(૨૪) ૪. કમ્મવગ્ગો

૧. સંખિત્તસુત્તવણ્ણના

૨૩૨. ચતુત્થસ્સ પઠમે કણ્હન્તિ કાળકં દસઅકુસલકમ્મપથકમ્મં. કણ્હવિપાકન્તિ અપાયે નિબ્બત્તનતો કાળકવિપાકં. સુક્કન્તિ પણ્ડરકં કુસલકમ્મપથકમ્મં. સુક્કવિપાકન્તિ સગ્ગે નિબ્બત્તનતો પણ્ડરકવિપાકં. કણ્હસુક્કન્તિ મિસ્સકકમ્મં. કણ્હસુક્કવિપાકન્તિ સુખદુક્ખવિપાકં. મિસ્સકકમ્મઞ્હિ કત્વા અકુસલેન તિરચ્છાનયોનિયં મઙ્ગલહત્થિટ્ઠાનાદીસુ ઉપ્પન્નો કુસલેન પવત્તે સુખં વેદિયતિ. કુસલેન રાજકુલેપિ નિબ્બત્તો અકુસલેન પવત્તે દુક્ખં વેદિયતિ. અકણ્હં અસુક્કન્તિ કમ્મક્ખયકરં ચતુમગ્ગઞાણં અધિપ્પેતં. તઞ્હિ યદિ કણ્હં ભવેય્ય, કણ્હવિપાકં દદેય્ય. યદિ સુક્કં ભવેય્ય, સુક્કવિપાકં દદેય્ય. ઉભયવિપાકસ્સ પન અપ્પદાનતો અકણ્હં અસુક્કન્તિ અયમેત્થ અત્થો.

૨. વિત્થારસુત્તવણ્ણના

૨૩૩. દુતિયે સબ્યાબજ્ઝન્તિ સદોસં. કાયસઙ્ખારન્તિ કાયદ્વારચેતનં. અભિસઙ્ખરોતીતિ આયૂહતિ સમ્પિણ્ડેતિ. સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો. સબ્યાબજ્ઝં લોકન્તિ સદુક્ખં લોકં. સબ્યાબજ્ઝા ફસ્સાતિ સદુક્ખા વિપાકફસ્સા. સબ્યાબજ્ઝં વેદનં વેદિયતીતિ સાબાધં વિપાકવેદનં વેદિયતિ. એકન્તદુક્ખન્તિ એકન્તેનેવ દુક્ખં, ન સુખસમ્મિસ્સં. સેય્યથાપિ સત્તા નેરયિકાતિ એત્થ સેય્યથાપીતિ નિદસ્સનત્થે નિપાતો. તેન કેવલં નેરયિકસત્તે દસ્સેતિ, અઞ્ઞે પન તંસરિક્ખકા નામ નત્થિ. ઇમિના ઉપાયેન સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. સેય્યથાપિ મનુસ્સાતિઆદીસુ પન મનુસ્સાનં તાવ કાલેન સુખા વેદના ઉપ્પજ્જતિ, કાલેન દુક્ખા વેદના. એકચ્ચે ચ દેવાતિ એત્થ પન કામાવચરદેવા દટ્ઠબ્બા. તેસઞ્હિ મહેસક્ખતરા દેવતા દિસ્વા નિસિન્નાસનતો વુટ્ઠાનં, પારુતઉત્તરાસઙ્ગસ્સ ઓતારણં, અઞ્જલિપગ્ગણ્હનન્તિઆદીનં વસેન કાલેન દુક્ખં ઉપ્પજ્જતિ, દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવન્તાનં કાલેન સુખં. એકચ્ચે ચ વિનિપાતિકાતિ એત્થ વેમાનિકપેતા દટ્ઠબ્બા. તે નિરન્તરમેવ એકસ્મિં કાલે સુખં, એકસ્મિં કાલે દુક્ખં વેદિયન્તિ. નાગસુપણ્ણહત્થિઅસ્સાદયો પન મનુસ્સા વિય વોકિણ્ણસુખદુક્ખાવ હોન્તિ. પહાનાય યા ચેતનાતિ એત્થ વિવટ્ટગામિની મગ્ગચેતના વેદિતબ્બા. સા હિ કમ્મક્ખયાય સંવત્તતીતિ.

૩. સોણકાયનસુત્તવણ્ણના

૨૩૪. તતિયે સિખામોગ્ગલ્લાનોતિ સીસમજ્ઝે ઠિતાય મહતિયા સિખાય સમન્નાગતો મોગ્ગલ્લાનગોત્તો બ્રાહ્મણો. પુરિમાનીતિ અતીતાનન્તરદિવસતો પટ્ઠાય પુરિમાનિ, દુતિયાદિતો પટ્ઠાય પુરિમતરાનિ વેદિતબ્બાનિ. સોણકાયનોતિ તસ્સેવ અન્તેવાસિકો. કમ્મસચ્ચાયં ભો લોકોતિ ભો અયં લોકો કમ્મસભાવો. કમ્મસમારમ્ભટ્ઠાયીતિ કમ્મસમારમ્ભેન તિટ્ઠતિ. કમ્મં આયૂહન્તોવ તિટ્ઠતિ, અનાયૂહન્તો ઉચ્છિજ્જતીતિ દીપેતિ. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

૪-૯. સિક્ખાપદસુત્તાદિવણ્ણના

૨૩૫. ચતુત્થાદીનિપિ ઉત્તાનત્થાનેવ. મગ્ગઙ્ગેસુ પન યસ્મા સતિયા ઉપટ્ઠપેત્વા પઞ્ઞાય પરિચ્છિન્દતિ, તસ્મા ઉભયમેવ કમ્મં. સેસા અઙ્ગાનેવ હોન્તિ, નો કમ્મન્તિ વુત્તં. બોજ્ઝઙ્ગેસુપિ એસેવ નયો. અભિધમ્મે પન સબ્બમ્પેતં અવિસેસેન ચેતનાસમ્પયુત્તકમ્મન્તેવ વણ્ણિતં.

૧૦. સમણસુત્તવણ્ણના

૨૪૧. દસમે ઇધેવાતિ ઇમસ્મિંયેવ સાસને. અયં પન નિયમો સેસપદેસુપિ વેદિતબ્બો. દુતિયાદયોપિ હિ સમણા ઇધેવ, ન અઞ્ઞત્થ. સુઞ્ઞાતિ રિત્તા તુચ્છા. પરપ્પવાદાતિ ચત્તારો સસ્સતવાદા, ચત્તારો એકચ્ચસસ્સતિકા, ચત્તારો અન્તાનન્તિકા, ચત્તારો અમરાવિક્ખેપિકા, દ્વે અધિચ્ચસમુપ્પન્નિકા, સોળસ સઞ્ઞિવાદા, અટ્ઠ અસઞ્ઞિવાદા, અટ્ઠ નેવસઞ્ઞિનાસઞ્ઞિવાદા, સત્ત ઉચ્છેદવાદા, પઞ્ચ દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદાતિ ઇમે સબ્બેપિ બ્રહ્મજાલે આગતદ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિયો ઇતો બાહિરાનં પરેસં પવાદા પરપ્પવાદા નામ. તે સબ્બેપિ ઇમેહિ ચતૂહિ ફલટ્ઠકસમણેહિ સુઞ્ઞા. ન હિ તે એત્થ સન્તિ. ન કેવલઞ્ચ એતેહેવ સુઞ્ઞા, ચતૂહિ પન મગ્ગટ્ઠકસમણેહિપિ, ચતુન્નં મગ્ગાનં અત્થાય આરદ્ધવિપસ્સકેહિપીતિ દ્વાદસહિપિ સમણેહિ સુઞ્ઞા એવ. ઇદમેવ અત્થં સન્ધાય ભગવતા મહાપરિનિબ્બાને (દી. નિ. ૨.૨૧૪) વુત્તં –

‘‘એકૂનતિંસો વયસા સુભદ્દ,

યં પબ્બજિં કિંકુસલાનુએસી;

વસ્સાનિ પઞ્ઞાસ સમાધિકાનિ,

યતો અહં પબ્બજિતો સુભદ્દ;

ઞાયસ્સ ધમ્મસ્સ પદેસવત્તી,

ઇતો બહિદ્ધા સમણોપિ નત્થિ’’.

‘‘દુતિયોપિ સમણો નત્થિ, તતિયોપિ સમણો નત્થિ, ચતુત્થોપિ સમણો નત્થિ, સુઞ્ઞા પરપ્પવાદા સમણેહિ અઞ્ઞેહી’’તિ. એત્થ હિ પદેસવત્તીતિ આરદ્ધવિપસ્સકો અધિપ્પેતો. તસ્મા સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ આરદ્ધવિપસ્સકં મગ્ગટ્ઠં ફલટ્ઠન્તિ તયોપિ એકતો કત્વા ‘‘સમણોપિ નત્થી’’તિ આહ, સકદાગામિમગ્ગસ્સ આરદ્ધવિપસ્સકં મગ્ગટ્ઠં ફલટ્ઠન્તિ તયોપિ એકતો કત્વા ‘‘દુતિયોપિ સમણો નત્થી’’તિ આહ. ઇતરેસુપિ દ્વીસુ એસેવ નયો. એકાદસમં ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

કમ્મવગ્ગો ચતુત્થો.