૯. તણ્હાસુત્તવણ્ણના

૧૯૯. નવમે જાલિનિન્તિ જાલસદિસં. યથા હિ જાલં સમન્તતો સંસિબ્બિતં આકુલબ્યાકુલં, એવં તણ્હાપીતિ જાલસદિસત્તા જાલિનીતિ વુત્તા. તયો વા ભવે અજ્ઝોત્થરિત્વા ઠિતાય એતિસ્સા તત્થ તત્થ અત્તનો કોટ્ઠાસભૂતં જાલં અત્થીતિપિ જાલિની. સરિતન્તિ તત્થ તત્થ સરિત્વા સંસરિત્વા ઠિતં. વિસટન્તિ પત્થટં વિક્ખિત્તં. વિસત્તિકન્તિ તત્થ તત્થ વિસત્તં લગ્ગં લગિતં. અપિચ ‘‘વિસમૂલાતિ વિસત્તિકા. વિસફલાતિ વિસત્તિકા’’તિઆદિનાપિ (મહાનિ. ૩; ચૂળનિ. મેત્તગૂમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો ૨૨) નયેનેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ઉદ્ધસ્તોતિ ઉપરિ ધંસિતો. પરિયોનદ્ધોતિ સમન્તા વેઠિતો. તન્તાકુલકજાતોતિ તન્તં વિય આકુલજાતો. યથા નામ દુન્નિક્ખિત્તં મૂસિકચ્છિન્નં પેસકારાનં તન્તં તહિં તહિં આકુલં હોતિ, ‘‘ઇદં અગ્ગં ઇદં મૂલ’’ન્તિ અગ્ગેન વા અગ્ગં, મૂલેન વા મૂલં સમાનેતું દુક્કરં હોતિ, એવં સત્તા ઇમાય તણ્હાય પરિયોનદ્ધા આકુલબ્યાકુલા ન સક્કોન્તિ અત્તનો નિસ્સરણમગ્ગં ઉજું કાતું. ગુલાગુણ્ઠિકજાતોતિ ગુલાગુણ્ઠિકં વુચ્ચતિ પેસકારકઞ્જિયસુત્તં. ગુલા નામ સકુણિકા, તસ્સા કુલાવકોતિપિ એકે. યથા તદુભયમ્પિ આકુલં અગ્ગેન વા અગ્ગં, મૂલેન વા મૂલં સમાનેતું દુક્કરન્તિ પુરિમનયેનેવ યોજેતબ્બં. મુઞ્જપબ્બજભૂતોતિ મુઞ્જતિણં વિય પબ્બજતિણં વિય ચ ભૂતો, તાદિસો જાતો. યથા તાનિ તિણાનિ કોટ્ટેત્વા કતરજ્જું જિણ્ણકાલે કત્થચિ પતિતં ગહેત્વા તેસં તિણાનં ‘‘ઇદં અગ્ગં ઇદં મૂલ’’ન્તિ અગ્ગેન વા અગ્ગં, મૂલેન વા મૂલં સમાનેતું દુક્કરં. તમ્પિ ચ પચ્ચત્તપુરિસકારે ઠત્વા સક્કા ભવેય્ય ઉજું કાતું, ઠપેત્વા પન બોધિસત્તે અઞ્ઞો સત્તો અત્તનો ધમ્મતાય તણ્હાજાલં પદાલેત્વા અત્તનો નિસ્સરણમગ્ગં ઉજું કાતું સમત્થો નામ નત્થિ. એવમયં લોકો તણ્હાજાલેન પરિયોનદ્ધો અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં સંસારં નાતિવત્તતિ. તત્થ અપાયોતિ નિરય-તિરચ્છાનયોનિ-પેત્તિવિસય-અસુરકાયા. સબ્બેપિ હિ તે વડ્ઢિસઙ્ખાતસ્સ આયસ્સ અભાવતો અપાયાતિ વુચ્ચન્તિ. તથા દુક્ખસ્સ ગતિભાવતો દુગ્ગતિ. સુખસમુસ્સયતો વિનિપતિતત્તા વિનિપાતો. ઇતરો પન –

‘‘ખન્ધાનઞ્ચ પટિપાટિ, ધાતુઆયતનાન ચ;

અબ્બોચ્છિન્નં વત્તમાના, સંસારોતિ પવુચ્ચતિ.

તં સબ્બં નાતિવત્તતિ નાતિક્કમતિ, અથ ખો ચુતિતો પટિસન્ધિં પટિસન્ધિતો ચુતિન્તિ એવં પુનપ્પુનં ચુતિપટિસન્ધિયો ગણ્હમાનો તીસુ ભવેસુ ચતૂસુ યોનીસુ પઞ્ચસુ ગતીસુ સત્તસુ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીસુ નવસુ સત્તાવાસેસુ મહાસમુદ્દે વાતક્ખિત્તનાવા વિય યન્તે યુત્તગોણો વિય ચ પરિબ્ભમતિયેવ.

અજ્ઝત્તિકસ્સ ઉપાદાયાતિ અજ્ઝત્તિકં ખન્ધપઞ્ચકં ઉપાદાય. ઇદઞ્હિ ઉપયોગત્થે સામિવચનં. બાહિરસ્સ ઉપાદાયાતિ બાહિરં ખન્ધપઞ્ચકં ઉપાદાય, ઇદમ્પિ ઉપયોગત્થે સામિવચનં. અસ્મીતિ, ભિક્ખવે, સતીતિ, ભિક્ખવે, યદેતં અજ્ઝત્તં ખન્ધપઞ્ચકં ઉપાદાય તણ્હામાનદિટ્ઠિવસેન સમૂહગ્ગાહતો અસ્મીતિ હોતિ, તસ્મિં સતીતિ અત્થો. ઇત્થસ્મીતિ હોતીતિઆદીસુ પન એવં સમૂહતો અહન્તિ ગહણે સતિ તતો અનુપનિધાય ચ ઉપનિધાય ચાતિ દ્વિધા ગહણં હોતિ. તત્થ અનુપનિધાયાતિ અઞ્ઞં આકારં અનુપગમ્મ સકભાવમેવ આરમ્મણં કત્વા ઇત્થસ્મીતિ હોતિ, ખત્તિયાદીસુ ઇદંપકારો અહન્તિ એવં તણ્હામાનદિટ્ઠિવસેન હોતીતિ અત્થો. ઇદં તાવ અનુપનિધાય ગહણં. ઉપનિધાય ગહણં પન દુવિધં હોતિ સમતો ચ અસમતો ચ. તં દસ્સેતું એવંસ્મીતિ અઞ્ઞથાસ્મીતિ ચ વુત્તં. તત્થ એવંસ્મીતિ ઇદં સમતો ઉપનિધાય ગહણં, યથાયં ખત્તિયો યથાયં બ્રાહ્મણો, એવમહમ્પીતિ અત્થો. અઞ્ઞથાસ્મીતિ ઇદં પન અસમતો ગહણં, યથાયં ખત્તિયો યથાયં બ્રાહ્મણો, તતો અઞ્ઞથા અહં, હીનો વા અધિકો વાતિ અત્થો. ઇમાનિ તાવ પચ્ચુપ્પન્નવસેન ચત્તારિ તણ્હાવિચરિતાનિ.

અસસ્મીતિ સતસ્મીતિ ઇમાનિ પન દ્વે યસ્મા અત્થીતિ અસં, નિચ્ચસ્સેતં અધિવચનં. સીદતીતિ સતં, અનિચ્ચસ્સેતં અધિવચનં. તસ્મા સસ્સતુચ્છેદવસેન વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. ઇતો પરાનિ સન્તિ એવમાદીનિ ચત્તારિ સંસયપરિવિતક્કવસેન વુત્તાનિ. સન્તિ હોતીતિ એવમાદીસુ અહં સિયન્તિ હોતીતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો. અધિપ્પાયો પનેત્થ પુરિમચતુક્કે વુત્તનયેનેવ ગહેતબ્બો. અપિહં સન્તિઆદીનિ પન ચત્તારિ અપિ નામ અહં ભવેય્યન્તિ એવં પત્થનાકપ્પનવસેન વુત્તાનિ. તાનિપિ પુરિમચતુક્કે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ. ભવિસ્સન્તિઆદીનિ પન ચત્તારિ અનાગતવસેન વુત્તાનિ. તેસમ્પિ પુરિમચતુક્કે વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. એવમેતે –

‘‘દ્વે દિટ્ઠિસીસા સીસઞ્ઞે, ચત્તારો સીસમૂલકા;

તયો તયોતિ એતાનિ, અટ્ઠારસ વિભાવયે.

એતેસુ હિ અસસ્મિ, સતસ્મીતિ એતે દ્વે દિટ્ઠિસીસા નામ. અસ્મિ, સન્તિ, અપિહં સન્તિ, ભવિસ્સન્તિ એતે ચત્તારો સુદ્ધસીસા એવ. ઇત્થસ્મીતિઆદયો તયો તયોતિ દ્વાદસ સીસમૂલકા નામાતિ એવમેતે દ્વે દિટ્ઠિસીસા ચત્તારો સુદ્ધસીસા દ્વાદસ સીસમૂલકાતિ અટ્ઠારસ તણ્હાવિચરિતધમ્મા વેદિતબ્બા. ઇમાનિ તાવ અજ્ઝત્તિકસ્સ ઉપાદાય અટ્ઠારસ તણ્હાવિચરિતાનિ. બાહિરસ્સ ઉપાદાય તણ્હાવિચરિતેસુપિ એસેવ નયો. ઇમિનાતિ ઇમિના રૂપેન વા…પે… વિઞ્ઞાણેન વાતિ એસ વિસેસો વેદિતબ્બો. સેસં તાદિસમેવ.

ઇતિ એવરૂપાનિ અતીતાનિ છત્તિંસાતિ એકમેકસ્સ પુગ્ગલસ્સ અતીતે અદ્ધનિ છત્તિંસ. અનાગતાનિ છત્તિંસાતિ એકમેકસ્સેવ પુગ્ગલસ્સ ચ અનાગતે અદ્ધનિ છત્તિંસ. પચ્ચુપ્પન્નાનિ છત્તિંસાતિ એકસ્સ વા પુગ્ગલસ્સ યથાસમ્ભવતો બહૂનં વા પચ્ચુપ્પન્ને અદ્ધનિ છત્તિંસાવ. સબ્બસત્તાનં પન નિયમેનેવ અતીતે અદ્ધનિ છત્તિંસ, અનાગતે છત્તિંસ, પચ્ચુપ્પન્ને છત્તિંસ. અનન્તા હિ અસદિસતણ્હામાનદિટ્ઠિભેદા સત્તા. અટ્ઠસતં તણ્હાવિચરિતં હોન્તીતિ એત્થ પન અટ્ઠસતસઙ્ખાતં તણ્હાવિચરિતં હોતીતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો.