(૧૭) ૨. પટિપદાવગ્ગો

૧. સંખિત્તસુત્તવણ્ણના

૧૬૧. દુતિયસ્સ પઠમે સુખપટિક્ખેપેન દુક્ખા પટિપજ્જિતબ્બતો પટિપદા એતિસ્સાતિ દુક્ખાપટિપદા. અસીઘપ્પવત્તિતાય ગરુભાવેન દન્ધા અભિઞ્ઞા એતિસ્સાતિ દન્ધાભિઞ્ઞા. ઇમિનાવ નયેન સબ્બપદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો.

૨. વિત્થારસુત્તવણ્ણના

૧૬૨. દુતિયે અભિક્ખણન્તિ અભિણ્હં. આનન્તરિયન્તિ અનન્તરવિપાકદાયકં મગ્ગસમાધિં. આસવાનં ખયાયાતિ અરહત્તફલત્થાય. પઞ્ચિન્દ્રિયાનીતિ વિપસ્સનાપઞ્ચમકાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ. પઞ્ઞિન્દ્રિયન્તિ હિ એત્થ વિપસ્સનાપઞ્ઞાવ પઞ્ઞિન્દ્રિયન્તિ અધિપ્પેતં. સેસમેત્થ પાળિવસેન ઉત્તાનમેવ.

ઇમાસં પન પટિપદાનં અયં આવિભાવકથા – ઇધ ભિક્ખુ પુબ્બે અકતાભિનિવેસો પુબ્બભાગે રૂપપરિગ્ગહે કિલમતિ, અરૂપપરિગ્ગહે કિલમતિ, પચ્ચયપરિગ્ગહે કિલમતિ, તીસુ અદ્ધાસુ કિલમતિ, મગ્ગામગ્ગે કિલમતિ. એવં પઞ્ચસુ ઠાનેસુ કિલમન્તો વિપસ્સનં પાપુણાતિ. વિપસ્સનં પત્વાપિ ઉદયબ્બયાનુપસ્સને, ભઙ્ગાનુપસ્સને, ભયતુપટ્ઠાને, આદીનવાનુપસ્સને, નિબ્બિદાનુપસ્સને, મુચ્ચિતુકમ્યતાઞાણે, સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણે, અનુલોમઞાણે, ગોત્રભુઞાણેતિ ઇમેસુ નવસુ વિપસ્સનાઞાણેસુપિ કિલમિત્વાવ લોકુત્તરમગ્ગં પાપુણાતિ. તસ્સ સો લોકુત્તરમગ્ગો એવં દુક્ખેન ગરુભાવેન સચ્છિકતત્તા દુક્ખપટિપદો દન્ધાભિઞ્ઞો નામ જાતો. યો પન પુબ્બભાગે પઞ્ચસુ ઞાણેસુ કિલમન્તો અપરભાગે નવસુ વિપસ્સનાઞાણેસુ અકિલમિત્વાવ મગ્ગં સચ્છિકરોતિ, તસ્સ સો મગ્ગો એવં દુક્ખેન અગરુભાવેન સચ્છિકતત્તા દુક્ખપટિપદો ખિપ્પાભિઞ્ઞો નામ જાતો. ઇમિના ઉપાયેન ઇતરાપિ દ્વે વેદિતબ્બા.

ગોણપરિયેસકઉપમાહિ ચેતા વિભાવેતબ્બા – એકસ્સ હિ પુરિસસ્સ ચત્તારો ગોણા પલાયિત્વા અટવિં પવિટ્ઠા. સો સકણ્ટકે સગહને વને તે પરિયેસન્તો ગહનમગ્ગેનેવ કિચ્છેન કસિરેન ગન્ત્વા ગહનટ્ઠાનેયેવ નિલીને ગોણેપિ કિચ્છેન કસિરેન અદ્દસ. એકો કિચ્છેન ગન્ત્વા અબ્ભોકાસે ઠિતે ખિપ્પમેવ અદ્દસ. અપરો અબ્ભોકાસમગ્ગેન સુખેન ગન્ત્વા ગહનટ્ઠાને નિલીને કિચ્છેન કસિરેન અદ્દસ. અપરો અબ્ભોકાસમગ્ગેનેવ સુખેન ગન્ત્વા અબ્ભોકાસે ઠિતેયેવ ખિપ્પં અદ્દસ. તત્થ ચત્તારો ગોણા વિય ચત્તારો અરિયમગ્ગા દટ્ઠબ્બા, ગોણપરિયેસકો પુરિસો વિય યોગાવચરો, ગહનમગ્ગેન કિચ્છેન કસિરેન ગમનં વિય પુબ્બભાગે પઞ્ચસુ ઞાણેસુ કિલમતો દુક્ખાપટિપદા. ગહનટ્ઠાને નિલીનાનં કિચ્છેનેવ દસ્સનં વિય અપરભાગે નવસુ ઞાણેસુ કિલમન્તસ્સ અરિયમગ્ગાનં દસ્સનં. ઇમિના ઉપાયેન સેસઉપમાપિ યોજેતબ્બા.

૩. અસુભસુત્તવણ્ણના

૧૬૩. તતિયે અસુભાનુપસ્સી કાયે વિહરતીતિ અત્તનો કરજકાયે ‘‘યથા એતં, તથા ઇદ’’ન્તિ ઇમિના નયેન બહિદ્ધા દિટ્ઠાનં દસન્નં અસુભાનં ઉપસંહરણવસેન અસુભાનુપસ્સી વિહરતિ, અત્તનો કાયં અસુભતો પટિકૂલતો ઞાણેન પસ્સતીતિ અત્થો. આહારે પટિકૂલસઞ્ઞીતિ નવન્નં પાટિકુલ્યાનં વસેન કબળીકારાહારે પટિકૂલસઞ્ઞી. સબ્બલોકે અનભિરતિસઞ્ઞીતિ સબ્બસ્મિમ્પિ તેધાતુકે લોકસન્નિવાસે અનભિરતાય ઉક્કણ્ઠિતસઞ્ઞાય સમન્નાગતો. સબ્બસઙ્ખારેસુ અનિચ્ચાનુપસ્સીતિ સબ્બેપિ તેભૂમકસઙ્ખારે અનિચ્ચતો અનુપસ્સન્તો. મરણસઞ્ઞાતિ મરણં આરબ્ભ ઉપ્પન્નસઞ્ઞા. અજ્ઝત્તં સૂપટ્ઠિતા હોતીતિ નિયકજ્ઝત્તે સુટ્ઠુ ઉપટ્ઠિતા હોતિ. એત્તાવતા બલવવિપસ્સના કથિતા. સેખબલાનીતિ સિક્ખનકાનં બલાનિ. સેસમેત્થ પાળિવસેન ઉત્તાનમેવ. ‘‘અસુભાનુપસ્સી’’તિઆદીનિ પન દુક્ખાય પટિપદાય દસ્સનત્થં વુત્તાનિ, પઠમજ્ઝાનાદીનિ સુખાય. અસુભાદીનિ હિ પટિકૂલારમ્મણાનિ, તેસુ પન પકતિયાવ સમ્પિયાયમાનં ચિત્તં અલ્લીયતિ. તસ્મા તાનિ ભાવેન્તો દુક્ખપટિપદં પટિપન્નો નામ હોતિ. પઠમજ્ઝાનાદીનિ પણીતસુખાનિ, તસ્મા તાનિ પટિપન્નો સુખપટિપદં પટિપન્નો નામ હોતિ.

અયં પનેત્થ સબ્બસાધારણા ઉપમા – સઙ્ગામાવચરપુરિસો હિ ફલકકોટ્ઠકં કત્વા પઞ્ચાવુધાનિ સન્નય્હિત્વા સઙ્ગામં પવિસતિ, સો અન્તરા વિસ્સમિતુકામો ફલકકોટ્ઠકં પવિસિત્વા વિસ્સમતિ ચેવ પાનભોજનાદીનિ ચ પટિસેવતિ. તતો પુન સઙ્ગામં પવિસિત્વા કમ્મં કરોતિ. તત્થ સઙ્ગામો વિય કિલેસસઙ્ગામો દટ્ઠબ્બો, ફલકકોટ્ઠકો વિય પઞ્ચનિસ્સયબલાનિ, સઙ્ગામપવિસનપુરિસો વિય યોગાવચરો, પઞ્ચાવુધસન્નાહો વિય વિપસ્સનાપઞ્ચમાનિ ઇન્દ્રિયાનિ, સઙ્ગામં પવિસનકાલો વિય વિપસ્સનાય કમ્મકરણકાલો, વિસ્સમિતુકામસ્સ ફલકકોટ્ઠકં પવિસિત્વા વિસ્સમનપાનભોજનાનિ પટિસેવનકાલો વિય વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તસ્સ ચિત્તુપ્પાદસ્સ નિરસ્સાદક્ખણે પઞ્ચ બલાનિ નિસ્સાય ચિત્તં સમ્પહંસનકાલો, વિસ્સમિત્વા ખાદિત્વા પિવિત્વા ચ પુન સઙ્ગામસ્સ પવિસનકાલો વિય પઞ્ચહિ બલેહિ ચિત્તં સમ્પહંસેત્વા પુન વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તસ્સ વિવટ્ટેત્વા અરહત્તગ્ગહણકાલો વેદિતબ્બો. ઇમસ્મિં પન સુત્તે બલાનિ ચેવ ઇન્દ્રિયાનિ ચ મિસ્સકાનેવ કથિતાનીતિ.

૪. પઠમખમસુત્તવણ્ણના

૧૬૪. ચતુત્થે અક્ખમાતિ અનધિવાસિકપટિપદા. ખમાતિ અધિવાસિકપટિપદા. દમાતિ ઇન્દ્રિયદમનપટિપદા. સમાતિ અકુસલવિતક્કાનં વૂપસમનપટિપદા. રોસન્તં પટિરોસતીતિ ઘટ્ટેન્તં પટિઘટ્ટેતિ. ભણ્ડન્તં પટિભણ્ડતીતિ પહરન્તં પટિપહરતિ. પઞ્ચમછટ્ઠાનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.

૭. મહામોગ્ગલ્લાનસુત્તવણ્ણના

૧૬૭. સત્તમે મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરસ્સ હેટ્ઠિમા તયો મગ્ગા સુખપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા અહેસું, અરહત્તમગ્ગો દુક્ખપટિપદો ખિપ્પાભિઞ્ઞો. તસ્મા એવમાહ – ‘‘યાયં પટિપદા દુક્ખા ખિપ્પાભિઞ્ઞા, ઇમં મે પટિપદં આગમ્મ અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુત્ત’’ન્તિ.

૮. સારિપુત્તસુત્તવણ્ણના

૧૬૮. અટ્ઠમે ધમ્મસેનાપતિત્થેરસ્સ હેટ્ઠિમા તયો મગ્ગા સુખપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા, અરહત્તમગ્ગો સુખપટિપદો ખિપ્પાભિઞ્ઞો. તસ્મા ‘‘યાયં પટિપદા સુખા ખિપ્પાભિઞ્ઞા’’તિ આહ. ઇમેસુ પન દ્વીસુપિ સુત્તેસુ મિસ્સિકાવ પટિપદા કથિતાતિ વેદિતબ્બા.

૯. સસઙ્ખારસુત્તવણ્ણના

૧૬૯. નવમે પઠમદુતિયપુગ્ગલા સુક્ખવિપસ્સકા સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન સઙ્ખારનિમિત્તં ઉપટ્ઠપેન્તિ. તેસુ એકો વિપસ્સનિન્દ્રિયાનં બલવત્તા ઇધેવ કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બાયતિ, એકો ઇન્દ્રિયાનં દુબ્બલતાય ઇધ અસક્કોન્તો અનન્તરે અત્તભાવે તદેવ મૂલકમ્મટ્ઠાનં પટિલભિત્વા સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન સઙ્ખારનિમિત્તં ઉપટ્ઠપેત્વા કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બાયતિ, તતિયચતુત્થા સમથયાનિકા. તેસં એકો અસઙ્ખારેન અપ્પયોગેન ઇન્દ્રિયાનં બલવત્તા ઇધેવ કિલેસે ખેપેતિ, એકો ઇન્દ્રિયાનં દુબ્બલત્તા ઇધ અસક્કોન્તો અનન્તરે અત્તભાવે તદેવ મૂલકમ્મટ્ઠાનં પટિલભિત્વા અસઙ્ખારેન અપ્પયોગેન કિલેસે ખેપેતીતિ વેદિતબ્બો.

૧૦. યુગનદ્ધસુત્તવણ્ણના

૧૭૦. દસમે સમથપુબ્બઙ્ગમન્તિ સમથં પુબ્બઙ્ગમં પુરેચારિકં કત્વા. મગ્ગો સઞ્જાયતીતિ પઠમો લોકુત્તરમગ્ગો નિબ્બત્તતિ. સો તં મગ્ગન્તિ એકચિત્તક્ખણિકમગ્ગસ્સ આસેવનાદીનિ નામ નત્થિ, દુતિયમગ્ગાદયો પન ઉપ્પાદેન્તો તમેવ આસેવતિ ભાવેતિ બહુલીકરોતીતિ વુચ્ચતિ. વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમન્તિ વિપસ્સનં પુબ્બઙ્ગમં પુરેચારિકં કત્વા સમથં ભાવેતિ, પકતિયા વિપસ્સનાલાભી વિપસ્સનાય ઠત્વા સમાધિં ઉપ્પાદેતીતિ અત્થો.

યુગનદ્ધં ભાવેતીતિ યુગનદ્ધં કત્વા ભાવેતિ. તત્થ તેનેવ ચિત્તેન સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા તેનેવ સઙ્ખારે સમ્મસિતું ન સક્કા. અયં પન યાવતા સમાપત્તિયો સમાપજ્જતિ, તાવતા સઙ્ખારે સમ્મસતિ. યાવતા સઙ્ખારે સમ્મસતિ, તાવતા સમાપત્તિયો સમાપજ્જતિ. કથં? પઠમજ્ઝાનં સમાપજ્જતિ, તતો વુટ્ઠાય સઙ્ખારે સમ્મસતિ, સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા દુતિયજ્ઝાનં સમાપજ્જતિ. તતો વુટ્ઠાય પુન સઙ્ખારે સમ્મસતિ. સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા તતિયજ્ઝાનં…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ, તતો વુટ્ઠાય સઙ્ખારે સમ્મસતિ. એવમયં સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતિ નામ.

ધમ્મુદ્ધચ્ચવિગ્ગહિતન્તિ સમથવિપસ્સનાધમ્મેસુ દસવિપસ્સનુપક્કિલેસસઙ્ખાતેન ઉદ્ધચ્ચેન વિગ્ગહિતં, સુગ્ગહિતન્તિ અત્થો. સો, આવુસો, સમયોતિ ઇમિના સત્તન્નં સપ્પાયાનં પટિલાભકાલો કથિતો. યં તં ચિત્તન્તિ યસ્મિં સમયે તં વિપસ્સનાવીથિં ઓક્કમિત્વા પવત્તં ચિત્તં. અજ્ઝત્તમેવ સન્તિટ્ઠતીતિ વિપસ્સનાવીથિં પચ્ચોત્થરિત્વા તસ્મિંયેવ ગોચરજ્ઝત્તસઙ્ખાતે આરમ્મણે સન્તિટ્ઠતિ. સન્નિસીદતીતિ આરમ્મણવસેન સમ્મા નિસીદતિ. એકોદિ હોતીતિ એકગ્ગં હોતિ. સમાધિયતીતિ સમ્મા આધિયતિ સુટ્ઠપિતં હોતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવ.

પટિપદાવગ્ગો દુતિયો.