૫. વપ્પસુત્તવણ્ણના

૧૯૫. પઞ્ચમે વપ્પોતિ દસબલસ્સ ચૂળપિતા સક્યરાજા. નિગણ્ઠસાવકોતિ વેસાલિયં સીહસેનાપતિ વિય નાળન્દાયં ઉપાલિગહપતિ વિય ચ નિગણ્ઠસ્સ નાટપુત્તસ્સ ઉપટ્ઠાકો. કાયેન સંવુતોતિ કાયદ્વારસ્સ સંવુતત્તા પિહિતત્તા કાયેન સંવુતો નામ. સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો. અવિજ્જાવિરાગાતિ અવિજ્જાય ખયવિરાગેન. વિજ્જુપ્પાદાતિ મગ્ગવિજ્જાય ઉપ્પાદેન. તં ઠાનન્તિ તં કારણં. અવિપક્કવિપાકન્તિ અલદ્ધવિપાકવારં. તતોનિદાનન્તિ તંહેતુ તપ્પચ્ચયા. દુક્ખવેદનિયા આસવા અસ્સવેય્યુન્તિ દુક્ખવેદનાય પચ્ચયભૂતા કિલેસા અસ્સવેય્યું, તસ્સ પુરિસસ્સ ઉપ્પજ્જેય્યુન્તિ અત્થો. અભિસમ્પરાયન્તિ દુતિયે અત્તભાવે. કાયસમારમ્ભપચ્ચયાતિ કાયકમ્મપચ્ચયેન. આસવાતિ કિલેસા. વિઘાતપરિળાહાતિ એત્થ વિઘાતોતિ દુક્ખં. પરિળાહોતિ કાયિકચેતસિકો પરિળાહો. ફુસ્સ ફુસ્સ બ્યન્તીકરોતીતિ ઞાણવજ્ઝં કમ્મં ઞાણફસ્સેન ફુસિત્વા ફુસિત્વા ખયં ગમેતિ, વિપાકવજ્ઝં કમ્મં વિપાકફસ્સેન ફુસિત્વા ફુસિત્વા ખયં ગમેતિ. નિજ્જરાતિ કિલેસજીરણકપટિપદા. સેસવારેસુપિ એસેવ નયો. ઇધ ઠત્વા અયં ભિક્ખુ ખીણાસવો કાતબ્બો, ચત્તારિ મહાભૂતાનિ નીહરિત્વા ચતુસચ્ચવવત્થાનં દસ્સેત્વા યાવ અરહત્તફલં કમ્મટ્ઠાનં કથેતબ્બં.

ઇદાનિ પન તસ્સ ખીણાસવસ્સ સતતવિહારે દસ્સેતું એવં સમ્મા વિમુત્તચિત્તસ્સાતિઆદિમાહ. તત્થ સમ્મા વિમુત્તચિત્તસ્સાતિ હેતુના કારણેન સમ્મા વિમુત્તસ્સ. સતતવિહારાતિ નિચ્ચવિહારા નિબદ્ધવિહારા. નેવ સુમનો હોતીતિ ઇટ્ઠારમ્મણે રાગવસેન ન સોમનસ્સજાતો હોતિ. ન દુમ્મનોતિ અનિટ્ઠારમ્મણે પટિઘવસેન ન દોમનસ્સજાતો હોતિ. ઉપેક્ખકો વિહરતિ સતો સમ્પજાનોતિ સતિસમ્પજઞ્ઞપરિગ્ગહિતાય મજ્ઝત્તાકારલક્ખણાય ઉપેક્ખાય તેસુ આરમ્મણેસુ ઉપેક્ખકો મજ્ઝત્તો હુત્વા વિહરતિ.

કાયપરિયન્તિકન્તિ કાયન્તિકં કાયપરિચ્છિન્નં, યાવ પઞ્ચદ્વારકાયો પવત્તતિ, તાવ પવત્તં પઞ્ચદ્વારિકવેદનન્તિ અત્થો. જીવિતપરિયન્તિકન્તિ જીવિતન્તિકં જીવિતપરિચ્છિન્નં, યાવ જીવિતં પવત્તતિ, તાવ પવત્તં મનોદ્વારિકવેદનન્તિ અત્થો. તત્થ પઞ્ચદ્વારિકવેદના પચ્છા ઉપ્પજ્જિત્વા પઠમં નિરુજ્ઝતિ, મનોદ્વારિકવેદના પઠમં ઉપ્પજ્જિત્વા પચ્છા નિરુજ્ઝતિ. સા હિ પટિસન્ધિક્ખણે વત્થુરૂપસ્મિંયેવ પતિટ્ઠાતિ. પઞ્ચદ્વારિકા પવત્તે પઞ્ચદ્વારવસેન પવત્તમાના પઠમવયે વીસતિવસ્સકાલે રજ્જનદુસ્સનમુય્હનવસેન અધિમત્તા બલવતી હોતિ, પણ્ણાસવસ્સકાલે ઠિતા હોતિ, સટ્ઠિવસ્સકાલતો પટ્ઠાય પરિહાયમાના, અસીતિનવુતિવસ્સકાલે મન્દા હોતિ. તદા હિ સત્તા ‘‘ચિરરત્તં એકતો નિસીદિમ્હા નિપજ્જિમ્હા’’તિ વદન્તેપિ ન જાનામાતિ વદન્તિ. અધિમત્તાનિપિ રૂપાદિઆરમ્મણાનિ ન પસ્સામ, સુગન્ધદુગ્ગન્ધં વા સાદુઅસાદું વા થદ્ધમુદુકં વાતિ ન જાનામાતિપિ વદન્તિ. ઇતિ નેસં પઞ્ચદ્વારિકવેદના ભગ્ગા હોતિ, મનોદ્વારિકા પવત્તતિ. સાપિ અનુપુબ્બેન પરિહાયમાના મરણસમયે હદયકોટિંયેવ નિસ્સાય પવત્તતિ. યાવ પનેસા પવત્તતિ, તાવ સત્તો જીવતીતિ વુચ્ચતિ. યદા નપ્પવત્તતિ, તદા ‘‘મતો નિરુદ્ધો’’તિ વુચ્ચતિ.

સ્વાયમત્થો વાપિયા દીપેતબ્બો – યથા હિ પુરિસો પઞ્ચઉદકમગ્ગસમ્પન્નં વાપિં કરેય્ય. પઠમં દેવે વુટ્ઠે પઞ્ચહિ ઉદકમગ્ગેહિ ઉદકં પવિસિત્વા અન્તોવાપિયં આવાટે પૂરેય્ય. પુનપ્પુનં દેવે વસ્સન્તે ઉદકમગ્ગે પૂરેત્વા ગાવુતડ્ઢયોજનમત્તં ઓત્થરિત્વા ઉદકં તિટ્ઠેય્ય તતો તતો વિસ્સન્દમાનં. અથ નિદ્ધમનતુમ્બે વિવરિત્વા ખેત્તેસુ કમ્મે કયિરમાને ઉદકં નિક્ખમન્તં, સસ્સપાકકાલે ઉદકં નિક્ખન્તં ઉદકં પરિહીનં, ‘‘મચ્છે ગણ્હામા’’તિ વત્તબ્બતં આપજ્જેય્ય. તતો કતિપાહેન આવાટેસુયેવ ઉદકં સણ્ઠહેય. યાવ પન તં આવાટેસુ હોતિ, તાવ મહાવાપિયં ઉદકં અત્થીતિ સઙ્ખં ગચ્છતિ. યદા પન તત્થ છિજ્જતિ, તદા ‘‘વાપિયં ઉદકં નત્થી’’તિ વુચ્ચતિ. એવં સમ્પદમિદં વેદિતબ્બં.

પઠમં દેવે વસ્સન્તે પઞ્ચહિ મગ્ગેહિ ઉદકે પવિસન્તે આવાટાનં પૂરણકાલો વિય હિ પઠમમેવ પટિસન્ધિક્ખણે મનોદ્વારિકવેદનાય વત્થુરૂપે પતિટ્ઠિતકાલો, પુનપ્પુનં દેવે વસ્સન્તે પઞ્ચમગ્ગાનં પૂરણકાલો વિય પવત્તે પઞ્ચદ્વારિકવેદનાય પવત્તિ, ગાવુતડ્ઢયોજનમત્તં અજ્ઝોત્થરણં વિય પઠમવયે વીસતિવસ્સકાલે રજ્જનાદિવસેન તસ્સ અધિમત્તબલવભાવો, યાવ વાપિતો ઉદકં ન નિગ્ગચ્છતિ, તાવ પૂરાય વાપિયા ઠિતકાલો વિય પઞ્ઞાસવસ્સકાલે તસ્સ ઠિતકાલો, નિદ્ધમનતુમ્બેસુ વિવટેસુ કમ્મે કયિરમાને ઉદકસ્સ નિક્ખમનકાલો વિય સટ્ઠિવસ્સકાલતો પટ્ઠાય તસ્સ પરિહાનિ, ઉદકે ભટ્ઠે ઉદકમગ્ગેસુ પરિત્તઉદકસ્સ ઠિતકાલો વિય અસીતિનવુતિકાલે પઞ્ચદ્વારિકવેદનાય મન્દકાલો, આવાટેસુયેવ ઉદકસ્સ પતિટ્ઠિતકાલો વિય હદયવત્થુકોટિં નિસ્સાય મનોદ્વારે વેદનાય પવત્તિકાલો, આવાટેસુ પરિત્તેપિ ઉદકે સતિ ‘‘વાપિયં ઉદકં અત્થી’’તિ વત્તબ્બકાલો વિય યાવ સા પવત્તતિ, તાવ ‘‘સત્તો જીવતી’’તિ વુચ્ચતિ. યથા પન આવાટેસુ ઉદકે છિન્ને ‘‘નત્થિ વાપિયં ઉદક’’ન્તિ વુચ્ચતિ, એવં મનોદ્વારિકવેદનાય અપ્પવત્તમાનાય સત્તો મતોતિ વુચ્ચતિ. ઇમં વેદનં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘જીવિતપરિયન્તિકં વેદનં વેદિયમાનો’’તિ.

કાયસ્સ ભેદાતિ કાયસ્સ ભેદેન. ઉદ્ધં જીવિતપરિયાદાનાતિ જીવિતક્ખયતો ઉદ્ધં. ઇધેવાતિ પટિસન્ધિવસેન પરતો અગન્ત્વા ઇધેવ. સીતી ભવિસ્સન્તીતિ પવત્તિવિપ્ફન્દનદરથરહિતાનિ સીતાનિ અપ્પવત્તનધમ્માનિ ભવિસ્સન્તિ.

થૂણં પટિચ્ચાતિ રુક્ખં પટિચ્ચ. કુદ્દાલપિટકં આદાયાતિ કુદ્દાલઞ્ચ ખણિત્તિઞ્ચ પચ્છિઞ્ચ ગહેત્વાતિ અત્થો. દેસના પન કુદ્દાલવસેનેવ કતા. મૂલે છિન્દેય્યાતિ મૂલમ્હિ કુદ્દાલેન છિન્દેય્ય. પલિખણેય્યાતિ ખણિત્તિયા સમન્તા ખણેય્ય.

એવમેવ ખોતિ એત્થ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – રુક્ખો વિય હિ અત્તભાવો દટ્ઠબ્બો, રુક્ખં પટિચ્ચ છાયા વિય કુસલાકુસલં કમ્મં, છાયં અપ્પવત્તં કાતુકામો પુરિસો વિય યોગાવચરો, કુદ્દાલો વિય પઞ્ઞા, પિટકં વિય સમાધિ, ખણિત્તિ વિય વિપસ્સના, ખણિત્તિયા મૂલાનં પલિખણનકાલો વિય અરહત્તમગ્ગેન અવિજ્જાય છેદનકાલો, ખણ્ડાખણ્ડં કરણકાલો વિય ખન્ધવસેન દિટ્ઠકાલો, ફાલનકાલો વિય આયતનવસેન દિટ્ઠકાલો, સકલીકરણકાલો વિય ધાતુવસેન દિટ્ઠકાલો, વાતાતપેન વિસોસનકાલો વિય કાયિકચેતસિકસ્સ વીરિયસ્સ કરણકાલો, અગ્ગિના ડહનકાલો વિય ઞાણેન કિલેસાનં ડહનકાલો, મસિકરણકાલો વિય વત્તમાનક-પઞ્ચક્ખન્ધકાલો, મહાવાતે ઓફુનનકાલો વિય નદીસોતે પવાહનકાલો વિય ચ છિન્નમૂલકાનં પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં અપ્પટિસન્ધિકનિરોધો, ઓફુનનપ્પવાહનેહિ અપઞ્ઞત્તિકભાવૂપગમો વિય પુનબ્ભવે વિપાકક્ખન્ધાનં અનુપ્પાદેન અપણ્ણત્તિકભાવો વેદિતબ્બો.

ભગવન્તં એતદવોચાતિ સત્થરિ દેસનં વિનિવટ્ટેન્તે સોતાપત્તિફલં પત્વા એતં ‘‘સેય્યથાપિ, ભન્તે’’તિઆદિવચનં અવોચ. તત્થ ઉદયત્થિકોતિ વડ્ઢિઅત્થિકો. અસ્સપણિયં પોસેય્યાતિ પઞ્ચ અસ્સપોતસતાનિ કિણિત્વા પચ્છા વિક્કિણિસ્સામીતિ પોસેય્ય. સહસ્સગ્ઘનકસ્સ અસ્સસ્સ પઞ્ચસતમત્તં ઉપકરણં ગન્ધમાલાદિવસેન પોસાવનિકંયેવ અગમાસિ. અથસ્સ તે અસ્સા એકદિવસેનેવ રોગં ફુસિત્વા સબ્બે જીવિતક્ખયં પાપુણેય્યુન્તિ ઇમિના અધિપ્પાયેન એવમાહ. ઉદયઞ્ચેવ નાધિગચ્છેય્યાતિ વડ્ઢિઞ્ચ ગેહતો નીહરિત્વા દિન્નમૂલઞ્ચ કિઞ્ચિ ન લભેય્ય. પયિરુપાસિન્તિ ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠહિં. સ્વાહં ઉદયઞ્ચેવ નાધિગચ્છિન્તિ સો અહં નેવ ઉદયં ન ગેહતો દિન્નધનં અધિગચ્છિં, પણિયઅસ્સજગ્ગનકો નામ જાતોસ્મીતિ દસ્સેતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.