન્તિ.

‘ઇટ્ઠારમ્મણે’ પન સન્તીરણમ્પિ તદારમ્મણમ્પિ સોમનસ્સસહગતમેવ. તેસુ એકં ગહેત્વા પુરિમાનિ તીણિ ચત્તારિ હોન્તિ. એવં પઞ્ચસુ દ્વારેસુ ચત્તારિ ચત્તારિ કત્વા એકાય ચેતનાય કમ્મે આયૂહિતે વીસતિ વિપાકચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ વેદિતબ્બાનિ. અગ્ગહિતગ્ગહણેન પન ચક્ખુદ્વારે ચત્તારિ સોતઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણાનિ ચત્તારીતિ અટ્ઠ હોન્તિ. ઇદં ‘અહેતુકટ્ઠકં’ નામ. ઇદં મનુસ્સલોકેન ગહિતં.

ચતૂસુ પન અપાયેસુ પવત્તે લબ્ભતિ. યદા હિ મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો નિરયે પદુમં માપેત્વા પદુમકણ્ણિકાય નિસિન્નો નેરયિકાનં ધમ્મકથં કથેસિ, તદા તેસં થેરં પસ્સન્તાનં કુસલવિપાકં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. સદ્દં સુણન્તાનં સોતવિઞ્ઞાણં, ચન્દનવને દિવાવિહારં નિસીદિત્વા ગતસ્સ ચીવરગન્ધઘાયનકાલે ઘાનવિઞ્ઞાણં, નિરયગ્ગિં નિબ્બાપેતું દેવં વસ્સાપેત્વા પાનીયદાનકાલે જિવ્હાવિઞ્ઞાણં, મન્દમન્દવાતસમુટ્ઠાપનકાલે કાયવિઞ્ઞાણન્તિ એવં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ પઞ્ચ, એકં સમ્પટિચ્છનં, દ્વે સન્તીરણાનીતિ અહેતુકટ્ઠકં લબ્ભતિ. નાગસુપણ્ણવેમાનિકપેતાનમ્પિ અકુસલેન પટિસન્ધિ હોતિ. પવત્તે કુસલં વિપચ્ચતિ. તથા ચક્કવત્તિનો મઙ્ગલહત્થિઅસ્સાદીનં. અયં તાવ ‘ઇટ્ઠઇટ્ઠમજ્ઝત્તારમ્મણેસુ’ કુસલજવનવસેન કથામગ્ગો.

‘ઇટ્ઠારમ્મણે’ પન ચતૂસુ સોમનસ્સસહગતાકુસલચિત્તેસુ જવિતેસુ કુસલવિપાકં સોમનસ્સસહગતાહેતુકચિત્તં તદારમ્મણં હોતિ. ‘ઇટ્ઠમજ્ઝત્તારમ્મણે’ ચતૂસુ ઉપેક્ખાસહગતલોભસમ્પયુત્તેસુ જવિતેસુ કુસલવિપાકં ઉપેક્ખાસહગતાહેતુકચિત્તં તદારમ્મણં હોતિ. યં પન ‘જવનેન તદારમ્મણં નિયમેતબ્બ’ન્તિ વુત્તં તં કુસલં સન્ધાય વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. દોમનસ્સસહગતજવનાનન્તરં તદારમ્મણં ઉપ્પજ્જમાનં કિં ઉપ્પજ્જતીતિ? અકુસલવિપાકાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ.

ઇદં પન જવનં કુસલત્થાય વા અકુસલત્થાય વા કો નિયામેતીતિ? આવજ્જનઞ્ચેવ વોટ્ઠબ્બનઞ્ચ. આવજ્જનેન હિ યોનિસો આવટ્ટિતે વોટ્ઠબ્બનેન યોનિસો વવત્થાપિતે જવનં અકુસલં ભવિસ્સતીતિ અટ્ઠાનમેતં. આવજ્જનેન અયોનિસો આવટ્ટિતે વોટ્ઠબ્બનેન અયોનિસો વવત્થાપિતે જવનં કુસલં ભવિસ્સતીતિપિ અટ્ઠાનમેતં. ઉભયેન પન યોનિસો આવટ્ટિતે વવત્થાપિતે ચ જવનં કુસલં હોતિ, અયોનિસો અકુસલન્તિ વેદિતબ્બં.

‘ઇટ્ઠારમ્મણે’ પન કઙ્ખતો ઉદ્ધતસ્સ ચ તદારમ્મણં કિં હોતીતિ? ઇટ્ઠારમ્મણસ્મિં કઙ્ખતુ વા મા વા, ઉદ્ધતો વા હોતુ મા વા, કુસલવિપાકાહેતુકસોમનસ્સચિત્તમેવ તદારમ્મણં હોતિ, ‘ઇટ્ઠમજ્ઝત્તારમ્મણે’ ‘કુસલવિપાકાહેતુકઉપેક્ખાસહગત’ન્તિ, અયં પનેત્થ સઙ્ખેપતો અત્થદીપનો મહાધમ્મરક્ખિતત્થેરવાદો નામ. સોમનસ્સસહગતસ્મિઞ્હિ જવને જવિતે પઞ્ચ તદારમ્મણાનિ ગવેસિતબ્બાનીતિ. ઉપેક્ખાસહગતસ્મિં જવને જવિતે છ ગવેસિતબ્બાનીતિ.

અથ યદા સોમનસ્સસહગતપટિસન્ધિકસ્સ પવત્તે ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા પમાદેન પરિહીનજ્ઝાનસ્સ ‘પણીતધમ્મો મે નટ્ઠો’તિ પચ્ચવેક્ખતો વિપ્પટિસારવસેન દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ, તદા કિં ઉપ્પજ્જતિ? ‘સોમનસ્સાનન્તરઞ્હિ દોમનસ્સં દોમનસ્સાનન્તરઞ્ચ સોમનસ્સં’ પટ્ઠાને પટિસિદ્ધં. મહગ્ગતધમ્મં આરબ્ભ જવને જવિતે તદારમ્મણમ્પિ તત્થેવ પટિસિદ્ધન્તિ? કુસલવિપાકા વા અકુસલવિપાકા વા ઉપેક્ખાસહગતાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ ઉપ્પજ્જતિ, કિમસ્સા આવજ્જનન્તિ? ‘ભવઙ્ગાવજ્જનાનં વિય નત્થસ્સા આવજ્જનકિચ્ચ’ન્તિ. ‘એતાનિ તાવ અત્તનો નિન્નત્તા ચ ચિણ્ણત્તા ચ સમુદાચારત્તા ચ ઉપ્પજ્જન્તુ, અયં કથં ઉપ્પજ્જતી’તિ? ‘યથા નિરોધસ્સ અનન્તરપચ્ચયં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં, નિરોધા વુટ્ઠહન્તસ્સ ફલસમાપત્તિચિત્તં, અરિયમગ્ગચિત્તં, મગ્ગાનન્તરાનિ ફલચિત્તાનિ, એવં અસન્તેપિ આવજ્જને, નિન્નચિણ્ણસમુદાચારભાવેન ઉપ્પજ્જતિ. વિના હિ આવજ્જનેન ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, આરમ્મણેન પન વિના નુપ્પજ્જતી’તિ. ‘અથ કિમસ્સારમ્મણ’ન્તિ? ‘રૂપાદીસુ પરિત્તધમ્મેસુ અઞ્ઞતરં. એતેસુ હિ યદેવ તસ્મિં સમયે આપાથમાગતં હોતિ, તં આરબ્ભ એતં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતી’તિ વેદિતબ્બં.

ઇદાનિ સબ્બેસમ્પિ એતેસં ચિત્તાનં પાકટભાવત્થં અયં પકિણ્ણકનયો વુત્તો –

સુત્તં દોવારિકો ચ, ગામિલ્લો અમ્બો કોલિયકેન ચ;

જચ્ચન્ધો પીઠસપ્પી ચ, વિસયગ્ગાહો ચ ઉપનિસ્સયમત્થસોતિ.

તત્થ ‘સુત્ત’ન્તિ, એકો પન્થમક્કટકો પઞ્ચસુ દિસાસુ સુત્તં પસારેત્વા જાલં કત્વા મજ્ઝે નિપજ્જતિ. પઠમદિસાય પસારિતસુત્તે પાણકેન વા પટઙ્ગેન વા મક્ખિકાય વા પહટે નિપન્નટ્ઠાનતો ચલિત્વા નિક્ખમિત્વા સુત્તાનુસારેન ગન્ત્વા તસ્સ યૂસં પિવિત્વા પુનઆગન્ત્વા તત્થેવ નિપજ્જતિ. દુતિયદિસાદીસુ પહટકાલેપિ એવમેવ કરોતિ.

તત્થ પઞ્ચસુ દિસાસુ પસારિતસુત્તં વિય પઞ્ચપસાદા. મજ્ઝે નિપન્નમક્કટકો વિય ચિત્તં. પાણકાદીહિ સુત્તઘટ્ટનકાલો વિય આરમ્મણેન પસાદસ્સ ઘટ્ટિતકાલો. મજ્ઝે નિપન્નમક્કટકસ્સ ચલનં વિય પસાદઘટ્ટનકં આરમ્મણં ગહેત્વા કિરિયમનોધાતુયા ભવઙ્ગસ્સ આવટ્ટિતકાલો. સુત્તાનુસારેન ગમનકાલો વિય વીથિચિત્તપ્પવત્તિ. સીસે વિજ્ઝિત્વા યૂસપિવનં વિય જવનસ્સ આરમ્મણે જવિતકાલો. પુનઆગન્ત્વા મજ્ઝે નિપજ્જનં વિય ચિત્તસ્સ હદયવત્થુમેવ નિસ્સાય પવત્તનં.

ઇદં ઓપમ્મં કિં દીપેતિ? આરમ્મણેન પસાદે ઘટ્ટિતે પસાદવત્થુકચિત્તતો હદયરૂપવત્થુકચિત્તં પઠમતરં ઉપ્પજ્જતીતિ દીપેતિ. એકેકં આરમ્મણં દ્વીસુ દ્વીસુ દ્વારેસુ આપાથમાગચ્છતીતિપિ.

‘દોવારિકો’તિ, એકો રાજા સયનગતો નિદ્દાયતિ. તસ્સ પરિચારકો પાદે પરિમજ્જન્તો નિસીદિ. બધિરદોવારિકો દ્વારે ઠિતો. તયો પટિહારા પટિપાટિયા ઠિતા. અથેકો પચ્ચન્તવાસી મનુસ્સો પણ્ણાકારં આદાય આગન્ત્વા દ્વારં આકોટેસિ. બધિરદોવારિકો સદ્દં ન સુણાતિ. પાદપરિમજ્જકો સઞ્ઞં અદાસિ. તાય સઞ્ઞાય દ્વારં વિવરિત્વા પસ્સિ. પઠમપટિહારો પણ્ણાકારં ગહેત્વા દુતિયસ્સ અદાસિ, દુતિયો તતિયસ્સ, તતિયો રઞ્ઞો. રાજા પરિભુઞ્જિ.

તત્થ સો રાજા વિય જવનં દટ્ઠબ્બં. પાદપરિમજ્જકો વિય આવજ્જનં. બધિરદોવારિકો વિય ચક્ખુવિઞ્ઞાણં. તયો પટિહારા વિય સમ્પટિચ્છનાદીનિ તીણિ વીથિચિત્તાનિ. પચ્ચન્તવાસિનો પણ્ણાકારં આદાય આગન્ત્વા દ્વારાકોટનં વિય આરમ્મણસ્સ પસાદઘટ્ટનં. પાદપરિમજ્જકેન સઞ્ઞાય દિન્નકાલો વિય કિરિયમનોધાતુયા ભવઙ્ગસ્સ આવટ્ટિતકાલો. તેન દિન્નસઞ્ઞાય બધિરદોવારિકસ્સ દ્વારવિવરણકાલો વિય ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણે દસ્સનકિચ્ચસાધનકાલો. પઠમપટિહારેન પણ્ણાકારસ્સ ગહિતકાલો વિય વિપાકમનોધાતુયા આરમ્મણસ્સ સમ્પટિચ્છિતકાલો. પઠમેન દુતિયસ્સ દિન્નકાલો વિય વિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતુયા આરમ્મણસ્સ સન્તીરણકાલો. દુતિયેન તતિયસ્સ દિન્નકાલો વિય કિરિયમનોવિઞ્ઞાણધાતુયા આરમ્મણસ્સ વવત્થાપિતકાલો. તતિયેન રઞ્ઞો દિન્નકાલો વિય વોટ્ઠબ્બનેન જવનસ્સ નિય્યાદિતકાલો. રઞ્ઞો પરિભોગકાલો વિય જવનસ્સ આરમ્મણરસાનુભવનકાલો.

ઇદં ઓપમ્મં કિં દીપેતિ? આરમ્મણસ્સ પસાદઘટ્ટમત્તનમેવ કિચ્ચં, કિરિયમનોધાતુયા ભવઙ્ગાવટ્ટનમત્તમેવ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં દસ્સનસમ્પટિચ્છનસન્તીરણવવત્થાપનમત્તાનેવ કિચ્ચાનિ. એકન્તેન પન જવનમેવ આરમ્મણરસં અનુભોતીતિ દીપેતિ.

‘ગામિલ્લો’તિ, સમ્બહુલા ગામદારકા અન્તરવીથિયં પંસુકીળં કીળન્તિ. તત્થેકસ્સ હત્થે કહાપણો પટિહઞ્ઞિ. સો ‘મય્હં હત્થે પટિહતં, કિં નુ ખો એત’ન્તિ આહ. અથેકો ‘પણ્ડરં એત’ન્તિ આહ. અપરો સહ પંસુના ગાળ્હં ગણ્હિ. અઞ્ઞો ‘પુથુલં ચતુરસ્સં એત’ન્તિ આહ. અપરો ‘કહાપણો એસો’તિ આહ. અથ નં આહરિત્વા માતુ અદાસિ. સા કમ્મે ઉપનેસિ.

તત્થ સમ્બહુલાનં દારકાનં અન્તરવીથિયં કીળન્તાનં નિસિન્નકાલો વિય ભવઙ્ગચિત્તપ્પવત્તિ દટ્ઠબ્બા. કહાપણસ્સ હત્થે પટિહતકાલો વિય આરમ્મણેન પસાદસ્સ ઘટ્ટિતકાલો. ‘કિં નુ ખો એત’ન્તિ વુત્તકાલો વિય તં આરમ્મણં ગહેત્વા કિરિયમનોધાતુયા ભવઙ્ગસ્સ આવટ્ટિતકાલો. ‘પણ્ડરં એત’ન્તિ વુત્તકાલો વિય ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન દસ્સનકિચ્ચસ્સ સાધિતકાલો. સહ પંસુના ગાળ્હં ગહિતકાલો વિય વિપાકમનોધાતુયા આરમ્મણસ્સ સમ્પટિચ્છિતકાલો. ‘પુથુલં ચતુરસ્સં એત’ન્તિ વુત્તકાલો વિય વિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતુયા આરમ્મણસ્સ સન્તીરણકાલો. ‘એસો કહાપણો’તિ વુત્તકાલો વિય કિરિયમનોવિઞ્ઞાણધાતુયા આરમ્મણસ્સ વવત્થાપિતકાલો. માતરા કમ્મે ઉપનીતકાલો વિય જવનસ્સ આરમ્મણરસાનુભવનં વેદિતબ્બં.

ઇદં ઓપમ્મં કિં દીપેતિ? કિરિયમનોધાતુ અદિસ્વાવ ભવઙ્ગં આવટ્ટેતિ, વિપાકમનોધાતુ અદિસ્વાવ સમ્પટિચ્છતિ, વિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ અદિસ્વાવ સન્તીરેતિ, કિરિયમનોવિઞ્ઞાણધાતુ અદિસ્વાવ વવત્થાપેતિ, જવનં અદિસ્વાવ આરમ્મણરસં અનુભોતિ. એકન્તેન પન ચક્ખુવિઞ્ઞાણમેવ દસ્સનકિચ્ચં સાધેતીતિ દીપેતિ.

‘અમ્બો કોલિયકેન ચા’તિ, ઇદં હેટ્ઠા વુત્તં અમ્બોપમઞ્ચ ઉચ્છુસાલાસામિકોપમઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં.

‘જચ્ચન્ધો પીઠસપ્પી ચા’તિ, ઉભોપિ કિર તે નગરદ્વારે સાલાયં નિસીદિંસુ. તત્થ પીઠસપ્પી આહ – ‘ભો અન્ધક, કસ્મા ત્વં ઇધ સુસ્સમાનો વિચરસિ, અસુકો પદેસો સુભિક્ખો બહ્વન્નપાનો, કિં તત્થ ગન્ત્વા સુખેન જીવિતું ન વટ્ટતી’તિ? ‘મય્હં તાવ તયા આચિક્ખિતં, તુય્હં પન તત્થ ગન્ત્વા સુખેન જીવિતું કિં ન વટ્ટતી’તિ? ‘મય્હં ગન્તું પાદા નત્થી’તિ. ‘મય્હમ્પિ પસ્સિતું ચક્ખૂનિ નત્થી’તિ. ‘યદિ એવં, તવ પાદા હોન્તુ, મમ ચક્ખૂની’તિ ઉભોપિ ‘સાધૂ’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા જચ્ચન્ધો પીઠસપ્પિં ખન્ધં આરોપેસિ. સો તસ્સ ખન્ધે નિસીદિત્વા વામહત્થેનસ્સ સીસં પરિક્ખિપિત્વા દક્ખિણહત્થેન ‘ઇમસ્મિં ઠાને મૂલં આવરિત્વા ઠિતં, ઇમસ્મિં પાસાણો, વામં મુઞ્ચ દક્ખિણં ગણ્હ, દક્ખિણં મુઞ્ચ વામં ગણ્હા’તિ મગ્ગં નિયમેત્વા આચિક્ખતિ. એવં જચ્ચન્ધસ્સ પાદા પીઠસપ્પિસ્સ ચક્ખૂનીતિ ઉભોપિ સમ્પયોગેન ઇચ્છિતટ્ઠાનં ગન્ત્વા સુખેન જીવિંસુ.

તત્થ જચ્ચન્ધો વિય રૂપકાયો, પીઠસપ્પી વિય અરૂપકાયો. પીઠસપ્પિના વિના જચ્ચન્ધસ્સ દિસં ગન્તું ગમનાભિસઙ્ખારસ્સ અનિબ્બત્તિતકાલો વિય રૂપસ્સ અરૂપેન વિના આદાનગહણચોપનં પાપેતું અસમત્થતા. જચ્ચન્ધેન વિના પીઠસપ્પિસ્સ દિસં ગન્તું ગમનાભિસઙ્ખારસ્સ અપ્પવત્તનં વિય પઞ્ચવોકારે રૂપં, વિના અરૂપસ્સ અપ્પવત્તિ. દ્વિન્નમ્પિ સમ્પયોગેન ઇચ્છિતટ્ઠાનં ગન્ત્વા સુખેન જીવિતકાલો વિય રૂપારૂપધમ્માનં અઞ્ઞમઞ્ઞયોગેન સબ્બકિચ્ચેસુ પવત્તિસમ્ભાવોતિ. અયં પઞ્હો પઞ્ચવોકારભવવસેન કથિતો.

‘વિસયગ્ગાહો’ ચાતિ, ચક્ખુ રૂપવિસયં ગણ્હાતિ. સોતાદીનિ સદ્દાદિવિસયે.

‘ઉપનિસ્સયમત્થસો’તિ, ‘ઉપનિસ્સયતો’ ચ ‘અત્થતો’ ચ. તત્થ અસમ્ભિન્નત્તા ચક્ખુસ્સ, આપાથગતત્તા રૂપાનં, આલોકસન્નિસ્સિતં, મનસિકારહેતુકં ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, સદ્ધિં સમ્પયુત્તધમ્મેહિ. તત્થ મતસ્સાપિ ચક્ખુ સમ્ભિન્નં હોતિ. જીવતો નિરુદ્ધમ્પિ, પિત્તેન વા સેમ્હેન વા રુહિરેન વા પલિબુદ્ધમ્પિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો ભવિતું અસક્કોન્તં ‘સમ્ભિન્નં’ નામ હોતિ. સક્કોન્તં અસમ્ભિન્નં નામ. સોતાદીસુપિ એસેવ નયો. ચક્ખુસ્મિં પન અસમ્ભિન્નેપિ બહિદ્ધા રૂપારમ્મણે આપાથં અનાગચ્છન્તે ચક્ખુવિઞ્ઞાણં નુપ્પજ્જતિ. તસ્મિં પન આપાથં આગચ્છન્તેપિ આલોકસન્નિસ્સયે અસતિ નુપ્પજ્જતિ. તસ્મિં સન્તેપિ કિરિયમનોધાતુયા ભવઙ્ગે અનાવટ્ટિતે નુપ્પજ્જતિ. આવટ્ટિતેયેવ ઉપ્પજ્જતિ. એવં ઉપ્પજ્જમાનં સમ્પયુત્તધમ્મેહિ સદ્ધિંયેવ ઉપ્પજ્જતિ. ઇતિ ઇમે ચત્તારો પચ્ચયે લભિત્વા ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં (મ. નિ. ૧.૩૦૬ થોકં વિસદિસં).

અસમ્ભિન્નત્તા સોતસ્સ, આપાથગતત્તા સદ્દાનં, આકાસસન્નિસ્સિતં, મનસિકારહેતુકં ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપ્પજ્જતિ સોતવિઞ્ઞાણં, સદ્ધિં સમ્પયુત્તધમ્મેહિ. તત્થ ‘આકાસસન્નિસ્સિત’ન્તિ આકાસસન્નિસ્સયં લદ્ધાવ ઉપ્પજ્જતિ, ન વિના તેન. ન હિ પિહિતકણ્ણચ્છિદ્દસ્સ સોતવિઞ્ઞાણં પવત્તતિ. સેસં પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બં. યથા ચેત્થ એવં ઇતો પરેસુપિ. વિસેસમત્તં પન વક્ખામ.

અસમ્ભિન્નત્તા ઘાનસ્સ, આપાથગતત્તા ગન્ધાનં, વાયોસન્નિસ્સિતં, મનસિકારહેતુકં ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપ્પજ્જતિ ઘાનવિઞ્ઞાણં, સદ્ધિં સમ્પયુત્તધમ્મેહિ. તત્થ ‘વાયોસન્નિસ્સિત’ન્તિ ઘાનબિલં વાયુમ્હિ પવિસન્તેયેવ ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મિં અસતિ નુપ્પજ્જતીતિ અત્થો.

અસમ્ભિન્નત્તા જિવ્હાય, આપાથગતત્તા રસાનં, આપોસન્નિસ્સિતં, મનસિકારહેતુકં ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપ્પજ્જતિ જિવ્હાવિઞ્ઞાણં, સદ્ધિં સમ્પયુત્તધમ્મેહિ. તત્થ ‘આપોસન્નિસ્સિત’ન્તિ જિવ્હાતેમનં આપં લદ્ધાવ ઉપ્પજ્જતિ, ન વિના તેન. સુક્ખજિવ્હાનઞ્હિ સુક્ખખાદનીયે જિવ્હાય ઠપિતેપિ જિવ્હાવિઞ્ઞાણં નુપ્પજ્જતેવ.

અસમ્ભિન્નત્તા કાયસ્સ, આપાથગતત્તા ફોટ્ઠબ્બાનં, પથવિસન્નિસ્સિતં, મનસિકારહેતુકં ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપ્પજ્જતિ કાયવિઞ્ઞાણં, સદ્ધિં સમ્પયુત્તધમ્મેહિ. તત્થ ‘પથવિસન્નિસ્સિત’ન્તિ કાયપસાદપચ્ચયં પથવિસન્નિસ્સયં લદ્ધાવ ઉપ્પજ્જતિ, ન તેન વિના. કાયદ્વારસ્મિઞ્હિ બહિદ્ધામહાભૂતારમ્મણં અજ્ઝત્તિકં કાયપસાદં ઘટ્ટેત્વા પસાદપચ્ચયેસુ મહાભૂતેસુ પટિહઞ્ઞતિ.

અસમ્ભિન્નત્તા મનસ્સ, આપાથગતત્તા ધમ્માનં, વત્થુસન્નિસ્સિતં, મનસિકારહેતુકં ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપ્પજ્જતિ મનોવિઞ્ઞાણં, સદ્ધિં સમ્પયુત્તધમ્મેહિ. તત્થ ‘મનો’તિ ભવઙ્ગચિત્તં. તં નિરુદ્ધમ્પિ, આવજ્જનચિત્તસ્સ પચ્ચયો ભવિતું અસમત્થં મન્દથામગતમેવ પવત્તમાનમ્પિ, સમ્ભિન્નં નામ હોતિ. આવજ્જનસ્સ પન પચ્ચયો ભવિતું સમત્થં અસમ્ભિન્નં નામ. ‘આપાથગતત્તા ધમ્માન’ન્તિ ધમ્મારમ્મણે આપાથગતે. ‘વત્થુસન્નિસ્સિત’ન્તિ હદયવત્થુસન્નિસ્સયં લદ્ધાવ ઉપ્પજ્જતિ, ન તેન વિના. અયમ્પિ પઞ્હો પઞ્ચવોકારભવં સન્ધાય કથિતો. ‘મનસિકારહેતુક’ન્તિ કિરિયમનોવિઞ્ઞાણધાતુયા ભવઙ્ગે આવટ્ટિતેયેવ ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો. અયં તાવ ‘ઉપનિસ્સયમત્થસો’તિ એત્થ ઉપનિસ્સયવણ્ણના.

‘અત્થતો’ પન ચક્ખુ દસ્સનત્થં, સોતં સવનત્થં, ઘાનં ઘાયનત્થં, જિવ્હા સાયનત્થા, કાયો ફુસનત્થો, મનો વિજાનનત્થો. તત્થ દસ્સનં અત્થો અસ્સ. તઞ્હિ તેન નિપ્ફાદેતબ્બન્તિ દસ્સનત્થં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. એત્તાવતા તિપિટકચૂળનાગત્થેરવાદે સોળસકમગ્ગો નિટ્ઠિતો, સદ્ધિં દ્વાદસકમગ્ગેન ચેવ અહેતુકટ્ઠકેન ચાતિ.

ઇદાનિ મોરવાપીવાસીમહાદત્તત્થેરવાદે દ્વાદસકમગ્ગકથા હોતિ. તત્થ સાકેતપઞ્હઉસ્સદકિત્તનહેતુકિત્તનાનિ પાકતિકાનેવ. અયં પન થેરો અસઙ્ખારિકસસઙ્ખારિકેસુ દોસં દિસ્વા ‘અસઙ્ખારિકં અસઙ્ખારિકમેવ વિપાકં દેતિ, નો સસઙ્ખારિકં; સસઙ્ખારિકમ્પિ સસઙ્ખારિકમેવ નો અસઙ્ખારિક’ન્તિ આહ. જવનેન ચેસ ચિત્તનિયામં ન કથેતિ. આરમ્મણેન પન વેદનાનિયામં કથેતિ. તેનસ્સ વિપાકુદ્ધારે દ્વાદસકમગ્ગો નામ જાતો. દસકમગ્ગોપિ, અહેતુકટ્ઠકમ્પિ એત્થેવ પવિટ્ઠં.

તત્રાયં નયો – સોમનસ્સસહગતતિહેતુકઅસઙ્ખારિકચિત્તેન હિ કમ્મે આયૂહિતે તાદિસેનેવ વિપાકચિત્તેન ગહિતપટિસન્ધિકસ્સ વુડ્ઢિપ્પત્તસ્સ ચક્ખુદ્વારે ‘ઇટ્ઠારમ્મણે’ આપાથગતે હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ તયો મોઘવારા હોન્તિ. તસ્સ કુસલતો ચત્તારિ સોમનસ્સસહગતાનિ, અકુસલતો ચત્તારિ, કિરિયતો પઞ્ચાતિ ઇમેસં તેરસન્નં ચિત્તાનં અઞ્ઞતરેન જવિતપરિયોસાને તદારમ્મણં પતિટ્ઠહમાનં સોમનસ્સસહગતઅસઙ્ખારિકતિહેતુકચિત્તમ્પિ દુહેતુકચિત્તમ્પિ પતિટ્ઠાતિ. એવમસ્સ ચક્ખુદ્વારે ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ તીણિ, તદારમ્મણાનિ દ્વેતિ, પઞ્ચ ગણનૂપગચિત્તાનિ હોન્તિ.

આરમ્મણેન પન વેદનં પરિવત્તેત્વા કુસલતો ચતુન્નં, અકુસલતો ચતુન્નં, કિરિયતો ચતુન્નન્તિ, દ્વાદસન્નં ઉપેક્ખાસહગતચિત્તાનં અઞ્ઞતરેન જવિતાવસાને ઉપેક્ખાસહગતતિહેતુકઅસઙ્ખારિકવિપાકમ્પિ દુહેતુકઅસઙ્ખારિકવિપાકમ્પિ તદારમ્મણં હુત્વા ઉપ્પજ્જતિ. એવમસ્સ ચક્ખુદ્વારે ઉપેક્ખાસહગતસન્તીરણં, ઇમાનિ દ્વે તદારમ્મણાનીતિ, તીણિ ગણનૂપગચિત્તાનિ હોન્તિ. તાનિ પુરિમેહિ પઞ્ચહિ સદ્ધિં અટ્ઠ. સોતદ્વારાદીસુપિ અટ્ઠ અટ્ઠાતિ એકાય ચેતનાય કમ્મે આયૂહિતે સમચત્તાલીસ ચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. અગ્ગહિતગ્ગહણેન પન ચક્ખુદ્વારે અટ્ઠ, સોતવિઞ્ઞાણાદીનિ ચત્તારીતિ, દ્વાદસ હોન્તિ. તત્થ ‘મૂલભવઙ્ગતા’‘આગન્તુકભવઙ્ગતા’‘અમ્બોપમનિયામકથા’ ચ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા.

સોમનસ્સસહગતતિહેતુકસસઙ્ખારિકકુસલચિત્તેન કમ્મે આયૂહિતેપિ ઉપેક્ખાસહગતતિહેતુકઅસઙ્ખારિકસસઙ્ખારિકેહિ કમ્મે આયૂહિતેપિ એસેવ નયો. તત્થ યન્તોપમાપિ એત્થ પાકતિકા એવ. એત્તાવતા તિહેતુકકમ્મેન તિહેતુકપટિસન્ધિ હોતીતિ વારો કથિતો. તિહેતુકકમ્મેન દુહેતુકપટિસન્ધિ હોતીતિ વારો પન પટિચ્છન્નો હુત્વા ગતો.

ઇદાનિ દુહેતુકકમ્મેન દુહેતુકપટિસન્ધિકથા હોતિ. સોમનસ્સસહગતદુહેતુકઅસઙ્ખારિકચિત્તેન હિ કમ્મે આયૂહિતે તાદિસેનેવ વિપાકચિત્તેન ગહિતપટિસન્ધિકસ્સ વુડ્ઢિપ્પત્તસ્સ ચક્ખુદ્વારે ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ તયો મોઘવારા હોન્તિ. દુહેતુકસ્સ પન જવનકિરિયા નત્થિ. તસ્મા કુસલતો ચત્તારિ સોમનસ્સસહગતાનિ, અકુસલતો ચત્તારીતિ ઇમેસં અટ્ઠન્નં અઞ્ઞતરેન જવિતપરિયોસાને દુહેતુકમેવ સોમનસ્સસહગતઅસઙ્ખારિકં તદારમ્મણં હોતિ. એવમસ્સ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ તીણિ, ઇદઞ્ચ તદારમ્મણન્તિ, ચત્તારિ ગણનૂપગચિત્તાનિ હોન્તિ. ‘ઇટ્ઠમજ્ઝત્તારમ્મણે’ પન કુસલતો ઉપેક્ખાસહગતાનં ચતુન્નં, અકુસલતો ચતુન્નન્તિ, અટ્ઠન્નં અઞ્ઞતરેન જવિતપરિયોસાને દુહેતુકમેવ ઉપેક્ખાસહગતં અસઙ્ખારિકં તદારમ્મણં હોતિ. એવમસ્સ ઉપેક્ખાસહગતસન્તીરણં, ઇદઞ્ચ તદારમ્મણન્તિ, દ્વે ગણનૂપગચિત્તાનિ હોન્તિ. તાનિ પુરિમેહિ ચતૂહિ સદ્ધિં છ. સોતદ્વારાદીસુપિ છ છાતિ એકાય ચેતનાય કમ્મે આયૂહિતે સમતિંસ ચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. અગ્ગહિતગ્ગહણેન પન ચક્ખુદ્વારે છ, સોતવિઞ્ઞાણાદીનિ ચત્તારીતિ દસ હોન્તિ. અમ્બોપમનિયામકથા પાકતિકા એવ. યન્તોપમા ઇધ ન લબ્ભતીતિ વુત્તં.

સોમનસ્સસહગતદુહેતુકસસઙ્ખારિકકુસલચિત્તેન કમ્મે આયૂહિતેપિ ઉપેક્ખાસહગતદુહેતુકઅસઙ્ખારિકસસઙ્ખારિકેહિ કમ્મે આયૂહિતેપિ એસેવ નયો. એત્તાવતા દુહેતુકકમ્મેન દુહેતુકપટિસન્ધિ હોતીતિ વારો કથિતો.

અહેતુકપટિસન્ધિ હોતીતિ વારો પન એવં વેદિતબ્બો – કુસલતો ચતૂહિ ઞાણવિપ્પયુત્તેહિ કમ્મે આયૂહિતે, કુસલવિપાકાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુયા ઉપેક્ખાસહગતાય પટિસન્ધિયા ગહિતાય, કમ્મસદિસા પટિસન્ધીતિ ન વત્તબ્બા. ઇતો પટ્ઠાય હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ કથેત્વા ઇટ્ઠેપિ ઇટ્ઠમજ્ઝત્તેપિ ચિત્તપ્પવત્તિ વેદિતબ્બા. ઇમસ્સ હિ થેરસ્સ વાદે પિણ્ડજવનં જવતિ. સેસા ઇદં પન જવનં કુસલત્થાય વા અકુસલત્થાય વા કો નિયામેતીતિઆદિકથા સબ્બા હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાતિ. એત્તાવતા મોરવાપીવાસીમહાદત્તત્થેરવાદે દ્વાદસકમગ્ગો નિટ્ઠિતો સદ્ધિં દસકમગ્ગેન ચેવ અહેતુકટ્ઠકેન ચ.

ઇદાનિ મહાધમ્મરક્ખિતત્થેરવાદે દસકમગ્ગકથા હોતિ. તત્થ સાકેતપઞ્હઉસ્સદકિત્તનાનિ પાકતિકાનેવ. હેતુકિત્તને પન અયં વિસેસો. તિહેતુકકમ્મં તિહેતુકવિપાકમ્પિ દુહેતુકવિપાકમ્પિ અહેતુકવિપાકમ્પિ દેતિ. દુહેતુકકમ્મં તિહેતુકમેવ ન દેતિ, ઇતરં દેતિ. તિહેતુકકમ્મેન પટિસન્ધિ તિહેતુકાવ હોતિ; દુહેતુકાહેતુકા ન હોતિ. દુહેતુકકમ્મેન દુહેતુકાહેતુકા હોતિ, તિહેતુકા ન હોતિ. અસઙ્ખારિકકમ્મં વિપાકં અસઙ્ખારિકમેવ દેતિ, નો સસઙ્ખારિકં. સસઙ્ખારિકમ્પિ સસઙ્ખારિકમેવ દેતિ, નો અસઙ્ખારિકં. આરમ્મણેન વેદના પરિવત્તેતબ્બા. જવનં પિણ્ડજવનમેવ જવતિ. આદિતો પટ્ઠાય ચિત્તાનિ કથેતબ્બાનિ.

તત્રાયં કથા – એકો પઠમકુસલચિત્તેન કમ્મં આયૂહતિ, પઠમવિપાકચિત્તેનેવ પટિસન્ધિં ગણ્હાતિ. અયં કમ્મસદિસા પટિસન્ધિ. તસ્સ વુડ્ઢિપ્પત્તસ્સ ચક્ખુદ્વારે ‘ઇટ્ઠારમ્મણે’ આપાથગતે વુત્તનયેનેવ તયો મોઘવારા હોન્તિ. અથસ્સ હેટ્ઠા વુત્તાનં તેરસન્નં સોમનસ્સસહગતજવનાનં અઞ્ઞતરેન જવિતપરિયોસાને પઠમવિપાકચિત્તમેવ તદારમ્મણં હોતિ. તં ‘મૂલભવઙ્ગં’ ‘તદારમ્મણ’ન્તિ દ્વે નામાનિ લભતિ. એવમસ્સ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ તીણિ, ઇદઞ્ચ તદારમ્મણન્તિ, ચત્તારિ ગણનૂપગચિત્તાનિ હોન્તિ. ‘ઇટ્ઠમજ્ઝત્તારમ્મણે’ હેટ્ઠા વુત્તાનંયેવ દ્વાદસન્નં ઉપેક્ખાસહગતજવનાનં અઞ્ઞતરેન જવિતપરિયોસાને ઉપેક્ખાસહગતં તિહેતુકં અસઙ્ખારિકચિત્તં તદારમ્મણતાય પવત્તતિ. તં ‘આગન્તુકભવઙ્ગં’‘તદારમ્મણ’ન્તિ દ્વે નામાનિ લભતિ. એવમસ્સ ઉપેક્ખાસહગતસન્તીરણં ઇદઞ્ચ તદારમ્મણન્તિ દ્વે ગણનૂપગચિત્તાનિ. તાનિ પુરિમેહિ ચતૂહિ સદ્ધિં છ હોન્તિ. એવં એકાય ચેતનાય કમ્મે આયૂહિતે પઞ્ચસુ દ્વારેસુ સમતિંસ ચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. અગ્ગહિતગ્ગહણેન પન ચક્ખુદ્વારે છ, સોતવિઞ્ઞાણાદીનિ ચત્તારીતિ દસ હોન્તિ. અમ્બોપમનિયામકથા પાકતિકાયેવ.

દુતિયતતિયચતુત્થકુસલચિત્તેહિ કમ્મે આયૂહિતેપિ એત્તકાનેવ વિપાકચિત્તાનિ હોન્તિ. ચતૂહિ ઉપેક્ખાસહગતચિત્તેહિ આયૂહિતેપિ એસેવ નયો. ઇધ પન પઠમં ઇટ્ઠમજ્ઝત્તારમ્મણં દસ્સેતબ્બં. પચ્છા ઇટ્ઠારમ્મણેન વેદના પરિવત્તેતબ્બા. અમ્બોપમનિયામકથા પાકતિકા એવ. યન્તોપમા ન લબ્ભતિ. ‘કુસલતો પન ચતુન્નં ઞાણવિપ્પયુત્તાનં અઞ્ઞતરેન કમ્મે આયૂહિતે’તિ ઇતો પટ્ઠાય સબ્બં વિત્થારેત્વા અહેતુકટ્ઠકં કથેતબ્બં. એત્તાવતા મહાધમ્મરક્ખિતત્થેરવાદે દસકમગ્ગો નિટ્ઠિતો હોતિ, સદ્ધિં અહેતુકટ્ઠકેનાતિ.

ઇમેસં પન તિણ્ણં થેરાનં કતરસ્સ વાદો ગહેતબ્બોતિ? ન કસ્સચિ એકંસેન. સબ્બેસં પન વાદેસુ યુત્તં ગહેતબ્બં. પઠમવાદસ્મિઞ્હિ સસઙ્ખારાસઙ્ખારવિધાનં પચ્ચયભેદતો અધિપ્પેતં. તેનેત્થ, અસઙ્ખારિકકુસલસ્સ દુબ્બલપચ્ચયેહિ ઉપ્પન્નં સસઙ્ખારિકવિપાકં, સસઙ્ખારિકકુસલસ્સ બલવપચ્ચયેહિ ઉપ્પન્નં અસઙ્ખારિકવિપાકઞ્ચ ગહેત્વા, લબ્ભમાનાનિપિ કિરિયજવનાનિ પહાય, કુસલજવનેન તદારમ્મણં આરમ્મણેન ચ વેદનં નિયામેત્વા, સેક્ખપુથુજ્જનવસેન સોળસકમગ્ગો કથિતો. યં પનેત્થ અકુસલજવનાવસાને અહેતુકવિપાકમેવ તદારમ્મણં દસ્સિતં, તં ઇતરેસુ ન દસ્સિતમેવ. તસ્મા તં તત્થ તેસુ વુત્તં સહેતુકવિપાકઞ્ચ, એત્થાપિ સબ્બમિદં લબ્ભતેવ. તત્રાયં નયો – યદા હિ કુસલજવનાનં અન્તરન્તરા અકુસલં જવતિ, તદા કુસલાવસાને આચિણ્ણસદિસમેવ, અકુસલાવસાને સહેતુકં તદારમ્મણં યુત્તં. યદા નિરન્તરં અકુસલમેવ તદા અહેતુકં. એવં તાવ પઠમવાદે યુત્તં ગહેતબ્બં.

દુતિયવાદે પન કુસલતો સસઙ્ખારાસઙ્ખારવિધાનં અધિપ્પેતં. તેનેત્થ અસઙ્ખારિકકુસલસ્સ અસઙ્ખારિકમેવ વિપાકં, સસઙ્ખારિકકુસલસ્સ ચ સસઙ્ખારિકમેવ ગહેત્વા, જવનેન તદારમ્મણનિયામં અકત્વા, સબ્બેસમ્પિ સેક્ખાસેક્ખપુથુજ્જનાનં ઉપ્પત્તિરહો પિણ્ડજવનવસેનેવ દ્વાદસકમગ્ગો કથિતો. તિહેતુકજવનાવસાને પનેત્થ તિહેતુકં તદારમ્મણં યુત્તં. દુહેતુકજવનાવસાને દુહેતુકં, અહેતુકજવનાવસાને અહેતુકં ભાજેત્વા પન ન વુત્તં. એવં દુતિયવાદે યુત્તં ગહેતબ્બં.

તતિયવાદેપિ કુસલતોવ અસઙ્ખારસસઙ્ખારવિધાનં અધિપ્પેતં. ‘તિહેતુકકમ્મં તિહેતુકવિપાકમ્પિ દુહેતુકવિપાકમ્પિ અહેતુકવિપાકમ્પિ દેતી’તિ પન વચનતો અસઙ્ખારિકતિહેતુકપટિસન્ધિકસ્સ અસઙ્ખારિકદુહેતુકેનપિ તદારમ્મણેન ભવિતબ્બં. તં અદસ્સેત્વા હેતુસદિસમેવ તદારમ્મણં દસ્સિતં. તં પુરિમાય હેતુકિત્તનલદ્ધિયા ન યુજ્જતિ. કેવલં દસકમગ્ગવિભાવનત્થમેવ વુત્તં. ઇતરમ્પિ પન લબ્ભતેવ. એવં તતિયવાદેપિ યુત્તં ગહેતબ્બં. અયઞ્ચ સબ્બાપિ પટિસન્ધિજનકસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકં સન્ધાય તદારમ્મણકથા. ‘સહેતુકં ભવઙ્ગં અહેતુકસ્સ ભવઙ્ગસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’તિ (પટ્ઠા. ૩.૧.૧૦૨) વચનતો પન નાનાકમ્મેન અહેતુકપટિસન્ધિકસ્સાપિ સહેતુકવિપાકં તદારમ્મણં ઉપ્પજ્જતિ. તસ્સ ઉપ્પત્તિવિધાનં મહાપકરણે આવિ ભવિસ્સતીતિ.

કામાવચરકુસલવિપાકકથા નિટ્ઠિતા.

રૂપાવચરારૂપાવચરવિપાકકથા

૪૯૯. ઇદાનિ રૂપાવચરાદિવિપાકં દસ્સેતું પુન કતમે ધમ્મા અબ્યાકતાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ યસ્મા કામાવચરવિપાકં અત્તનો કુસલેન સદિસમ્પિ હોતિ, અસદિસમ્પિ, તસ્મા ન તં કુસલાનુગતિકં કત્વા ભાજિતં. રૂપાવચરારૂપાવચરવિપાકં પન યથા હત્થિઅસ્સપબ્બતાદીનં છાયા હત્થિઆદિસદિસાવ હોન્તિ, તથા અત્તનો કુસલસદિસમેવ હોતીતિ કુસલાનુગતિકં કત્વા ભાજિતં. કામાવચરકમ્મઞ્ચ યદા કદાચિ વિપાકં દેતિ, રૂપાવચરારૂપાવચરં પન અનન્તરાયેન, દુતિયસ્મિંયેવ અત્તભાવે, વિપાકં દેતીતિપિ કુસલાનુગતિકમેવ કત્વા ભાજિતં. સેસં કુસલે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. અયં પન વિસેસો – પટિપદાદિભેદો ચ હીનપણીતમજ્ઝિમભાવો ચ એતેસુ ઝાનાગમનતો વેદિતબ્બો. છન્દાદીનં પન અઞ્ઞતરં ધુરં કત્વા અનુપ્પાદનીયત્તા નિરધિપતિકાનેવ એતાનીતિ.

રૂપાવચરારૂપાવચરવિપાકકથા નિટ્ઠિતા.

લોકુત્તરવિપાકકથા

૫૦૫. લોકુત્તરવિપાકમ્પિ કુસલસદિસત્તા કુસલાનુગતિકમેવ કત્વા ભાજિતં. યસ્મા પન તેભૂમકકુસલં ચુતિપટિસન્ધિવસેન વટ્ટં આચિનાતિ વડ્ઢેતિ, તસ્મા તત્થ કતત્તા ઉપચિતત્તાતિ વુત્તં. લોકુત્તરં પન તેન આચિતમ્પિ અપચિનાતિ, સયમ્પિ ચુતિપટિસન્ધિવસેન ન આચિનાતિ, તેનેત્થ ‘કતત્તા ઉપચિતત્તા’તિ અવત્વા કતત્તા ભાવિતત્તાતિ વુત્તં.

સુઞ્ઞતન્તિઆદીસુ ‘મગ્ગો’ તાવ ‘આગમનતો સગુણતો આરમ્મણતોતિ તીહિ કારણેહિ નામં લભતી’તિ, ઇદં હેટ્ઠા કુસલાધિકારે વિત્થારિતં. તત્થ સુત્તન્તિકપરિયાયેન સગુણતોપિ આરમ્મણતોપિ નામં લભતિ. પરિયાયદેસના હેસા. અભિધમ્મકથા પન નિપ્પરિયાયદેસના. તસ્મા ઇધ સગુણતો વા આરમ્મણતો વા નામં ન લભતિ, આગમનતોવ લભતિ. આગમનમેવ હિ ધુરં. તં દુવિધં હોતિ – વિપસ્સનાગમનં મગ્ગાગમનન્તિ.

તત્થ મગ્ગસ્સ આગતટ્ઠાને વિપસ્સનાગમનં ધુરં, ફલસ્સ આગતટ્ઠાને મગ્ગાગમનં ધુરન્તિ, ઇદમ્પિ હેટ્ઠા વુત્તમેવ. તેસુ ઇદં ફલસ્સ આગતટ્ઠાનં, તસ્મા ઇધ મગ્ગાગમનં ધુરન્તિ વેદિતબ્બં. સો પનેસ મગ્ગો આગમનતો ‘સુઞ્ઞત’ન્તિ નામં લભિત્વા સગુણતો ચ આરમ્મણતો ચ ‘અનિમિત્તો’‘અપ્પણિહિતો’તિપિ વુચ્ચતિ. તસ્મા સયં આગમનીયટ્ઠાને ઠત્વા અત્તનો ફલસ્સ તીણિ નામાનિ દેતિ. કથં? અયઞ્હિ સુદ્ધાગમનવસેનેવ લદ્ધનામો ‘સુઞ્ઞતમગ્ગો’ સયં આગમનીયટ્ઠાને ઠત્વા અત્તનો ફલસ્સ નામં દદમાનો ‘સુઞ્ઞત’ન્તિ નામં અકાસિ. ‘સુઞ્ઞતઅનિમિત્તમગ્ગો’ સયં આગમનીયટ્ઠાને ઠત્વા અત્તનો ફલસ્સ નામં દદમાનો ‘અનિમિત્ત’ન્તિ નામં અકાસિ. ‘સુઞ્ઞતઅપ્પણિહિતમગ્ગો’ સયં આગમનીયટ્ઠાને ઠત્વા અત્તનો ફલસ્સ નામં દદમાનો ‘અપ્પણિહિત’ન્તિ નામં અકાસિ. ઇમાનિ પન તીણિ નામાનિ મગ્ગાનન્તરે ફલચિત્તસ્મિંયેવ ઇમિના નયેન લબ્ભન્તિ, નો અપરભાગે વળઞ્જનકફલસમાપત્તિયા. અપરભાગે પન અનિચ્ચતાદીહિ તીહિ વિપસ્સનાહિ વિપસ્સિતું સક્કોતિ. અથસ્સ વુટ્ઠિતવુટ્ઠિતવિપસ્સનાવસેન અનિમિત્તઅપ્પણિહિતસુઞ્ઞતસઙ્ખાતાનિ તીણિ ફલાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. તેસં તાનેવ સઙ્ખારારમ્મણાનિ. અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીનિ ઞાણાનિ અનુલોમઞાણાનિ નામ હોન્તિ.

યો ચાયં સુઞ્ઞતમગ્ગે વુત્તો. અપ્પણિહિતમગ્ગેપિ એસેવ નયો. અયમ્પિ હિ સુદ્ધાગમનવસેન લદ્ધનામો ‘અપ્પણિહિતમગ્ગો’ સયં આગમનીયટ્ઠાને ઠત્વા અત્તનો ફલસ્સ નામં દદમાનો ‘અપ્પણિહિત’ન્તિ નામં અકાસિ. ‘અપ્પણિહિતઅનિમિત્તમગ્ગો’ સયં આગમનીયટ્ઠાને ઠત્વા અત્તનો ફલસ્સ નામં દદમાનો ‘અનિમિત્ત’ન્તિ નામં અકાસિ. ‘અપ્પણિહિતસુઞ્ઞતમગ્ગો’ સયં આગમનીયટ્ઠાને ઠત્વા અત્તનો ફલસ્સ નામં દદમાનો ‘સુઞ્ઞત’ન્તિ નામં અકાસિ. ઇમાનિપિ તીણિ નામાનિ મગ્ગાનન્તરે ફલચિત્તસ્મિંયેવ ઇમિના નયેન લબ્ભન્તિ, ન અપરભાગે વળઞ્જનકફલસમાપત્તિયાતિ. એવં ઇમસ્મિં વિપાકનિદ્દેસે કુસલચિત્તેહિ તિગુણાનિ વિપાકચિત્તાનિ વેદિતબ્બાનિ.

યથા પન તેભૂમકકુસલાનિ અત્તનો વિપાકં અધિપતિં લભાપેતું ન સક્કોન્તિ, ન એવં લોકુત્તરકુસલાનિ. કસ્મા? તેભૂમકકુસલાનઞ્હિ અઞ્ઞો આયૂહનકાલો અઞ્ઞો વિપચ્ચનકાલો. તેન તાનિ અત્તનો વિપાકં અધિપતિં લભાપેતું ન સક્કોન્તિ. લોકુત્તરાનિ પન તાય સદ્ધાય, તસ્મિં વીરિયે, તાય સતિયા, તસ્મિં સમાધિમ્હિ, તાય પઞ્ઞાય અવૂપસન્તાય, અપણ્ણકં અવિરદ્ધં મગ્ગાનન્તરમેવ વિપાકં પટિલભન્તિ, તેન અત્તનો વિપાકં અધિપતિં લભાપેતું સક્કોન્તિ.

યથા હિ પરિત્તકસ્સ અગ્ગિનો ગતટ્ઠાને અગ્ગિસ્મિં નિબ્બુતમત્તેયેવ ઉણ્હાકારો નિબ્બાયિત્વા કિઞ્ચિ ન હોતિ, મહન્તં પન આદિત્તં અગ્ગિક્ખન્ધં નિબ્બાપેત્વા ગોમયપરિભણ્ડે કતેપિ ઉણ્હાકારો અવૂપસન્તોવ હોતિ, એવમેવ તેભૂમકકુસલે અઞ્ઞો કમ્મક્ખણો અઞ્ઞો વિપાકક્ખણો પરિત્તઅગ્ગિટ્ઠાને ઉણ્હભાવનિબ્બુતકાલો વિય હોતિ. તસ્મા તં અત્તનો વિપાકં અધિપતિં લભાપેતું ન સક્કોતિ. લોકુત્તરે પન તાય સદ્ધાય…પે… તાય પઞ્ઞાય અવૂપસન્તાય, મગ્ગાનન્તરમેવ ફલં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા તં અત્તનો વિપાકં અધિપતિં લભાપેતીતિ વેદિતબ્બં. તેનાહુ પોરાણા – ‘વિપાકે અધિપતિ નત્થિ ઠપેત્વા લોકુત્તર’ન્તિ.

૫૫૫. ચતુત્થફલનિદ્દેસે અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયન્તિ અઞ્ઞાતાવિનો ચતૂસુ સચ્ચેસુ નિટ્ઠિતઞાણકિચ્ચસ્સ ઇન્દ્રિયં, અઞ્ઞાતાવીનં વા ચતૂસુ સચ્ચેસુ નિટ્ઠિતકિચ્ચાનં ચત્તારિ સચ્ચાનિ ઞત્વા પટિવિજ્ઝિત્વા ઠિતાનં ધમ્માનં અબ્ભન્તરે ઇન્દટ્ઠસાધનેન ઇન્દ્રિયં. નિદ્દેસવારેપિસ્સ અઞ્ઞાતાવીનન્તિ આજાનિત્વા ઠિતાનં. ધમ્માનન્તિ સમ્પયુત્તધમ્માનં અબ્ભન્તરે. અઞ્ઞાતિ આજાનના, પઞ્ઞા પજાનનાતિઆદીનિ વુત્તત્થાનેવ. મગ્ગઙ્ગં મગ્ગપરિયાપન્નન્તિ ફલમગ્ગસ્સ અઙ્ગં, ફલમગ્ગે ચ પરિયાપન્નન્તિ અત્થો.

અપિચેત્થ ઇદં પકિણ્ણકં – એકં ઇન્દ્રિયં એકં ઠાનં ગચ્છતિ, એકં છ ઠાનાનિ ગચ્છતિ, એકં એકં ઠાનં ગચ્છતિ. એકઞ્હિ ‘અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં’ એકં ઠાનં ગચ્છતિ સોતાપત્તિમગ્ગં. એકં ‘અઞ્ઞિન્દ્રિયં’ હેટ્ઠા તીણિ ફલાનિ, ઉપરિ તયો મગ્ગેતિ છ ઠાનાનિ ગચ્છતિ. એકં ‘અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં’ એકં ઠાનં ગચ્છતિ અરહત્તફલં. સબ્બેસુપિ મગ્ગફલેસુ અત્થતો અટ્ઠ અટ્ઠ ઇન્દ્રિયાનીતિ ચતુસટ્ઠિ લોકુત્તરિન્દ્રિયાનિ કથિતાનિ. પાળિતો પન નવ નવ કત્વા દ્વાસત્તતિ હોન્તિ. મગ્ગે મગ્ગઙ્ગન્તિ વુત્તં. ફલેપિ મગ્ગઙ્ગં. મગ્ગે બોજ્ઝઙ્ગોતિ વુત્તો ફલેપિ બોજ્ઝઙ્ગો. મગ્ગક્ખણે આરતિ વિરતીતિ વુત્તા ફલક્ખણેપિ આરતિ વિરતીતિ. તત્થ મગ્ગો મગ્ગભાવેનેવ મગ્ગો, ફલં પન મગ્ગં ઉપાદાય મગ્ગો નામ; ફલઙ્ગં ફલપરિયાપન્નન્તિ વત્તુમ્પિ વટ્ટતિ. મગ્ગે બુજ્ઝનકસ્સ અઙ્ગોતિ સમ્બોજ્ઝઙ્ગો, ફલે બુદ્ધસ્સ અઙ્ગોતિ સમ્બોજ્ઝઙ્ગો. મગ્ગે આરમણવિરમણવસેનેવ આરતિ વિરતિ. ફલે પન આરતિવિરતિવસેનાતિ.

લોકુત્તરવિપાકકથા નિટ્ઠિતા.

અકુસલવિપાકકથા

૫૫૬. ઇતો પરાનિ અકુસલવિપાકાનિ – પઞ્ચ ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણાનિ, એકા મનોધાતુ, એકા મનોવિઞ્ઞાણધાતૂતિ ઇમાનિ સત્ત ચિત્તાનિ – પાળિતો ચ અત્થતો ચ હેટ્ઠા વુત્તેહિ તાદિસેહેવ કુસલવિપાકચિત્તેહિ સદિસાનિ.

કેવલઞ્હિ તાનિ કુસલકમ્મપચ્ચયાનિ ઇમાનિ અકુસલકમ્મપચ્ચયાનિ. તાનિ ચ ઇટ્ઠઇટ્ઠમજ્ઝત્તેસુ આરમ્મણેસુ વત્તન્તિ, ઇમાનિ અનિટ્ઠઅનિટ્ઠમજ્ઝત્તેસુ. તત્થ ચ સુખસહગતં કાયવિઞ્ઞાણં, ઇધ દુક્ખસહગતં. તત્થ ચ ઉપેક્ખાસહગતા મનોવિઞ્ઞાણધાતુ મનુસ્સેસુ જચ્ચન્ધાદીનં પટિસન્ધિં આદિં કત્વા પઞ્ચસુ ઠાનેસુ વિપચ્ચતિ. ઇધ પન એકાદસવિધેનાપિ અકુસલચિત્તેન કમ્મે આયૂહિતે કમ્મકમ્મનિમિત્તગતિનિમિત્તેસુ અઞ્ઞતરં આરમ્મણં કત્વા ચતૂસુ અપાયેસુ પટિસન્ધિ હુત્વા વિપચ્ચતિ; દુતિયવારતો પટ્ઠાય યાવતાયુકં ભવઙ્ગં હુત્વા, અનિટ્ઠઅનિટ્ઠમજ્ઝત્તારમ્મણાય પઞ્ચવિઞ્ઞાણવીથિયા સન્તીરણં હુત્વા, બલવારમ્મણે છસુ દ્વારેસુ તદારમ્મણં હુત્વા, મરણકાલે ચુતિ હુત્વાતિ, એવં પઞ્ચસુ એવ ઠાનેસુ વિપચ્ચતીતિ.

અકુસલવિપાકકથા નિટ્ઠિતા.