૧. પઠમઉરુવેલસુત્તવણ્ણના

૨૧. તતિયસ્સ પઠમે ઉરુવેલાયન્તિ એત્થ ઉરુવેલાતિ મહાવેલા, મહાવાલિકરાસીતિ અત્થો. અથ વા ઉરૂતિ વાલુકા વુચ્ચતિ, વેલાતિ મરિયાદા. વેલાતિક્કમનહેતુ આહટા ઉરુ ઉરુવેલાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અતીતે કિર અનુપ્પન્ને બુદ્ધે દસસહસ્સા કુલપુત્તા તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા તસ્મિં પદેસે વિહરન્તા એકદિવસં સન્નિપતિત્વા કતિકવત્તં અકંસુ – ‘‘કાયકમ્મવચીકમ્માનિ નામ પરેસમ્પિ પાકટાનિ હોન્તિ, મનોકમ્મં પન અપાકટં. તસ્મા યો કામવિતક્કં વા બ્યાપાદવિતક્કં વા વિહિંસાવિતક્કં વા વિતક્કેતિ, તસ્સ અઞ્ઞો ચોદકો નામ નત્થિ. સો અત્તનાવ અત્તાનં ચોદેત્વા પત્તપુટેન વાલુકં આહરિત્વા ઇમસ્મિં ઠાને આકિરતુ, ઇદમસ્સ દણ્ડકમ્મ’’ન્તિ. તતો પટ્ઠાય યો તાદિસં વિતક્કં વિતક્કેતિ, સો તત્થ પત્તપુટેન વાલુકં આકિરતિ, એવં તત્થ અનુક્કમેન મહાવાલુકરાસિ જાતો. તતો નં પચ્છિમા જનતા પરિક્ખિપિત્વા ચેતિયટ્ઠાનમકાસિ, તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘ઉરુવેલાતિ મહાવેલા, મહાવાલિકરાસીતિ અત્થો’’તિ. તમેવ સન્ધાય વુત્તં – ‘‘અથ વા ઉરૂતિ વાલુકા વુચ્ચતિ, વેલાતિ મરિયાદા, વેલાતિક્કમનહેતુ આહટા ઉરુ ઉરુવેલાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ.

નજ્જા નેરઞ્જરાય તીરેતિ ઉરુવેલગામં નિસ્સાય નેરઞ્જરાનદીતીરે વિહરામીતિ દસ્સેતિ. અજપાલનિગ્રોધેતિ અજપાલકા તસ્સ નિગ્રોધસ્સ છાયાય નિસીદન્તિપિ તિટ્ઠન્તિપિ, તસ્મા સો અજપાલનિગ્રોધોત્વેવ સઙ્ખં ગતો, તસ્સ હેટ્ઠાતિ અત્થો. પઠમાભિસમ્બુદ્ધોતિ સમ્બુદ્ધો હુત્વા પઠમમેવ. ઉદપાદીતિ અયં વિતક્કો પઞ્ચમે સત્તાહે ઉદપાદિ. કસ્મા ઉદપાદીતિ? સબ્બબુદ્ધાનં આચિણ્ણત્તા ચેવ પુબ્બાસેવનતાય ચ. તત્થ પુબ્બાસેવનાય પકાસનત્થં તિત્તિરજાતકં આહરિતબ્બં. હત્થિવાનરતિત્તિરા કિર એકસ્મિં પદેસે વિહરન્તા ‘‘યો અમ્હાકં મહલ્લકો, તસ્મિં સગારવા વિહરિસ્સામા’’તિ નિગ્રોધં દસ્સેત્વા ‘‘કો નુ ખો અમ્હાકં મહલ્લકો’’તિ વીમંસન્તા તિત્તિરસ્સ મહલ્લકભાવં ઞત્વા તસ્સ જેટ્ઠાપચાયનકમ્મં કત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં સમગ્ગા સમ્મોદમાના વિહરિત્વા સગ્ગપરાયણા અહેસું. તં કારણં ઞત્વા રુક્ખે અધિવત્થા દેવતા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘યે વુડ્ઢમપચાયન્તિ, નરા ધમ્મસ્સ કોવિદા;

દિટ્ઠેવ ધમ્મે પાસંસા, સમ્પરાયે ચ સુગ્ગતી’’તિ. (જા. ૧.૧.૩૭);

એવં અહેતુકતિરચ્છાનયોનિયં નિબ્બત્તોપિ તથાગતો સગારવવાસં રોચેસિ, ઇદાનિ કસ્મા ન રોચેસ્સતીતિ. અગારવોતિ અઞ્ઞસ્મિં ગારવરહિતો, કઞ્ચિ ગરુટ્ઠાને અટ્ઠપેત્વાતિ અત્થો. અપ્પતિસ્સોતિ પતિસ્સયરહિતો, કઞ્ચિ જેટ્ઠકટ્ઠાને અટ્ઠપેત્વાતિ અત્થો. સમણં વા બ્રાહ્મણં વાતિ એત્થ સમિતપાપબાહિતપાપાયેવ સમણબ્રાહ્મણા અધિપ્પેતા. સક્કત્વા ગરું કત્વાતિ સક્કારઞ્ચેવ કત્વા ગરુકારઞ્ચ ઉપટ્ઠપેત્વા.

સદેવકે લોકેતિઆદીસુ સદ્ધિં દેવેહિ સદેવકે. દેવગ્ગહણેન ચેત્થ મારબ્રહ્મેસુ ગહિતેસુપિ મારો નામ વસવત્તી સબ્બેસં ઉપરિ વસં વત્તેતિ, બ્રહ્મા નામ મહાનુભાવો, એકઙ્ગુલિયા એકસ્મિં ચક્કવાળસહસ્સે આલોકં ફરતિ, દ્વીહિ દ્વીસુ, દસહિ અઙ્ગુલીહિ દસસુ ચક્કવાળસહસ્સેસુ આલોકં ફરતિ. સો ઇમિના સીલસમ્પન્નતરોતિ વત્તું મા લભન્તૂતિ સમારકે સબ્રહ્મકેતિ વિસું વુત્તં. તથા સમણા નામ એકનિકાયાદિવસેન બહુસ્સુતા સીલવન્તો પણ્ડિતા, બ્રાહ્મણાપિ વત્થુવિજ્જાદિવસેન બહુસ્સુતા પણ્ડિતા. તે ઇમિના સમ્પન્નતરાતિ વત્તું મા લભન્તૂતિ સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાયાતિ વુત્તં. સદેવમનુસ્સાયાતિ ઇદં પન નિપ્પદેસતો દસ્સનત્થં ગહિતમેવ ગહેત્વા વુત્તં. અપિચેત્થ પુરિમાનિ તીણિ પદાનિ લોકવસેન વુત્તાનિ, પચ્છિમાનિ દ્વે પજાવસેન. સીલસમ્પન્નતરન્તિ સીલેન સમ્પન્નતરં, અધિકતરન્તિ અત્થો. એત્થ ચ સીલાદયો ચત્તારો ધમ્મા લોકિયલોકુત્તરા કથિતા, વિમુત્તિઞાણદસ્સનં લોકિયમેવ. પચ્ચવેક્ખણઞાણમેવ હેતં. પાતુરહોસીતિ ‘‘અયં સત્થા અવીચિતો યાવ ભવગ્ગા સીલાદીહિ અત્તના અધિકતરં અપસ્સન્તો ‘મયા પટિવિદ્ધનવલોકુત્તરધમ્મમેવ સક્કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરિસ્સામી’તિ ચિન્તેતિ, કારણં ભગવા ચિન્તેતિ, અત્થં વુડ્ઢિં વિસેસં ચિન્તેતિ, ગચ્છામિસ્સ ઉસ્સાહં જનેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા પુરતો પાકટો અહોસિ, અભિમુખે અટ્ઠાસીતિ અત્થો.

વિહંસુ વિહરન્તિ ચાતિ એત્થ યો વદેય્ય – ‘‘વિહરન્તીતિ વચનતો પચ્ચુપ્પન્નેપિ બહૂ બુદ્ધા’’તિ, સો ‘‘ભગવાપિ ભન્તે એતરહિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ ઇમિના વચનેન પટિબાહિતબ્બો.

‘‘ન મે આચરિયો અત્થિ, સદિસો મે ન વિજ્જતિ;

સદેવકસ્મિં લોકસ્મિં, નત્થિ મે પટિપુગ્ગલો’’તિ. (મહાવ. ૧૧; મ. નિ. ૨.૩૪૧) –

આદીહિ ચસ્સ સુત્તેહિ અઞ્ઞેસં બુદ્ધાનં અભાવો દીપેતબ્બો. તસ્માતિ યસ્મા સબ્બેપિ બુદ્ધા સદ્ધમ્મગરુનો, તસ્મા. મહત્તમભિકઙ્ખતાતિ મહન્તભાવં પત્થયમાનેન. સરં બુદ્ધાન સાસનન્તિ બુદ્ધાનં સાસનં સરન્તેન.

યતોતિ યસ્મિં કાલે. મહત્તેન સમન્નાગતોતિ રત્તઞ્ઞુમહત્તં વેપુલ્લમહત્તં બ્રહ્મચરિયમહત્તં લાભગ્ગમહત્તન્તિ ઇમિના ચતુબ્બિધેન મહત્તેન સમન્નાગતો. અથ મે સઙ્ઘેપિ ગારવોતિ અથ મય્હં સઙ્ઘેપિ ગારવો જાતો. કિસ્મિં પન કાલે ભગવતા સઙ્ઘે ગારવો કતોતિ? મહાપજાપતિયા દુસ્સયુગદાનકાલે. તદા હિ ભગવા અત્તનો ઉપનીતં દુસ્સયુગં ‘‘સઙ્ઘે, ગોતમિ, દેહિ, સઙ્ઘે તે દિન્ને અહઞ્ચેવ પૂજિતો ભવિસ્સામિ સઙ્ઘો ચા’’તિ વદન્તો સઙ્ઘે ગારવં અકાસિ નામ.