૩. ઉરુવેલવગ્ગો

૧. પઠમઉરુવેલસુત્તવણ્ણના

૨૧. તતિયસ્સ પઠમે ઉરુવેલાયન્તિ એત્થ ઉરુવેલાતિ મહાવેલા, મહાવાલિકરાસીતિ અત્થો. અથ વા ઉરૂતિ વાલુકા વુચ્ચતિ, વેલાતિ મરિયાદા. વેલાતિક્કમનહેતુ આહટા ઉરુ ઉરુવેલાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અતીતે કિર અનુપ્પન્ને બુદ્ધે દસસહસ્સા કુલપુત્તા તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા તસ્મિં પદેસે વિહરન્તા એકદિવસં સન્નિપતિત્વા કતિકવત્તં અકંસુ – ‘‘કાયકમ્મવચીકમ્માનિ નામ પરેસમ્પિ પાકટાનિ હોન્તિ, મનોકમ્મં પન અપાકટં. તસ્મા યો કામવિતક્કં વા બ્યાપાદવિતક્કં વા વિહિંસાવિતક્કં વા વિતક્કેતિ, તસ્સ અઞ્ઞો ચોદકો નામ નત્થિ. સો અત્તનાવ અત્તાનં ચોદેત્વા પત્તપુટેન વાલુકં આહરિત્વા ઇમસ્મિં ઠાને આકિરતુ, ઇદમસ્સ દણ્ડકમ્મ’’ન્તિ. તતો પટ્ઠાય યો તાદિસં વિતક્કં વિતક્કેતિ, સો તત્થ પત્તપુટેન વાલુકં આકિરતિ, એવં તત્થ અનુક્કમેન મહાવાલુકરાસિ જાતો. તતો નં પચ્છિમા જનતા પરિક્ખિપિત્વા ચેતિયટ્ઠાનમકાસિ, તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘ઉરુવેલાતિ મહાવેલા, મહાવાલિકરાસીતિ અત્થો’’તિ. તમેવ સન્ધાય વુત્તં – ‘‘અથ વા ઉરૂતિ વાલુકા વુચ્ચતિ, વેલાતિ મરિયાદા, વેલાતિક્કમનહેતુ આહટા ઉરુ ઉરુવેલાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ.

નજ્જા નેરઞ્જરાય તીરેતિ ઉરુવેલગામં નિસ્સાય નેરઞ્જરાનદીતીરે વિહરામીતિ દસ્સેતિ. અજપાલનિગ્રોધેતિ અજપાલકા તસ્સ નિગ્રોધસ્સ છાયાય નિસીદન્તિપિ તિટ્ઠન્તિપિ, તસ્મા સો અજપાલનિગ્રોધોત્વેવ સઙ્ખં ગતો, તસ્સ હેટ્ઠાતિ અત્થો. પઠમાભિસમ્બુદ્ધોતિ સમ્બુદ્ધો હુત્વા પઠમમેવ. ઉદપાદીતિ અયં વિતક્કો પઞ્ચમે સત્તાહે ઉદપાદિ. કસ્મા ઉદપાદીતિ? સબ્બબુદ્ધાનં આચિણ્ણત્તા ચેવ પુબ્બાસેવનતાય ચ. તત્થ પુબ્બાસેવનાય પકાસનત્થં તિત્તિરજાતકં આહરિતબ્બં. હત્થિવાનરતિત્તિરા કિર એકસ્મિં પદેસે વિહરન્તા ‘‘યો અમ્હાકં મહલ્લકો, તસ્મિં સગારવા વિહરિસ્સામા’’તિ નિગ્રોધં દસ્સેત્વા ‘‘કો નુ ખો અમ્હાકં મહલ્લકો’’તિ વીમંસન્તા તિત્તિરસ્સ મહલ્લકભાવં ઞત્વા તસ્સ જેટ્ઠાપચાયનકમ્મં કત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં સમગ્ગા સમ્મોદમાના વિહરિત્વા સગ્ગપરાયણા અહેસું. તં કારણં ઞત્વા રુક્ખે અધિવત્થા દેવતા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘યે વુડ્ઢમપચાયન્તિ, નરા ધમ્મસ્સ કોવિદા;

દિટ્ઠેવ ધમ્મે પાસંસા, સમ્પરાયે ચ સુગ્ગતી’’તિ. (જા. ૧.૧.૩૭);

એવં અહેતુકતિરચ્છાનયોનિયં નિબ્બત્તોપિ તથાગતો સગારવવાસં રોચેસિ, ઇદાનિ કસ્મા ન રોચેસ્સતીતિ. અગારવોતિ અઞ્ઞસ્મિં ગારવરહિતો, કઞ્ચિ ગરુટ્ઠાને અટ્ઠપેત્વાતિ અત્થો. અપ્પતિસ્સોતિ પતિસ્સયરહિતો, કઞ્ચિ જેટ્ઠકટ્ઠાને અટ્ઠપેત્વાતિ અત્થો. સમણં વા બ્રાહ્મણં વાતિ એત્થ સમિતપાપબાહિતપાપાયેવ સમણબ્રાહ્મણા અધિપ્પેતા. સક્કત્વા ગરું કત્વાતિ સક્કારઞ્ચેવ કત્વા ગરુકારઞ્ચ ઉપટ્ઠપેત્વા.

સદેવકે લોકેતિઆદીસુ સદ્ધિં દેવેહિ સદેવકે. દેવગ્ગહણેન ચેત્થ મારબ્રહ્મેસુ ગહિતેસુપિ મારો નામ વસવત્તી સબ્બેસં ઉપરિ વસં વત્તેતિ, બ્રહ્મા નામ મહાનુભાવો, એકઙ્ગુલિયા એકસ્મિં ચક્કવાળસહસ્સે આલોકં ફરતિ, દ્વીહિ દ્વીસુ, દસહિ અઙ્ગુલીહિ દસસુ ચક્કવાળસહસ્સેસુ આલોકં ફરતિ. સો ઇમિના સીલસમ્પન્નતરોતિ વત્તું મા લભન્તૂતિ સમારકે સબ્રહ્મકેતિ વિસું વુત્તં. તથા સમણા નામ એકનિકાયાદિવસેન બહુસ્સુતા સીલવન્તો પણ્ડિતા, બ્રાહ્મણાપિ વત્થુવિજ્જાદિવસેન બહુસ્સુતા પણ્ડિતા. તે ઇમિના સમ્પન્નતરાતિ વત્તું મા લભન્તૂતિ સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાયાતિ વુત્તં. સદેવમનુસ્સાયાતિ ઇદં પન નિપ્પદેસતો દસ્સનત્થં ગહિતમેવ ગહેત્વા વુત્તં. અપિચેત્થ પુરિમાનિ તીણિ પદાનિ લોકવસેન વુત્તાનિ, પચ્છિમાનિ દ્વે પજાવસેન. સીલસમ્પન્નતરન્તિ સીલેન સમ્પન્નતરં, અધિકતરન્તિ અત્થો. એત્થ ચ સીલાદયો ચત્તારો ધમ્મા લોકિયલોકુત્તરા કથિતા, વિમુત્તિઞાણદસ્સનં લોકિયમેવ. પચ્ચવેક્ખણઞાણમેવ હેતં. પાતુરહોસીતિ ‘‘અયં સત્થા અવીચિતો યાવ ભવગ્ગા સીલાદીહિ અત્તના અધિકતરં અપસ્સન્તો ‘મયા પટિવિદ્ધનવલોકુત્તરધમ્મમેવ સક્કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરિસ્સામી’તિ ચિન્તેતિ, કારણં ભગવા ચિન્તેતિ, અત્થં વુડ્ઢિં વિસેસં ચિન્તેતિ, ગચ્છામિસ્સ ઉસ્સાહં જનેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા પુરતો પાકટો અહોસિ, અભિમુખે અટ્ઠાસીતિ અત્થો.

વિહંસુ વિહરન્તિ ચાતિ એત્થ યો વદેય્ય – ‘‘વિહરન્તીતિ વચનતો પચ્ચુપ્પન્નેપિ બહૂ બુદ્ધા’’તિ, સો ‘‘ભગવાપિ ભન્તે એતરહિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ ઇમિના વચનેન પટિબાહિતબ્બો.

‘‘ન મે આચરિયો અત્થિ, સદિસો મે ન વિજ્જતિ;

સદેવકસ્મિં લોકસ્મિં, નત્થિ મે પટિપુગ્ગલો’’તિ. (મહાવ. ૧૧; મ. નિ. ૨.૩૪૧) –

આદીહિ ચસ્સ સુત્તેહિ અઞ્ઞેસં બુદ્ધાનં અભાવો દીપેતબ્બો. તસ્માતિ યસ્મા સબ્બેપિ બુદ્ધા સદ્ધમ્મગરુનો, તસ્મા. મહત્તમભિકઙ્ખતાતિ મહન્તભાવં પત્થયમાનેન. સરં બુદ્ધાન સાસનન્તિ બુદ્ધાનં સાસનં સરન્તેન.

યતોતિ યસ્મિં કાલે. મહત્તેન સમન્નાગતોતિ રત્તઞ્ઞુમહત્તં વેપુલ્લમહત્તં બ્રહ્મચરિયમહત્તં લાભગ્ગમહત્તન્તિ ઇમિના ચતુબ્બિધેન મહત્તેન સમન્નાગતો. અથ મે સઙ્ઘેપિ ગારવોતિ અથ મય્હં સઙ્ઘેપિ ગારવો જાતો. કિસ્મિં પન કાલે ભગવતા સઙ્ઘે ગારવો કતોતિ? મહાપજાપતિયા દુસ્સયુગદાનકાલે. તદા હિ ભગવા અત્તનો ઉપનીતં દુસ્સયુગં ‘‘સઙ્ઘે, ગોતમિ, દેહિ, સઙ્ઘે તે દિન્ને અહઞ્ચેવ પૂજિતો ભવિસ્સામિ સઙ્ઘો ચા’’તિ વદન્તો સઙ્ઘે ગારવં અકાસિ નામ.

૨. દુતિયઉરુવેલસુત્તવણ્ણના

૨૨. દુતિયે સમ્બહુલાતિ બહુકા. બ્રાહ્મણાતિ હુહુક્કજાતિકેન બ્રાહ્મણેન સદ્ધિં આગતા બ્રાહ્મણા. જિણ્ણાતિ જરાજિણ્ણા. વુડ્ઢાતિ વયોવુદ્ધા. મહલ્લકાતિ જાતિમહલ્લકા. અદ્ધગતાતિ તયો વયે અદ્ધે અતિક્કન્તા. સુતમેતન્તિ અમ્હેહિ સુતં એતં. તયિદં ભો, ગોતમ, તથેવાતિ ભો, ગોતમ, એતં અમ્હેહિ સુતકારણં તથા એવ. તયિદં ભો, ગોતમ, ન સમ્પન્નમેવાતિ તં એતં અભિવાદનાદિઅકરણં અનનુચ્છવિકમેવ.

અકાલવાદીતિઆદીસુ અકાલે વદતીતિ અકાલવાદી. અસભાવં વદતીતિ અભૂતવાદી. અનત્થં વદતિ, નો અત્થન્તિ અનત્થવાદી. અધમ્મં વદતિ, નો ધમ્મન્તિ અધમ્મવાદી. અવિનયં વદતિ, નો વિનયન્તિ અવિનયવાદી. અનિધાનવતિં વાચં ભાસિતાતિ ન હદયે નિધેતબ્બયુત્તકં વાચં ભાસિતા. અકાલેનાતિ કથેતું અયુત્તકાલેન. અનપદેસન્તિ અપદેસરહિતં, સાપદેસં સકારણં કત્વા ન કથેતિ. અપરિયન્તવતિન્તિ પરિયન્તરહિતં, ન પરિચ્છેદં દસ્સેત્વા કથેતિ. અનત્થસંહિતન્તિ ન લોકિયલોકુત્તરઅત્થનિસ્સિતં કત્વા કથેતિ. બાલો થેરોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતીતિ અન્ધબાલો થેરોતિ સઙ્ખં ગચ્છતિ.

કાલવાદીતિઆદીનિ વુત્તપટિપક્ખવસેન વેદિતબ્બાનિ. પણ્ડિતો થેરોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતીતિ પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતત્તા પણ્ડિતો, થિરભાવપ્પત્તિયા થેરોતિ સઙ્ખં ગચ્છતિ.

બહુસ્સુતો હોતીતિ બહું અસ્સ સુતં હોતિ, નવઙ્ગં સત્થુસાસનં પાળિઅનુસન્ધિપુબ્બાપરવસેન ઉગ્ગહિતં હોતીતિ અત્થો. સુતધરોતિ સુતસ્સ આધારભૂતો. યસ્સ હિ ઇતો ગહિતં ઇતો પલાયતિ, છિદ્દઘટે ઉદકં વિય ન તિટ્ઠતિ, પરિસમજ્ઝે એકસુત્તં વા જાતકં વા કથેતું વા વાચેતું વા ન સક્કોતિ, અયં ન સુતધરો નામ. યસ્સ પન ઉગ્ગહિતં બુદ્ધવચનં ઉગ્ગહિતકાલસદિસમેવ હોતિ, દસપિ વીસતિપિ વસ્સાનિ સજ્ઝાયં અકરોન્તસ્સ નેવ નસ્સતિ, અયં સુતધરો નામ. સુતસન્નિચયોતિ સુતસ્સ સન્નિચયભૂતો. યસ્સ હિ સુતં હદયમઞ્જૂસાય સન્નિચિતં સિલાય લેખા વિય સુવણ્ણપત્તે પક્ખિત્તસીહવસા વિય ચ તિટ્ઠતિ, અયં સુતસન્નિચયો નામ. ધાતાતિ ધાતા પગુણા. એકચ્ચસ્સ હિ ઉગ્ગહિતબુદ્ધવચનં ધાતં પગુણં નિચ્ચલિકં ન હોતિ, ‘‘અસુકં સુત્તં વા જાતકં વા કથેહી’’તિ વુત્તે ‘‘સજ્ઝાયિત્વા સંસન્દિત્વા સમનુગ્ગાહિત્વા જાનિસ્સામી’’તિ વદતિ. એકચ્ચસ્સ ધાતં પગુણં ભવઙ્ગસોતસદિસં હોતિ, ‘‘અસુકં સુત્તં વા જાતકં વા કથેહી’’તિ વુત્તે ઉદ્ધરિત્વા તમેવ કથેતિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ધાતા’’તિ. વચસા પરિચિતાતિ સુત્તદસક-વગ્ગદસકપણ્ણાસદસકવસેન વાચાય સજ્ઝાયિતા. મનસાનુપેક્ખિતાતિ ચિત્તેન અનુપેક્ખિતા. યસ્સ વાચાય સજ્ઝાયિતં બુદ્ધવચનં મનસા ચિન્તેન્તસ્સ તત્થ તત્થ પાકટં હોતિ, મહાદીપં જાલેત્વા ઠિતસ્સ રૂપગતં વિય પઞ્ઞાયતિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં. દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધાતિ અત્થતો ચ કારણતો ચ પઞ્ઞાય સુપ્પટિવિદ્ધા.

આભિચેતસિકાનન્તિ અભિચેતોતિ અભિક્કન્તં વિસુદ્ધં ચિત્તં વુચ્ચતિ, અધિચિત્તં વા, અભિચેતસિ જાતાનિ આભિચેતસિકાનિ, અભિચેતોસન્નિસ્સિતાનીતિ વા આભિચેતસિકાનિ. દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાનન્તિ દિટ્ઠધમ્મે સુખવિહારાનં. દિટ્ઠધમ્મોતિ પચ્ચક્ખો અત્તભાવો વુચ્ચતિ, તત્થ સુખવિહારભૂતાનન્તિ અત્થો. રૂપાવચરજ્ઝાનાનમેતં અધિવચનં. તાનિ હિ અપ્પેત્વા નિસિન્ના ઝાયિનો ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે અસંકિલિટ્ઠનેક્ખમ્મસુખં વિન્દન્તિ, તસ્મા ‘‘દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાની’’તિ વુચ્ચતિ. નિકામલાભીતિ નિકામેન લાભી, અત્તનો ઇચ્છાવસેન લાભી, ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે સમાપજ્જિતું સમત્થોતિ વુત્તં હોતિ. અકિચ્છલાભીતિ સુખેનેવ પચ્ચનીકધમ્મે વિક્ખમ્ભેત્વા સમાપજ્જિતું સમત્થોતિ વુત્તં હોતિ. અકસિરલાભીતિ અકસિરાનં લાભી વિપુલાનં, યથાપરિચ્છેદેન વુટ્ઠાતું સમત્થોતિ વુત્તં હોતિ. એકચ્ચો હિ લાભીયેવ હોતિ, ન પન ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે સક્કોતિ સમાપજ્જિતું. એકચ્ચો સક્કોતિ તથાસમાપજ્જિતું, પારિપન્થિકે ચ પન કિચ્છેન વિક્ખમ્ભેતિ. એકચ્ચો તથા ચ સમાપજ્જતિ, પારિપન્થિકે ચ અકિચ્છેનેવ વિક્ખમ્ભેતિ, ન સક્કોતિ નાળિકયન્તં વિય યથાપરિચ્છેદેયેવ વુટ્ઠાતું. યસ્સ પન અયં તિવિધાપિ સમ્પદા અત્થિ, સો ‘‘અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી’’તિ વુચ્ચતિ. આસવાનં ખયાતિઆદીનિ વુત્તત્થાનેવ. એવમિધ સીલમ્પિ બાહુસચ્ચમ્પિ ખીણાસવસ્સેવ સીલં બાહુસચ્ચઞ્ચ, ઝાનાનિપિ ખીણાસવસ્સેવ વળઞ્જનકજ્ઝાનાનિ કથિતાનિ. ‘‘આસવાનં ખયા’’તિઆદીહિ પન અરહત્તં કથિતં. ફલેન ચેત્થ મગ્ગકિચ્ચં પકાસિતન્તિ વેદિતબ્બં.

ઉદ્ધતેનાતિ ઉદ્ધચ્ચસહગતેન. સમ્ફન્તિ પલાપકથં. અસમાહિતસઙ્કપ્પોતિ અટ્ઠપિતસઙ્કપ્પો. મગોતિ મગસદિસો. આરાતિ દૂરે. થાવરેય્યમ્હાતિ થાવરભાવતો. પાપદિટ્ઠીતિ લામકદિટ્ઠિ. અનાદરોતિ આદરરહિતો. સુતવાતિ સુતેન ઉપગતો. પટિભાનવાતિ દુવિધેન પટિભાનેન સમન્નાગતો. પઞ્ઞાયત્થં વિપસ્સતીતિ સહવિપસ્સનાય મગ્ગપઞ્ઞાય ચતુન્નં સચ્ચાનં અત્થં વિનિવિજ્ઝિત્વા પસ્સતિ. પારગૂ સબ્બધમ્માનન્તિ સબ્બેસં ખન્ધાદિધમ્માનં પારં ગતો, અભિઞ્ઞાપારગૂ, પરિઞ્ઞાપારગૂ, પહાનપારગૂ, ભાવનાપારગૂ, સચ્છિકિરિયાપારગૂ, સમાપત્તિપારગૂતિ એવં છબ્બિધેન પારગમનેન સબ્બધમ્માનં પારં પરિયોસાનં ગતો. અખિલોતિ રાગખિલાદિવિરહિતો. પટિભાનવાતિ દુવિધેનેવ પટિભાનેન સમન્નાગતો. બ્રહ્મચરિયસ્સ કેવલીતિ સકલબ્રહ્મચરિયો. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

૩. લોકસુત્તવણ્ણના

૨૩. તતિયે લોકોતિ દુક્ખસચ્ચં. અભિસમ્બુદ્ધોતિ ઞાતો પચ્ચક્ખો કતો. લોકસ્માતિ દુક્ખસચ્ચતો. પહીનોતિ મહાબોધિમણ્ડે અરહત્તમગ્ગઞાણેન પહીનો. તથાગતસ્સ ભાવિતાતિ તથાગતેન ભાવિતા.

એવં એત્તકેન ઠાનેન ચતૂહિ સચ્ચેહિ અત્તનો બુદ્ધભાવં કથેત્વા ઇદાનિ તથાગતભાવં કથેતું યં, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ દિટ્ઠન્તિ રૂપાયતનં. સુતન્તિ સદ્દાયતનં. મુતન્તિ પત્વા ગહેતબ્બતો ગન્ધાયતનં રસાયતનં ફોટ્ઠબ્બાયતનં. વિઞ્ઞાતન્તિ સુખદુક્ખાદિ ધમ્મારમ્મણં. પત્તન્તિ પરિયેસિત્વા વા અપરિયેસિત્વા વા પત્તં. પરિયેસિતન્તિ પત્તં વા અપ્પત્તં વા પરિયેસિતં. અનુવિચરિતં મનસાતિ ચિત્તેન અનુસઞ્ચરિતં.

તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધન્તિ ઇમિના એતં દસ્સેતિ – યં અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ ઇમસ્સ સદેવકસ્સ લોકસ્સ નીલં પીતકન્તિઆદિ રૂપારમ્મણં ચક્ખુદ્વારે આપાથં આગચ્છતિ, ‘‘અયં સત્તો ઇમસ્મિં ખણે ઇમં નામ રૂપારમ્મણં દિસ્વા સુમનો વા દુમ્મનો વા મજ્ઝત્તો વા જાતો’’તિ સબ્બં તથાગતસ્સ એવં અભિસમ્બુદ્ધં. તથા યં અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ ઇમસ્સ સદેવકસ્સ લોકસ્સ ભેરિસદ્દો મુદિઙ્ગસદ્દોતિઆદિ સદ્દારમ્મણં સોતદ્વારે આપાથં આગચ્છતિ, મૂલગન્ધો તચગન્ધોતિઆદિ ગન્ધારમ્મણં ઘાનદ્વારે આપાથં આગચ્છતિ, મૂલરસો ખન્ધરસોતિઆદિ રસારમ્મણં જિવ્હાદ્વારે આપાથં આગચ્છતિ, કક્ખળં મુદુકન્તિઆદિ પથવીધાતુતેજોધાતુવાયોધાતુભેદં ફોટ્ઠબ્બારમ્મણં કાયદ્વારે આપાથં આગચ્છતિ, ‘‘અયં સત્તો ઇમસ્મિં ખણે ઇમં નામ ફોટ્ઠબ્બારમ્મણં ફુસિત્વા સુમનો વા દુમ્મનો વા મજ્ઝત્તો વા જાતો’’તિ સબ્બં તથાગતસ્સ એવં અભિસમ્બુદ્ધં. તથા યં અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ ઇમસ્સ સદેવકસ્સ લોકસ્સ સુખદુક્ખાદિભેદં ધમ્મારમ્મણં મનોદ્વારસ્સ આપાથં આગચ્છતિ, ‘‘અયં સત્તો ઇમસ્મિં ખણે ઇમં નામ ધમ્મારમ્મણં વિજાનિત્વા સુમનો વા દુમ્મનો વા મજ્ઝત્તો વા જાતો’’તિ સબ્બં તથાગતસ્સ એવં અભિસમ્બુદ્ધં. યઞ્હિ, ભિક્ખવે, ઇમેસં સબ્બસત્તાનં દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં, તત્થ તથાગતેન અદિટ્ઠં વા અસુતં વા અમુતં વા અવિઞ્ઞાતં વા નત્થિ, ઇમસ્સ પન મહાજનસ્સ પરિયેસિત્વા અપ્પત્તમ્પિ અત્થિ, અપરિયેસિત્વા અપ્પત્તમ્પિ અત્થિ, પરિયેસિત્વા પત્તમ્પિ અત્થિ, અપરિયેસિત્વા પત્તમ્પિ અત્થિ, સબ્બમ્પિ તથાગતસ્સ અપ્પત્તં નામ નત્થિ ઞાણેન અસચ્છિકતં.

તસ્મા તથાગતોતિ વુચ્ચતીતિ યં યથા લોકેન ગતં, તસ્સ તથેવ ગતત્તા તથાગતોતિ વુચ્ચતિ. પાળિયં પન ‘‘અભિસમ્બુદ્ધ’’ન્તિ વુત્તં, તં ગતસદ્દેન એકત્થં. ઇમિના નયેન સબ્બવારેસુ તથાગતોતિ નિગમસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો. તસ્સ યુત્તિ એકપુગ્ગલવણ્ણનાયં તથાગતસદ્દવિત્થારે વુત્તાયેવ. અપિચેત્થ અઞ્ઞદત્થૂતિ એકંસત્થે નિપાતો. દક્ખતીતિ દસો. વસં વત્તેતીતિ વસવત્તી.

સબ્બં લોકં અભિઞ્ઞાતિ તેધાતુકં લોકસન્નિવાસં જાનિત્વા. સબ્બં લોકે યથાતથન્તિ તસ્મિં તેધાતુકલોકસન્નિવાસે યંકિઞ્ચિ નેય્યં, સબ્બં તં યથાતથં અવિપરીતં જાનિત્વા. વિસંયુત્તોતિ ચતુન્નં યોગાનં પહાનેન વિસંયુત્તો. અનૂપયોતિ તણ્હાદિટ્ઠિઉપયેહિ વિરહિતો. સબ્બાભિભૂતિ રૂપાદીનિ સબ્બારમ્મણાનિ અભિભવિત્વા ઠિતો. ધીરોતિ ધિતિસમ્પન્નો. સબ્બગન્થપ્પમોચનોતિ સબ્બે ચત્તારોપિ ગન્થે મોચેત્વા ઠિતો. ફુટ્ઠસ્સાતિ ફુટ્ઠા અસ્સ. ઇદઞ્ચ કરણત્થે સામિવચનં. પરમા સન્તીતિ નિબ્બાનં. તઞ્હિ તેન ઞાણફુસનેન ફુટ્ઠં. તેનેવાહ – નિબ્બાનં અકુતોભયન્તિ. અથ વા પરમાસન્તીતિ ઉત્તમા સન્તિ. કતરા સાતિ? નિબ્બાનં. યસ્મા પન નિબ્બાને કુતોચિ ભયં નત્થિ, તસ્મા તં અકુતોભયન્તિ વુચ્ચતિ. વિમુત્તો ઉપધિસઙ્ખયેતિ ઉપધિસઙ્ખયસઙ્ખાતે નિબ્બાને તદારમ્મણાય ફલવિમુત્તિયા વિમુત્તો. સીહો અનુત્તરોતિ પરિસ્સયાનં સહનટ્ઠેન કિલેસાનઞ્ચ હિંસનટ્ઠેન તથાગતો અનુત્તરો સીહો નામ. બ્રહ્મન્તિ સેટ્ઠં. ઇતીતિ એવં તથાગતસ્સ ગુણે જાનિત્વા. સઙ્ગમ્માતિ સમાગન્ત્વા. તં નમસ્સન્તીતિ તં તથાગતં તે સરણં ગતા નમસ્સન્તિ. ઇદાનિ યં વદન્તા તે નમસ્સન્તિ, તં દસ્સેતું દન્તોતિઆદિ વુત્તં. તં ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

૪. કાળકારામસુત્તવણ્ણના

૨૪. ચતુત્થં અત્થુપ્પત્તિયં નિક્ખિત્તં. કતરાય અત્થુપ્પત્તિયન્તિ? દસબલગુણકથાય. અનાથપિણ્ડિકસ્સ કિર ધીતા ચૂળસુભદ્દા ‘‘સાકેતનગરે કાળકસેટ્ઠિપુત્તસ્સ ગેહં ગચ્છિસ્સામી’’તિ સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘ભન્તે, અહં મિચ્છાદિટ્ઠિકકુલં ગચ્છામિ. સચે તત્થ સક્કારં લભિસ્સામિ, એકસ્મિં પુરિસે પેસિયમાને પપઞ્ચો ભવિસ્સતિ, મં આવજ્જેય્યાથ ભગવા’’તિ પટિઞ્ઞં ગહેત્વા અગમાસિ. સેટ્ઠિ ‘‘સુણિસા મે આગતા’’તિ મઙ્ગલં કરોન્તોવ બહું ખાદનીયભોજનીયં પટિયાદેત્વા પઞ્ચ અચેલકસતાનિ નિમન્તેસિ. સો તેસુ નિસિન્નેસુ ‘‘ધીતા મે આગન્ત્વા અરહન્તે વન્દતૂ’’તિ ચૂળસુભદ્દાય પેસેસિ. આગતફલા અરિયસાવિકા અરહન્તેતિ વુત્તમત્તેયેવ ‘‘લાભા વત મે’’તિ ઉટ્ઠહિત્વા ગતા તે નિસ્સિરિકદસ્સને અચેલકે દિસ્વાવ ‘‘સમણા નામ ન એવરૂપા હોન્તિ, તાત, યેસં નેવ અજ્ઝત્તં હિરી, ન બહિદ્ધા ઓત્તપ્પં અત્થી’’તિ વત્વા ‘‘ન ઇમે સમણા, ધીધી’’તિ ખેળં પાતેત્વા નિવત્તિત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનમેવ ગતા.

તતો અચેલકા ‘‘મહાસેટ્ઠિ કુતો તે એવરૂપા કાલકણ્ણી લદ્ધા, કિં સકલજમ્બુદીપે અઞ્ઞા દારિકા નત્થી’’તિ સેટ્ઠિં પરિભાસિંસુ. સો ‘‘આચરિયા જાનિત્વા વા કતં હોતુ અજાનિત્વા વા, અહમેત્થ જાનિસ્સામી’’તિ અચેલકે ઉય્યોજેત્વા સુભદ્દાય સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘અમ્મ, કસ્મા એવરૂપં અકાસિ, કસ્મા અરહન્તે લજ્જાપેસી’’તિ આહ. તાત, અરહન્તા નામ એવરૂપા ન હોન્તીતિ. અથ નં સો આહ –

‘‘કીદિસા સમણા તુય્હં, બાળ્હં ખો ને પસંસસિ;

કિંસીલા કિંસમાચારા, તં મે અક્ખાહિ પુચ્છિતા’’તિ.

સા આહ –

‘‘સન્તિન્દ્રિયા સન્તમના, સન્તતેજા ગુણમગ્ગસણ્ઠિતા;

ઓક્ખિત્તચક્ખૂ મિતભાણી, તાદિસા સમણા મમ.

‘‘વસન્તિ વનમોગય્હ, નાગો છેત્વાવ બન્ધનં;

એકકિયા અદુતિયા, તાદિસા સમણા મમા’’તિ.

એવઞ્ચ પન વત્વા સેટ્ઠિસ્સ પુરે ઠત્વા તિણ્ણં રતનાનં ગુણં કથેસિ. સેટ્ઠિ તસ્સા વચનં સુત્વા ‘‘યદિ એવં, તવ સમણે આનેત્વા મઙ્ગલં કરોમા’’તિ. સા પુચ્છિ ‘‘કદા કરિસ્સથ, તાતા’’તિ. સેટ્ઠિ ચિન્તેસિ – ‘‘કતિપાહચ્ચયેનાતિ વુત્તે પેસેત્વા પક્કોસાપેય્યા’’તિ. અથ નં ‘‘સ્વે અમ્મા’’તિ આહ. સા સાયન્હસમયે ઉપરિપાસાદં આરુય્હ મહન્તં પુપ્ફસમુગ્ગં ગહેત્વા સત્થુ ગુણે અનુસ્સરિત્વા અટ્ઠ પુપ્ફમુટ્ઠિયો દસબલસ્સ વિસ્સજ્જેત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ નમસ્સમાના અટ્ઠાસિ. એવઞ્ચ અવચ – ‘‘ભગવા સ્વે પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં મય્હં ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ. તાનિ પુપ્ફાનિ ગન્ત્વા દસબલસ્સ મત્થકે વિતાનં હુત્વા અટ્ઠંસુ. સત્થા આવજ્જેન્તો તં કારણં અદ્દસ. ધમ્મદેસનાપરિયોસાને અનાથપિણ્ડિકમહાસેટ્ઠિ દસબલં વન્દિત્વા ‘‘સ્વે, ભન્તે, પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં મમ ગેહે ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ આહ. ચૂળસુભદ્દાય નિમન્તિતમ્હ સેટ્ઠીતિ. ન, ભન્તે, કઞ્ચિ આગતં પસ્સામાતિ. આમ, સેટ્ઠિ, સદ્ધા પન ઉપાસિકા દૂરે યોજનસતમત્થકેપિ યોજનસહસ્સમત્થકેપિ ઠિતા હિમવન્તો વિય પઞ્ઞાયતીતિ વત્વા –

‘‘દૂરે સન્તો પકાસેન્તિ, હિમવન્તોવ પબ્બતો;

અસન્તેત્થ ન દિસ્સન્તિ, રત્તિં ખિત્તા યથા સરા’’તિ. (ધ. પ. ૩૦૪) –

ઇમં ગાથમાહ. અનાથપિણ્ડિકો ‘‘ભન્તે, મમ, ધીતુ સઙ્ગહં કરોથા’’તિ વન્દિત્વા પક્કામિ.

સત્થા આનન્દત્થેરં આમન્તેસિ – ‘‘અહં, આનન્દ, સાકેતં ગમિસ્સામિ, પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં સલાકં દેહિ. દદન્તો ચ છળભિઞ્ઞાનંયેવ દદેય્યાસી’’તિ. થેરો તથા અકાસિ. ચૂળસુભદ્દા રત્તિભાગસમનન્તરે ચિન્તેસિ – ‘‘બુદ્ધા નામ બહુકિચ્ચા બહુકરણીયા, મં સલ્લક્ખેય્ય વા ન વા, કિં નુ ખો કરિસ્સામી’’તિ. તસ્મિં ખણે વેસ્સવણો મહારાજા ચૂળસુભદ્દાય કથેસિ – ‘‘ભદ્દે, મા ખો ત્વં વિમના અહોસિ, મા દુમ્મના. અધિવુત્થં તે ભગવતા સ્વાતનાય ભત્તં સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેના’’તિ. સા તુટ્ઠપહટ્ઠા દાનમેવ સંવિદહિ. સક્કોપિ ખો દેવરાજા વિસ્સકમ્મં આમન્તેસિ – ‘‘તાત, દસબલો ચૂળસુભદ્દાય સન્તિકં સાકેતનગરં ગચ્છિસ્સતિ, પઞ્ચ કૂટાગારસતાનિ માપેહી’’તિ. સો તથા અકાસિ. સત્થા પઞ્ચહિ છળભિઞ્ઞસતેહિ પરિવુતો કૂટાગારયાનેન મણિવણ્ણં આકાસં વિલિખન્તો વિય સાકેતનગરં અગમાસિ.

સુભદ્દા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દાનં દત્વા સત્થારં વન્દિત્વા આહ – ‘‘ભન્તે, મય્હં સસુરપક્ખો મિચ્છાદિટ્ઠિકો, સાધુ તેસં અનુચ્છવિકધમ્મં કથેથા’’તિ. સત્થા ધમ્મં દેસેસિ. કાળકસેટ્ઠિ સોતાપન્નો હુત્વા અત્તનો ઉય્યાનં દસબલસ્સ અદાસિ. અચેલકા ‘‘અમ્હાકં પઠમં દિન્ન’’ન્તિ નિક્ખમિતું ન ઇચ્છન્તિ. ‘‘ગચ્છથ નીહરિતબ્બનિયામેન તે નીહરથા’’તિ સબ્બે નીહરાપેત્વા તત્થેવ સત્થુ વિહારં કારેત્વા બ્રહ્મદેય્યં કત્વા ઉદકં પાતેસિ. સો કાળકેન કારિતતાય કાળકારામો નામ જાતો. ભગવા તસ્મિં સમયે તત્થ વિહરતિ. તેન વુત્તં – ‘‘સાકેતે વિહરતિ કાળકારામે’’તિ.

ભિક્ખૂ આમન્તેસીતિ પઞ્ચસતે ભિક્ખૂ આમન્તેસિ. તે કિર સાકેતનગરવાસિનો કુલપુત્તા સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા ઉપટ્ઠાનસાલાય નિસિન્ના ‘‘અહો બુદ્ધગુણા નામ મહન્તા, એવરૂપં નામ મિચ્છાદિટ્ઠિકં કાળકસેટ્ઠિં દિટ્ઠિતો મોચેત્વા સોતાપત્તિફલં પાપેત્વા સકલનગરં સત્થારા દેવલોકસદિસં કત’’ન્તિ દસબલસ્સ ગુણં કથેન્તિ. સત્થા તેસં ગુણં કથેન્તાનં ચિત્તં ઉપપરિક્ખિત્વા – ‘‘મયિ ગતે મહતી દેસના સમુટ્ઠિસ્સતિ, દેસનાપરિયોસાને ચ ઇમે પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ અરહત્તે પતિટ્ઠહિસ્સન્તિ, મહાપથવી ઉદકપરિયન્તં કત્વા કમ્પિસ્સતી’’તિ ધમ્મસભં ગન્ત્વા પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસિન્નો તે ભિક્ખૂ આદિં કત્વા યં, ભિક્ખવે, સદેવકસ્સ લોકસ્સાતિ ઇમં દેસનં આરભિ. એવમિદં સુત્તં ગુણકથાય નિક્ખિત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

તત્થ ‘‘તમહં જાનામી’’તિ પદપરિયોસાને મહાપથવી ઉદકપરિયન્તં કત્વા અકમ્પિત્થ. અબ્ભઞ્ઞાસિન્તિ અભિઅઞ્ઞાસિં, જાનિન્તિ અત્થો. વિદિતન્તિ પાકટં કત્વા ઞાતં. ઇમિના એતં દસ્સેતિ – અઞ્ઞે જાનન્તિયેવ, મયા પન પાકટં કત્વા વિદિતન્તિ. ઇમેહિ તીહિ પદેહિ સબ્બઞ્ઞુતભૂમિ નામ કથિતા. તં તથાગતો ન ઉપટ્ઠાસીતિ તં છદ્વારિકં આરમ્મણં તથાગતો તણ્હાય વા દિટ્ઠિયા વા ન ઉપટ્ઠાસિ ન ઉપગઞ્છિ. અયઞ્હિ પસ્સતિ ભગવા ચક્ખુના રૂપં, છન્દરાગો ભગવતો નત્થિ, સુવિમુત્તચિત્તો સો ભગવા. સુણાતિ ભગવા સોતેન સદ્દં. ઘાયતિ ભગવા ઘાનેન ગન્ધં. સાયતિ ભગવા જિવ્હાય રસં. ફુસતિ ભગવા કાયેન ફોટ્ઠબ્બં. વિજાનાતિ ભગવા મનસા ધમ્મં, છન્દરાગો ભગવતો નત્થિ, સુવિમુત્તચિત્તો સો ભગવા. તેન વુત્તં – ‘‘તં તથાગતો ન ઉપટ્ઠાસી’’તિ. ઇમિના પદેન ખીણાસવભૂમિ કથિતાતિ વેદિતબ્બા.

તં મમસ્સ મુસાતિ તં મે વચનં મુસાવાદો નામ ભવેય્ય. તં પસ્સ તાદિસમેવાતિ તમ્પિ મુસાવાદો ભવેય્ય. તં મમસ્સ કલીતિ તં વચનં મય્હં દોસો ભવેય્યાતિ અત્થો. એત્તાવતા સચ્ચભૂમિ નામ કથિતાતિ વેદિતબ્બા.

દટ્ઠા દટ્ઠબ્બન્તિ દિસ્વા દટ્ઠબ્બં. દિટ્ઠં ન મઞ્ઞતીતિ તં દિટ્ઠં રૂપાયતનં ‘‘અહં મહાજનેન દિટ્ઠમેવ પસ્સામી’’તિ તણ્હામાનદિટ્ઠીહિ ન મઞ્ઞતિ. અદિટ્ઠં ન મઞ્ઞતીતિ ‘‘અહં મહાજનેન અદિટ્ઠમેવ એતં પસ્સામી’’તિ એવમ્પિ તણ્હાદીહિ મઞ્ઞનાહિ ન મઞ્ઞતિ. દટ્ઠબ્બં ન મઞ્ઞતીતિ ‘‘મહાજનેન દિટ્ઠં પસ્સામી’’તિ એવમ્પિ તાહિ મઞ્ઞનાહિ ન મઞ્ઞતિ. દટ્ઠબ્બઞ્હિ અદિટ્ઠમ્પિ હોતિયેવ. એવરૂપાનિ હિ વચનાનિ તીસુપિ કાલેસુ લબ્ભન્તિ, તેનસ્સ અત્થો વુત્તો. દટ્ઠારં ન મઞ્ઞતીતિ પસ્સિતારં એકસત્તં નામ તાહિ મઞ્ઞનાહિ ન મઞ્ઞતીતિ અત્થો. સેસટ્ઠાનેસુપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. ઇમિના એત્તકેન ઠાનેન સુઞ્ઞતાભૂમિ નામ કથિતા.

ઇતિ ખો, ભિક્ખવેતિ એવં ખો, ભિક્ખવે. તાદીયેવ તાદીતિ તાદિતા નામ એકસદિસતા. તથાગતો ચ યાદિસો લાભાદીસુ, તાદિસોવ અલાભાદીસુ. તેન વુત્તં – ‘‘લાભેપિ તાદી, અલાભેપિ તાદી. યસેપિ તાદી, અયસેપિ તાદી. નિન્દાયપિ તાદી, પસંસાયપિ તાદી. સુખેપિ તાદી, દુક્ખેપિ તાદી’’તિ (મહાનિ. ૩૮, ૧૯૨). ઇમાય તાદિતાય તાદી. તમ્હા ચ પન તાદિમ્હાતિ તતો તથાગતતાદિતો અઞ્ઞો ઉત્તરિતરો વા પણીતતરો વા તાદી નત્થીતિ એત્તાવતા તાદિભૂમિ નામ કથિતા. ઇમાહિ પઞ્ચભૂમીહિ દેસનં નિટ્ઠાપેન્તસ્સ પઞ્ચસુપિ ઠાનેસુ મહાપથવી સક્ખિભાવેન અકમ્પિત્થ. દેસનાપરિયોસાને તે પઞ્ચસતે અધુનાપબ્બજિતે કુલપુત્તે આદિં કત્વા તં ઠાનં પત્તાનં દેવમનુસ્સાનં ચતુરાસીતિ પાણસહસ્સાનિ અમતપાનં પિવિંસુ.

ભગવાપિ સુત્તં નિટ્ઠાપેત્વા ગાથાહિ કૂટં ગણ્હન્તો યંકિઞ્ચીતિઆદિમાહ. તત્થ અજ્ઝોસિતં સચ્ચમુતં પરેસન્તિ પરેસં સદ્ધાય પરપત્તિયાયનાય સચ્ચમુતન્તિ મઞ્ઞિત્વા અજ્ઝોસિતં ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠાપેત્વા ગહિતં. સયસંવુતેસૂતિ સયમેવ સંવરિત્વા પિયાયિત્વા ગહિતગહણેસુ, દિટ્ઠિગતિકેસૂતિ અત્થો. દિટ્ઠિગતિકા હિ સયં સંવુતાતિ વુચ્ચન્તિ. સચ્ચં મુસા વાપિ પરં દહેય્યાતિ તેસુ સયં સંવુતસઙ્ખાતેસુ દિટ્ઠિગતિકેસુ તથાગતો તાદી તેસં એકમ્પિ વચનં ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ એવં સચ્ચં મુસા વાપિ પરં ઉત્તમં કત્વા ન ઓદહેય્ય, ન સદ્દહેય્ય, ન પત્તિયાયેય્ય. એતઞ્ચ સલ્લન્તિ એતં દિટ્ઠિસલ્લં. પટિકચ્ચ દિસ્વાતિ પુરેતરં બોધિમૂલેયેવ દિસ્વા. વિસત્તાતિ લગ્ગા લગિતા પલિબુદ્ધા. જાનામિ પસ્સામિ તથેવ એતન્તિ યથાયં પજા અજ્ઝોસિતા ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠાપેત્વા વિસત્તા લગ્ગા લગિતા, એવં અહમ્પિ જાનામિ પસ્સામિ. તથા એવં યથા એતાય પજાય ગહિતન્તિ એવં અજ્ઝોસિતં નત્થિ તથાગતાનન્તિ અત્થો.

૫. બ્રહ્મચરિયસુત્તવણ્ણના

૨૫. પઞ્ચમે જનકુહનત્થન્તિ તીહિ કુહનવત્થૂહિ જનસ્સ કુહનત્થાય. ન જનલપનત્થન્તિ ન જનસ્સ ઉપલાપનત્થં. ન લાભસક્કારસિલોકાનિસંસત્થન્તિ ન ચીવરાદિથુતિવચનત્થં. ન ઇતિવાદપ્પમોક્ખાનિસંસત્થન્તિ ન તેન તેન કારણેન કતવાદાનિસંસત્થં, ન વાદસ્સ પમોક્ખાનિસંસત્થં. ન ઇતિ મં જનો જાનાતૂતિ ન ‘‘એવં કિર એસ ભિક્ખુ, એવં કિર એસ ભિક્ખૂ’’તિ જનસ્સ જાનનત્થાય. સંવરત્થન્તિ પઞ્ચહિ સંવરેહિ સંવરણત્થાય. પહાનત્થન્તિ તીહિ પહાનેહિ પજહનત્થાય. વિરાગત્થન્તિ રાગાદીનં વિરજ્જનત્થાય. નિરોધત્થન્તિ તેસંયેવ નિરુજ્ઝનત્થાય. અનીતિહન્તિ ઇતિહપરિવજ્જિતં, અપરપત્તિયન્તિ અત્થો. નિબ્બાનોગધગામિનન્તિ નિબ્બાનસ્સ અન્તોગામિનં. મગ્ગબ્રહ્મચરિયઞ્હિ નિબ્બાનં આરમ્મણં કરિત્વા નિબ્બાનસ્સ અન્તોયેવ વત્તતિ પવત્તતિ. પટિપજ્જન્તીતિ દુવિધમ્પિ પટિપજ્જન્તિ. ઇમસ્મિં સુત્તે વટ્ટવિવટ્ટં કથેત્વા ગાથાસુ વિવટ્ટમેવ કથિતં.

૬. કુહસુત્તવણ્ણના

૨૬. છટ્ઠે કુહાતિ કુહકા. થદ્ધાતિ કોધેન ચ માનેન ચ થદ્ધા. લપાતિ ઉપલાપકા. સિઙ્ગીતિ ‘‘તત્થ કતમં સિઙ્ગં, યં સિઙ્ગં સિઙ્ગારતા ચાતુરતા ચાતુરિયં પરિક્ખત્તતા પારિક્ખત્તિય’’ન્તિ (વિભ. ૮૫૨) એવં વુત્તેહિ સિઙ્ગસદિસેહિ પાકટકિલેસેહિ સમન્નાગતા. ઉન્નળાતિ ઉગ્ગતનળા તુચ્છમાનં ઉક્ખિપિત્વા ઠિતા. અસમાહિતાતિ ચિત્તેકગ્ગમત્તસ્સાપિ અલાભિનો. ન મે તે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ મામકાતિ તે મય્હં ભિક્ખૂ મમ સન્તકા ન હોન્તિ. ‘‘તે મય્હ’’ન્તિ ઇદં પન સત્થારં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિતત્તા વુત્તં. તે ખો મે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ મામકાતિ ઇધાપિ મેતિ અત્તાનં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિતત્તા વદતિ, સમ્માપટિપન્નત્તા પન ‘‘મામકા’’તિ આહ. વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જન્તીતિ સીલાદીહિ ગુણેહિ વડ્ઢનતો વુદ્ધિં, નિચ્ચલભાવેન વિરૂળ્હિં, સબ્બત્થ પત્થટતાય વેપુલ્લં પાપુણન્તિ. તે પનેતે યાવ અરહત્તમગ્ગા વિરુહન્તિ, અરહત્તફલં પત્તે વિરૂળ્હા નામ હોન્તિ. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તેપિ ગાથાસુપિ વટ્ટવિવટ્ટમેવ કથિતં.

૭. સન્તુટ્ઠિસુત્તવણ્ણના

૨૭. સત્તમે અપ્પાનીતિ પરિત્તાનિ. સુલભાનીતિ સુખેન લદ્ધબ્બાનિ, યત્થ કત્થચિ સક્કા હોન્તિ લભિતું. અનવજ્જાનીતિ નિદ્દોસાનિ. પિણ્ડિયાલોપભોજનન્તિ જઙ્ઘાપિણ્ડિયબલેન ચરિત્વા આલોપમત્તં લદ્ધં ભોજનં. પૂતિમુત્તન્તિ યંકિઞ્ચિ મુત્તં. યથા હિ સુવણ્ણવણ્ણોપિ કાયો પૂતિકાયોતિ વુચ્ચતિ, એવં અભિનવમ્પિ મુત્તં પૂતિમુત્તમેવ.

વિઘાતોતિ વિગતઘાતો, ચિત્તસ્સ દુક્ખં ન હોતીતિ અત્થો. દિસા નપ્પટિહઞ્ઞતીતિ યસ્સ હિ ‘‘અસુકટ્ઠાનં નામ ગતો ચીવરાદીનિ લભિસ્સામી’’તિ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ દિસા પટિહઞ્ઞતિ નામ. યસ્સ એવં ન ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ નપ્પટિહઞ્ઞતિ નામ. ધમ્માતિ પટિપત્તિધમ્મા. સામઞ્ઞસ્સાનુલોમિકાતિ સમણધમ્મસ્સ અનુલોમા. અધિગ્ગહિતાતિ સબ્બેતે તુટ્ઠચિત્તસ્સ ભિક્ખુનો અધિગ્ગહિતા હોન્તિ અન્તોગતા ન પરિબાહિરાતિ.

૮. અરિયવંસસુત્તવણ્ણના

૨૮. અટ્ઠમસ્સ અજ્ઝાસયિકો નિક્ખેપો. ઇમં કિર મહાઅરિયવંસસુત્તન્તં ભગવા જેતવનમહાવિહારે ધમ્મસભાયં પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસિન્નો અત્તનોપિ પરપુગ્ગલાનમ્પિ અજ્ઝાસયવસેન પરિવારેત્વા નિસિન્નાનિ ચત્તાલીસ ભિક્ખુસહસ્સાનિ, ‘‘ભિક્ખવે’’તિ આમન્તેત્વા ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, અરિયવંસાતિ આરભિ. તત્થ અરિયવંસાતિ અરિયાનં વંસા. યથા હિ ખત્તિયવંસો બ્રાહ્મણવંસો વેસ્સવંસો સુદ્દવંસો સમણવંસો કુલવંસો રાજવંસો, એવં અયમ્પિ અટ્ઠમો અરિયવંસો અરિયતન્તિ અરિયપવેણી નામ હોતિ. સો ખો પનાયં અરિયવંસો ઇમેસં વંસાનં મૂલગન્ધાદીનં કાળાનુસારિગન્ધાદયો વિય અગ્ગમક્ખાયતિ.

કે પન તે અરિયા, યેસં એતે વંસાતિ? અરિયા વુચ્ચન્તિ બુદ્ધા ચ પચ્ચેકબુદ્ધા ચ તથાગતસાવકા ચ, એતેસં અરિયાનં વંસાતિ અરિયવંસા. ઇતો પુબ્બે હિ સતસહસ્સકપ્પાધિકાનં ચતુન્નં અસઙ્ખ્યેય્યાનં મત્થકે તણ્હઙ્કરો, મેધઙ્કરો, સરણઙ્કરો, દીપઙ્કરોતિ ચત્તારો બુદ્ધા ઉપ્પન્ના, તે અરિયા, તેસં અરિયાનં વંસાતિ અરિયવંસા. તેસં બુદ્ધાનં પરિનિબ્બાનતો અપરભાગે અસઙ્ખ્યેય્યં અતિક્કમિત્વા કોણ્ડઞ્ઞો નામ બુદ્ધો ઉપ્પન્નો…પે… ઇમસ્મિં કપ્પે કકુસન્ધો, કોણાગમનો, કસ્સપો, અમ્હાકં ભગવા ગોતમોતિ ચત્તારો બુદ્ધા ઉપ્પન્ના, તેસં અરિયાનં વંસાતિ અરિયવંસા. અપિચ અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનં સબ્બબુદ્ધ-પચ્ચેકબુદ્ધ-બુદ્ધસાવકાનં અરિયાનં વંસાતિ અરિયવંસા.

તે ખો પનેતે અગ્ગઞ્ઞા અગ્ગાતિ જાનિતબ્બા, રત્તઞ્ઞા દીઘરત્તં પવત્તાતિ જાનિતબ્બા, વંસઞ્ઞા વંસાતિ જાનિતબ્બા. પોરાણા ન અધુનુપ્પત્તિકા. અસંકિણ્ણા અવિકિણ્ણા અનપનીતા. અસંકિણ્ણપુબ્બા અતીતબુદ્ધેહિપિ ન સંકિણ્ણપુબ્બા, ‘‘કિ ઇમેહી’’તિ ન અપનીતપુબ્બા. ન સંકીયન્તીતિ ઇદાનિપિ ન અપનીયન્તિ. ન સંકીયિસ્સન્તીતિ અનાગતબુદ્ધેહિપિ ન અપનીયિસ્સન્તિ. યે લોકે વિઞ્ઞૂ સમણબ્રાહ્મણા, તેહિ અપ્પટિકુટ્ઠા, સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહિ અનિન્દિતા અગરહિતા.

સન્તુટ્ઠો હોતીતિ પચ્ચયસન્તોસવસેન સન્તુટ્ઠો હોતિ. ઇતરીતરેનાતિ ન થૂલસુખુમલૂખપણીતથિરજિણ્ણાનં યેન કેનચિ, અથ ખો યથાલદ્ધાદીનં ઇતરીતરેન યેન કેનચિ સન્તુટ્ઠો હોતીતિ અત્થો. ચીવરસ્મિઞ્હિ તયો સન્તોસા યથાલાભસન્તોસો યથાબલસન્તોસો યથાસારુપ્પસન્તોસોતિ. પિણ્ડપાતાદીસુપિ એસેવ નયો. તેસં વિત્થારકથા ‘‘સન્તુટ્ઠસ્સ, ભિક્ખવે, અનુપ્પન્ના ચેવ કુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ ઇમસ્મિં સુત્તે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. ઇતિ ઇમે તયો સન્તોસે સન્ધાય ‘‘સન્તુટ્ઠો હોતિ ઇતરીતરેન ચીવરેન, યથાલદ્ધાદીસુ યેન કેનચિ ચીવરેન સન્તુટ્ઠો હોતી’’તિ વુત્તં.

એત્થ ચ ચીવરં જાનિતબ્બં, ચીવરક્ખેત્તં જાનિતબ્બં, પંસુકૂલં જાનિતબ્બં, ચીવરસન્તોસો જાનિતબ્બો, ચીવરપ્પટિસંયુત્તાનિ ધુતઙ્ગાનિ જાનિતબ્બાનિ. તત્થ ચીવરં જાનિતબ્બન્તિ ખોમાદીનિ છ ચીવરાનિ દુકૂલાદીનિ છ અનુલોમચીવરાનિ જાનિતબ્બાનિ. ઇમાનિ દ્વાદસ કપ્પિયચીવરાનિ. કુસચીરં, વાકચીરં, ફલકચીરં, કેસકમ્બલં, વાળકમ્બલં, પોત્થકો, ચમ્મં, ઉલૂકપક્ખં, રુક્ખદુસ્સં, લતાદુસ્સં, એરકદુસ્સં, કદલિદુસ્સં, વેળુદુસ્સન્તિ એવમાદીનિ પન અકપ્પિયચીવરાનિ.

ચીવરક્ખેત્તન્તિ ‘‘સઙ્ઘતો વા ગણતો વા ઞાતિતો વા મિત્તતો વા અત્તનો વા ધનેન, પંસુકૂલં વા’’તિ એવં ઉપ્પજ્જનતો છ ખેત્તાનિ, અટ્ઠન્નઞ્ચ માતિકાનં વસેન અટ્ઠ ખેત્તાનિ જાનિતબ્બાનિ.

પંસુકૂલન્તિ સોસાનિકં, પાપણિકં, રથિયં, સઙ્કારકૂટકં, સોત્થિયં, સિનાનં, તિત્થં, ગતપચ્ચાગતં, અગ્ગિદડ્ઢં, ગોખાયિતં, ઉપચિકખાયિતં, ઉન્દૂરખાયિતં, અન્તચ્છિન્નં, દસચ્છિન્નં, ધજાહટં, થૂપં, સમણચીવરં, સામુદ્દિયં, આભિસેકિયં, પન્થિકં, વાતાહટં, ઇદ્ધિમયં, દેવદત્તિયન્તિ તેવીસતિ પંસુકૂલાનિ વેદિતબ્બાનિ. એત્થ ચ સોત્થિયન્તિ ગબ્ભમલહરણં. ગતપચ્ચાગતન્તિ મતકસરીરં પારુપિત્વા સુસાનં નેત્વા આનીતચીવરં. ધજાહટન્તિ ધજં ઉસ્સાપેત્વા તતો આનીતં. થૂપન્તિ વમ્મિકે પૂજિતચીવરં. સામુદ્દિયન્તિ સમુદ્દવીચીહિ થલં પાપિતં. પન્થિકન્તિ પન્થં ગચ્છન્તેહિ ચોરભયેન પાસાણેહિ કોટ્ટેત્વા પારુતચીવરં. ઇદ્ધિમયન્તિ એહિભિક્ખુચીવરં. સેસં પાકટમેવાતિ.

ચીવરસન્તોસોતિ વીસતિ ચીવરસન્તોસા – ચીવરે વિતક્કસન્તોસો, ગમનસન્તોસો, પરિયેસનસન્તોસો, પટિલાભસન્તોસો, મત્તપટિગ્ગહણસન્તોસો, લોલુપ્પવિવજ્જનસન્તોસો, યથાલાભસન્તોસો, યથાબલસન્તોસો, યથાસારુપ્પસન્તોસો, ઉદકસન્તોસો, ધોવનસન્તોસો, કરણસન્તોસો, પરિમાણસન્તોસો, સુત્તસન્તોસો, સિબ્બનસન્તોસો, રજનસન્તોસો, કપ્પસન્તોસો, પરિભોગસન્તોસો, સન્નિધિપરિવજ્જનસન્તોસો, વિસ્સજ્જનસન્તોસોતિ.

તત્થ સાદકભિક્ખુના તેમાસં નિબદ્ધવાસં વસિત્વા એકમાસમત્તં વિતક્કેતું વટ્ટતિ. સો હિ પવારેત્વા ચીવરમાસે ચીવરં કરોતિ, પંસુકૂલિકો અડ્ઢમાસેનેવ કરોતિ. ઇદં માસડ્ઢમાસમત્તં વિતક્કનં વિતક્કસન્તોસો નામ. વિતક્કસન્તોસેન પન સન્તુટ્ઠેન ભિક્ખુના પાચીનખણ્ડરાજિવાસિકપંસુકૂલિકત્થેરસદિસેન ભવિતબ્બં.

થેરો કિર ‘‘ચેતિયપબ્બતવિહારે ચેતિયં વન્દિસ્સામી’’તિ આગતો ચેતિયં વન્દિત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘મય્હં ચીવરં જિણ્ણં, બહૂનં વસનટ્ઠાને લભિસ્સામી’’તિ. સો મહાવિહારં ગન્ત્વા સઙ્ઘત્થેરં દિસ્વા વસનટ્ઠાનં પુચ્છિત્વા તત્થ વુત્થો પુનદિવસે ચીવરં આદાય આગન્ત્વા થેરં વન્દિ. થેરો ‘‘કિં, આવુસો’’તિ આહ. ગામદ્વારં, ભન્તે, ગમિસ્સામીતિ. અહમ્પાવુસો, ગમિસ્સામીતિ. સાધુ, ભન્તેતિ ગચ્છન્તો મહાબોધિદ્વારકોટ્ઠકે ઠત્વા ‘‘પુઞ્ઞવન્તાનં વસનટ્ઠાને મનાપં લભિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘અપરિસુદ્ધો મે વિતક્કો’’તિ તતોવ પટિનિવત્તિ. પુનદિવસે અમ્બઙ્ગણસમીપતો, પુનદિવસે મહાચેતિયસ્સ ઉત્તરદ્વારતો તત્થેવ પટિનિવત્તિત્વા ચતુત્થદિવસે થેરસ્સ સન્તિકં અગમાસિ. થેરો ‘‘ઇમસ્સ ભિક્ખુનો વિતક્કો ન પરિસુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ ચીવરં ગહેત્વા તેન સદ્ધિંયેવ પઞ્હં પુચ્છમાનો ગામં પાવિસિ. તઞ્ચ રત્તિં એકો મનુસ્સો ઉચ્ચારપલિબુદ્ધો સાટકેયેવ વચ્ચં કત્વા તં સઙ્કારટ્ઠાને છડ્ડેસિ. પંસુકૂલિકત્થેરો તં નીલમક્ખિકાહિ સમ્પરિકિણ્ણં દિસ્વા અઞ્જલિં પગ્ગહેસિ. મહાથેરો ‘‘કિં, આવુસો, સઙ્કારટ્ઠાનસ્સ અઞ્જલિં પગ્ગણ્હાસી’’તિ. નાહં, ભન્તે, સઙ્કારટ્ઠાનસ્સ અઞ્જલિં પગ્ગણ્હામિ, મય્હં પિતુ દસબલસ્સ પગ્ગણ્હામિ, પુણ્ણદાસિયા સરીરં પારુપિત્વા છડ્ડિતં પંસુકૂલં તુમ્બમત્તે પાણકે વિધુનિત્વા સુસાનતો ગણ્હન્તેન દુક્કરતરં કતં, ભન્તેતિ. મહાથેરો ‘‘પરિસુદ્ધો વિતક્કો પંસુકૂલિકસ્સા’’તિ ચિન્તેસિ. પંસુકૂલિકત્થેરોપિ તસ્મિંયેવ ઠાને ઠિતો વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા તીણિ ફલાનિ પત્તો તં સાટકં ગહેત્વા ચીવરં કત્વા પારુપિત્વા પાચીનખણ્ડરાજિં ગન્ત્વા અગ્ગફલં અરહત્તં પાપુણિ.

ચીવરત્થાય ગચ્છન્તસ્સ પન ‘‘કત્થ લભિસ્સામી’’તિ અચિન્તેત્વા કમ્મટ્ઠાનસીસેનેવ ગમનં ગમનસન્તોસો નામ. પરિયેસન્તસ્સ પન યેન વા તેન વા સદ્ધિં અપરિયેસિત્વા લજ્જિં પેસલં ભિક્ખું ગહેત્વા પરિયેસનં પરિયેસનસન્તોસો નામ. એવં પરિયેસન્તસ્સ આહરિયમાનં ચીવરં દૂરતો દિસ્વા ‘‘એતં મનાપં ભવિસ્સતિ, એતં અમનાપ’’ન્તિ એવં અવિતક્કેત્વા થૂલસુખુમાદીસુ યથાલદ્ધેનેવ સન્તુસ્સનં પટિલાભસન્તોસો નામ. એવં લદ્ધં ગણ્હન્તસ્સાપિ ‘‘એત્તકં દુપટ્ટસ્સ ભવિસ્સતિ, એત્તકં એકપટ્ટસ્સા’’તિ અત્તનો પહોનકમત્તેનેવ સન્તુસ્સનં મત્તપટિગ્ગહણસન્તોસો નામ. ચીવરં પરિયેસન્તસ્સ પન ‘‘અસુકસ્સ ઘરદ્વારે મનાપં લભિસ્સામી’’તિ અચિન્તેત્વા દ્વારપટિપાટિયા ચરણં લોલુપ્પવિવજ્જનસન્તોસો નામ.

લૂખપણીતેસુ યેન કેનચિ યાપેતું સક્કોન્તસ્સ યથાલદ્ધેનેવ યાપનં યથાલાભસન્તોસો નામ. અત્તનો થામં જાનિત્વા યેન યાપેતું સક્કોતિ, તેન યાપનં યથાબલસન્તોસો નામ. મનાપં અઞ્ઞસ્સ દત્વા અત્તના યેન કેનચિ યાપનં યથાસારુપ્પસન્તોસો નામ.

‘‘કત્થ ઉદકં મનાપં, કત્થ અમનાપ’’ન્તિ અવિચારેત્વા યેન કેનચિ ધોવનૂપગેન ઉદકેન ધોવનં ઉદકસન્તોસો નામ. પણ્ડુમત્તિકગેરુકપૂતિપણ્ણરસકિલિટ્ઠાનિ પન ઉદકાનિ વજ્જેતું વટ્ટતિ. ધોવન્તસ્સ પન મુગ્ગરાદીહિ અપહરિત્વા હત્થેહિ મદ્દિત્વા ધોવનં ધોવનસન્તોસો નામ. તથા અસુજ્ઝન્તં પણ્ણાનિ પક્ખિપિત્વા તાપિતઉદકેનાપિ ધોવિતું વટ્ટતિ. એવં ધોવિત્વા કરોન્તસ્સ ‘‘ઇદં થૂલં, ઇદં સુખુમ’’ન્તિ અકોપેત્વા પહોનકનીહારેનેવ કરણં કરણસન્તોસો નામ. તિમણ્ડલપતિચ્છાદનમત્તસ્સેવ કરણં પરિમાણસન્તોસો નામ. ચીવરકરણત્થાય પન મનાપં સુત્તં પરિયેસિસ્સામીતિ અવિચારેત્વા રથિકાદીસુ વા દેવટ્ઠાને વા આહરિત્વા પાદમૂલે વા ઠપિતં યંકિઞ્ચિદેવ સુત્તં ગહેત્વા કરણં સુત્તસન્તોસો નામ.

કુસિબન્ધનકાલે પન અઙ્ગુલમત્તે સત્ત વારે ન વિજ્ઝિતબ્બં. એવં કરોન્તસ્સ હિ યો ભિક્ખુ સહાયો ન હોતિ, તસ્સ વત્તભેદોપિ નત્થિ. તિવઙ્ગુલમત્તે પન સત્ત વારે વિજ્ઝિતબ્બં. એવં કરોન્તસ્સ મગ્ગપ્પટિપન્નેનાપિ સહાયેન ભવિતબ્બં. યો ન હોતિ, તસ્સ વત્તભેદો. અયં સિબ્બનસન્તોસો નામ. રજન્તેન પન કાળકચ્છકાદીનિ પરિયેસન્તેન ન ચરિતબ્બં, સોમવક્કલાદીસુ યં લભતિ, તેન રજિતબ્બં. અલભન્તેન પન મનુસ્સેહિ અરઞ્ઞે વાકં ગહેત્વા છડ્ડિતરજનં વા ભિક્ખૂહિ પચિત્વા છડ્ડિતકસટં વા ગહેત્વા રજિતબ્બં. અયં રજનસન્તોસો નામ. નીલકદ્દમકાળસામેસુ યંકિઞ્ચિ ગહેત્વા હત્થિપિટ્ઠે નિસિન્નસ્સ પઞ્ઞાયમાનકપ્પકરણં કપ્પસન્તોસો નામ.

હિરિકોપીનપ્પટિચ્છાદનમત્તવસેન પરિભુઞ્જનં પરિભોગસન્તોસો નામ. દુસ્સં પન લભિત્વા સુત્તં વા સૂચિં વા કારકં વા અલભન્તેન ઠપેતું વટ્ટતિ, લભન્તેન ન વટ્ટતિ. કતમ્પિ સચે અન્તેવાસિકાદીનં દાતુકામો હોતિ, તે ચ અસન્નિહિતા, યાવ આગમના ઠપેતું વટ્ટતિ. આગતમત્તેસુ દાતબ્બં. દાતું અસક્કોન્તેન અધિટ્ઠાતબ્બં. અઞ્ઞસ્મિં ચીવરે સતિ પચ્ચત્થરણમ્પિ અધિટ્ઠાતું વટ્ટતિ. અનધિટ્ઠિતમેવ હિ સન્નિધિ હોતિ, અધિટ્ઠિતં ન હોતીતિ મહાસીવત્થેરો આહ. અયં સન્નિધિપરિવજ્જનસન્તોસો નામ. વિસ્સજ્જેન્તેન પન ન મુખં ઓલોકેત્વા દાતબ્બં, સારણીયધમ્મે ઠત્વા વિસ્સજ્જેતબ્બન્તિ અયં વિસ્સજ્જનસન્તોસો નામ.

ચીવરપ્પટિસંયુત્તાનિ ધુતઙ્ગાનિ નામ પંસુકૂલિકઙ્ગઞ્ચેવ તેચીવરિકઙ્ગઞ્ચ. તેસં વિત્થારકથા વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૪-૨૫) વેદિતબ્બા. ઇતિ ચીવરસન્તોસમહાઅરિયવંસં પૂરયમાનો ભિક્ખુ ઇમાનિ દ્વે ધુતઙ્ગાનિ ગોપેતિ. ઇમાનિ ગોપેન્તો ચીવરસન્તોસમહાઅરિયવંસવસેન સન્તુટ્ઠો હોતીતિ.

વણ્ણવાદીતિ એકો સન્તુટ્ઠો હોતિ, સન્તોસસ્સ વણ્ણં ન કથેતિ. એકો ન સન્તુટ્ઠો હોતિ, સન્તોસસ્સ વણ્ણં કથેતિ. એકો નેવ સન્તુટ્ઠો હોતિ, ન સન્તોસસ્સ વણ્ણં કથેતિ. એકો સન્તુટ્ઠો ચેવ હોતિ, સન્તોસસ્સ ચ વણ્ણં કથેતિ. તં દસ્સેતું ‘‘ઇતરીતરચીવરસન્તુટ્ઠિયા ચ વણ્ણવાદી’’તિ વુત્તં.

અનેસનન્તિ દૂતેય્યપહિનગમનાનુયોગપભેદં નાનપ્પકારં અનેસનં. અપ્પતિરૂપન્તિ અયુત્તં. અલદ્ધા ચાતિ અલભિત્વા. યથા એકચ્ચો ‘‘કથં નુ ખો ચીવરં લભિસ્સામી’’તિ પુઞ્ઞવન્તેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં એકતો હુત્વા કોહઞ્ઞં કરોન્તો ઉત્તસતિ પરિતસ્સતિ, સન્તુટ્ઠો ભિક્ખુ એવં અલદ્ધા ચીવરં ન પરિતસ્સતિ. લદ્ધા ચાતિ ધમ્મેન સમેન લભિત્વા. અગધિતોતિ વિગતલોભગિદ્ધો. અમુચ્છિતોતિ અધિમત્તતણ્હાય મુચ્છં અનાપન્નો. અનજ્ઝોપન્નોતિ તણ્હાય અનોત્થતો અપરિયોનદ્ધો. આદીનવદસ્સાવીતિ અનેસનાપત્તિયઞ્ચ ગેધિતપરિભોગે ચ આદીનવં પસ્સમાનો. નિસ્સરણપઞ્ઞોતિ ‘‘યાવદેવ સીતસ્સ પટિઘાતાયા’’તિ વુત્તં નિસ્સરણમેવ પજાનન્તો.

ઇતરીતરચીવરસન્તુટ્ઠિયાતિ યેન કેનચિ ચીવરેન સન્તુટ્ઠિયા. નેવત્તાનુક્કંસેતીતિ ‘‘અહં પંસુકૂલિકો, મયા ઉપસમ્પદમાળેયેવ પંસુકૂલિકઙ્ગં ગહિતં, કો મયા સદિસો અત્થી’’તિ અત્તુક્કંસનં ન કરોતિ. નો પરં વમ્ભેતીતિ ‘‘ઇમે પનઞ્ઞે ભિક્ખૂ ન પંસુકૂલિકા’’તિ વા, ‘‘પંસુકૂલિકઙ્ગમત્તમ્પિ એતેસં નત્થી’’તિ વા એવં પરં ન વમ્ભેતિ. યો હિ તત્થ દક્ખોતિ યો તસ્મિં ચીવરસન્તોસે વણ્ણવાદાદીસુ વા દક્ખો છેકો બ્યત્તો. અનલસોતિ સાતચ્ચકિરિયાય આલસિયવિરહિતો. સમ્પજાનો પટિસ્સતોતિ સમ્પજાનપઞ્ઞાય ચેવ સતિયા ચ યુત્તો. અરિયવંસે ઠિતોતિ અરિયવંસે પતિટ્ઠિતો.

ઇતરીતરેન પિણ્ડપાતેનાતિ યેન કેનચિ પિણ્ડપાતેન. એત્થાપિ પિણ્ડપાતો જાનિતબ્બો, પિણ્ડપાતક્ખેત્તં જાનિતબ્બં, પિણ્ડપાતસન્તોસો જાનિતબ્બો, પિણ્ડપાતપ્પટિસંયુત્તં ધુતઙ્ગં જાનિતબ્બં. તત્થ પિણ્ડપાતોતિ ઓદનો કુમ્માસો સત્તુ મચ્છો મંસં ખીરં દધિ સપ્પિ નવનીતં તેલં મધુ ફાણિતં યાગુ ખાદનીયં સાયનીયં લેહનીયન્તિ સોળસ પિણ્ડપાતા.

પિણ્ડપાતક્ખેત્તન્તિ સઙ્ઘભત્તં ઉદ્દેસભત્તં નિમન્તનં સલાકભત્તં પક્ખિકં ઉપોસથિકં પાટિપદિકભત્તં આગન્તુકભત્તં ગમિકભત્તં ગિલાનભત્તં ગિલાનુપટ્ઠાકભત્તં ધુરભત્તં કુટિભત્તં વારભત્તં વિહારભત્તન્તિ પન્નરસ પિણ્ડપાતક્ખેત્તાનિ.

પિણ્ડપાતસન્તોસોતિ પિણ્ડપાતે વિતક્કસન્તોસો ગમનસન્તોસો પરિયેસનસન્તોસો પટિલાભસન્તોસો પટિગ્ગહણસન્તોસો મત્તપટિગ્ગહણસન્તોસો લોલુપ્પવિવજ્જનસન્તોસો યથાલાભસન્તોસો યથાબલસન્તોસો યથાસારુપ્પસન્તોસો ઉપકારસન્તોસો પરિમાણસન્તોસો પરિભોગસન્તોસો સન્નિધિપરિવજ્જનસન્તોસો વિસ્સજ્જનસન્તોસોતિ પન્નરસ સન્તોસા.

તત્થ સાદકો ભિક્ખુ મુખં ધોવિત્વા વિતક્કેતિ. પિણ્ડપાતિકેન પન ગણેન સદ્ધિં ચરતા સાયં થેરૂપટ્ઠાનકાલે ‘‘સ્વે કત્થ પિણ્ડાય ચરિસ્સામાતિ? અસુકગામે, ભન્તે’’તિ એત્તકં ચિન્તેત્વા તતો પટ્ઠાય ન વિતક્કેતબ્બં. એકચારિકેન વિતક્કમાળકે ઠત્વા વિતક્કેતબ્બં. તતો પટ્ઠાય વિતક્કેન્તો અરિયવંસા ચુતો હોતિ પરિબાહિરો. અયં વિતક્કસન્તોસો નામ.

પિણ્ડાય પવિસન્તેન ‘‘કુહિં લભિસ્સામી’’તિ અચિન્તેત્વા કમ્મટ્ઠાનસીસેન ગન્તબ્બં. અયં ગમનસન્તોસો નામ. પરિયેસન્તેન યં વા તં વા અગ્ગહેત્વા લજ્જિં પેસલમેવ ગહેત્વા પરિયેસિતબ્બં. અયં પરિયેસનસન્તોસો નામ. દૂરતોવ આહરિયમાનં દિસ્વા ‘‘એતં મનાપં, એતં અમનાપ’’ન્તિ ચિત્તં ન ઉપ્પાદેતબ્બં. અયં પટિલાભસન્તોસો નામ. ‘‘ઇમં મનાપં ગણ્હિસ્સામિ, ઇમં અમનાપં ન ગણ્હિસ્સામી’’તિ અચિન્તેત્વા યંકિઞ્ચિ યાપનમત્તં ગહેતબ્બમેવ. અયં પટિગ્ગહણસન્તોસો નામ.

એત્થ પન દેય્યધમ્મો બહુ, દાયકો અપ્પં દાતુકામો, અપ્પં ગહેતબ્બં. દેય્યધમ્મોપિ બહુ, દાયકોપિ બહું દાતુકામો, પમાણેનેવ ગહેતબ્બં. દેય્યધમ્મો ન બહુ, દાયકોપિ અપ્પં દાતુકામો, અપ્પં ગહેતબ્બં. દેય્યધમ્મો ન બહુ, દાયકો પન બહું દાતુકામો, પમાણેન ગહેતબ્બં. પટિગ્ગહણસ્મિઞ્હિ મત્તં અજાનન્તો મનુસ્સાનં પસાદં મક્ખેતિ, સદ્ધાદેય્યં વિનિપાતેતિ, સાસનં ન કરોતિ, વિજાતમાતુયાપિ ચિત્તં ગહેતું ન સક્કોતિ. ઇતિ મત્તં જાનિત્વાવ પટિગ્ગહેતબ્બન્તિ અયં મત્તપટિગ્ગહણસન્તોસો નામ. અડ્ઢકુલાનિયેવ અગન્ત્વા દ્વારપટિપાટિયા ગન્તબ્બં. અયં લોલુપ્પવિવજ્જનસન્તોસો નામ. યથાલાભસન્તોસાદયો ચીવરે વુત્તનયા એવ.

પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જિત્વા ‘‘સમણધમ્મં અનુપાલેસ્સામી’’તિ એવં ઉપકારં ઞત્વા પરિભુઞ્જનં ઉપકારસન્તોસો નામ. પત્તં પૂરેત્વા આનીતં ન પટિગ્ગહેતબ્બં. અનુપસમ્પન્ને સતિ તેન ગાહાપેતબ્બં, અસતિ હરાપેત્વા પટિગ્ગહણમત્તં ગહેતબ્બં. અયં પરિમાણસન્તોસો નામ. ‘‘જિઘચ્છાય પટિવિનોદનં ઇદમેત્થ નિસ્સરણ’’ન્તિ એવં પરિભુઞ્જનં પરિભોગસન્તોસો નામ. નિદહિત્વા ન પરિભુઞ્જિતબ્બન્તિ અયં સન્નિધિપરિવજ્જનસન્તોસો નામ. મુખં અનોલોકેત્વા સારણીયધમ્મે ઠિતેન વિસ્સજ્જેતબ્બં. અયં વિસ્સજ્જનસન્તોસો નામ.

પિણ્ડપાતપ્પટિસંયુત્તાનિ પન પઞ્ચ ધુતઙ્ગાનિ પિણ્ડપાતિકઙ્ગં સપદાનચારિકઙ્ગં એકાસનિકઙ્ગં પત્તપિણ્ડિકઙ્ગં ખલુપચ્છાભત્તિકઙ્ગન્તિ. તેસં વિત્થારકથા વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૬-૩૦) વુત્તા. ઇતિ પિણ્ડપાતસન્તોસમહાઅરિયવંસં પૂરયમાનો ભિક્ખુ ઇમાનિ પઞ્ચ ધુતઙ્ગાનિ ગોપેતિ, ઇમાનિ ગોપેન્તો પિણ્ડપાતસન્તોસમહાઅરિયવંસેન સન્તુટ્ઠો હોતિ. વણ્ણવાદીતિઆદીનિ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ.

સેનાસનેનાતિ ઇધ સેનાસનં જાનિતબ્બં, સેનાસનક્ખેત્તં જાનિતબ્બં, સેનાસનસન્તોસો જાનિતબ્બો, સેનાસનપ્પટિસંયુત્તં ધુતઙ્ગં જાનિતબ્બં. તત્થ સેનાસનન્તિ મઞ્ચો પીઠં ભિસિ બિમ્બોહનં વિહારો અડ્ઢયોગો પાસાદો હમ્મિયં ગુહા લેણં અટ્ટો માળો વેળુગુમ્બો રુક્ખમૂલં યત્થ વા પન ભિક્ખૂ પટિક્કમન્તીતિ ઇમાનિ પન્નરસ સેનાસનાનિ.

સેનાસનક્ખેત્તન્તિ સઙ્ઘતો વા ગણતો વા ઞાતિતો વા મિત્તતો વા અત્તનો વા ધનેન પંસુકૂલં વાતિ છ ખેત્તાનિ.

સેનાસનસન્તોસોતિ સેનાસને વિતક્કસન્તોસાદયો પન્નરસ સન્તોસા. તે પિણ્ડપાતે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. સેનાસનપ્પટિસંયુત્તાનિ પન પઞ્ચ ધુતઙ્ગાનિ આરઞ્ઞિકઙ્ગં રુક્ખમૂલિકઙ્ગં અબ્ભોકાસિકઙ્ગં સોસાનિકઙ્ગં યથાસન્થતિકઙ્ગન્તિ. તેસં વિત્થારકથા વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૩૧-૩૫) વુત્તા. ઇતિ સેનાસનસન્તોસમહાઅરિયવંસં પૂરયમાનો ભિક્ખુ ઇમાનિ પઞ્ચ ધુતઙ્ગાનિ ગોપેતિ. ઇમાનિ ગોપેન્તો સેનાસનસન્તોસમહાઅરિયવંસેન સન્તુટ્ઠો હોતિ.

ગિલાનપચ્ચયો પન પિણ્ડપાતેયેવ પવિટ્ઠો. તત્થ યથાલાભયથાબલયથાસારુપ્પસન્તોસેનેવ સન્તુસ્સિતબ્બં. નેસજ્જિકઙ્ગં ભાવનારામઅરિયવંસં ભજતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘પઞ્ચ સેનાસને વુત્તા, પઞ્ચ આહારનિસ્સિતા;

એકો વીરિયસંયુત્તો, દ્વે ચ ચીવરનિસ્સિતા’’તિ.

ઇતિ ભગવા પથવિં પત્થરમાનો વિય સાગરકુચ્છિં પૂરયમાનો વિય આકાસં વિત્થારયમાનો વિય ચ પઠમં ચીવરસન્તોસં અરિયવંસં કથેત્વા ચન્દં ઉટ્ઠાપેન્તો વિય સૂરિયં ઉલ્લઙ્ઘેન્તો વિય ચ દુતિયં પિણ્ડપાતસન્તોસં કથેત્વા સિનેરું ઉક્ખિપન્તો વિય તતિયં સેનાસનસન્તોસં અરિયવંસં કથેત્વા ઇદાનિ સહસ્સનયપટિમણ્ડિતં ચતુત્થં ભાવનારામં અરિયવંસં કથેતું પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ભાવનારામો હોતીતિ દેસનં આરભિ.

તત્થ આરમણં આરામો, અભિરતીતિ અત્થો. ભાવનાય આરામો અસ્સાતિ ભાવનારામો. ભાવનાય રતોતિ ભાવનારતો. પઞ્ચવિધે પહાને આરામો અસ્સાતિ પહાનારામો. અપિચ ભાવેન્તો રમતીતિ ભાવનારામો. પજહન્તો રમતીતિ પહાનારામોતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અયઞ્હિ ચત્તારો સતિપટ્ઠાને ભાવેન્તો રમતિ, રતિં વિન્દતીતિ અત્થો. તથા ચત્તારો સમ્મપ્પધાને. ચત્તારો ઇદ્ધિપાદે, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, પઞ્ચ બલાનિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે, સત્ત અનુપસ્સના, અટ્ઠારસ મહાવિપસ્સના, સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયધમ્મે, અટ્ઠતિંસ આરમ્મણવિભત્તિયો ભાવેન્તો રમતિ, રતિં વિન્દતિ. કામચ્છન્દાદયો પન કિલેસે પજહન્તો રમતિ, રતિં વિન્દતિ.

ઇમેસુ પન ચતૂસુ અરિયવંસેસુ પુરિમેહિ તીહિ તેરસન્નં ધુતઙ્ગાનં ચતુપચ્ચયસન્તોસસ્સ ચ વસેન સકલં વિનયપિટકં કથિતં હોતિ, ભાવનારામેન અવસેસં પિટકદ્વયં. ઇમં પન ભાવનારામં અરિયવંસં કથેન્તેન ભિક્ખુના પટિસમ્ભિદામગ્ગે નેક્ખમ્મપાળિયા કથેતબ્બો, દીઘનિકાયે દસુત્તરસુત્તન્તપરિયાયેન કથેતબ્બો, મજ્ઝિમનિકાયે સતિપટ્ઠાનસુત્તન્તપરિયાયેન કથેતબ્બો, અભિધમ્મે નિદ્દેસપરિયાયેન કથેતબ્બો.

તત્થ પટિસમ્ભિદામગ્ગે નેક્ખમ્મપાળિયાતિ –

‘‘નેક્ખમ્મં ભાવેન્તો રમતિ, કામચ્છન્દં પજહન્તો રમતિ. અબ્યાપાદં, બ્યાપાદં… આલોકસઞ્ઞં… થિનમિદ્ધં… અવિક્ખેપં, ઉદ્ધચ્ચં… ધમ્મવવત્થાનં… વિચિકિચ્છં… ઞાણં… અવિજ્જં… પામોજ્જં… અરતિં… પઠમજ્ઝાનં, પઞ્ચ નીવરણે… દુતિયજ્ઝાનં… વિતક્કવિચારે… તતિયજ્ઝાનં… પીતિં… ચતુત્થજ્ઝાનં… સુખદુક્ખે… આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિં ભાવેન્તો રમતિ, રૂપસઞ્ઞં પટિઘસઞ્ઞં નાનત્તસઞ્ઞં પજહન્તો રમતિ. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસમાપત્તિં…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિં ભાવેન્તો રમતિ, આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞં પજહન્તો રમતિ.

‘‘અનિચ્ચાનુપસ્સનં ભાવેન્તો રમતિ, નિચ્ચસઞ્ઞં પજહન્તો રમતિ. દુક્ખાનુપસ્સનં… સુખસઞ્ઞં… અનત્તાનુપસ્સનં… અત્તસઞ્ઞં… નિબ્બિદાનુપસ્સનં… નન્દિં… વિરાગાનુપસ્સનં… રાગં… નિરોધાનુપસ્સનં… સમુદયં… પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સનં… આદાનં… ખયાનુપસ્સનં … ઘનસઞ્ઞં… વયાનુપસ્સનં… આયૂહનં… વિપરિણામાનુપસ્સનં… ધુવસઞ્ઞં… અનિમિત્તાનુપસ્સનં … નિમિત્તં… અપ્પણિહિતાનુપસ્સનં… પણિધિં… સુઞ્ઞતાનુપસ્સનં… અભિનિવેસં… અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનં… સારાદાનાભિનિવેસં… યથાભૂતઞાણદસ્સનં… સમ્મોહાભિનિવેસં… આદીનવાનુપસ્સનં… આલયાભિનિવેસં… પટિસઙ્ખાનુપસ્સનં… અપ્પટિસઙ્ખં… વિવટ્ટાનુપસ્સનં… સંયોગાભિનિવેસં… સોતાપત્તિમગ્ગં… દિટ્ઠેકટ્ઠે કિલેસે… સકદાગામિમગ્ગં… ઓળારિકે કિલેસે… અનાગામિમગ્ગં… અનુસહગતે કિલેસે… અરહત્તમગ્ગં ભાવેન્તો રમતિ, સબ્બકિલેસે પજહન્તો રમતી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૪૧,૯૫).

એવં પટિસમ્ભિદામગ્ગે નેક્ખમ્મપાળિયા કથેતબ્બો.

દીઘનિકાયે દસુત્તરસુત્તન્તપરિયાયેનાતિ –

‘‘એકં ધમ્મં ભાવેન્તો રમતિ, એકં ધમ્મં પજહન્તો રમતિ…પે… દસ ધમ્મે ભાવેન્તો રમતિ, દસ ધમ્મે પજહન્તો રમતિ. કતમં એકં ધમ્મં ભાવેન્તો રમતિ? કાયગતાસતિં સાતસહગતં, ઇમં એકં ધમ્મં ભાવેન્તો રમતિ. કતમં એકં ધમ્મં પજહન્તો રમતિ? અસ્મિમાનં, ઇમં એકં ધમ્મં પજહન્તો રમતિ. કતમે દ્વે ધમ્મે…પે… કતમે દસ ધમ્મે ભાવેન્તો રમતિ? દસ કસિણાયતનાનિ, ઇમે દસ ધમ્મે ભાવેન્તો રમતિ. કતમે દસ ધમ્મે પજહન્તો રમતિ? દસ મિચ્છત્તે, ઇમે દસ ધમ્મે પજહન્તો રમતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ભાવનારામો હોતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૫૧-૩૬૦).

એવં દીઘનિકાયે દસુત્તરસુત્તન્તપરિયાયેન કથેતબ્બો.

મજ્ઝિમનિકાયે સતિપટ્ઠાનસુત્તન્તપરિયાયેનાતિ –

‘‘એકાયનો અયં, ભિક્ખવે, મગ્ગો…પે… યાવદેવ ઞાણમત્તાય પટિસ્સતિમત્તાય. અનિસ્સિતો ચ વિહરતિ, ન ચ કિઞ્ચિ લોકે ઉપાદિયતિ. એવમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ભાવનારામો હોતિ ભાવનારતો. પહાનારામો હોતિ પહાનરતો. પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ગચ્છન્તો વા ગચ્છામીતિ પજાનાતિ…પે… પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સેય્યથાપિ પસ્સેય્ય સરીરં સિવથિકાય છડ્ડિતં…પે… પૂતીનિ ચુણ્ણકજાતાનિ. સો ઇમમેવ કાયં ઉપસંહરતિ ‘અયમ્પિ ખો કાયો એવંધમ્મો એવંભાવી એવંઅનતીતો’તિ. ઇતિ અજ્ઝત્તં વા કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતિ…પે… એવમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ભાવનારામો હોતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૦૬ આદયો).

એવં મજ્ઝિમનિકાયે સતિપટ્ઠાનસુત્તન્તપરિયાયેન કથેતબ્બો.

અભિધમ્મે નિદ્દેસપરિયાયેનાતિ સબ્બેપિ સઙ્ખતે ‘‘અનિચ્ચતો દુક્ખતો રોગતો ગણ્ડતો …પે… સંકિલેસિકધમ્મતો પસ્સન્તો રમતિ, એવં ખો ભિક્ખુ ભાવનારામો હોતી’’તિ (મહાનિ. ૧૩; ચૂળનિ. ઉપસીવમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો ૩૯, નન્દમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો ૫૧). એવં નિદ્દેસપરિયાયેન કથેતબ્બો.

નેવત્તાનુક્કંસેતીતિ ‘‘અજ્જ મે સટ્ઠિ વા સત્તતિ વા વસ્સાનિ અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તાતિ વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તસ્સ કો મયા સદિસો અત્થી’’તિ એવં અત્તુક્કંસનં ન કરોતિ. નો પરં વમ્ભેતીતિ ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખન્તિ વિપસ્સનામત્તકમ્પિ નત્થિ, કિં ઇમે વિસ્સટ્ઠકમ્મટ્ઠાના ચરન્તી’’તિ એવં પરવમ્ભનં ન કરોતિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો અરિયવંસાતિ, ભિક્ખવે, ઇમે ચત્તારો અરિયવંસા અરિયતન્તિયો અરિયપવેણિયો અરિયઞ્જસા અરિયવટુમાનીતિ સુત્તન્તં વિનિવટ્ટેત્વા ઇદાનિ મહાઅરિયવંસપરિપૂરકસ્સ ભિક્ખુનો વસનદિસા દસ્સેન્તો ઇમેહિ ચ પન, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ સ્વેવ અરતિં સહતીતિ સોયેવ અરતિં અનભિરતિં ઉક્કણ્ઠિતં સહતિ અભિભવતિ. ન તં અરતિ સહતીતિ તં પન ભિક્ખું યા એસા પન્તેસુ સેનાસનેસુ અધિકુસલાનં ધમ્માનં ભાવનાય અરતિ નામ હોતિ, સા સહિતું અધિભવિતું ન સક્કોતિ. અરતિરતિસહોતિ અરતિઞ્ચ પઞ્ચકામગુણરતિઞ્ચ સહતિ, અધિભવિતું સક્કોતિ.

ઇદાનિ ગાથાહિ કૂટં ગણ્હન્તો નારતીતિઆદિમાહ. તત્થ ધીરન્તિ વીરિયવન્તં. નારતિ ધીરં સહતીતિ ઇદં પુરિમસ્સેવ કારણવચનં. યસ્મા સા ધીરં ન સહતિ નપ્પહોતિ ધીરં સહિતું અધિભવિતું ન સક્કોતિ, તસ્મા નારતિ સહતિ ધીરં. ધીરો હિ અરતિસ્સહોતિ અરતિસહત્તા હિ સો ધીરો નામ, તસ્મા અરતિં સહતીતિ અત્થો. સબ્બકમ્મવિહાયીનન્તિ સબ્બં તેભૂમકકમ્મં ચજિત્વા પરિચ્છિન્નં પરિવટુમં કત્વા ઠિતં. પનુણ્ણં કો નિવારયેતિ કિલેસે પનુદિત્વા ઠિતં કો નામ રાગો વા દોસો વા નિવારેય્ય. નેક્ખં જમ્બોનદસ્સેવ, કો તં નિન્દિતુમરહતીતિ જમ્બોનદસઙ્ખાતસ્સ જાતિરત્તસુવણ્ણસ્સ નિક્ખસદિસં ગરહિતબ્બદોસવિમુત્તં કો તં પુગ્ગલં નિન્દિતું અરહતિ. બ્રહ્મુનાપિ પસંસિતોતિ મહાબ્રહ્મુનાપિ એસ પુગ્ગલો પસંસિતોયેવાતિ. દેસનાપરિયોસાને ચત્તાલીસ ભિક્ખુસહસ્સાનિ અરહત્તે પતિટ્ઠહિંસુ.

૯. ધમ્મપદસુત્તવણ્ણના

૨૯. નવમે ધમ્મપદાનીતિ ધમ્મકોટ્ઠાસા. અનભિજ્ઝાતિઆદીસુ અભિજ્ઝાપટિક્ખેપેન અનભિજ્ઝા, બ્યાપાદપટિક્ખેપેન અબ્યાપાદો, મિચ્છાસતિપટિક્ખેપેન સમ્માસતિ, મિચ્છાસમાધિપટિક્ખેપેન સમ્માસમાધિ વેદિતબ્બો.

અનભિજ્ઝાલૂતિ નિત્તણ્હો હુત્વા. અબ્યાપન્નેન ચેતસાતિ સબ્બકાલં પકતિભાવં અવિજહન્તેન ચિત્તેન. સતો એકગ્ગચિત્તસ્સાતિ સતિયા સમન્નાગતો આરમ્મણે એકગ્ગચિત્તો અસ્સ. અજ્ઝત્તં સુસમાહિતોતિ નિયકજ્ઝત્તે સુટ્ઠુ ઠપિતચિત્તો ઇમસ્મિં સુત્તેપિ ગાથાયપિ વટ્ટવિવટ્ટં કથિતં.

૧૦. પરિબ્બાજકસુત્તવણ્ણના

૩૦. દસમે અભિઞ્ઞાતાતિ ઞાતા પાકટા. અન્નભારોતિઆદીનિ તેસં નામાનિ. પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતોતિ ફલસમાપત્તિતો વુટ્ઠિતો. સા હિ ઇધ પટિસલ્લાનન્તિ અધિપ્પેતા. પચ્ચક્ખાયાતિ પટિક્ખિપિત્વા. અભિજ્ઝાલુન્તિ સતણ્હં. કામેસુ તિબ્બસારાગન્તિ વત્થુકામેસુ બહલરાગં. તમહં તત્થ એવં વદેય્યન્તિ તં અહં તસ્મિં કારણે એવં વદેય્યં. પટિક્કોસિતબ્બં મઞ્ઞેય્યાતિ પટિક્કોસિતબ્બાનિ પટિબાહિતબ્બનિ વા મઞ્ઞેય્ય. સહધમ્મિકાતિ સકારણા. વાદાનુપાતાતિ ધમ્મિકવાદે ઘટ્ટયમાના અધમ્મિકવાદાનુપાતા, વાદપ્પવત્તિયોતિ અત્થો. ગારય્હા ઠાનાતિ ગરહિતબ્બયુત્તકા પચ્ચયા. આગચ્છન્તીતિ ઉપગચ્છન્તિ.

ઉક્કલાતિ ઉક્કલજનપદવાસિનો. વસ્સભઞ્ઞાતિ વસ્સો ચ ભઞ્ઞો ચાતિ દ્વે જના. અહેતુકવાદાતિ ‘‘નત્થિ હેતુ નત્થિ પચ્ચયો સત્તાનં વિસુદ્ધિયા’’તિએવમાદિવાદિનો. અકિરિયવાદાતિ ‘‘કરોતો ન કરીયતિ પાપ’’ન્તિ એવં કિરિયપટિક્ખેપવાદિનો. નત્થિકવાદાતિ ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિવાદિનો. તે ઇમેસુ તીસુપિ દસ્સનેસુ ઓક્કન્તનિયામા અહેસું. કથં પન તેસુ નિયામો હોતીતિ? યો હિ એવરૂપં લદ્ધિં ગહેત્વા રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનેસુ નિસિન્નો સજ્ઝાયતિ વીમંસતિ, તસ્સ ‘‘નત્થિ હેતુ નત્થિ પચ્ચયો કરોતો ન કરીયતિ પાપં…પે… નત્થિ દિન્નં…પે… કાયસ્સ ભેદા ઉચ્છિજ્જતી’’તિ તસ્મિં આરમ્મણે મિચ્છાસતિ સન્તિટ્ઠતિ, ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ, જવનાનિ જવન્તિ. પઠમજવને સતેકિચ્છો હોતિ, તથા દુતિયાદીસુ, સત્તમે બુદ્ધાનમ્પિ અતેકિચ્છો અનિવત્તિ અરિટ્ઠકણ્ટકસદિસો હોતિ. તત્થ કોચિ એકં દસ્સનં ઓક્કમતિ, કોચિ દ્વે, કોચિ તીણિપિ. નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિકોવ હોતિ, પત્તો સગ્ગમગ્ગાવરણઞ્ચેવ મોક્ખમગ્ગાવરણઞ્ચ, અભબ્બો તસ્સ અત્તભાવસ્સ અનન્તરં સગ્ગમ્પિ ગન્તું, પગેવ મોક્ખં. વટ્ટખાણુકો નામેસ સત્તો પથવિગોપકો, યેભુય્યેન એવરૂપસ્સ ભવતો વુટ્ઠાનં નત્થિ. વસ્સભઞ્ઞાપિ એદિસા અહેસું. નિન્દાબ્યારોસનઉપારમ્ભભયાતિ અત્તનો નિન્દભયેન ઘટ્ટનભયેન ઉપવાદભયેન ચાતિ અત્થો. અભિજ્ઝાવિનયે સિક્ખન્તિ અભિજ્ઝાવિનયો વુચ્ચતિ અરહત્તં, અરહત્તે સિક્ખમાનો અપ્પમત્તો નામ વુચ્ચતીતિ સુત્તન્તે વટ્ટવિટ્ટં કથેત્વા ગાથાય ફલસમાપત્તિ કથિતાતિ.

ઉરુવેલવગ્ગો તતિયો.