અહેતુકકુસલવિપાકો

૪૩૧. ઇદાનિ અબ્યાકતપદં ભાજેત્વા દસ્સેતું કતમે ધમ્મા અબ્યાકતાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ ચતુબ્બિધં અબ્યાકતં – વિપાકં કિરિયં રૂપં નિબ્બાનન્તિ. તેસુ વિપાકાબ્યાકતં. વિપાકાબ્યાકતેપિ કુસલવિપાકં. તસ્મિમ્પિ પરિત્તવિપાકં. તસ્મિમ્પિ અહેતુકં. તસ્મિમ્પિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણં. તસ્મિમ્પિ દ્વારપટિપાટિયા ચક્ખુવિઞ્ઞાણં. તસ્સાપિ, ઠપેત્વા દ્વારારમ્મણાદિસાધારણપચ્ચયં, અસાધારણકમ્મપચ્ચયવસેનેવ ઉપ્પત્તિં દીપેતું કામાવચરસ્સ કુસલસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તાતિઆદિ વુત્તં. તત્થ કતત્તાતિ કતકારણા. ઉપચિતત્તાતિ આચિતત્તા, વડ્ઢિતકારણા. ચક્ખુવિઞ્ઞાણન્તિ કારણભૂતસ્સ ચક્ખુસ્સ વિઞ્ઞાણં, ચક્ખુતો વા પવત્તં, ચક્ખુસ્મિં વા નિસ્સિતં વિઞ્ઞાણન્તિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં. પરતો સોતવિઞ્ઞાણાદીસુપિ એસેવ નયો.

તત્થ ચક્ખુસન્નિસ્સિતરૂપવિજાનનલક્ખણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, રૂપમત્તારમ્મણરસં, રૂપાભિમુખભાવપચ્ચુપટ્ઠાનં, રૂપારમ્મણાય કિરિયમનોધાતુયા અપગમપદટ્ઠાનં. પરતો આગતાનિ સોતાદિસન્નિસ્સિતસદ્દાદિવિજાનનલક્ખણાનિ સોતઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણાનિ સદ્દાદિમત્તારમ્મણરસાનિ, સદ્દાદિઅભિમુખભાવપચ્ચુપટ્ઠાનાનિ, સદ્દાદિઆરમ્મણાનં કિરિયમનોધાતૂનં અપગમપદટ્ઠાનાનિ.

ઇધ પદપટિપાટિયા દસ પદાનિ હોન્તિ. અગ્ગહિતગ્ગહણેન સત્ત. તેસુ પઞ્ચ અવિભત્તિકાનિ, દ્વે સવિભત્તિકાનિ. તેસુ ચિત્તં ફસ્સપઞ્ચકવસેન ચેવ ઇન્દ્રિયવસેન ચ દ્વીસુ ઠાનેસુ વિભત્તિં ગચ્છતિ, વેદના ફસ્સપઞ્ચકઝાનઙ્ગઇન્દ્રિયવસેન તીસુયેવ. રાસયોપિ ઇમેવ તયો હોન્તિ. યેવાપનકો એકો મનસિકારો એવ.

૪૩૬. નિદ્દેસવારે ચક્ખુવિઞ્ઞાણં પણ્ડરન્તિ વત્થુતો વુત્તં. કુસલઞ્હિ અત્તનો પરિસુદ્ધતાય પણ્ડરં નામ, અકુસલં ભવઙ્ગનિસ્સન્દેન, વિપાકં વત્થુપણ્ડરત્તા.

૪૩૯. ચિત્તસ્સેકગ્ગતાનિદ્દેસે ચિત્તસ્સ ઠિતીતિ એકમેવ પદં વુત્તં. ઇદમ્પિ હિ દુબ્બલં ચિત્તં પવત્તિટ્ઠિતિમત્તમેવેત્થ લબ્ભતિ, ‘સણ્ઠિતિઅવટ્ઠિતિ’-ભાવં પાપુણિતું ન સક્કોતિ. સઙ્ગહવારે ઝાનઙ્ગમગ્ગઙ્ગાનિ ન ઉદ્ધટાનિ. કસ્મા? વિતક્કપચ્છિમકઞ્હિ ઝાનં નામ, હેતુપચ્છિમકો મગ્ગો નામ. પકતિયા અવિતક્કચિત્તે ઝાનઙ્ગં ન લબ્ભતિ, અહેતુકચિત્તે ચ મગ્ગઙ્ગાનિ. તસ્મા ઇધ ઉભયમ્પિ ન ઉદ્ધટં. સઙ્ખારક્ખન્ધોપેત્થ ચતુરઙ્ગિકોયેવ ભાજિતો. સુઞ્ઞતવારો પાકતિકોયેવ. સોતવિઞ્ઞાણાદિનિદ્દેસાપિ ઇમિનાવ નયેન વેદિતબ્બા.

કેવલઞ્હિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીસુ ‘ઉપેક્ખા’ ભાજિતા, કાયવિઞ્ઞાણે ‘સુખ’ન્તિ, અયમેત્થ વિસેસો. સોપિ ચ ઘટ્ટનવસેન હોતીતિ વેદિતબ્બો. ચક્ખુદ્વારાદીસુ હિ ચતૂસુ ઉપાદારૂપમેવ ઉપાદારૂપં ઘટ્ટેતિ, ઉપાદારૂપેયેવ ઉપાદારૂપં ઘટ્ટેન્તે પટિઘટ્ટનાનિઘંસો બલવા ન હોતિ. ચતુન્નં અધિકરણીનં ઉપરિ ચત્તારો કપ્પાસપિચુપિણ્ડે ઠપેત્વા પિચુપિણ્ડેહેવ પહતકાલો વિય ફુટ્ઠમત્તમેવ હોતિ. વેદના મજ્ઝત્તટ્ઠાને તિટ્ઠતિ. કાયદ્વારે પન બહિદ્ધા મહાભૂતારમ્મણં અજ્ઝત્તિકકાયપસાદં ઘટ્ટેત્વા પસાદપચ્ચયેસુ મહાભૂતેસુ પટિહઞ્ઞતિ. યથા અધિકરણીમત્થકે કપ્પાસપિચુપિણ્ડં ઠપેત્વા કૂટેન પહરન્તસ્સ કપ્પાસપિચુપિણ્ડં છિન્દિત્વા કૂટં અધિકરણિં ગણ્હતીતિ, નિઘંસો બલવા હોતિ, એવમેવ પટિઘટ્ટનાનિઘંસો બલવા હોતિ. ઇટ્ઠે આરમ્મણે સુખસહગતં કાયવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, અનિટ્ઠે દુક્ખસહગતં.

ઇમેસં પન પઞ્ચન્નં ચિત્તાનં વત્થુદ્વારારમ્મણાનિ નિબદ્ધાનેવ હોન્તિ, વત્થાદિસઙ્કમનં નામેત્થ નત્થિ. કુસલવિપાકચક્ખુવિઞ્ઞાણઞ્હિ ચક્ખુપસાદં વત્થું કત્વા ઇટ્ઠે ચ ઇટ્ઠમજ્ઝત્તે ચ ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપારમ્મણે દસ્સનકિચ્ચં સાધયમાનં ચક્ખુદ્વારે ઠત્વા વિપચ્ચતિ. સોતવિઞ્ઞાણાદીનિ સોતપસાદાદીનિ વત્થું કત્વા ઇટ્ઠઇટ્ઠમજ્ઝત્તેસુ સદ્દાદીસુ સવનઘાયનસાયનફુસનકિચ્ચાનિ સાધયમાનાનિ સોતદ્વારાદીસુ ઠત્વા વિપચ્ચન્તિ. સદ્દો પનેત્થ દ્વિસમુટ્ઠાનિકોયેવ હોતિ.

૪૫૫. મનોધાતુનિદ્દેસે સભાવસુઞ્ઞતનિસ્સત્તટ્ઠેન મનોયેવ ધાતુ મનોધાતુ. સા ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં અનન્તરં રૂપાદિવિજાનનલક્ખણા, રૂપાદીનં સમ્પટિચ્છનરસા, તથાભાવપચ્ચુપટ્ઠાના, ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિઅપગમપદટ્ઠાના. ઇધ ધમ્મુદ્દેસે દ્વાદસ પદાનિ હોન્તિ. અગ્ગહિતગ્ગહણેન નવ. તેસુ સત્ત અવિભત્તિકાનિ દ્વે સવિભત્તિકાનિ. અધિમોક્ખો મનસિકારોતિ દ્વે યેવાપનકા. વિતક્કનિદ્દેસો અભિનિરોપનં પાપેત્વા ઠપિતો. યસ્મા પનેતં ચિત્તં નેવ કુસલં નાકુસલં, તસ્મા સમ્માસઙ્કપ્પોતિ વા મિચ્છાસઙ્કપ્પોતિ વા ન વુત્તં. સઙ્ગહવારે લબ્ભમાનમ્પિ ઝાનઙ્ગં પઞ્ચવિઞ્ઞાણસોતે પતિત્વા ગતન્તિ. મગ્ગઙ્ગં પન ન લબ્ભતિયેવાતિ ન ઉદ્ધટં. સુઞ્ઞતવારો પાકતિકોયેવ. ઇમસ્સ ચિત્તસ્સ વત્થુ નિબદ્ધં હદયવત્થુમેવ હોતિ. દ્વારારમ્મણાનિ અનિબદ્ધાનિ. તત્થ કિઞ્ચાપિ દ્વારારમ્મણાનિ સઙ્કમન્તિ, ઠાનં પન એકં. સમ્પટિચ્છનકિચ્ચમેવ હેતં હોતિ. ઇદઞ્હિ પઞ્ચદ્વારે પઞ્ચસુ આરમ્મણેસુ સમ્પટિચ્છનં હુત્વા વિપચ્ચતિ. કુસલવિપાકેસુ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીસુ નિરુદ્ધેસુ તંસમનન્તરા તાનેવ ઠાનપ્પત્તાનિ રૂપારમ્મણાદીનિ સમ્પટિચ્છતિ.

૪૬૯. મનોવિઞ્ઞાણધાતુનિદ્દેસેસુ પઠમમનોવિઞ્ઞાણધાતુયં ‘પીતિ’પદં અધિકં. વેદનાપિ ‘સોમનસ્સ’-વેદના હોતિ. અયઞ્હિ ઇટ્ઠારમ્મણસ્મિંયેવ પવત્તતિ. દુતિયમનોવિઞ્ઞાણધાતુ ઇટ્ઠમજ્ઝત્તારમ્મણે. તસ્મા તત્થ ‘ઉપેક્ખા’ વેદના હોતીતિ. પદાનિ મનોધાતુનિદ્દેસસદિસાનેવ. ઉભયત્થાપિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણસોતે પતિત્વા ગતત્તાયેવ ઝાનઙ્ગાનિ ન ઉદ્ધટાનિ. મગ્ગઙ્ગાનિ અલાભતોયેવ. સેસં સબ્બત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. લક્ખણાદિતો પનેસા દુવિધાપિ મનોવિઞ્ઞાણધાતુ અહેતુકવિપાકા, છળારમ્મણવિજાનનલક્ખણા, સન્તીરણાદિરસા, તથાભાવપચ્ચુપટ્ઠાના, હદયવત્થુપદટ્ઠાનાતિ વેદિતબ્બા.

તત્થ પઠમા દ્વીસુ ઠાનેસુ વિપચ્ચતિ. સા હિ પઞ્ચદ્વારે કુસલવિપાકચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિઅનન્તરં, વિપાકમનોધાતુયા તં આરમ્મણં સમ્પટિચ્છિત્વા નિરુદ્ધાય, તસ્મિં યેવારમ્મણે સન્તીરણકિચ્ચં સાધયમાના પઞ્ચસુ દ્વારેસુ ઠત્વા વિપચ્ચતિ. છસુ દ્વારેસુ પન બલવારમ્મણે તદારમ્મણા હુત્વા વિપચ્ચતિ. કથં? યથા હિ ચણ્ડસોતે, તિરિયં નાવાય ગચ્છન્તિયા, ઉદકં છિજ્જિત્વા થોકં ઠાનં નાવં અનુબન્ધિત્વા યથાસોતમેવ ગચ્છતિ, એવમેવ છસુ દ્વારેસુ બલવારમ્મણે પલોભયમાને આપાથગતે જવનં જવતિ. તસ્મિં જવિતે ભવઙ્ગસ્સ વારો. ઇદં પન ચિત્તં ભવઙ્ગસ્સ વારં અદત્વા જવનેન ગહિતારમ્મણં ગહેત્વા એકં દ્વે ચિત્તવારે પવત્તિત્વા ભવઙ્ગમેવ ઓતરતિ. ગવક્ખન્ધે નદિં તરન્તેપિ એવમેવ ઉપમા વિત્થારેતબ્બા. એવમેસા યં જવનેન ગહિતારમ્મણં તસ્સેવ ગહિતત્તા તદારમ્મણં નામ હુત્વા વિપચ્ચતિ.

દુતિયા પન પઞ્ચસુ ઠાનેસુ વિપચ્ચતિ. કથં? મનુસ્સલોકે તાવ જચ્ચન્ધજચ્ચબધિરજચ્ચએળજચ્ચુમ્મત્તકઉભતોબ્યઞ્જનકનપુંસકાનં પટિસન્ધિગ્ગહણકાલે પટિસન્ધિ હુત્વા વિપચ્ચતિ. પટિસન્ધિયા વીતિવત્તાય યાવતાયુકં ભવઙ્ગં હુત્વા વિપચ્ચતિ. ઇટ્ઠમજ્ઝત્તે પઞ્ચારમ્મણવીથિયા સન્તીરણં હુત્વા, બલવારમ્મણે છસુ દ્વારેસુ તદારમ્મણં હુત્વા, મરણકાલે ચુતિ હુત્વાતિ ઇમેસુ પઞ્ચસુ ઠાનેસુ વિપચ્ચતીતિ.

મનોવિઞ્ઞાણધાતુદ્વયં નિટ્ઠિતં.