કામાવચરકુસલં દ્વારકથા

કાયકમ્મદ્વારકથા

ઇમસ્સ પનત્થસ્સ પકાસનત્થં ઇમસ્મિં ઠાને મહાઅટ્ઠકથાયં દ્વારકથા કથિતા. તત્થ તીણિ કમ્માનિ, તીણિ કમ્મદ્વારાનિ, પઞ્ચ વિઞ્ઞાણાનિ, પઞ્ચ વિઞ્ઞાણદ્વારાનિ, છ ફસ્સા, છ ફસ્સદ્વારાનિ, અટ્ઠ અસંવરા, અટ્ઠ અસંવરદ્વારાનિ, અટ્ઠ સંવરા, અટ્ઠ સંવરદ્વારાનિ, દસ કુસલકમ્મપથા, દસ અકુસલકમ્મપથાતિ, ઇદં એત્તકં દ્વારકથાય માતિકાઠપનં નામ.

તત્થ કિઞ્ચાપિ તીણિ કમ્માનિ પઠમં વુત્તાનિ, તાનિ પન ઠપેત્વા આદિતો તાવ તીણિ કમ્મદ્વારાનિ ભાજેત્વા દસ્સિતાનિ. કતમાનિ તીણિ? કાયકમ્મદ્વારં, વચીકમ્મદ્વારં, મનોકમ્મદ્વારન્તિ.

તત્થ ચતુબ્બિધો કાયો – ઉપાદિન્નકો, આહારસમુટ્ઠાનો, ઉતુસમુટ્ઠાનો, ચિત્તસમુટ્ઠાનોતિ. તત્થ ચક્ખાયતનાદીનિ જીવિતિન્દ્રિયપરિયન્તાનિ અટ્ઠ કમ્મસમુટ્ઠાનરૂપાનિપિ, કમ્મસમુટ્ઠાનાનેવ ચતસ્સો ધાતુયો વણ્ણો ગન્ધો રસો ઓજાતિ અટ્ઠ ઉપાદિન્નકકાયો નામ. તાનેવ અટ્ઠ આહારજાનિ આહારસમુટ્ઠાનિકકાયો નામ. અટ્ઠ ઉતુજાનિ ઉતુસમુટ્ઠાનિકકાયો નામ. અટ્ઠ ચિત્તજાનિ ચિત્તસમુટ્ઠાનિકકાયો નામ.

તેસુ કાયકમ્મદ્વારન્તિ નેવ ઉપાદિન્નકકાયસ્સ નામં ન ઇતરેસં. ચિત્તસમુટ્ઠાનેસુ પન અટ્ઠસુ રૂપેસુ એકા વિઞ્ઞત્તિ અત્થિ, ઇદં કાયકમ્મદ્વારં નામ. યં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘કતમં તં રૂપં કાયવિઞ્ઞત્તિ? યા કુસલચિત્તસ્સ વા, અકુસલચિત્તસ્સ વા, અબ્યાકતચિત્તસ્સ વા, અભિક્કમન્તસ્સ વા પટિક્કમન્તસ્સ વા, આલોકેન્તસ્સ વા વિલોકેન્તસ્સ વા, સમિઞ્જેન્તસ્સ વા પસારેન્તસ્સ વા, કાયસ્સ થમ્ભના સન્થમ્ભના સન્થમ્ભિતત્તં, વિઞ્ઞત્તિ વિઞ્ઞાપના વિઞ્ઞાપિતત્તં, ઇદં તં રૂપં કાયવિઞ્ઞત્તી’’તિ (ધ. સ. ૭૨૦). ‘અભિક્કમિસ્સામિ પટિક્કમિસ્સામી’તિ હિ ચિત્તં ઉપ્પજ્જમાનં રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ. તત્થ યા પથવીધાતુ આપોધાતુ તેજોધાતુ વાયોધાતુ તન્નિસ્સિતો વણ્ણો ગન્ધો રસો ઓજાતિ ઇમેસં અટ્ઠન્નં રૂપકલાપાનં અબ્ભન્તરે ચિત્તસમુટ્ઠાના વાયોધાતુ, સા અત્તના સહજાતં રૂપકાયં સન્થમ્ભેતિ સન્ધારેતિ ચાલેતિ અભિક્કમાપેતિ પટિક્કમાપેતિ.

તત્થ એકાવજ્જનવીથિયં સત્તસુ જવનેસુ પઠમચિત્તસમુટ્ઠિતા વાયોધાતુ અત્તના સહજાતં રૂપકાયં સન્થમ્ભેતું સન્ધારેતું સક્કોતિ, અપરાપરં પન ચાલેતું ન સક્કોતિ. દુતિયાદીસુપિ એસેવ નયો. સત્તમચિત્તેન પન સમુટ્ઠિતા વાયોધાતુ હેટ્ઠા છહિ ચિત્તેહિ સમુટ્ઠિતં વાયોધાતું ઉપત્થમ્ભનપચ્ચયં લભિત્વા અત્તના સહજાતં રૂપકાયં સન્થમ્ભેતું સન્ધારેતું ચાલેતું અભિક્કમાપેતું પટિક્કમાપેતું આલોકાપેતું વિલોકાપેતું સમ્મિઞ્જાપેતું પસારાપેતું સક્કોતિ. તેન ગમનં નામ જાયતિ, આગમનં નામ જાયતિ, ગમનાગમનં નામ જાયતિ. ‘યોજનં ગતો દસયોજનં ગતો’તિ વત્તબ્બતં આપજ્જાપેતિ.

યથા હિ સત્તહિ યુગેહિ આકડ્ઢિતબ્બે સકટે પઠમયુગે યુત્તગોણા યુગં તાવ સન્થમ્ભેતું સન્ધારેતું સક્કોન્તિ, ચક્કં પન નપવટ્ટેન્તિ; દુતિયાદીસુપિ એસેવ નયો; સત્તમયુગે પન ગોણે યોજેત્વા યદા છેકો સારથિ ધુરે નિસીદિત્વા યોત્તાનિ આદાય સબ્બપુરિમતો પટ્ઠાય પતોદલટ્ઠિયા ગોણે આકોટેતિ, તદા સબ્બેવ એકબલા હુત્વા ધુરઞ્ચ સન્ધારેન્તિ ચક્કાનિ ચ પવટ્ટેન્તિ. ‘સકટં ગહેત્વા દસયોજનં વીસતિયોજનં ગતા’તિ વત્તબ્બતં આપાદેન્તિ – એવંસમ્પદમિદં વેદિતબ્બં.

તત્થ યો ચિત્તસમુટ્ઠાનિકકાયો ન સો વિઞ્ઞત્તિ, ચિત્તસમુટ્ઠાનાય પન વાયોધાતુયા સહજાતં રૂપકાયં સન્થમ્ભેતું સન્ધારેતું ચાલેતું પચ્ચયો ભવિતું સમત્થો એકો આકારવિકારો અત્થિ, અયં વિઞ્ઞત્તિ નામ. સા અટ્ઠ રૂપાનિ વિય ન ચિત્તસમુટ્ઠાના. યથા પન અનિચ્ચાદિભેદાનં ધમ્માનં જરામરણત્તા, ‘‘જરામરણં, ભિક્ખવે, અનિચ્ચં સઙ્ખત’’ન્તિઆદિ (સં. નિ. ૨.૨૦) વુત્તં, એવં ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં રૂપાનં વિઞ્ઞત્તિતાય સાપિ ચિત્તસમુટ્ઠાના નામ હોતિ.

વિઞ્ઞાપનત્તા પનેસા વિઞ્ઞત્તીતિ વુચ્ચતિ. કિં વિઞ્ઞાપેતીતિ? એકં કાયિકકરણં. ચક્ખુપથસ્મિઞ્હિ ઠિતો હત્થં વા પાદં વા ઉક્ખિપતિ, સીસં વા ભમુકં વા ચાલેતિ, અયં હત્થાદીનં આકારો ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યો હોતિ. વિઞ્ઞત્તિ પન ન ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા મનોવિઞ્ઞેય્યા એવ. ચક્ખુના હિ હત્થવિકારાદિવસેન વિપ્ફન્દમાનં વણ્ણારમ્મણમેવ પસ્સતિ. વિઞ્ઞત્તિં પન મનોદ્વારિકચિત્તેન ચિન્તેત્વા ‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ એસ કારેતિ મઞ્ઞે’તિ જાનાતિ.

યથા હિ અરઞ્ઞે નિદાઘસમયે ઉદકટ્ઠાને મનુસ્સા ‘ઇમાય સઞ્ઞાય ઇધ ઉદકસ્સ અત્થિભાવં જાનિસ્સન્તી’તિ રુક્ખગ્ગે તાલપણ્ણાદીનિ બન્ધાપેન્તિ, સુરાપાનદ્વારે ધજં ઉસ્સાપેન્તિ, ઉચ્ચં વા પન રુક્ખં વાતો પહરિત્વા ચાલેતિ, અન્તોઉદકે મચ્છે ચલન્તે ઉપરિ બુબ્બુળકાનિ ઉટ્ઠહન્તિ, મહોઘસ્સ ગતમગ્ગપરિયન્તે તિણપણ્ણકસટં ઉસ્સારિતં હોતિ. તત્થ તાલપણ્ણધજસાખાચલનબુબ્બુળકતિણપણ્ણકસટે દિસ્વા યથા ચક્ખુના અદિટ્ઠમ્પિ ‘એત્થ ઉદકં ભવિસ્સતિ, સુરા ભવિસ્સતિ, અયં રુક્ખો વાતેન પહતો ભવિસ્સતિ, અન્તોઉદકે મચ્છો ભવિસ્સતિ, એત્તકં ઠાનં અજ્ઝોત્થરિત્વા ઓઘો ગતો ભવિસ્સતી’તિ મનોવિઞ્ઞાણેન જાનાતિ, એવમેવ વિઞ્ઞત્તિપિ ન ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા મનોવિઞ્ઞેય્યાવ. ચક્ખુના હિ હત્થવિકારાદિવસેન વિપ્ફન્દમાનં વણ્ણારમ્મણમેવ પસ્સતિ. વિઞ્ઞત્તિં પન મનોદ્વારિકચિત્તેન ચિન્તેત્વા ‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ એસ કારેતિ મઞ્ઞે’તિ જાનાતિ.

ન કેવલઞ્ચેસા વિઞ્ઞાપનતોવ વિઞ્ઞત્તિ નામ. વિઞ્ઞેય્યતોપિ પન વિઞ્ઞત્તિયેવ નામ. અયઞ્હિ પરેસં અન્તમસો તિરચ્છાનગતાનમ્પિ પાકટા હોતિ. તત્થ તત્થ સન્નિપતિતા હિ સોણસિઙ્ગાલકાકગોણાદયો દણ્ડં વા લેડ્ડું વા ગહેત્વા પહરણાકારે દસ્સિતે ‘અયં નો પહરિતુકામો’તિ ઞત્વા યેન વા તેન વા પલાયન્તિ. પાકારકુટ્ટાદિઅન્તરિકસ્સ પન પરસ્સ અપાકટકાલોપિ અત્થિ. કિઞ્ચાપિ તસ્મિં ખણે અપાકટા સમ્મુખીભૂતાનં પન પાકટત્તા વિઞ્ઞત્તિયેવ નામ હોતિ.

ચિત્તસમુટ્ઠાનિકે પન કાયે ચલન્તે તિસમુટ્ઠાનિકો ચલતિ ન ચલતીતિ? સોપિ તથેવ ચલતિ. તંગતિકો તદનુવત્તકોવ હોતિ. યથા હિ ઉદકે ગચ્છન્તે ઉદકે પતિતાનિ સુક્ખદણ્ડકતિણપણ્ણાદીનિપિ ઉદકગતિકાનેવ ભવન્તિ, તસ્મિં ગચ્છન્તે ગચ્છન્તિ, તિટ્ઠન્તે તિટ્ઠન્તિ – એવંસમ્પદમિદં વેદિતબ્બં. એવમેસા ચિત્તસમુટ્ઠાનેસુ રૂપેસુ વિઞ્ઞત્તિ કાયકમ્મદ્વારં નામાતિ વેદિતબ્બા.

યા પન તસ્મિં દ્વારે સિદ્ધા ચેતના યાય પાણં હનતિ, અદિન્નં આદિયતિ, મિચ્છાચારં ચરતિ, પાણાતિપાતાદીહિ વિરમતિ, ઇદં કાયકમ્મં નામ. એવં પરવાદિમ્હિ સતિ કાયો દ્વારં, તમ્હિ દ્વારે સિદ્ધા ચેતના કાયકમ્મં ‘કુસલં વા અકુસલં વા’તિ ઠપેતબ્બં. પરવાદિમ્હિ પન અસતિ ‘અબ્યાકતં વા’તિ તિકં પૂરેત્વાવ ઠપેતબ્બં. તત્થ યથા નગરદ્વારં કતટ્ઠાનેયેવ તિટ્ઠતિ, અઙ્ગુલમત્તમ્પિ અપરાપરં ન સઙ્કમતિ, તેન તેન પન દ્વારેન મહાજનો સઞ્ચરતિ, એવમેવ દ્વારે દ્વારં ન સઞ્ચરતિ, કમ્મં પન તસ્મિં તસ્મિં દ્વારે ઉપ્પજ્જનતો ચરતિ. તેનાહુ પોરાણા –

દ્વારે ચરન્તિ કમ્માનિ, ન દ્વારા દ્વારચારિનો;

તસ્મા દ્વારેહિ કમ્માનિ, અઞ્ઞમઞ્ઞં વવત્થિતાતિ.

તત્થ કમ્મેનાપિ દ્વારં નામં લભતિ, દ્વારેનાપિ કમ્મં. યથા હિ વિઞ્ઞાણાદીનં ઉપ્પજ્જનટ્ઠાનાનિ વિઞ્ઞાણદ્વારં ફસ્સદ્વારં અસંવરદ્વારં સંવરદ્વારન્તિ નામં લભન્તિ, એવં કાયકમ્મસ્સ ઉપ્પજ્જનટ્ઠાનં કાયકમ્મદ્વારન્તિ નામં લભતિ. વચીમનોકમ્મદ્વારેસુપિ એસેવ નયો. યથા પન તસ્મિં તસ્મિં રુક્ખે અધિવત્થા દેવતા સિમ્બલિદેવતા પલાસદેવતા પુચિમન્દદેવતા ફન્દનદેવતાતિ તેન તેન રુક્ખેન નામં લભતિ, એવમેવ કાયદ્વારેન કતં કમ્મમ્પિ કાયકમ્મન્તિ દ્વારેન નામં લભતિ. વચીકમ્મમનોકમ્મેસુપિ એસેવ નયો. તત્થ અઞ્ઞો કાયો, અઞ્ઞં કમ્મં, કાયેન પન કતત્તા તં કાયકમ્મન્તિ વુચ્ચતિ. તેનાહુ અટ્ઠકથાચરિયા –

કાયેન ચે કતં કમ્મં, કાયકમ્મન્તિ વુચ્ચતિ;

કાયો ચ કાયકમ્મઞ્ચ, અઞ્ઞમઞ્ઞં વવત્થિતા.

સૂચિયા ચે કતં કમ્મં, સૂચિકમ્મન્તિ વુચ્ચતિ;

સૂચિ ચ સૂચિકમ્મઞ્ચ, અઞ્ઞમઞ્ઞં વવત્થિતા.

વાસિયા ચે કતં કમ્મં, વાસિકમ્મન્તિ વુચ્ચતિ;

વાસિ ચ વાસિકમ્મઞ્ચ, અઞ્ઞમઞ્ઞં વવત્થિતા.

પુરિસેન ચે કતં કમ્મં, પુરિસકમ્મન્તિ વુચ્ચતિ;

પુરિસો ચ પુરિસકમ્મઞ્ચ, અઞ્ઞમઞ્ઞં વવત્થિતા.

એવમેવં.

કાયેન ચે કતં કમ્મં, કાયકમ્મન્તિ વુચ્ચતિ;

કાયો ચ કાયકમ્મઞ્ચ, અઞ્ઞમઞ્ઞં વવત્થિતાતિ.

એવં સન્તે નેવ દ્વારવવત્થાનં યુજ્જતિ, ન કમ્મવવત્થાનં. કથં? કાયવિઞ્ઞત્તિયઞ્હિ ‘‘દ્વારે ચરન્તિ કમ્માની’’તિ વચનતો વચીકમ્મમ્પિ પવત્તતિ, તેનસ્સા કાયકમ્મદ્વારન્તિ વવત્થાનં ન યુત્તં. કાયકમ્મઞ્ચ વચીવિઞ્ઞત્તિયમ્પિ પવત્તતિ, તેનસ્સ કાયકમ્મન્તિ વવત્થાનં ન યુજ્જતી’તિ. ‘નો ન યુજ્જતિ. કસ્મા? યેભુય્યવુત્તિતાય ચેવ તબ્બહુલવુત્તિતાય ચ. કાયકમ્મમેવ હિ યેભુય્યેન કાયવિઞ્ઞત્તિયં પવત્તતિ ન ઇતરાનિ, તસ્મા કાયકમ્મસ્સ યેભુય્યેન પવત્તિતો તસ્સા કાયકમ્મદ્વારભાવો સિદ્ધો. બ્રાહ્મણગામઅમ્બવનનાગવનાદીનં બ્રાહ્મણગામાદિભાવો વિયાતિ દ્વારવવત્થાનં યુજ્જતિ. કાયકમ્મં પન કાયદ્વારમ્હિયેવ બહુલં પવત્તતિ અપ્પં વચીદ્વારે. તસ્મા કાયદ્વારે બહુલં પવત્તિતો એતસ્સ કાયકમ્મભાવો સિદ્ધો, વનચરકથુલ્લકુમારિકાદિગોચરાનં વનચરકાદિભાવો વિયાતિ. એવં કમ્મવવત્થાનમ્પિ યુજ્જતી’તિ.

કાયકમ્મદ્વારકથા નિટ્ઠિતા.

વચીકમ્મદ્વારકથા

વચીકમ્મદ્વારકથાયં પન ચેતનાવિરતિસદ્દવસેન તિવિધા વાચા નામ. તત્થ ‘‘ચતૂહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતા વાચા સુભાસિતા હોતિ નો દુબ્ભાસિતા, અનવજ્જા ચ અનનુવજ્જા ચ વિઞ્ઞૂન’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૧૩); અયં ચેતનાવાચા નામ. યા ‘‘ચતૂહિ વચીદુચ્ચરિતેહિ આરતિ વિરતિ…પે… અયં વુચ્ચતિ સમ્માવાચા’’તિ (વિભ. ૨૦૬), અયં વિરતિવાચા નામ. ‘‘વાચા ગિરા બ્યપ્પથો ઉદીરણં ઘોસો ઘોસકમ્મં વાચા વચીભેદો’’તિ (ધ. સ. ૮૫૦), અયં સદ્દવાચા નામ. તાસુ વચીકમ્મદ્વારન્તિ નેવ ચેતનાય નામં ન વિરતિયા. સહસદ્દા પન એકા વિઞ્ઞત્તિ અત્થિ, ઇદં વચીકમ્મદ્વારં નામ. યં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘કતમં તં રૂપં વચીવિઞ્ઞત્તિ? યા કુસલચિત્તસ્સ વા અકુસલચિત્તસ્સ વા અબ્યાકતચિત્તસ્સ વા વાચા ગિરા બ્યપ્પથો ઉદીરણં ઘોસો ઘોસકમ્મં વાચા વચીભેદો, અયં વુચ્ચતિ વાચા. યા તાય વાચાય વિઞ્ઞત્તિ વિઞ્ઞાપના વિઞ્ઞાપિતત્તં, ઇદં તં રૂપં વચીવિઞ્ઞત્તી’’તિ (ધ. સ. ૬૩૬).

‘ઇદં વક્ખામિ એતં વક્ખામી’તિ હિ વિતક્કયતો વિતક્કવિપ્ફારસદ્દો નામ ઉપ્પજ્જતિ. અયં ન સોતવિઞ્ઞેય્યો મનોવિઞ્ઞેય્યોતિ મહાઅટ્ઠકથાયં આગતો. આગમટ્ઠકથાસુ પન ‘વિતક્કવિપ્ફારસદ્દ’ન્તિ વિતક્કવિપ્ફારવસેન ઉપ્પન્નં વિપ્પલપન્તાનં સુત્તપ્પમત્તાદીનં સદ્દં; ‘સુત્વા’તિ તં સુત્વા, યં વિતક્કયતો તસ્સ સો સદ્દો ઉપ્પન્નો; તસ્સ વસેન ‘એવમ્પિ તે મનો, ઇત્થમ્પિ તે મનો’તિ આદિસતીતિ વત્વા વત્થૂનિપિ કથિતાનિ. પટ્ઠાનેપિ ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાનં સદ્દાયતનં સોતવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ આગતં. તસ્મા વિના વિઞ્ઞત્તિઘટ્ટનાય ઉપ્પજ્જમાનો અસોતવિઞ્ઞેય્યો વિતક્કવિપ્ફારસદ્દો નામ નત્થિ. ‘ઇદં વક્ખામિ એતં વક્ખામી’તિ ઉપ્પજ્જમાનં પન ચિત્તં પથવીધાતુ આપોધાતુ તેજોધાતુ વાયોધાતુ વણ્ણો ગન્ધો રસો ઓજાતિ અટ્ઠ રૂપાનિ સમુટ્ઠાપેતિ. તેસં અબ્ભન્તરે ચિત્તસમુટ્ઠાના પથવીધાતુ ઉપાદિન્નકં ઘટ્ટયમાનાવ ઉપ્પજ્જતિ. તેન ધાતુસઙ્ઘટ્ટનેન સહેવ સદ્દો ઉપ્પજ્જતીતિ. અયં ચિત્તસમુટ્ઠાનસદ્દો નામ. અયં ન વિઞ્ઞત્તિ. તસ્સા પન ચિત્તસમુટ્ઠાનાય પથવીધાતુયા ઉપાદિન્નકઘટ્ટનસ્સ પચ્ચયભૂતો એકો આકારવિકારો અત્થિ, અયં વચીવિઞ્ઞત્તિ નામ. ઇતો પરં સા અટ્ઠ રૂપાનિ વિય ન ચિત્તસમુટ્ઠાનાતિઆદિ સબ્બં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

ઇધાપિ હિ ‘તિસ્સ, દત્ત, મિત્તા’તિ પક્કોસન્તસ્સ સદ્દં સુત્વા વિઞ્ઞત્તિં મનોદ્વારિકચિત્તેન ચિન્તેત્વા ‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ એસ કારેતિ મઞ્ઞે’તિ જાનાતિ. કાયવિઞ્ઞત્તિ વિય ચ અયમ્પિ તિરચ્છાનગતાનમ્પિ પાકટા હોતિ. ‘એહિ, યાહી’તિ હિ સદ્દં સુત્વા તિરચ્છાનગતાપિ ‘ઇદં નામેસ કારેતિ મઞ્ઞે’તિ ઞત્વા આગચ્છન્તિ ચેવ ગચ્છન્તિ ચ. તિસમુટ્ઠાનિકકાયં ચાલેતિ ન ચાલેતીતિ, અયં પન વારો ઇધ ન લબ્ભતિ. પુરિમચિત્તસમુટ્ઠાનાય ઉપત્થમ્ભનકિચ્ચમ્પિ નત્થિ. યા પન તસ્મિં વચીદ્વારે સિદ્ધા ચેતના, યાય મુસા કથેતિ, પેસુઞ્ઞં કથેતિ, ફરુસં કથેતિ, સમ્ફં પલપતિ, મુસાવાદાદીહિ વિરમતિ, ઇદં વચીકમ્મં નામ. ઇતો પરં સબ્બં કમ્મવવત્થાનઞ્ચ દ્વારવવત્થાનઞ્ચ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બન્તિ.

વચીકમ્મદ્વારકથા નિટ્ઠિતા.

મનોકમ્મદ્વારકથા

મનોકમ્મદ્વારકથાયં પન કામાવચરાદિવસેન ચતુબ્બિધો મનો મનો નામ. તત્થ કામાવચરો ચતુપઞ્ઞાસવિધો હોતિ, રૂપાવચરો પન્નરસવિધો, અરૂપાવચરો દ્વાદસવિધો, લોકુત્તરો અટ્ઠવિધોતિ સબ્બોપિ એકૂનનવુતિવિધો હોતિ. તત્થ અયં નામ મનો મનોદ્વારં ન હોતીતિ ન વત્તબ્બો. યથા હિ અયં નામ ચેતના કમ્મં ન હોતીતિ ન વત્તબ્બા, અન્તમસો પઞ્ચવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તાપિ હિ ચેતના મહાપકરણે કમ્મન્ત્વેવ નિદ્દિટ્ઠા, એવમેવ અયં નામ મનો મનોદ્વારં ન હોતીતિ ન વત્તબ્બો.

એત્થાહ – કમ્મં નામેતં કિં કરોતીતિ? આયૂહતિ, અભિસઙ્ખરોતિ, પિણ્ડં કરોતિ, ચેતેતિ, કપ્પેતિ, પકપ્પેતીતિ. એવં સન્તે પઞ્ચવિઞ્ઞાણચેતના કિં આયૂહતિ, અભિસઙ્ખરોતિ, પિણ્ડં કરોતિ, ચેતેતિ, કપ્પેતિ, પકપ્પેતીતિ?. સહજાતધમ્મે. સાપિ હિ સહજાતે સમ્પયુત્તક્ખન્ધે આયૂહતિ અભિસઙ્ખરોતિ પિણ્ડં કરોતિ ચેતેતિ કપ્પેતિ પકપ્પેતીતિ. કિં વા ઇમિના વાદેન? સબ્બસઙ્ગાહિકવસેન હેતં વુત્તં. ઇદં પનેત્થ સન્નિટ્ઠાનં – તેભૂમકકુસલાકુસલો એકૂનતિંસવિધો મનો મનોકમ્મદ્વારં નામ. યા પન તસ્મિં મનોદ્વારે સિદ્ધા ચેતના યાય અભિજ્ઝાબ્યાપાદમિચ્છાદસ્સનાનિ ચેવ અનભિજ્ઝાઅબ્યાપાદસમ્માદસ્સનાનિ ચ ગણ્હાતિ, ઇદં મનોકમ્મં નામ. ઇતો પરં સબ્બં કમ્મવવત્થાનઞ્ચ દ્વારવવત્થાનઞ્ચ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બન્તિ. ઇમાનિ તીણિ કમ્મદ્વારાનિ નામ.

મનોકમ્મદ્વારકથા નિટ્ઠિતા.

કમ્મકથા

ઇદાનિ યાનિ તીણિ કમ્માનિ ઠપેત્વા ઇમાનિ કમ્મદ્વારાનિ દસ્સિતાનિ, તાનિ આદિં કત્વા અવસેસસ્સ દ્વારકથાય માતિકાઠપનસ્સ વિત્થારકથા હોતિ. તીણિ હિ કમ્માનિ – કાયકમ્મં વચીકમ્મં મનોકમ્મન્તિ. કિં પનેતં કમ્મં નામાતિ? ચેતના ચેવ, એકચ્ચે ચ ચેતનાસમ્પયુત્તકા ધમ્મા. તત્થ ચેતનાય કમ્મભાવે ઇમાનિ સુત્તાનિ –

‘‘ચેતનાહં, ભિક્ખવે, કમ્મં વદામિ, ચેતયિત્વા કમ્મં કરોતિ કાયેન વાચાય મનસા’’ (અ. નિ. ૬.૬૩; કથા. ૫૩૯). ‘‘કાયે વા હિ, આનન્દ, સતિ કાયસઞ્ચેતનાહેતુ ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં, વાચાય વા, આનન્દ, સતિ વચીસઞ્ચેતનાહેતુ ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં; મને વા, આનન્દ, સતિ મનોસઞ્ચેતનાહેતુ ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં’’ (સં. નિ. ૨.૨૫; અ. નિ. ૪.૧૭૧). ‘‘તિવિધા, ભિક્ખવે, કાયસઞ્ચેતના અકુસલં કાયકમ્મં દુક્ખુદ્રયં, દુક્ખવિપાકં; ચતુબ્બિધા, ભિક્ખવે, વચીસઞ્ચેતના…પે… તિવિધા, ભિક્ખવે, મનોસઞ્ચેતના અકુસલં મનોકમ્મં દુક્ખુદ્રયં દુક્ખવિપાકં તિવિધા, ભિક્ખવે, કાયસઞ્ચેતના કુસલં કાયકમ્મં સુખુદ્રયં સુખવિપાકં ચતુબ્બિધા, ભિક્ખવે, વચીસઞ્ચેતના…પે… તિવિધા, ભિક્ખવે, મનોસઞ્ચેતના, કુસલં મનોકમ્મં સુખુદ્રયં સુખવિપાકં’’ (કથા. ૫૩૯; અ. નિ. ૧૦.૨૧૭ થોકં વિસદિસં). ‘‘સચાયં, આનન્દ, સમિદ્ધિ મોઘપુરિસો પાટલિપુત્તસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ એવં પુટ્ઠો એવં બ્યાકરેય્ય – સઞ્ચેતનિયં, આવુસો પાટલિપુત્ત, કમ્મં કત્વા કાયેન વાચાય મનસા, સુખવેદનીયં સુખં સો વેદયતિ…પે… અદુક્ખમસુખવેદનીયં અદુક્ખમસુખં સો વેદયતીતિ; એવં બ્યાકરમાનો ખો, આનન્દ, સમિદ્ધિ મોઘપુરિસો પાટલિપુત્તસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ સમ્મા બ્યાકરમાનો બ્યાકરેય્યા’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૦૦; કથા. ૫૩૯).

ઇમાનિ તાવ ચેતનાય કમ્મભાવે સુત્તાનિ. ચેતનાસમ્પયુત્તધમ્માનં પન કમ્મભાવો કમ્મચતુક્કેન દીપિતો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, કમ્માનિ મયા સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદિતાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? અત્થિ, ભિક્ખવે, કમ્મં કણ્હં કણ્હવિપાકં, અત્થિ, ભિક્ખવે, કમ્મં સુક્કં સુક્કવિપાકં, અત્થિ, ભિક્ખવે, કમ્મં કણ્હસુક્કં કણ્હસુક્કવિપાકં, અત્થિ, ભિક્ખવે, કમ્મં અકણ્હં અસુક્કં અકણ્હઅસુક્કવિપાકં કમ્મક્ખયાય સંવત્તતિ (અ. નિ. ૪.૨૩૨-૨૩૩).… કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, કમ્મં અકણ્હં અસુક્કં અકણ્હઅસુક્કવિપાકં કમ્મક્ખયાય સંવત્તતિ? યદિદં સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા – સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, કમ્મં અકણ્હં અસુક્કં અકણ્હઅસુક્કવિપાકં કમ્મક્ખયાય સંવત્તતિ (અ. નિ. ૪.૨૩૮).… કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, કમ્મં અકણ્હં અસુક્કં અકણ્હઅસુક્કવિપાકં કમ્મક્ખયાય સંવત્તતિ? અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો – સેય્યથિદં, સમ્માદિટ્ઠિ …પે… સમ્માસમાધિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, કમ્મં અકણ્હં અસુક્કં અકણ્હઅસુક્કવિપાકં કમ્મક્ખયાય સંવત્તતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૩૭).

એવં ઇમે બોજ્ઝઙ્ગમગ્ગઙ્ગપ્પભેદતો પન્નરસ ધમ્મા કમ્મચતુક્કેન દીપિતા. અભિજ્ઝા, બ્યાપાદો, મિચ્છાદિટ્ઠિ, અનભિજ્ઝા, અબ્યાપાદો, સમ્માદિટ્ઠીતિ ઇમેહિ પન છહિ સદ્ધિં એકવીસતિ ચેતનાસમ્પયુત્તકા ધમ્મા વેદિતબ્બા.

તત્થ લોકુત્તરમગ્ગો ભજાપિયમાનો કાયકમ્માદીનિ તીણિ કમ્માનિ ભજતિ. યઞ્હિ કાયેન દુસ્સીલ્યં અજ્ઝાચરતિ, તમ્હા સંવરો કાયિકોતિ વેદિતબ્બો. યં વાચાય દુસ્સીલ્યં અજ્ઝાચરતિ, તમ્હા સંવરો વાચસિકોતિ વેદિતબ્બો. ઇતિ સમ્માકમ્મન્તો કાયકમ્મં, સમ્માવાચા વચીકમ્મં. એતસ્મિં દ્વયે ગહિતે સમ્માઆજીવો તપ્પક્ખિકત્તા ગહિતોવ હોતિ. યં પન મનેન દુસ્સીલ્યં અજ્ઝાચરતિ, તમ્હા સંવરો માનસિકોતિ વેદિતબ્બો. સો દિટ્ઠિસઙ્કપ્પવાયામસતિસમાધિવસેન પઞ્ચવિધો હોતિ. અયં પઞ્ચવિધોપિ મનોકમ્મં નામ. એવં લોકુત્તરમગ્ગો ભજાપિયમાનો તીણિ કમ્માનિ ભજતિ.

ઇમસ્મિં ઠાને દ્વારસંસન્દનં નામ હોતિ. કાયવચીદ્વારેસુ હિ ચોપનં પત્વા કમ્મપથં અપ્પત્તમ્પિ અત્થિ, મનોદ્વારે ચ સમુદાચારં પત્વા કમ્મપથં અપ્પત્તમ્પિ અત્થિ; તં ગહેત્વા તંતંદ્વારપક્ખિકમેવ અકંસુ.

તત્રાયં નયો – યો ‘મિગવં ગમિસ્સામી’તિ ધનું સજ્જેતિ, જિયં વટ્ટેતિ, સત્તિં નિસેતિ, ભત્તં ભુઞ્જતિ, વત્થં પરિદહતિ, એત્તાવતા કાયદ્વારે ચોપનં પત્તં હોતિ. સો અરઞ્ઞે દિવસં ચરિત્વા અન્તમસો સસબિળારમત્તમ્પિ ન લભતિ, ઇદં અકુસલં કાયકમ્મં નામ હોતિ ન હોતીતિ? ન હોતિ. કસ્મા? કમ્મપથં અપ્પત્તતાય. કેવલં પન કાયદુચ્ચરિતં નામ હોતીતિ વેદિતબ્બં. મચ્છગ્ગહણાદી સુપયોગેસુપિ એસેવ નયો.

વચીદ્વારેપિ ‘મિગવં ગમિસ્સામિ’ ‘વેગેન ધનુઆદીનિ સજ્જેથા’તિ આણાપેત્વા પુરિમનયેનેવ અરઞ્ઞે કિઞ્ચિ અલભન્તસ્સ કિઞ્ચાપિ વચીદ્વારે ચોપનં પત્તં, કમ્મપથં અપ્પત્તતાય પન કાયકમ્મં ન હોતિ. કેવલં વચીદુચ્ચરિતં નામ હોતીતિ વેદિતબ્બં.

મનોદ્વારે પન વધકચેતનાય ઉપ્પન્નમત્તાય એવ કમ્મપથભેદોવ હોતિ. સો ચ ખો બ્યાપાદવસેન ન પાણાતિપાતવસેન. અકુસલઞ્હિ કાયકમ્મં કાયવચીદ્વારેસુ સમુટ્ઠાતિ, ન મનોદ્વારે; તથા અકુસલં વચીકમ્મં. અકુસલં મનોકમ્મં પન તીસુપિ દ્વારેસુ સમુટ્ઠાતિ; તથા કુસલાનિ કાયવચીમનોકમ્માનિ.

કથં? સહત્થા હિ પાણં હનન્તસ્સ અદિન્નં આદિયન્તસ્સ મિચ્છાચારં ચરન્તસ્સ કમ્મં કાયકમ્મમેવ હોતિ. દ્વારમ્પિ કાયદ્વારમેવ હોતિ. એવં તાવ અકુસલં કાયકમ્મં કાયદ્વારે સમુટ્ઠાતિ. તેહિ પન ચિત્તેહિ સહજાતા અભિજ્ઝાબ્યાપાદમિચ્છાદિટ્ઠિયો ચેતનાપક્ખિકા વા ભવન્તિ, અબ્બોહારિકા વા. ‘ગચ્છ ઇત્થન્નામં જીવિતા વોરોપેહિ, ઇત્થન્નામં ભણ્ડં અવહરા’તિ આણાપેન્તસ્સ પન કમ્મં કાયકમ્મં હોતિ, દ્વારં પન વચીદ્વારં. એવં અકુસલં કાયકમ્મં વચીદ્વારે સમુટ્ઠાતિ. તેહિ પન ચિત્તેહિ સહજાતા અભિજ્ઝાબ્યાપાદમિચ્છાદિટ્ઠિયો ચેતનાપક્ખિકા વા ભવન્તિ અબ્બોહારિકા વા. એત્તકા આચરિયાનં સમાનત્થકથા નામ.

વિતણ્ડવાદી પનાહ – ‘અકુસલં કાયકમ્મં મનોદ્વારેપિ સમુટ્ઠાતી’તિ. સો ‘તયો સઙ્ગહે આરુળ્હં સુત્તં આહરાહી’તિ વુત્તો ઇદં કુલુમ્બસુત્તં નામ આહરિ –

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા ઇદ્ધિમા ચેતોવસિપ્પત્તો અઞ્ઞિસ્સા કુચ્છિગતં ગબ્ભં પાપકેન મનસા અનુપેક્ખકો હોતિ – ‘અહો વતાયં કુચ્છિગતો ગબ્ભો ન સોત્થિના અભિનિક્ખમેય્યા’તિ. એવં, ભિક્ખવે, કુલુમ્બસ્સ ઉપઘાતો હોતી’’તિ.

ઇદં સુત્તં આહરિત્વા આહ – ‘એવં ચિન્તિતમત્તેયેવ મનસા કુચ્છિગતો ગબ્ભો ફેણપિણ્ડો વિય વિલીયતિ. એત્થ કુતો કાયઙ્ગચોપનં વા વાચઙ્ગચોપનં વા? મનોદ્વારસ્મિંયેવ પન ઇદં અકુસલં કાયકમ્મં સમુટ્ઠાતી’તિ.

તમેનં ‘તવ સુત્તસ્સ અત્થં તુલયિસ્સામા’તિ વત્વા એવં તુલયિંસુ – ‘ત્વં ઇદ્ધિયા પરૂપઘાતં વદેસિ. ઇદ્ધિ નામ ચેસા – અધિટ્ઠાનિદ્ધિ, વિકુબ્બનિદ્ધિ, મનોમયિદ્ધિ, ઞાણવિપ્ફારિદ્ધિ, સમાધિવિપ્ફારિદ્ધિ, અરિયિદ્ધિ, કમ્મવિપાકજિદ્ધિ, પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધિ, વિજ્જામયિદ્ધિ, તત્થ તત્થ સમ્માપયોગપચ્ચયા ઇજ્ઝનટ્ઠેન ઇદ્ધીતિ દસવિધા (પટિ. મ. ૩.૧૦). તત્થ કતરં ઇદ્ધિં વદેસી’તિ? ‘ભાવનામય’ન્તિ. ‘કિં પન ભાવનામયિદ્ધિયા પરૂપઘાતકમ્મં હોતી’તિ? ‘આમ, એકચ્ચે આચરિયા એકવારં હોતી’તિ; વદન્તિ યથા હિ પરં પહરિતુકામેન ઉદકભરિતે ઘટે ખિત્તે ઘટોપિ ભિજ્જતિ, ઉદકમ્પિ નસ્સતિ, એવમેવ ભાવનામયિદ્ધિયા એકવારં પરૂપઘાતકમ્મં હોતિ. તતો પટ્ઠાય પન સા નસ્સતીતિ. અથ નં ‘ભાવનામયિદ્ધિયા નેવ એકવારં ન દ્વે વારે પરૂપઘાતકમ્મં હોતી’તિ વત્વા તં સઞ્ઞત્તિં આગચ્છન્તં પુચ્છિંસુ – ‘ભાવનામયિદ્ધિ કિં કુસલા, અકુસલા, અબ્યાકતા? સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા, દુક્ખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા, અદુક્ખમસુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા? સવિતક્કસવિચારા, અવિતક્કવિચારમત્તા, અવિતક્કઅવિચારા? કામાવચરા, રૂપાવચરા, અરૂપાવચરા’તિ?

ઇમં પન પઞ્હં યો જાનાતિ સો એવં વક્ખતિ – ‘ભાવનામયિદ્ધિ કુસલા વા હોતિ, અબ્યાકતા વા; અદુક્ખમસુખવેદનીયા એવ, અવિતક્કઅવિચારા એવ, રૂપાવચરા એવા’તિ. સો વત્તબ્બો – ‘પાણાતિપાતચેતના કુસલાદીસુ કતરં કોટ્ઠાસં ભજતી’તિ? જાનન્તો વક્ખતિ – ‘પાણાતિપાતચેતના અકુસલા એવ, દુક્ખવેદનીયા એવ, સવિતક્કસવિચારા એવ કામાવચરા એવા’તિ. ‘એવં સન્તે તવ પઞ્હો નેવ કુસલત્તિકેન સમેતિ, ન વેદનાત્તિકેન, ન વિતક્કત્તિકેન, ન ભૂમન્તરેના’તિ.

‘કિં પન એવં મહન્તં સુત્તં નિરત્થક’ન્તિ? ‘નો નિરત્થકં; ત્વં પનસ્સ અત્થં ન જાનાસિ. ‘‘ઇદ્ધિમા ચેતોવસિપ્પત્તો’’તિ એત્થ હિ નેવ ભાવનામયિદ્ધિ અધિપ્પેતા, આથબ્બણિદ્ધિ પન અધિપ્પેતા. સા હિ એત્થ લબ્ભમાના લબ્ભતિ. સા પન કાયવચીદ્વારાનિ મુઞ્ચિત્વા કાતું ન સક્કા. આથબ્બણિદ્ધિકા હિ સત્તાહં અલોણકં ભુઞ્જિત્વા દબ્બે અત્થરિત્વા પથવિયં સયમાના તપં ચરિત્વા સત્તમે દિવસે સુસાનભૂમિં સજ્જેત્વા સત્તમે પદે ઠત્વા હત્થં વટ્ટેત્વા વટ્ટેત્વા મુખેન વિજ્જં પરિજપ્પન્તિ. અથ નેસં કમ્મં સમિજ્ઝતિ. એવં અયમ્પિ ઇદ્ધિ કાયવચીદ્વારાનિ મુઞ્ચિત્વા કાતું ન સક્કાતિ. ‘ન કાયકમ્મં મનોદ્વારે સમુટ્ઠાતી’તિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં.

હત્થમુદ્દાય પન મુસાવાદાદીનિ કથેન્તસ્સ કમ્મં વચીકમ્મં, દ્વારં પન કાયદ્વારં હોતિ. એવં અકુસલં વચીકમ્મમ્પિ કાયદ્વારે સમુટ્ઠાતિ. તેહિ પન ચિત્તેહિ સહજાતા અભિજ્ઝાબ્યાપાદમિચ્છાદિટ્ઠિયો ચેતનાપક્ખિકા વા ભવન્તિ, અબ્બોહારિકા વા. વચીભેદં પન કત્વા મુસાવાદાદીનિ કથેન્તસ્સ કમ્મમ્પિ વચીકમ્મં દ્વારમ્પિ વચીદ્વારમેવ. એવં અકુસલં વચીકમ્મં વચીદ્વારે સમુટ્ઠાતિ. તેહિ પન ચિત્તેહિ સહજાતા અભિજ્ઝાબ્યાપાદમિચ્છાદિટ્ઠિયો ચેતનાપક્ખિકા વા ભવન્તિ અબ્બોહારિકા વા. એત્તકા આચરિયાનં સમાનત્થકથા નામ.

વિતણ્ડવાદી પનાહ – ‘અકુસલં વચીકમ્મં મનોદ્વારેપિ સમુટ્ઠાતી’તિ. સો ‘તયો સઙ્ગહે આરુળ્હં સુત્તં આહરાહી’તિ વુત્તો ઇદં ઉપોસથક્ખન્ધકતો સુત્તં આહરિ –

‘‘યો પન ભિક્ખુ યાવતતિયં અનુસ્સાવિયમાને સરમાનો સન્તિં આપત્તિં નાવિકરેય્ય સમ્પજાનમુસાવાદસ્સ હોતી’’તિ (મહાવ. ૧૩૪).

ઇદં સુત્તં આહરિત્વા આહ – ‘એવં આપત્તિં અનાવિકરોન્તો તુણ્હીભૂતોવ અઞ્ઞં આપત્તિં આપજ્જતિ, એત્થ કુતો કાયઙ્ગચોપનં વા વાચઙ્ગચોપનં વા? મનોદ્વારસ્મિંયેવ પન ઇદં અકુસલં વચીકમ્મં સમુટ્ઠાતી’તિ.

સો વત્તબ્બો – ‘કિં પનેતં સુત્તં નેય્યત્થં ઉદાહુ નીતત્થ’ન્તિ? ‘નીતત્થમેવ મય્હં સુત્ત’ન્તિ. સો ‘મા એવં અવચ, તુલયિસ્સામસ્સ અત્થ’ન્તિ વત્વા એવં પુચ્છિતબ્બો – ‘સમ્પજાનમુસાવાદે કિં હોતી’તિ? જાનન્તો ‘સમ્પજાનમુસાવાદે દુક્કટં હોતી’તિ વક્ખતિ. તતો વત્તબ્બો ‘વિનયસ્સ દ્વે મૂલાનિ – કાયો ચ વાચા ચ; સમ્માસમ્બુદ્ધેન હિ સબ્બાપત્તિયો ઇમેસુયેવ દ્વીસુ દ્વારેસુ પઞ્ઞત્તા, મનોદ્વારે આપત્તિપઞ્ઞપનં નામ નત્થિ. ત્વં અતિવિય વિનયે પકતઞ્ઞૂ, યો સત્થારા અપઞ્ઞત્તે ઠાને આપત્તિં પઞ્ઞપેસિ, સમ્માસમ્બુદ્ધં અબ્ભાચિક્ખસિ, જિનચક્કં પહરસી’તિઆદિવચનેહિ નિગ્ગણ્હિત્વા ઉત્તરિ પઞ્હં પુચ્છિતબ્બો – ‘સમ્પજાનમુસાવાદો કિરિયતો સમુટ્ઠાતિ ઉદાહુ અકિરિયતો’તિ? જાનન્તો ‘કિરિયતો’તિ વક્ખતિ. તતો વત્તબ્બો – ‘અનાવિકરોન્તો કતરં કિરિયં કરોતી’તિ? અદ્ધા હિ કિરિયં અપસ્સન્તો વિઘાતં આપજ્જિસ્સતિ. તતો ઇમસ્સ સુત્તસ્સ અત્થેન સઞ્ઞાપેતબ્બો. અયઞ્હેત્થ અત્થો – ય્વાયં ‘સમ્પજાનમુસાવાદો હોતી’તિ વુત્તો, સો આપત્તિતો કિં હોતિ? ‘કતરાપત્તિ હોતી’તિ અત્થો. ‘દુક્કટાપત્તિ હોતિ’. સા ચ ખો ન મુસાવાદલક્ખણેન, ભગવતો પન વચનેન વચીદ્વારે અકિરિયસમુટ્ઠાના આપત્તિ હોતીતિ વેદિતબ્બા. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘અનાલપન્તો મનુજેન કેનચિ,

વાચાગિરં નો ચ પરે ભણેય્ય;

આપજ્જેય્ય વાચસિકં ન કાયિકં,

પઞ્હા મેસા કુસલેહિ ચિન્તિતા’’તિ. (પટિ. ૪૭૯);

એવં અકુસલં વચીકમ્મં ન મનોદ્વારે સમુટ્ઠાતીતિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં.

યદા પન અભિજ્ઝાસહગતેન ચેતસા કાયઙ્ગં ચોપેન્તો હત્થગ્ગાહાદીનિ કરોતિ, બ્યાપાદસહગતેન ચેતસા દણ્ડપરામાસાદીનિ, મિચ્છાદિટ્ઠિસહગતેન ચેતસા ‘ખન્દસિવાદયો સેટ્ઠા’તિ તેસં અભિવાદનઅઞ્જલિકમ્મભૂતપીઠકપરિભણ્ડાદીનિ કરોતિ, તદા કમ્મં મનોકમ્મં હોતિ, દ્વારં પન કાયદ્વારં. એવં અકુસલં મનોકમ્મં કાયદ્વારે સમુટ્ઠાતિ. ચેતના પનેત્થ અબ્બોહારિકા.

યદા પન અભિજ્ઝાસહગતેન ચેતસા વાચઙ્ગં ચોપેન્તો ‘અહો વત યં પરસ્સ, તં મમસ્સા’તિ પરવિત્તૂપકરણં અભિજ્ઝાયતિ, બ્યાપાદસહગતેન ચેતસા ‘ઇમે સત્તા હઞ્ઞન્તુ વા, બજ્ઝન્તુ વા, ઉચ્છિજ્જન્તુ વા, મા વા અહેસુ’ન્તિ વદતિ, મિચ્છાદિટ્ઠિસહગતેન ચેતસા ‘નત્થિ દિન્નં, નત્થિ યિટ્ઠ’ન્તિઆદીનિ વદતિ, તદા કમ્મં મનોકમ્મં હોતિ, દ્વારં પન વચીદ્વારં. એવં અકુસલં મનોકમ્મં વચીદ્વારે સમુટ્ઠાતિ. ચેતના પનેત્થ અબ્બોહારિકા.

યદા પન કાયઙ્ગવાચઙ્ગાનિ અચોપેત્વા રહો નિસિન્નો અભિજ્ઝાબ્યાપાદમિચ્છાદિટ્ઠિસહગતાનિ ચિત્તાનિ ઉપ્પાદેતિ, તદા કમ્મં મનોકમ્મં, દ્વારમ્પિ મનોદ્વારમેવ. એવં અકુસલં મનોકમ્મં મનોદ્વારે સમુટ્ઠાતિ. ઇમસ્મિં પન ઠાને ચેતનાપિ ચેતનાસમ્પયુત્તકા ધમ્માપિ મનોદ્વારેયેવ સમુટ્ઠહન્તિ. એવં અકુસલં મનોકમ્મં તીસુપિ દ્વારેસુ સમુટ્ઠાતીતિ વેદિતબ્બં.

યં પન વુત્તં ‘તથા કુસલાનિ કાયવચીમનોકમ્માની’તિ, તત્રાયં નયો – યદા હિ કેનચિ કારણેન વત્તું અસક્કોન્તો ‘પાણાતિપાતા અદિન્નાદાના કામેસુમિચ્છાચારા પટિવિરમામી’તિ ઇમાનિ સિક્ખાપદાનિ હત્થમુદ્દાય ગણ્હાતિ, તદા કમ્મં કાયકમ્મં દ્વારમ્પિ કાયદ્વારમેવ. એવં કુસલં કાયકમ્મં કાયદ્વારે સમુટ્ઠાતિ. તેહિ ચિત્તેહિ સહગતા અનભિજ્ઝાદયો ચેતનાપક્ખિકા વા હોન્તિ, અબ્બોહારિકા વા.

યદા પન તાનેવ સિક્ખાપદાનિ વચીભેદં કત્વા ગણ્હાતિ, તદા કમ્મં કાયકમ્મં, દ્વારં પન વચીદ્વારં હોતિ. એવં કુસલં કાયકમ્મં વચીદ્વારે સમુટ્ઠાતિ. તેહિ ચિત્તેહિ સહગતા અનભિજ્ઝાદયો ચેતનાપક્ખિકા વા હોન્તિ, અબ્બોહારિકા વા.

યદા પન તેસુ સિક્ખાપદેસુ દિય્યમાનેસુ કાયઙ્ગવાચઙ્ગાનિ અચોપેત્વા મનસાવ ‘પાણાતિપાતા અદિન્નાદાના કામેસુમિચ્છાચારા પટિવિરમામી’તિ ગણ્હાતિ, તદા કમ્મં કાયકમ્મં, દ્વારં પન મનોદ્વારં હોતિ. એવં કુસલં કાયકમ્મં મનોદ્વારે સમુટ્ઠાતિ. તેહિ ચિત્તેહિ સહગતા અનભિજ્ઝાદયો ચેતનાપક્ખિકા વા હોન્તિ, અબ્બોહારિકા વા.

‘મુસાવાદા વેરમણી’આદીનિ પન ચત્તારિ સિક્ખાપદાનિ વુત્તનયેનેવ કાયાદીહિ ગણ્હન્તસ્સ કુસલં વચીકમ્મં તીસુ દ્વારેસુ સમુટ્ઠાતીતિ વેદિતબ્બં. ઇધાપિ અનભિજ્ઝાદયો ચેતનાપક્ખિકા વા હોન્તિ, અબ્બોહારિકા વા.

અનભિજ્ઝાદિસહગતેહિ પન ચિત્તેહિ કાયઙ્ગં ચોપેત્વા ચેતિયઙ્ગણસમ્મજ્જનગન્ધમાલાદિપૂજનચેતિયવન્દનાદીનિ કરોન્તસ્સ કમ્મં મનોકમ્મં હોતિ, દ્વારં પન કાયદ્વારં. એવં કુસલં મનોકમ્મં કાયદ્વારે સમુટ્ઠાતિ. ચેતના પનેત્થ અબ્બોહારિકા. અનભિજ્ઝાસહગતેન ચિત્તેન વાચઙ્ગં ચોપેત્વા ‘અહો વત યં પરસ્સ વિત્તૂપકરણં ન તં મમસ્સા’તિ અનભિજ્ઝાયતો અબ્યાપાદસહગતેન ચિત્તેન ‘સબ્બે સત્તા અવેરા અબ્યાબજ્ઝા અનીઘા સુખી અત્તાનં પરિહરન્તૂ’તિ વદન્તસ્સ સમ્માદિટ્ઠિસહગતેન ચિત્તેન ‘અત્થિ દિન્ન’ન્તિઆદીનિ ઉદાહરન્તસ્સ કમ્મં મનોકમ્મં હોતિ, દ્વારં પન વચીદ્વારં. એવં કુસલં મનોકમ્મં વચીદ્વારે સમુટ્ઠાતિ. ચેતના પનેત્થ અબ્બોહારિકા. કાયઙ્ગવાચઙ્ગાનિ પન અચોપેત્વા રહો નિસિન્નસ્સ મનસાવ અનભિજ્ઝાદિસહગતાનિ ચિત્તાનિ ઉપ્પાદેન્તસ્સ કમ્મં મનોકમ્મં, દ્વારમ્પિ મનોદ્વારમેવ. એવં કુસલં મનોકમ્મં મનોદ્વારે સમુટ્ઠાતિ. ઇમસ્મિં પન ઠાને ચેતનાપિ ચેતનાસમ્પયુત્તકા ધમ્માપિ મનોદ્વારેયેવ સમુટ્ઠહન્તિ.

તત્થ આણત્તિસમુટ્ઠિતેસુ પાણાતિપાતઅદિન્નાદાનેસુ કમ્મમ્પિ કાયકમ્મં દ્વારમ્પિ કમ્મવસેનેવ કાયદ્વારન્તિ વદન્તો કમ્મં રક્ખતિ, દ્વારં ભિન્દતિ નામ. હત્થમુદ્દાય સમુટ્ઠિતેસુ મુસાવાદાદીસુ દ્વારમ્પિ કાયદ્વારં, કમ્મમ્પિ દ્વારવસેનેવ કાયકમ્મન્તિ વદન્તો દ્વારં રક્ખતિ કમ્મં ભિન્દતિ નામ. તસ્મા ‘કમ્મં રક્ખામી’તિ દ્વારં ન ભિન્દિતબ્બં, ‘દ્વારં રક્ખામી’તિ કમ્મં ન ભિન્દિતબ્બં. યથાવુત્તેનેવ પન નયેન કમ્મઞ્ચ દ્વારઞ્ચ વેદિતબ્બં. એવં કથેન્તો હિ નેવ કમ્મં ન દ્વારં ભિન્દતીતિ.

કમ્મકથા નિટ્ઠિતા.

ઇદાનિ ‘પઞ્ચ વિઞ્ઞાણાનિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણદ્વારાની’તિઆદીસુ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં સોતવિઞ્ઞાણં ઘાનવિઞ્ઞાણં જિવ્હાવિઞ્ઞાણં કાયવિઞ્ઞાણન્તિ ઇમાનિ પઞ્ચ વિઞ્ઞાણાનિ નામ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણદ્વારં સોત… ઘાન… જિવ્હા… કાયવિઞ્ઞાણદ્વારન્તિ ઇમાનિ પઞ્ચ વિઞ્ઞાણદ્વારાનિ નામ. ઇમેસં પઞ્ચન્નં દ્વારાનં વસેન ઉપ્પન્ના ચેતના નેવ કાયકમ્મં હોતિ, ન વચીકમ્મં, મનોકમ્મમેવ હોતીતિ વેદિતબ્બા. ચક્ખુસમ્ફસ્સો સોત… ઘાન… જિવ્હા… કાય… મનોસમ્ફસ્સોતિ ઇમે પન છ સમ્ફસ્સા નામ. ચક્ખુસમ્ફસ્સદ્વારં સોત… ઘાન… જિવ્હા… કાય… મનોસમ્ફસ્સદ્વારન્તિ ઇમાનિ છ સમ્ફસ્સદ્વારાનિ નામ.

ચક્ખુઅસંવરો સોત… ઘાન… જિવ્હા… પસાદકાય… ચોપનકાયઅસંવરો વાચાઅસંવરો મનોઅસંવરોતિ – ઇમે અટ્ઠ અસંવરા નામ. તે અત્થતો ‘દુસ્સીલ્યં મુટ્ઠસ્સચ્ચં અઞ્ઞાણં અક્ખન્તિ કોસજ્જ’ન્તિ ઇમે પઞ્ચ ધમ્મા હોન્તિ. તેસુ એકધમ્મોપિ પઞ્ચદ્વારે વોટ્ઠબ્બનપરિયોસાનેસુ ચિત્તેસુ નુપ્પજ્જતિ, જવનક્ખણેયેવ ઉપ્પજ્જતિ. જવને ઉપ્પન્નોપિ પઞ્ચદ્વારે અસંવરોતિ વુચ્ચતિ.

ચક્ખુવિઞ્ઞાણસહજાતો હિ ફસ્સો ચક્ખુસમ્ફસ્સો નામ, ચેતના મનોકમ્મં નામ, તં ચિત્તં મનોકમ્મદ્વારં નામ. એત્થ પઞ્ચવિધો અસંવરો નત્થિ. સમ્પટિચ્છનસહજાતો ફસ્સો મનોસમ્ફસ્સો નામ, ચેતના મનોકમ્મં નામ, તં ચિત્તં મનોકમ્મદ્વારં નામ. એત્થાપિ અસંવરો નત્થિ. સન્તીરણવોટ્ઠબ્બનેસુપિ એસેવ નયો. જવનસહજાતો પન ફસ્સો મનોસમ્ફસ્સો નામ, ચેતના મનોકમ્મં નામ, તં ચિત્તં મનોકમ્મદ્વારં નામ. એત્થ અસંવરો ચક્ખુઅસંવરો નામ હોતિ. સોતઘાનજિવ્હાપસાદકાયદ્વારેસુપિ એસેવ નયો. યદા પન રૂપાદીસુ અઞ્ઞતરારમ્મણં મનોદ્વારિકજવનં વિના વચીદ્વારેન સુદ્ધં કાયદ્વારસઙ્ખાતં ચોપનં પાપયમાનં ઉપ્પજ્જતિ, તદા તેન ચિત્તેન સહજાતો ફસ્સો મનોસમ્ફસ્સો નામ, ચેતના કાયકમ્મં નામ, તં પન ચિત્તં અબ્બોહારિકં, ચોપનસ્સ ઉપ્પન્નત્તા મનોદ્વારન્તિ સઙ્ખ્યં ન ગચ્છતિ. એત્થ અસંવરો ચોપનકાયઅસંવરો નામ. યદા તાદિસંયેવ જવનં વિના કાયદ્વારેન સુદ્ધં વચીદ્વારસઙ્ખાતં ચોપનં પાપયમાનં ઉપ્પજ્જતિ, તદા તેન ચિત્તેન સહજાતો ફસ્સો મનોસમ્ફસ્સો નામ, ચેતના વચીકમ્મં નામ, તં પન ચિત્તં અબ્બોહારિકં, ચોપનસ્સ ઉપ્પન્નત્તા મનોદ્વારન્તિ સઙ્ખ્યં ન ગચ્છતિ. એત્થ અસંવરો વાચાઅસંવરો નામ. યદા પન તાદિસં જવનચિત્તં વિના કાયવચીદ્વારેહિ સુદ્ધં મનોદ્વારમેવ હુત્વા ઉપ્પજ્જતિ, તદા તેન ચિત્તેન સહજાતો ફસ્સો મનોસમ્ફસ્સો નામ, ચેતના મનોકમ્મં નામ, તં પન ચિત્તં મનોકમ્મદ્વારં નામ. એત્થ અસંવરો મનોઅસંવરો નામ. ઇતિ ઇમેસં અટ્ઠન્નં અસંવરાનં વસેન ચક્ખુઅસંવરદ્વારં, સોત… ઘાન… જિવ્હા… પસાદકાય… ચોપનકાય… વાચા… મનોઅસંવરદ્વારન્તિ ઇમાનિ અટ્ઠ અસંવરદ્વારાનિ વેદિતબ્બાનિ.

ચક્ખુસંવરો સોત… ઘાન… જિવ્હા… પસાદકાય… ચોપનકાય… વાચા… મનોસંવરોતિ ઇમે પન અટ્ઠ સંવરા નામ. તે અત્થતો ‘સીલં સતિ ઞાણં ખન્તિ વીરિય’ન્તિ ઇમે પઞ્ચ ધમ્મા હોન્તિ. તેસુપિ એકધમ્મોપિ પઞ્ચદ્વારે વોટ્ઠબ્બનપરિયોસાનેસુ ચિત્તેસુ નુપ્પજ્જતિ. જવનક્ખણેયેવ ઉપ્પજ્જતિ. જવને ઉપ્પન્નોપિ પઞ્ચદ્વારે સંવરોતિ વુચ્ચતિ. તસ્સ સબ્બસ્સાપિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસહજાતો હિ ફસ્સો ચક્ખુસમ્ફસ્સોતિઆદિના અસંવરે વુત્તનયેનેવ ઉપ્પત્તિ વેદિતબ્બા. ઇતિ ઇમેસં અટ્ઠન્નં સંવરાનં વસેન ચક્ખુસંવરદ્વારં…પે… મનોસંવરદ્વારન્તિ ઇમાનિ અટ્ઠ સંવરદ્વારાનિ વેદિતબ્બાનિ.

અકુસલકમ્મપથકથા

પાણાતિપાતો, અદિન્નાદાનં, કામેસુમિચ્છાચારો, મુસાવાદો, પિસુણવાચા, ફરુસવાચા, સમ્ફપ્પલાપો, અભિજ્ઝા, બ્યાપાદો, મિચ્છાદિટ્ઠીતિ ઇમે પન દસ અકુસલકમ્મપથા નામ.

તત્થ પાણસ્સ અતિપાતો પાણાતિપાતો નામ; પાણવધો, પાણઘાતોતિ વુત્તં હોતિ. પાણોતિ ચેત્થ વોહારતો સત્તો, પરમત્થતો જીવિતિન્દ્રિયં. તસ્મિં પન પાણે પાણસઞ્ઞિનો જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદકઉપક્કમસમુટ્ઠાપિકા કાયવચીદ્વારાનં અઞ્ઞતરદ્વારપ્પવત્તા વધકચેતના પાણાતિપાતો. સો ગુણવિરહિતેસુ તિરચ્છાનગતાદીસુ પાણેસુ ખુદ્દકે પાણે અપ્પસાવજ્જો, મહાસરીરે મહાસાવજ્જો. કસ્મા? પયોગમહન્તતાય. પયોગસમત્તેપિ વત્થુમહન્તતાય. ગુણવન્તેસુ મનુસ્સાદીસુ અપ્પગુણે અપ્પસાવજ્જો, મહાગુણે મહાસાવજ્જો. સરીરગુણાનં પન સમભાવે સતિ કિલેસાનં ઉપક્કમાનઞ્ચ મુદુતાય અપ્પસાવજ્જો, તિબ્બતાય મહાસાવજ્જોતિ વેદિતબ્બો.

તસ્સ પઞ્ચ સમ્ભારા હોન્તિ – પાણો, પાણસઞ્ઞિતા, વધકચિત્તં, ઉપક્કમો, તેન મરણન્તિ. છ પયોગા – સાહત્થિકો, આણત્તિકો, નિસ્સગ્ગિયો, થાવરો, વિજ્જામયો, ઇદ્ધિમયોતિ. ઇમસ્મિં પનત્થે વિત્થારિયમાને અતિપપઞ્ચો હોતિ. તસ્મા તં ન વિત્થારયામ. અઞ્ઞઞ્ચ એવરૂપં અત્થિકેહિ પન સમન્તપાસાદિકં વિનયટ્ઠકથં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૧૭૨) ઓલોકેત્વા ગહેતબ્બં.

અદિન્નસ્સ આદાનં ‘અદિન્નાદાનં’; પરસ્સહરણં, થેય્યં, ચોરિકાતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ અદિન્નન્તિ પરપરિગ્ગહિતં, યત્થ પરો યથાકામકારિતં આપજ્જન્તો અદણ્ડારહો અનુપવજ્જો ચ હોતિ. તસ્મિં પરપરિગ્ગહિતે પરપરિગ્ગહિતસઞ્ઞિનો તદાદાયકઉપક્કમસમુટ્ઠાપિકા થેય્યચેતના અદિન્નાદાનં. તં હીને પરસન્તકે અપ્પસાવજ્જં, પણીતે મહાસાવજ્જં. કસ્મા? વત્થુપણીતતાય. વત્થુસમત્તે સતિ ગુણાધિકાનં સન્તકે વત્થુસ્મિં મહાસાવજ્જં. તંતંગુણાધિકં ઉપાદાય તતો તતો હીનગુણસ્સ સન્તકે વત્થુસ્મિં અપ્પસાવજ્જં.

તસ્સ પઞ્ચ સમ્ભારા હોન્તિ – પરપરિગ્ગહિતં, પરપરિગ્ગહિતસઞ્ઞિતા, થેય્યચિત્તં, ઉપક્કમો, તેન હરણન્તિ. છ પયોગા – સાહત્થિકાદયોવ. તે ચ ખો યથાનુરૂપં થેય્યાવહારો, પસય્હાવહારો, પટિચ્છન્નાવહારો, પરિકપ્પાવહારો, કુસાવહારોતિ ઇમેસં પઞ્ચન્નં અવહારાનં વસેન પવત્તન્તિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારો પન સમન્તપાસાદિકાયં (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૩૮) વુત્તો.

‘કામેસુ મિચ્છાચારો’તિ એત્થ પન ‘કામેસૂ’તિ મેથુનસમાચારેસુ; ‘મિચ્છાચારો’તિ એકન્તનિન્દિતો લામકાચારો. લક્ખણતો પન અસદ્ધમ્માધિપ્પાયેન કાયદ્વારપ્પવત્તા અગમનીયટ્ઠાનવીતિક્કમચેતના કામેસુમિચ્છાચારો.

તત્થ અગમનીયટ્ઠાનં નામ – પુરિસાનં તાવ માતુરક્ખિતા, પિતુરક્ખિતા, માતાપિતુરક્ખિતા, ભાતુરક્ખિતા, ભગિનિરક્ખિતા, ઞાતિરક્ખિતા, ગોત્તરક્ખિતા, ધમ્મરક્ખિતા, સારક્ખા, સપરિદણ્ડાતિ માતુરક્ખિતાદયો દસ; ધનક્કીતા, છન્દવાસિની, ભોગવાસિની, પટવાસિની, ઓદપત્તકિની, ઓભટચુમ્બટા, દાસી ચ ભરિયા, કમ્મકારી ચ ભરિયા, ધજાહટા, મુહુત્તિકાતિ એતા ધનક્કીતાદયો દસાતિ વીસતિ ઇત્થિયો. ઇત્થીસુ પન દ્વિન્નં સારક્ખસપરિદણ્ડાનં, દસન્નઞ્ચ ધનક્કીતાદીનન્તિ દ્વાદસન્નં ઇત્થીનં અઞ્ઞે પુરિસા ઇદં અગમનીયટ્ઠાનં નામ.

સો પનેસ મિચ્છાચારો સીલાદિગુણરહિતે અગમનીયટ્ઠાને અપ્પસાવજ્જો, સીલાદિગુણસમ્પન્ને મહાસાવજ્જો. તસ્સ ચત્તારો સમ્ભારા – અગમનીયવત્થુ, તસ્મિં સેવનચિત્તં, સેવનપ્પયોગો, મગ્ગેનમગ્ગપ્પટિપત્તિઅધિવાસનન્તિ. એકો પયોગો સાહત્થિકો એવ.

‘મુસા’તિ વિસંવાદનપુરેક્ખારસ્સ અત્થભઞ્જકો વચીપયોગો, કાયપયોગો વા. વિસંવાદનાધિપ્પાયેન પનસ્સ પરવિસંવાદકકાયવચીપયોગસમુટ્ઠાપિકા ચેતના મુસાવાદો. અપરો નયો – ‘મુસા’તિ અભૂતં અતચ્છં વત્થુ. ‘વાદો’તિ તસ્સ ભૂતતો તચ્છતો વિઞ્ઞાપનં. લક્ખણતો પન અતથં વત્થું તથતો પરં વિઞ્ઞાપેતુકામસ્સ તથાવિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપિકા ચેતના મુસાવાદો. સો યમત્થં ભઞ્જતિ તસ્સ અપ્પતાય અપ્પસાવજ્જો, મહન્તતાય મહાસાવજ્જો. અપિચ ગહટ્ઠાનં અત્તનો સન્તકં અદાતુકામતાય ‘નત્થી’તિઆદિનયપ્પવત્તો અપ્પસાવજ્જો. સક્ખિના હુત્વા અત્થભઞ્જનત્થં વુત્તો મહાસાવજ્જો. પબ્બજિતાનં અપ્પકમ્પિ તેલં વા સપ્પિં વા લભિત્વા હસાધિપ્પાયેન ‘અજ્જ ગામે તેલં નદી મઞ્ઞે સન્દતી’તિ પૂરણકથાનયેન પવત્તો અપ્પસાવજ્જો. અદિટ્ઠંયેવ પન દિટ્ઠન્તિઆદિના નયેન વદન્તાનં મહાસાવજ્જો.

તસ્સ ચત્તારો સમ્ભારા હોન્તિ – અતથં વત્થુ, વિસંવાદનચિત્તં, તજ્જો વાયામો, પરસ્સ તદત્થવિજાનનન્તિ. એકો પયોગો – સાહત્થિકોવ. સો ચ કાયેન વા કાયપ્પટિબદ્ધેન વા વાચાય વા પરવિસંવાદકકિરિયાકરણે દટ્ઠબ્બો. તાય ચે કિરિયાય પરો તમત્થં જાનાતિ, અયં કિરિયસમુટ્ઠાપિકચેતનાક્ખણેયેવ મુસાવાદકમ્મુના બજ્ઝતિ. યસ્મા પન યથા કાયકાયપ્પટિબદ્ધવાચાહિ પરં વિસંવાદેતિ, તથા ઇમસ્સ ‘ઇમં ભણાહી’તિ આણાપેન્તોપિ, પણ્ણં લિખિત્વા પુરતો નિસ્સજ્જન્તોપિ, ‘અયમત્થો એવં દટ્ઠબ્બો’તિ કુટ્ટાદીસુ લિખિત્વા ઠપેન્તોપિ; તસ્મા એત્થ આણત્તિકનિસ્સગ્ગિયથાવરાપિ પયોગા યુજ્જન્તિ. અટ્ઠકથાસુ પન અનાગતત્તા વીમંસિત્વા ગહેતબ્બા.

‘પિસુણવાચા’તિઆદીસુ યાય વાચાય યસ્સ તં વાચં ભાસતિ તસ્સ હદયે અત્તનો પિયભાવં પરસ્સ ચ સુઞ્ઞભાવં કરોતિ, સા પિસુણવાચા. યાય પન અત્તાનમ્પિ પરમ્પિ ફરુસં કરોતિ, યા વાચા સયમ્પિ ફરુસા નેવ કણ્ણસુખા, ન હદયઙ્ગમા, અયં ‘ફરુસવાચા’. યેન સમ્ફં પલપતિ, નિરત્થકં, સો ‘સમ્ફપ્પલાપો’. તેસં મૂલભૂતા ચેતનાપિ પિસુણવાચાદિનામમેવ લભતિ. સા એવ ચ ઇધ અધિપ્પેતાતિ.

તત્થ સંકિલિટ્ઠચિત્તસ્સ પરેસં વા ભેદાય અત્તનો પિયકમ્યતાય વા કાયવચીપયોગસમુટ્ઠાપિકા ચેતના પિસુણવાચા નામ. સા યસ્સ ભેદં કરોતિ તસ્સ અપ્પગુણતાય અપ્પસાવજ્જા, મહાગુણતાય મહાસાવજ્જા.

તસ્સા ચત્તારો સમ્ભારા – ‘ભિન્દિતબ્બો પરો’ ઇતિ ‘ઇમે નાના ભવિસ્સ’ન્તિ વિના ભવિસ્સન્તીતિ ભેદપુરેક્ખારતા વા, ‘ઇતિ અહં પિયો ભવિસ્સામિ વિસ્સાસિકો’તિ પિયકમ્યતા વા, તજ્જો વાયામો, તસ્સ તદત્થવિજાનનન્તિ. પરે પન અભિન્ને કમ્મપથભેદો નત્થિ, ભિન્ને એવ હોતિ.

પરસ્સ મમ્મચ્છેદકકાયવચીપયોગસમુટ્ઠાપિકા એકન્તફરુસચેતના ‘ફરુસવાચા’. તસ્સા આવિભાવત્થમિદં વત્થુ – એકો કિર દારકો માતુ વચનં અનાદિયિત્વા અરઞ્ઞં ગચ્છતિ. તં માતા નિવત્તેતું અસક્કોન્તી ‘ચણ્ડા તં મહિંસી અનુબન્ધતૂ’તિ અક્કોસિ. અથસ્સ તથેવ અરઞ્ઞે મહિંસી ઉટ્ઠાસિ. દારકો ‘યં મમ માતા મુખેન કથેસિ તં મા હોતુ, યં ચિત્તેન ચિન્તેસિ તં હોતૂ’તિ સચ્ચકિરિયં અકાસિ. મહિંસી તત્થેવ બદ્ધા વિય અટ્ઠાસિ. એવં મમ્મચ્છેદકોપિ પયોગો ચિત્તસણ્હતાય ફરુસવાચા ન હોતિ. માતાપિતરો હિ કદાચિ પુત્તકે એવમ્પિ વદન્તિ – ‘ચોરા વો ખણ્ડાખણ્ડિકં કરોન્તૂ’તિ, ઉપ્પલપત્તમ્પિ ચ નેસં ઉપરિ પતન્તં ન ઇચ્છન્તિ. આચરિયુપજ્ઝાયા ચ કદાચિ નિસ્સિતકે એવં વદન્તિ – ‘કિં ઇમે અહિરિકા અનોત્તપ્પિનો ચરન્તિ, નિદ્ધમથ ને’તિ; અથ ચ નેસં આગમાધિગમસમ્પત્તિં ઇચ્છન્તિ. યથા ચ ચિત્તસણ્હતાય ફરુસવાચા ન હોતિ, એવં વચનસણ્હતાય અફરુસવાચાપિ ન હોતિ. ન હિ મારાપેતુકામસ્સ ‘ઇમં સુખં સયાપેથા’તિ વચનં અફરુસવાચા હોતિ. ચિત્તફરુસતાય પનેસા ફરુસવાચાવ. સા યં સન્ધાય પવત્તિતા તસ્સ અપ્પગુણતાય અપ્પસાવજ્જા, મહાગુણતાય મહાસાવજ્જા. તસ્સા તયો સમ્ભારા – અક્કોસિતબ્બો પરો, કુપિતચિત્તં, અક્કોસનન્તિ.

અનત્થવિઞ્ઞાપિકા કાયવચીપયોગસમુટ્ઠાપિકા અકુસલચેતના ‘સમ્ફપ્પલાપો’. સો આસેવનમન્દતાય અપ્પસાવજ્જો. આસેવનમહન્તતાય મહાસાવજ્જો. તસ્સ દ્વે સમ્ભારા – ભારતયુદ્ધસીતાહરણાદિનિરત્થકકથાપુરેક્ખારતા, તથારૂપીકથાકથનઞ્ચાતિ. પરે પન તં કથં અગણ્હન્તે કમ્મપથભેદો નત્થિ, પરેન સમ્ફપ્પલાપે ગહિતેયેવ હોતિ.

અભિજ્ઝાયતીતિ ‘અભિજ્ઝા’. પરભણ્ડાભિમુખી હુત્વા તન્નિન્નતાય પવત્તતીતિ અત્થો. સા ‘અહો તવ ઇદં મમસ્સા’તિ એવં પરભણ્ડાભિજ્ઝાયનલક્ખણા. અદિન્નાદાનં વિય અપ્પસાવજ્જા મહાસાવજ્જા ચ. તસ્સા દ્વે સમ્ભારા – પરભણ્ડં, અત્તનો પરિણામનઞ્ચાતિ. પરભણ્ડવત્થુકે હિ લોભે ઉપ્પન્નેપિ ન તાવ કમ્મપથભેદો હોતિ યાવ ન ‘અહો વત ઇદં મમસ્સા’તિ અત્તનો પરિણામેતિ.

હિતસુખં બ્યાપાદયતીતિ ‘બ્યાપાદો’. સો પરવિનાસાય મનોપદોસલક્ખણો. ફરુસવાચા વિય અપ્પસાવજ્જો મહાસાવજ્જો ચ. તસ્સ દ્વે સમ્ભારા – પરસત્તો ચ, તસ્સ ચ વિનાસચિન્તાતિ. પરસત્તવત્થુકે હિ કોધે ઉપ્પન્નેપિ ન તાવ કમ્મપથભેદો હોતિ યાવ ‘અહો વતાયં ઉચ્છિજ્જેય્ય વિનસ્સેય્યા’તિ તસ્સ વિનાસનં ન ચિન્તેસિ.

યથાભુચ્ચગહણાભાવેન મિચ્છા પસ્સતીતિ ‘મિચ્છાદિટ્ઠિ’. સા ‘નત્થિ દિન્ન’ન્તિઆદિના નયેન વિપરીતદસ્સનલક્ખણા. સમ્ફપ્પલાપો વિય અપ્પસાવજ્જા મહાસાવજ્જા ચ. અપિચ અનિયતા અપ્પસાવજ્જા, નિયતા મહાસાવજ્જા. તસ્સા દ્વે સમ્ભારા – વત્થુનો ચ ગહિતાકારવિપરીતતા, યથા ચ તં ગણ્હાતિ તથાભાવેન તસ્સુપટ્ઠાનન્તિ. તત્થ નત્થિકાહેતુકઅકિરિયદિટ્ઠીહિ એવ કમ્મપથભેદો હોતિ, ન અઞ્ઞદિટ્ઠીહિ.

ઇમેસં પન દસન્નં અકુસલકમ્મપથાનં ધમ્મતો કોટ્ઠાસતો આરમ્મણતો વેદનાતો મૂલતો ચાતિ પઞ્ચહાકારેહિ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો –

તત્થ ‘ધમ્મતો’તિ એતેસુ હિ પટિપાટિયા સત્ત ચેતનાધમ્માવ હોન્તિ, અભિજ્ઝાદયો તયો ચેતનાસમ્પયુત્તા.

‘કોટ્ઠાસતો’તિ પટિપાટિયા સત્ત, મિચ્છાદિટ્ઠિ ચાતિ ઇમે અટ્ઠ કમ્મપથા એવ હોન્તિ; નો મૂલાનિ. અભિજ્ઝાબ્યાપાદા કમ્મપથા ચેવ મૂલાનિ ચ. અભિજ્ઝા હિ મૂલં પત્વા ‘લોભો અકુસલમૂલં’ હોતિ, બ્યાપાદો ‘દોસો અકુસલમૂલં’.

‘આરમ્મણતો’તિ પાણાતિપાતો જીવિતિન્દ્રિયારમ્મણતો સઙ્ખારારમ્મણો હોતિ. અદિન્નાદાનં સત્તારમ્મણં વા હોતિ સઙ્ખારારમ્મણં વા. મિચ્છાચારો ફોટ્ઠબ્બવસેન સઙ્ખારારમ્મણો હોતિ; સત્તારમ્મણોતિપિ એકે. મુસાવાદો સત્તારમ્મણો વા, સઙ્ખારારમ્મણો વા. તથા પિસુણવાચા. ફરુસવાચા સત્તારમ્મણાવ. સમ્ફપ્પલાપો દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતવસેન સત્તારમ્મણો વા સઙ્ખારારમ્મણો વા. તથા અભિજ્ઝા. બ્યાપાદો સત્તારમ્મણોવ. મિચ્છાદિટ્ઠિ તેભૂમકધમ્મવસેન સઙ્ખારારમ્મણાવ.

‘વેદનાતો’તિ પાણાતિપાતો દુક્ખવેદનો હોતિ. કિઞ્ચાપિ હિ રાજાનો ચોરં દિસ્વા હસમાનાપિ ‘ગચ્છથ નં ઘાતેથા’તિ વદન્તિ, સન્નિટ્ઠાપકચેતના પન નેસં દુક્ખસમ્પયુત્તાવ હોતિ. અદિન્નાદાનં તિવેદનં. તઞ્હિ પરભણ્ડં દિસ્વા હટ્ઠતુટ્ઠસ્સ ગણ્હતો સુખવેદનં હોતિ, ભીતતસિતસ્સ ગણ્હતો દુક્ખવેદનં. તથા વિપાકનિસ્સન્દફલાનિ પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ. ગહણકાલે મજ્ઝત્તભાવે ઠિતસ્સ પન ગણ્હતો અદુક્ખમસુખવેદનં હોતીતિ. મિચ્છાચારો સુખમજ્ઝત્તવસેન દ્વિવેદનો. સન્નિટ્ઠાપકચિત્તે પન મજ્ઝત્તવેદનો ન હોતિ. મુસાવાદો અદિન્નાદાને વુત્તનયેનેવ તિવેદનો; તથા પિસુણવાચા. ફરુસવાચા દુક્ખવેદના. સમ્ફપ્પલાપો તિવેદનો. પરેસુ હિ સાધુકારં દેન્તેસુ ચેલુક્ખેપાદીનિ ખિપન્તેસુ હટ્ઠતુટ્ઠસ્સ સીતાહરણભારતયુદ્ધાદીનિ કથનકાલે સો સુખવેદનો હોતિ. પઠમં દિન્નવેતનેન એકેન પચ્છા આગન્ત્વા ‘આદિતો પટ્ઠાય કથેહી’તિ વુત્તે ‘અનનુસન્ધિકં પકિણ્ણકકથં કથેસ્સામિ નુ ખો નો’તિ દોમનસ્સિતસ્સ કથનકાલે દુક્ખવેદનો હોતિ, મજ્ઝત્તસ્સ કથયતો અદુક્ખમસુખવેદનો હોતિ. અભિજ્ઝા સુખમજ્ઝત્તવસેન દ્વિવેદના; તથા મિચ્છાદિટ્ઠિ. બ્યાપાદો દુક્ખવેદનો.

‘મૂલતો’તિ પાણાતિપાતો દોસમોહવસેન દ્વિમૂલકો હોતિ. અદિન્નાદાનં દોસમોહવસેન વા લોભમોહવસેન વા. મિચ્છાચારો લોભમોહવસેન. મુસાવાદો દોસમોહવસેન વા લોભમોહવસેન વા; તથા પિસુણવાચા સમ્ફપ્પલાપો ચ. ફરુસવાચા દોસમોહવસેન. અભિજ્ઝા મોહવસેન એકમૂલા; તથા બ્યાપાદો. મિચ્છાદિટ્ઠિ લોભમોહવસેન દ્વિમૂલાતિ.

અકુસલકમ્મપથકથા નિટ્ઠિતા.

કુસલકમ્મપથકથા

પાણાતિપાતાદીહિ પન વિરતિયો અનભિજ્ઝાઅબ્યાપાદસમ્માદિટ્ઠિયો ચાતિ ઇમે દસ કુસલકમ્મપથા નામ. તત્થ પાણાતિપાતાદયો વુત્તત્થા એવ. પાણાતિપાતાદીહિ એતાય વિરમન્તિ, સયં વા વિરમતિ, વિરમણમત્તમેવ વા એતન્તિ વિરતિ. યા પાણાતિપાતા વિરમન્તસ્સ ‘‘યા તસ્મિં સમયે પાણાતિપાતા આરતિ વિરતી’’તિ (ધ. સ. ૨૯૯-૩૦૧) એવં વુત્તા કુસલચિત્તસમ્પયુત્તા વિરતિ, સા પભેદતો તિવિધા હોતિ – સમ્પત્તવિરતિ, સમાદાનવિરતિ, સમુચ્છેદવિરતીતિ.

તત્થ અસમાદિન્નસિક્ખાપદાનં અત્તનો જાતિવયબાહુસચ્ચાદીનિ પચ્ચવેક્ખિત્વા ‘અયુત્તં અમ્હાકં એવરૂપં પાપં કાતુ’ન્તિ સમ્પત્તં વત્થું અવીતિક્કમન્તાનં ઉપ્પજ્જમાના વિરતિ ‘સમ્પત્તવિરતી’તિ વેદિતબ્બા – સીહળદીપે ચક્કનઉપાસકસ્સ વિય. તસ્સ કિર દહરકાલેયેવ માતુયા રોગો ઉપ્પજ્જિ. વેજ્જેન ચ ‘અલ્લસસમંસં લદ્ધું વટ્ટતી’તિ વુત્તં. તતો ચક્કનસ્સ ભાતા ‘ગચ્છ, તાત, ખેત્તં આહિણ્ડાહી’તિ ચક્કનં પેસેસિ. સો તત્થ ગતો. તસ્મિઞ્ચ સમયે એકો સસો તરુણસસ્સં ખાદિતું આગતો હોતિ. સો તં દિસ્વાવ વેગેન ધાવન્તો વલ્લિયા બદ્ધો ‘કિરિ કિરી’તિ સદ્દમકાસિ. ચક્કનો તેન સદ્દેન ગન્ત્વા તં ગહેત્વા ચિન્તેસિ – ‘માતુ ભેસજ્જં કરોમી’તિ. પુન ચિન્તેસિ – ‘ન મેતં પતિરૂપં ય્વાહં માતુ જીવિતકારણા પરં જીવિતા વોરોપેય્ય’ન્તિ. અથ નં ‘ગચ્છ, અરઞ્ઞે સસેહિ સદ્ધિં તિણોદકં પરિભુઞ્જા’તિ મુઞ્ચિ. ભાતરા ચ ‘કિં તાત સસો લદ્ધો’તિ પુચ્છિતો તં પવત્તિં આચિક્ખિ. તતો નં ભાતા પરિભાસિ. સો માતુસન્તિકં ગન્ત્વા ‘યતો અહં જાતો નાભિજાનામિ સઞ્ચિચ્ચ પાણં જીવિતા વોરોપેતા’તિ સચ્ચં વત્વા અટ્ઠાસિ. તાવદેવસ્સ માતા અરોગા અહોસિ.

સમાદિન્નસિક્ખાપદાનં પન સિક્ખાપદસમાદાને ચ તતુત્તરિઞ્ચ અત્તનો જીવિતમ્પિ પરિચ્ચજિત્વા વત્થું અવીતિક્કમન્તાનં ઉપ્પજ્જમાના વિરતિ ‘સમાદાનવિરતી’તિ વેદિતબ્બા. ઉત્તરવડ્ઢમાનપબ્બતવાસીઉપાસકસ્સ વિય. સો કિર અમ્બરિયવિહારવાસિનો પિઙ્ગલબુદ્ધરક્ખિતત્થેરસ્સ સન્તિકે સિક્ખાપદાનિ ગહેત્વા ખેત્તં કસતિ. અથસ્સ ગોણો નટ્ઠો. સો તં ગવેસન્તો ઉત્તરવડ્ઢમાનપબ્બતં આરુહિ. તત્ર નં મહાસપ્પો અગ્ગહેસિ. સો ચિન્તેસિ – ‘ઇમાયસ્સ તિખિણવાસિયા સીસં છિન્દામી’તિ. પુન ચિન્તેસિ – ‘ન મેતં પતિરૂપં ય્વાહં ભાવનીયસ્સ ગરુનો સન્તિકે સિક્ખાપદાનિ ગહેત્વા ભિન્દેય્ય’ન્તિ એવં યાવતતિયં ચિન્તેત્વા ‘જીવિતં પરિચ્ચજામિ, ન સિક્ખાપદ’ન્તિ અંસે ઠપિતં તિખિણદણ્ડવાસિં અરઞ્ઞે છડ્ડેસિ. તાવદેવ નં મહાવાળો મુઞ્ચિત્વા અગમાસીતિ.

અરિયમગ્ગસમ્પયુત્તા પન વિરતિ ‘સમુચ્છેદવિરતી’તિ વેદિતબ્બા, યસ્સા ઉપ્પત્તિતો પભુતિ ‘પાણં ઘાતેસ્સામી’તિ અરિયપુગ્ગલાનં ચિત્તમ્પિ નુપ્પજ્જતીતિ.

ઇદાનિ યથા અકુસલાનં એવં ઇમેસમ્પિ કુસલકમ્મપથાનં ધમ્મતો કોટ્ઠાસતો આરમ્મણતો વેદનાતો મૂલતોતિ પઞ્ચહાકારેહિ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો –

તત્થ ‘ધમ્મતો’તિ એતેસુ હિ પટિપાટિયા સત્ત ચેતનાપિ વટ્ટન્તિ, વિરતિયોપિ; અન્તે તયો ચેતનાસમ્પયુત્તાવ.

‘કોટ્ઠાસતો’તિ પટિપાટિયા સત્ત કમ્મપથા એવ, નો મૂલાનિ. અન્તે તયો કમ્મપથા ચેવ મૂલાનિ ચ. અનભિજ્ઝા હિ મૂલં પત્વા ‘અલોભો કુસલમૂલં’ હોતિ. અબ્યાપાદો ‘અદોસો કુસલમૂલં’, સમ્માદિટ્ઠિ ‘અમોહો કુસલમૂલં’.

‘આરમ્મણતો’તિ પાણાતિપાતાદીનં આરમ્મણાનેવ એતેસં આરમ્મણાનિ. વીતિક્કમિતબ્બતોયેવ હિ વેરમણી નામ હોતિ. યથા પન નિબ્બાનારમ્મણો અરિયમગ્ગો કિલેસે પજહતિ, એવં જીવિતિન્દ્રિયાદિઆરમ્મણાપેતે કમ્મપથા પાણાતિપાતાદીનિ દુસ્સીલ્યાનિ પજહન્તીતિ વેદિતબ્બા.

‘વેદનાતો’તિ સબ્બે સુખવેદના વા હોન્તિ મજ્ઝત્તવેદના વા. કુસલં પત્વા હિ દુક્ખવેદના નામ નત્થિ.

‘મૂલતો’તિ પટિપાટિયા સત્ત કમ્મપથા ઞાણસમ્પયુત્તચિત્તેન વિરમન્તસ્સ અલોભઅદોસઅમોહવસેન તિમૂલા હોન્તિ; ઞાણવિપ્પયુત્તચિત્તેન વિરમન્તસ્સ દ્વિમૂલા. અનભિજ્ઝા ઞાણસમ્પયુત્તચિત્તેન વિરમન્તસ્સ દ્વિમૂલા હોતિ; ઞાણવિપ્પયુત્તચિત્તેન એકમૂલા. અલોભો પન અત્તનાવ અત્તનો મૂલં ન હોતિ. અબ્યાપાદેપિ એસેવ નયો. સમ્માદિટ્ઠિ અલોભાદોસવસેન દ્વિમૂલાવ હોતિ. ઇમે દસ કુસલકમ્મપથા નામ.

કમ્મપથસંસન્દનકથા

ઇદાનિ ઇમસ્મિં ઠાને કમ્મપથસંસન્દનં નામ વેદિતબ્બં. પઞ્ચફસ્સદ્વારવસેન હિ ઉપ્પન્નો અસંવરો અકુસલં મનોકમ્મમેવ હોતિ. મનોફસ્સદ્વારવસેન ઉપ્પન્નો તીણિપિ કમ્માનિ હોન્તિ – સો હિ કાયદ્વારે ચોપનપ્પત્તો અકુસલં કાયકમ્મં હોતિ, વચીદ્વારે અકુસલં વચીકમ્મં, ઉભયત્થ ચોપનં અપ્પત્તો અકુસલં મનોકમ્મં. પઞ્ચઅસંવરદ્વારવસેન ઉપ્પન્નોપિ અકુસલં મનોકમ્મમેવ હોતિ. ચોપનકાયઅસંવરદ્વારવસેન ઉપ્પન્નો અકુસલં કાયકમ્મમેવ હોતિ, વાચાઅસંવરદ્વારવસેન ઉપ્પન્નો અકુસલં વચીકમ્મમેવ હોતિ, મનોઅસંવરદ્વારવસેન ઉપ્પન્નો અકુસલં મનોકમ્મમેવ હોતિ. તિવિધં કાયદુચ્ચરિતં અકુસલં કાયકમ્મમેવ હોતિ, ચતુબ્બિધં વચીદુચ્ચરિતં અકુસલં વચીકમ્મમેવ હોતિ, તિવિધં મનોદુચ્ચરિતં અકુસલં મનોકમ્મમેવ હોતિ.

પઞ્ચફસ્સદ્વારવસેન ઉપ્પન્નો સંવરોપિ કુસલં મનોકમ્મમેવ હોતિ. મનોફસ્સદ્વારવસેન ઉપ્પન્નો પન અયમ્પિ, અસંવરો વિય, તીણિપિ કમ્માનિ હોન્તિ. પઞ્ચસંવરદ્વારવસેન ઉપ્પન્નોપિ કુસલં મનોકમ્મમેવ હોતિ, ચોપનકાયસંવરદ્વારવસેન ઉપ્પન્નો કુસલં કાયકમ્મમેવ હોતિ, વાચાસંવરદ્વારવસેન ઉપ્પન્નો કુસલં વચીકમ્મમેવ હોતિ, મનોસંવરદ્વારવસેન ઉપ્પન્નો કુસલં મનોકમ્મમેવ હોતિ. તિવિધં કાયસુચરિતં કુસલં કાયકમ્મમેવ હોતિ, ચતુબ્બિધં વચીસુચરિતં કુસલં વચીકમ્મમેવ હોતિ, તિવિધં મનોસુચરિતં કુસલં મનોકમ્મમેવ હોતિ.

અકુસલં કાયકમ્મં પઞ્ચફસ્સદ્વારવસેન નુપ્પજ્જતિ; મનોફસ્સદ્વારવસેનેવ ઉપ્પજ્જતિ. તથા અકુસલં વચીકમ્મં. અકુસલં મનોકમ્મં પન છફસ્સદ્વારવસેન ઉપ્પજ્જતિ; તં કાયવચીદ્વારેસુ ચોપનં પત્તં અકુસલં કાયવચીકમ્મં હોતિ, ચોપનં અપ્પત્તં અકુસલં મનોકમ્મમેવ. યથા ચ પઞ્ચફસ્સદ્વારવસેન, એવં પઞ્ચઅસંવરદ્વારવસેનપિ અકુસલં કાયકમ્મં નુપ્પજ્જતિ, ચોપનકાયઅસંવરદ્વારવસેન પન વાચાઅસંવરદ્વારવસેન ચ ઉપ્પજ્જતિ; મનોઅસંવરદ્વારવસેન નુપ્પજ્જતિ. અકુસલં વચીકમ્મમ્પિ પઞ્ચઅસંવરદ્વારવસેન નુપ્પજ્જતિ, ચોપનકાયવાચાઅસંવરદ્વારવસેન ઉપ્પજ્જતિ; મનોઅસંવરદ્વારવસેન નુપ્પજ્જતિ. અકુસલં મનોકમ્મં અટ્ઠઅસંવરદ્વારવસેનપિ ઉપ્પજ્જતેવ. કુસલકાયકમ્માદીસુપિ એસેવ નયો.

અયં પન વિસેસો – યથા અકુસલકાયકમ્મવચીકમ્માનિ મનોઅસંવરદ્વારવસેન નુપ્પજ્જન્તિ, ન તથા એતાનિ. એતાનિ પન કાયઙ્ગવાચઙ્ગં અચોપેત્વા સિક્ખાપદાનિ ગણ્હન્તસ્સ મનોસંવરદ્વારેપિ ઉપ્પજ્જન્તિ એવ. તત્થ કામાવચરં કુસલં ચિત્તં તિવિધકમ્મદ્વારવસેન ઉપ્પજ્જતિ, પઞ્ચવિઞ્ઞાણદ્વારવસેન નુપ્પજ્જતિ; ‘યમિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં, સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા’તિ ઇમિના પન નયેન છફસ્સદ્વારવસેન ઉપ્પજ્જતિ; અટ્ઠઅસંવરદ્વારવસેન નુપ્પજ્જતિ, અટ્ઠસંવરદ્વારવસેન ઉપ્પજ્જતિ; દસઅકુસલકમ્મપથવસેન નુપ્પજ્જતિ, દસકુસલકમ્મપથવસેન ઉપ્પજ્જતિ; તસ્મા ઇદમ્પિ ચિત્તં તિવિધકમ્મદ્વારવસેન વા ઉપ્પન્નં હોતુ, છફસ્સદ્વારવસેન વા, અટ્ઠસંવરદ્વારવસેન વા દસકુસલકમ્મપથવસેન વા. ‘‘કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ…પે… રૂપારમ્મણં વા…પે… ધમ્મારમ્મણં વા’’તિ વુત્તે સબ્બં વુત્તમેવ હોતીતિ.

દ્વારકથા નિટ્ઠિતા.

યં યં વા પનારબ્ભાતિ એત્થ અયં યોજના – હેટ્ઠા વુત્તેસુ રૂપારમ્મણાદીસુ રૂપારમ્મણં વા આરબ્ભ, આરમ્મણં કત્વાતિ અત્થો. સદ્દારમ્મણં વા…પે… ધમ્મારમ્મણં વા આરબ્ભ ઉપ્પન્નં હોતિ. એત્તાવતા એતસ્સ ચિત્તસ્સ એતેસુ આરમ્મણેસુ યંકિઞ્ચિ એકમેવ આરમ્મણં અનુઞ્ઞાતસદિસં હોતિ. ઇદઞ્ચ એકસ્મિં સમયે એકસ્સ વા પુગ્ગલસ્સ રૂપારમ્મણં આરબ્ભ ઉપ્પન્નં પુન અઞ્ઞસ્મિં સમયે અઞ્ઞસ્સ વા પુગ્ગલસ્સ સદ્દાદીસુપિ અઞ્ઞતરં આરમ્મણં આરબ્ભ ઉપ્પજ્જતિ એવ. એવં ઉપ્પજ્જમાનસ્સ ચસ્સ એકસ્મિં ભવે પઠમં રૂપારમ્મણં આરબ્ભ પવત્તિ હોતિ, પચ્છા સદ્દારમ્મણન્તિ અયમ્પિ કમો નત્થિ. રૂપાદીસુ ચાપિ પઠમં નીલારમ્મણં પચ્છા પીતારમ્મણન્તિ અયમ્પિ નિયમો નત્થિ. ઇતિ ઇમં સબ્બારમ્મણતઞ્ચેવ, કમાભાવઞ્ચ, કમાભાવેપિ ચ નીલપીતાદીસુ નિયમાભાવં દસ્સેતું ‘યં યં વા પનારબ્ભા’તિ આહ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ઇમેસુ રૂપાદીસુ ન યંકિઞ્ચિ એકમેવ, અથ ખો યં યં વા પનારબ્ભ ઉપ્પન્નં હોતિ. એવં ઉપ્પજ્જમાનમ્પિ ચ ‘પઠમં રૂપારમ્મણં પચ્છા સદ્દારમ્મણં આરબ્ભા’તિ એવમ્પિ અનુપ્પજ્જિત્વા યં યં વા પનારબ્ભ ઉપ્પન્નં હોતિ; ‘પટિલોમતો વા અનુલોમતો વા, એકન્તરિકદ્વન્તરિકાદિનયેન વા, રૂપારમ્મણાદીસુ યં વા તં વા આરમ્મણં કત્વા ઉપ્પન્નં હોતી’તિ અત્થો. રૂપારમ્મણેસુપિ ચ ‘પઠમં નીલારમ્મણં પચ્છા પીતારમ્મણ’ન્તિ ઇમિનાપિ નિયમેન અનુપ્પજ્જિત્વા, યં યં વા પનારબ્ભ ‘નીલપીતકાદીસુ રૂપારમ્મણેસુ યં વા તં વા રૂપારમ્મણં આરબ્ભ ઉપ્પન્નં હોતી’તિ અત્થો. સદ્દારમ્મણાદીસુપિ એસેવ નયો. અયં તાવ એકા યોજના.

અયં પન અપરા – રૂપં આરમ્મણં એતસ્સાતિ રૂપારમ્મણં…પે… ધમ્મો આરમ્મણં એતસ્સાતિ ધમ્મારમ્મણં. ઇતિ રૂપારમ્મણં વા…પે… ધમ્મારમ્મણં વા ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતીતિ વત્વા પુન ‘યં યં વા પનારબ્ભા’તિ આહ. તસ્સત્થો – એતેસુ રૂપાદીસુ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ યં વા તં વા પન આરબ્ભ ઉપ્પન્નં હોતીતિ. મહાઅટ્ઠકથાયં પન યેવાપનકે અભિનવં નત્થિ, હેટ્ઠા ગહિતમેવ ગહિત’ન્તિ વત્વા ‘રૂપં વા આરબ્ભ…પે… ધમ્મં વા આરબ્ભ, ઇદં વા ઇદં વા આરબ્ભાતિ કથેતું ઇદં વુત્ત’ન્તિ એત્તકમેવ આગતં.