૪. ચક્કવગ્ગો

૧. ચક્કસુત્તવણ્ણના

૩૧. ચતુત્થસ્સ પઠમે ચક્કાનીતિ સમ્પત્તિયો. ચતુચક્કં વત્તતીતિ ચત્તારિ સમ્પત્તિચક્કાનિ વત્તન્તિ ઘટિયન્તિયેવાતિ અત્થો. પતિરૂપદેસવાસોતિ યત્થ ચતસ્સો પરિસા સન્દિસ્સન્તિ, એવરૂપે અનુચ્છવિકે દેસે વાસો. સપ્પુરિસાવસ્સયોતિ બુદ્ધાદીનં સપ્પુરિસાનં અવસ્સયનં સેવનં ભજનં, ન રાજાનં. અત્તસમ્માપણિધીતિ અત્તનો સમ્મા ઠપનં, સચે પુબ્બે અસ્સદ્ધાદીહિ સમન્નાગતો હોતિ, તાનિ પહાય સદ્ધાદીસુ પતિટ્ઠાપનં. પુબ્બે ચ કતપુઞ્ઞતાતિ પુબ્બે ઉપચિતકુસલતા. ઇદમેવ ચેત્થ પમાણં. યેન હિ ઞાણસમ્પયુત્તચિત્તેન કુસલકમ્મં કતં હોતિ, તદેવ કુસલં તં પુરિસં પતિરૂપદેસે ઉપનેતિ, સપ્પુરિસે ભજાપેતિ, સો એવ ચ પુગ્ગલો અત્તાનં સમ્મા ઠપેતિ. પુઞ્ઞકતોતિ કતપુઞ્ઞો. સુખઞ્ચેતંધિવત્તતીતિ સુખઞ્ચ એતં પુગ્ગલં અધિવત્તતિ, અવત્થરતીતિ અત્થો.

૨. સઙ્ગહસુત્તવણ્ણના

૩૨. દુતિયે સઙ્ગહવત્થૂનીતિ સઙ્ગણ્હનકારણાનિ. દાનઞ્ચાતિઆદીસુ એકચ્ચો હિ દાનેનેવ સઙ્ગણ્હિતબ્બો હોતિ, તસ્સ દાનમેવ દાતબ્બં. પેય્યવજ્જન્તિ પિયવચનં. એકચ્ચો હિ ‘‘અયં દાતબ્બં નામ દેતિ, એકેકેન પન વચનેન સબ્બં મક્ખેત્વા નાસેતિ, કિં તસ્સ દાન’’ન્તિ વત્તા હોતિ. એકચ્ચો ‘‘અયં કિઞ્ચાપિ દાનં ન દેતિ, કથેન્તો પન તેલેન વિય મક્ખેતિ. એસ દેતુ વા મા વા, વચનમેવસ્સ સહસ્સં અગ્ઘતી’’તિ વત્તા હોતિ. એવરૂપો પુગ્ગલો દાનં ન પચ્ચાસીસતિ, પિયવચનમેવ પચ્ચાસીસતિ. તસ્સ પિયવચનમેવ વત્તબ્બં. અત્થચરિયાતિ અત્થવડ્ઢનકથા. એકચ્ચો હિ નેવ દાનં, ન પિયવચનં પચ્ચાસીસતિ, અત્તનો હિતકથં વડ્ઢિકથમેવ પચ્ચાસીસતિ. એવરૂપસ્સ પુગ્ગલસ્સ ‘‘ઇદં તે કાતબ્બં, ઇદં ન કાતબ્બં, એવરૂપો પુગ્ગલો સેવિતબ્બો, એવરૂપો ન સેવિતબ્બો’’તિ એવં અત્થચરિયકથાવ કથેતબ્બા. સમાનત્તતાતિ સમાનસુખદુક્ખભાવો. એકચ્ચો હિ દાનાદીસુ એકમ્પિ ન પચ્ચાસીસતિ, એકાસને નિસજ્જં, એકપલ્લઙ્કે સયનં, એકતો ભોજનન્તિ એવં સમાનસુખદુક્ખતં પચ્ચાસીસતિ. સો સચે ગહટ્ઠસ્સ જાતિયા પબ્બજિતસ્સ સીલેન સદિસો હોતિ, તસ્સાયં સમાનત્તતા કાતબ્બા. તત્થ તત્થ યથારહન્તિ તેસુ તેસુ ધમ્મેસુ યથાનુચ્છવિકં સમાનત્તતાતિ અત્થો. રથસ્સાણીવ યાયતોતિ યથા રથસ્સ ગચ્છતો આણિ સઙ્ગહો નામ હોતિ, સા રથં સઙ્ગણ્હાતિ, એવમિમે સઙ્ગહા લોકં સઙ્ગણ્હન્તિ. ન માતા પુત્તકારણાતિ યદિ માતા એતે સઙ્ગહે પુત્તસ્સ ન કરેય્ય, પુત્તકારણા માનં વા પૂજં વા ન લભેય્ય. સઙ્ગહા એતેતિ ઉપયોગવચને પચ્ચત્તં. સઙ્ગહે એતેતિ વા પાઠો. સમવેક્ખન્તીતિ સમ્મા પેક્ખન્તિ. પાસંસા ચ ભવન્તીતિ પસંસનીયા ચ ભવન્તિ.

૩. સીહસુત્તવણ્ણના

૩૩. તતિયે સીહોતિ ચત્તારો સીહા – તિણસીહો, કાળસીહો, પણ્ડુસીહો, કેસરસીહોતિ. તેસુ તિણસીહો કપોતવણ્ણગાવિસદિસો તિણભક્ખો ચ હોતિ. કાળસીહો કાળગાવિસદિસો તિણભક્ખોયેવ. પણ્ડુસીહો પણ્ડુપલાસવણ્ણગાવિસદિસો મંસભક્ખો. કેસરસીહો લાખાપરિકમ્મકતેનેવ મુખેન અગ્ગનઙ્ગુટ્ઠેન ચતૂહિ ચ પાદપરિયન્તેહિ સમન્નાગતો, મત્થકતોપિસ્સ પટ્ઠાય લાખાતૂલિકાય કતા વિય તિસ્સો રાજિયો પિટ્ઠિમજ્ઝેન ગન્ત્વા અન્તરસત્થિમ્હિ દક્ખિણાવત્તા હુત્વા ઠિતા. ખન્ધે પનસ્સ સતસહસ્સગ્ઘનિકકમ્બલપરિક્ખેપો વિય કેસરભારો હોતિ, અવસેસટ્ઠાનં પરિસુદ્ધસાલિપિણ્ડસઙ્ખચુણ્ણપિણ્ડવણ્ણં હોતિ. ઇમેસુ ચતૂસુ સીહેસુ અયં કેસરસીહો ઇધ અધિપ્પેતો.

મિગરાજાતિ સબ્બમિગગણસ્સ રાજા. આસયાતિ વસનટ્ઠાનતો, સુવણ્ણગુહતો વા રજતમણિફલિકમનોસિલાગુહતો વા નિક્ખમતીતિ વુત્તં હોતિ. નિક્ખમમાનો પનેસ ચતૂહિ કારણેહિ નિક્ખમતિ અન્ધકારપીળિતો વા આલોકત્થાય, ઉચ્ચારપસ્સાવપીળિતો વા તેસં વિસ્સજ્જનત્થાય, જિઘચ્છાપીળિતો વા ગોચરત્થાય, સમ્ભવપીળિતો વા અસ્સદ્ધમ્મપટિસેવનત્થાય. ઇધ પન ગોચરત્થાય નિક્ખમન્તો અધિપ્પેતો.

વિજમ્ભતીતિ સુવણ્ણતલે વા રજતમણિફલિકમનોસિલાતલાનં વા અઞ્ઞતરસ્મિં દ્વે પચ્છિમપાદે સમં પતિટ્ઠાપેત્વા પુરિમપાદે પુરતો પસારેત્વા સરીરસ્સ પચ્છાભાગં આકડ્ઢિત્વા પુરિમભાગં અભિહરિત્વા પિટ્ઠિં નામેત્વા ગીવં ઉક્ખિપિત્વા અસનિસદ્દં કરોન્તો વિય નાસપુટાનિ પોથેત્વા સરીરલગ્ગં રજં વિધુનન્તો વિજમ્ભતિ. વિજમ્ભનભૂમિયઞ્ચ પન તરુણવચ્છકો વિય અપરાપરં જવતિ, જવતો પનસ્સ સરીરં અન્ધકારે પરિબ્ભમન્તં અલાતં વિય ખાયતિ.

અનુવિલોકેતીતિ કસ્મા અનુવિલોકેતિ? પરાનુદ્દયતાય. તસ્મિં કિર સીહનાદં નદન્તે પપાતાવાટાદીસુ વિસમટ્ઠાનેસુ ચરન્તા હત્થિગોકણ્ણમહિંસાદયો પાણા પપાતેપિ આવાટેપિ પતન્તિ, તેસં અનુદ્દયાય અનુવિલોકેતિ. કિં પનસ્સ લુદ્દસ્સ પરમંસખાદિનો અનુદ્દયા નામ અત્થીતિ? આમ અત્થિ. તથા હિ ‘‘કિં મે બહૂહિ ઘાતિતેહી’’તિ અત્તનો ગોચરત્થાયાપિ ખુદ્દકે પાણે ન ગણ્હાતિ. એવં અનુદ્દયં કરોતિ, વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘માહં ખુદ્દકે પાણે વિસમગતે સઙ્ઘાતં આપાદેસિ’’ન્તિ (અ. નિ. ૧૦.૨૧).

સીહનાદં નદતીતિ તિક્ખત્તું તાવ અભીતનાદં નદતિ. એવઞ્ચ પનસ્સ વિજમ્ભનભૂમિયં ઠત્વા નદન્તસ્સ સદ્દો સમન્તા તિયોજનપદેસં એકનિન્નાદં કરોતિ, તમસ્સ નિન્નાદં સુત્વા તિયોજનબ્ભન્તરગતા દ્વિપદચતુપ્પદગણા યથાઠાને ઠાતું ન સક્કોન્તિ. ગોચરાય પક્કમતીતિ આહારત્થાય ગચ્છતિ. કથં? સો હિ વિજમ્ભનભૂમિયં ઠત્વા દક્ખિણતો વા વામતો વા ઉપ્પતન્તો ઉસભમત્તં ઠાનં ગણ્હાતિ, ઉદ્ધં ઉપ્પતન્તો ચત્તારિપિ અટ્ઠપિ ઉસભટ્ઠાનાનિ ઉપ્પતતિ, સમે ઠાને ઉજુકં પક્ખન્દન્તો સોળસઉસભમત્તમ્પિ વીસતિઉસભમત્તમ્પિ ઠાનં પક્ખન્દતિ, થલા વા પબ્બતા વા પક્ખન્દન્તો સટ્ઠિઉસભમત્તમ્પિ અસીતિઉસભમત્તમ્પિ ઠાનં પક્ખન્દતિ, અન્તરામગ્ગે રુક્ખં વા પબ્બતં વા દિસ્વા તં પરિહરન્તો વામતો વા દક્ખિણતો વા ઉદ્ધં વા ઉસભમત્તં અપક્કમતિ. તતિયં પન સીહનાદં નદિત્વા તેનેવ સદ્ધિં તિયોજને ઠાને પઞ્ઞાયતિ, તિયોજનં ગન્ત્વા નિવત્તિત્વા ઠિતો અત્તનોવ નાદસ્સ અનુનાદં સુણાતિ. એવં સીઘેન જવેન પક્કમતિ.

યેભુય્યેનાતિ પાયેન. ભયં સન્તાસં સંવેગન્તિ સબ્બં ચિત્તુત્રાસસ્સેવ નામં. સીહસ્સ હિ સદ્દં સુત્વા બહૂ ભાયન્તિ, અપ્પકા ન ભાયન્તિ. કે પન તેતિ? સમસીહો હત્થાજાનીયો અસ્સાજાનીયો ઉસભાજાનીયો પુરિસાજાનીયો ખીણાસવોતિ. કસ્મા પનેતે ન ભાયન્તીતિ? સમસીહો તાવ ‘‘જાતિગોત્તકુલસૂરભાવેહિ સમાનોસ્મી’’તિ ન ભાયતિ, હત્થાજાનીયાદયો અત્તનો સક્કાયદિટ્ઠિબલવતાય ન ભાયન્તિ, ખીણાસવો સક્કાયદિટ્ઠિયા પહીનત્તા ન ભાયતિ.

બિલાસયાતિ બિલે સયન્તા બિલવાસિનો અહિનકુલગોધાદયો. ઉદકાસયાતિ ઉદકવાસિનો મચ્છકચ્છપાદયો. વનાસયાતિ વનવાસિનો હત્થિઅસ્સગોકણ્ણમિગાદયો. પવિસન્તીતિ ‘‘ઇદાનિ આગન્ત્વા ગણ્હિસ્સતી’’તિ મગ્ગં ઓલોકેત્વા પવિસન્તિ. દળ્હેહીતિ થિરેહિ. વરત્તેહીતિ ચમ્મરજ્જૂહિ. મહિદ્ધિકોતિઆદીસુ વિજમ્ભનભૂમિયં ઠત્વા દક્ખિણપસ્સાદીહિ ઉસભમત્તં, ઉજું વીસતિઉસભમત્તાદિલઙ્ઘનવસેન મહિદ્ધિકતા, સેસમિગાનં અધિપતિભાવેન મહેસક્ખતા, સમન્તા તિયોજનટ્ઠાને સદ્દં સુત્વા પલાયન્તાનં વસેન મહાનુભાવતા વેદિતબ્બા.

એવમેવ ખોતિ ભગવા તેસુ તેસુ સુત્તન્તેસુ તથા તથા અત્તાનં કથેસિ. ‘‘સીહોતિ ખો, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સેતં અધિવચનં અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સા’’તિ (અ. નિ. ૫.૯૯; ૧૦.૨૧) ઇમસ્મિં તાવ સુત્તે સીહસદિસં અત્તાનં કથેસિ. ‘‘ભિસક્કો સલ્લકત્તોતિ ખો, સુનક્ખત્ત, તથાગતસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૬૫) ઇમસ્મિં વેજ્જસદિસં, ‘‘બ્રાહ્મણોતિ ખો, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ (અ. નિ. ૮.૮૫) ઇમસ્મિં બ્રાહ્મણસદિસં, ‘‘પુરિસો મગ્ગકુસલોતિ ખો, તિસ્સ, તથાગતસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ (સં. નિ. ૩.૮૪) ઇમસ્મિં મગ્ગદેસકપુરિસસદિસં, ‘‘રાજાહમસ્મિ, સેલા’’તિ (સુ. નિ. ૫૫૯; મ. નિ. ૨.૩૯૯) ઇમસ્મિં રાજસદિસં. ઇમસ્મિં પન સુત્તે સીહસદિસમેવ કત્વા અત્તાનં કથેન્તો એવમાહ.

તત્રાયં સદિસતા – સીહસ્સ કઞ્ચનગુહાદીસુ વસનકાલો વિય હિ તથાગતસ્સ દીપઙ્કરપાદમૂલે કતાભિનીહારસ્સ અપરિમિતકાલં પારમિયો પૂરેત્વા પચ્છિમભવે પટિસન્ધિગ્ગહણેન ચેવ માતુકુચ્છિતો નિક્ખમનેન ચ દસસહસ્સિલોકધાતું કમ્પેત્વા વુદ્ધિમન્વાય દિબ્બસમ્પત્તિસદિસં સમ્પત્તિં અનુભવમાનસ્સ તીસુ પાસાદેસુ નિવાસકાલો દટ્ઠબ્બો. સીહસ્સ કઞ્ચનગુહાદિતો નિક્ખન્તકાલો વિય તથાગતસ્સ એકૂનતિંસસંવચ્છરે વિવટેન દ્વારેન કણ્ડકં આરુય્હ છન્નસહાયસ્સ નિક્ખમિત્વા તીણિ રજ્જાનિ અતિક્કમિત્વા અનોમાનદીતીરે બ્રહ્મુના દિન્નાનિ કાસાયાનિ પરિદહિત્વા પબ્બજિતસ્સ સત્તમે દિવસે રાજગહં ગન્ત્વા તત્થ પિણ્ડાય ચરિત્વા પણ્ડવગિરિપબ્ભારે કતભત્તકિચ્ચસ્સ સમ્માસમ્બોધિં પત્વા પઠમમેવ મગધરટ્ઠં આગમનત્થાય યાવ રઞ્ઞો પટિઞ્ઞાદાનકાલો.

સીહસ્સ વિજમ્ભનકાલો વિય તથાગતસ્સ દિન્નપટિઞ્ઞસ્સ આળારકાલામઉપસઙ્કમનં આદિં કત્વા યાવ સુજાતાય દિન્નપાયાસસ્સ એકૂનપણ્ણાસાય પિણ્ડેહિ પરિભુત્તકાલો વેદિતબ્બો. સીહસ્સ સરીરવિધુનનં વિય સાયન્હસમયે સોત્તિયેન દિન્ના અટ્ઠ તિણમુટ્ઠિયો ગહેત્વા દસસહસ્સચક્કવાળદેવતાહિ થોમિયમાનસ્સ ગન્ધાદીહિ પૂજિયમાનસ્સ તિક્ખત્તું બોધિં પદક્ખિણં કત્વા બોધિમણ્ડં આરુય્હ ચુદ્દસહત્થુબ્બેધે ઠાને તિણસન્થરં અત્થરિત્વા ચતુરઙ્ગવીરિયં અધિટ્ઠાય નિસિન્નસ્સ તંખણઞ્ઞેવ મારબલં વિધમેત્વા તીસુ યામેસુ તિસ્સો વિજ્જા વિસોધેત્વા અનુલોમપ્પટિલોમં પટિચ્ચસમુપ્પાદમહાસમુદ્દં યમકઞાણમન્થનેન મન્થેન્તસ્સ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણે પટિવિદ્ધે તદનુભાવેન દસસહસ્સિલોકધાતુકમ્પનં વેદિતબ્બં.

સીહસ્સ ચતુદિસાવિલોકનં વિય પટિવિદ્ધસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ સત્તસત્તાહં બોધિમણ્ડે વિહરિત્વા પરિભુત્તમધુપિણ્ડિકાહારસ્સ અજપાલનિગ્રોધમૂલે મહાબ્રહ્મુનો ધમ્મદેસનાયાચનં પટિગ્ગહેત્વા તત્થ વિહરન્તસ્સ એકાદસમે દિવસે ‘‘સ્વે આસાળ્હિપુણ્ણમા ભવિસ્સતી’’તિ પચ્ચૂસસમયે ‘‘કસ્સ નુ ખો અહં પઠમં ધમ્મં દેસેય્ય’’ન્તિ આળારુદકાનં કાલકતભાવં ઞત્વા ધમ્મદેસનત્થાય પઞ્ચવગ્ગિયાનં ઓલોકનં દટ્ઠબ્બં. સીહસ્સ ગોચરત્થાય તિયોજનં ગમનકાલો વિય અત્તનો પત્તચીવરં આદાય ‘‘પઞ્ચવગ્ગિયાનં ધમ્મચક્કં પવત્તેસ્સામી’’તિ પચ્છાભત્તે અજપાલનિગ્રોધતો વુટ્ઠિતસ્સ અટ્ઠારસયોજનમગ્ગં ગમનકાલો.

સીહસ્સ સીહનાદકાલો વિય તથાગતસ્સ અટ્ઠારસયોજનમગ્ગં ગન્ત્વા પઞ્ચવગ્ગિયે સઞ્ઞાપેત્વા અચલપલ્લઙ્કે નિસિન્નસ્સ દસહિ ચક્કવાળસહસ્સેહિ સન્નિપતિતેન દેવગણેન પરિવુતસ્સ ‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, અન્તા પબ્બજિતેન ન સેવિતબ્બા’’તિઆદિના નયેન ધમ્મચક્કપ્પવત્તનકાલો વેદિતબ્બો. ઇમસ્મિં ચ પન પદે દેસિયમાને તથાગતસીહસ્સ ધમ્મઘોસો હેટ્ઠા અવીચિં ઉપરિ ભવગ્ગં ગહેત્વા દસસહસ્સિલોકધાતું પટિચ્છાદેસિ. સીહસ્સ સદ્દેન ખુદ્દકપાણાનં સન્તાસાપજ્જનકાલો વિય તથાગતસ્સ તીણિ લક્ખણાનિ દીપેત્વા ચત્તારિ સચ્ચાનિ સોળસહાકારેહિ સટ્ઠિયા ચ નયસહસ્સેહિ વિભજિત્વા ધમ્મં કથેન્તસ્સ દીઘાયુકાનં દેવાનં ઞાણસન્તાસસ્સ ઉપ્પત્તિકાલો વેદિતબ્બો.

અપરો નયો – સીહો વિય સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો તથાગતો, આસયભૂતાય કનકગુહાય નિક્ખમનં વિય ગન્ધકુટિતો નિક્ખમનકાલો, વિજમ્ભનં વિય ધમ્મસભં ઉપસઙ્કમનકાલો, દિસાવિલોકનં વિય પરિસાવિલોકનં, સીહનાદનદનં વિય ધમ્મદેસનાકાલો, ગોચરાય પક્કમનં વિય પરવાદનિમ્મદ્દનત્થાય ગમનં.

અપરો નયો – સીહો વિય તથાગતો, હિમવન્તનિસ્સિતાય કઞ્ચનગુહાય નિક્ખમનં વિય આરમ્મણવસેન નિબ્બાનનિસ્સિતાય ફલસમાપત્તિયા વુટ્ઠાનં, વિજમ્ભનં વિય પચ્ચવેક્ખણઞાણં, દિસાવિલોકનં વિય વેનેય્યસત્તવિલોકનં, સીહનાદો વિય સમ્પત્તપરિસાય ધમ્મદેસના, ગોચરાય પક્કમનં વિય અસમ્પત્તાનં વેનેય્યસત્તાનં સન્તિકૂપસઙ્કમનં વેદિતબ્બં.

યદાતિ યસ્મિં કાલે. તથાગતોતિ હેટ્ઠા વુત્તેહિ અટ્ઠહિ કારણેહિ તથાગતો. લોકેતિ સત્તલોકે. ઉપ્પજ્જતીતિ અભિનીહારતો પટ્ઠાય યાવ બોધિપલ્લઙ્કા વા અરહત્તમગ્ગઞાણા વા ઉપ્પજ્જતિ નામ, અરહત્તફલે પન પત્તે ઉપ્પન્નો નામ. અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધોતિઆદીનિ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૨૪ આદયો) બુદ્ધાનુસ્સતિનિદ્દેસે વિત્થારિતાનિ.

ઇતિ સક્કાયોતિ અયં સક્કાયો, એત્તકો સક્કાયો, ન ઇતો ભિય્યો સક્કાયો અત્થીતિ. એત્તાવતા સભાવતો સરસતો પરિયન્તતો પરિચ્છેદતો પરિવટુમતો સબ્બેપિ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા દસ્સિતા હોન્તિ. ઇતિ સક્કાયસમુદયોતિ અયં સક્કાયસ્સ સમુદયો નામ. એત્તાવતા ‘‘આહારસમુદયા રૂપસમુદયો’’તિઆદિ સબ્બં દસ્સિતં હોતિ. ઇતિ સક્કાયસ્સ અત્થઙ્ગમોતિ અયં સક્કાયસ્સ અત્થઙ્ગમો. ઇમિનાપિ ‘‘આહારનિરોધા રૂપનિરોધો’’તિઆદિ સબ્બં દસ્સિતં હોતિ.

વણ્ણવન્તોતિ સરીરવણ્ણેન વણ્ણવન્તો. ધમ્મદેસનં સુત્વાતિ પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ પણ્ણાસલક્ખણપ્પટિમણ્ડિતં તથાગતસ્સ ધમ્મદેસનં સુત્વા. યેભુય્યેનાતિ ઇધ કે ઠપેતિ? અરિયસાવકે દેવે. તેસં હિ ખીણાસવત્તા ચિત્તુત્રાસભયમ્પિ ન ઉપ્પજ્જતિ, સંવિગ્ગસ્સ યોનિસો પધાનેન પત્તબ્બં પત્તતાય ઞાણસંવેગોપિ. ઇતરાસં પન દેવતાનં ‘‘તાસો હેસો, ભિક્ખવે, અનિચ્ચ’’ન્તિ મનસિકરોન્તાનં ચિત્તુત્રાસભયમ્પિ, બલવવિપસ્સનાકાલે ઞાણભયમ્પિ ઉપ્પજ્જતિ. ભોતિ ધમ્માલપનમત્તમેતં. સક્કાયપરિયાપન્નાતિ પઞ્ચક્ખન્ધપરિયાપન્ના. ઇતિ તેસં સમ્માસમ્બુદ્ધે વટ્ટદોસં દસ્સેત્વા તિલક્ખણાહતં કત્વા ધમ્મં દેસેન્તે ઞાણભયં નામ ઓક્કમતિ.

અભિઞ્ઞાયાતિ જાનિત્વા. ધમ્મચક્કન્તિ પટિવેધઞાણમ્પિ દેસનાઞાણમ્પિ. પટિવેધઞાણં નામ યેન ઞાણેન બોધિપલ્લઙ્કે નિસિન્નો ચત્તારિ સચ્ચાનિ સોળસહાકારેહિ સટ્ઠિયા ચ નયસહસ્સેહિ પટિવિજ્ઝિ. દેસનાઞાણં નામ યેન ઞાણેન તિપરિવટ્ટં દ્વાદસાકારં ધમ્મચક્કં પવત્તેસિ. ઉભયમ્પેતં દસબલસ્સ ઉરે જાતઞાણમેવ. તેસુ ધમ્મદેસનાઞાણં ગહેતબ્બં. તં પનેસ યાવ અટ્ઠારસબ્રહ્મકોટીહિ સદ્ધિં અઞ્ઞાકોણ્ડઞ્ઞત્થેરસ્સ સોતાપત્તિફલં ન ઉપ્પજ્જતિ, તાવ પવત્તેતિ નામ. તસ્મિં ઉપ્પન્ને પવત્તિતં નામ હોતીતિ વેદિતબ્બં. અપ્પટિપુગ્ગલોતિ સદિસપુગ્ગલરહિતો. યસસ્સિનોતિ પરિવારસમ્પન્ના. તાદિનોતિ લાભાલાભાદીહિ એકસદિસસ્સ.

૪. પસાદસુત્તવણ્ણના

૩૪. ચતુત્થે અગ્ગેસુ પસાદા, અગ્ગા વા પસાદાતિ અગ્ગપ્પસાદા. યાવતાતિ યત્તકા. અપદાતિ નિપ્પદા અહિમચ્છાદયો. દ્વિપદાતિ મનુસ્સપક્ખિઆદયો. ચતુપ્પદાતિ હત્થિઅસ્સાદયો. બહુપ્પદાતિ સતપદિઆદયો. નેવસઞ્ઞિનાસઞ્ઞિનોતિ ભવગ્ગે નિબ્બત્તસત્તા. અગ્ગમક્ખાયતીતિ ગુણેહિ અગ્ગો ઉત્તમો સેટ્ઠોતિ અક્ખાયતિ. અસઙ્ખતાતિ નિબ્બાનમેવ ગહેત્વા વુત્તં. વિરાગોતિઆદીનિ નિબ્બાનસ્સેવ નામાનિ. તઞ્હિ આગમ્મ સબ્બકિલેસા વિરજ્જન્તિ, સબ્બે રાગમદાદયો મદા નિમ્મદા હોન્તિ, અભાવં ગચ્છન્તિ, સબ્બા પિપાસા વિનયં ઉપેન્તિ, સબ્બે આલયા સમુગ્ઘાતં ગચ્છન્તિ, વટ્ટાનિ ઉપચ્છિજ્જન્તિ, તણ્હા ખીયન્તિ, વટ્ટદુક્ખા નિરુજ્ઝન્તિ, સબ્બે પરિળાહા નિબ્બાયન્તિ. તસ્મા એતાનિ નામાનિ લભતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

૫. વસ્સકારસુત્તવણ્ણના

૩૫. પઞ્ચમે અનુસ્સરિતાતિ અનુગન્ત્વા સરિતા, અપરાપરં સરિતું સમત્થોતિ અત્થો. દક્ખોતિ છેકો. તત્રુપાયાયાતિ ‘‘ઇમસ્મિં કાલે ઇમં નામ કત્તબ્બ’’ન્તિ એવં તત્થ તત્થ ઉપાયભૂતાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતો. અનુમોદિતબ્બન્તિ અભિનન્દિતબ્બં. પટિક્કોસિતબ્બન્તિ પટિક્ખિપિતબ્બં. નેવ ખો ત્યાહન્તિ નેવ ખો તે અહં. કસ્મા પનેતં ભગવા નાભિનન્દતિ, નપ્પટિક્ખિપતીતિ? લોકિયત્તા નાભિનન્દતિ, લોકિયં અત્થં ગહેત્વા ઠિતત્તા નપ્પટિક્કોસતિ. બહુસ્સ જનતાતિ બહુ અસ્સ જનતા. ઇદઞ્ચ કરણત્થે સામિવચનં વેદિતબ્બં. અરિયે ઞાયેતિ સહવિપસ્સનકે મગ્ગે. કલ્યાણધમ્મતા કુસલધમ્મતાતિપિ તસ્સેવ નામાનિ. યં વિતક્કન્તિ નેક્ખમ્મવિતક્કાદીસુ અઞ્ઞતરં. ન તં વિતક્કં વિતક્કેતીતિ કામવિતક્કાદીસુ એકમ્પિ ન વિતક્કેતિ. ઇતરં તસ્સેવ વેવચનં. વિતક્કપથેતિ એત્થ વિતક્કોયેવ વિતક્કપથો. અહઞ્હિ બ્રાહ્મણાતિઆદીસુ પઠમનયેન ખીણાસવસ્સ સીલઞ્ચેવ બાહુસચ્ચઞ્ચ કથિતં, દુતિયતતિયેહિ ખીણાસવસ્સ કિરિયવિતક્કાનિ ચેવ કિરિયજ્ઝાનાનિ ચ, ચતુત્થેન ખીણાસવભાવો કથિતોતિ વેદિતબ્બો.

મચ્ચુપાસપ્પમોચનન્તિ મચ્ચુપાસા પમોચનકં મગ્ગં. ઞાયં ધમ્મન્તિ સહવિપસ્સનકં મગ્ગં. દિસ્વા ચ સુત્વા ચાતિ ઞાણેનેવ પસ્સિત્વા ચ સુણિત્વા ચ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

૬. દોણસુત્તવણ્ણના

૩૬. છટ્ઠે અન્તરા ચ ઉક્કટ્ઠં અન્તરા ચ સેતબ્યન્તિ એત્થ ઉક્કટ્ઠાતિ ઉક્કાહિ ધારીયમાનાહિ માપિતત્તા એવંલદ્ધવોહારં નગરં. સેતબ્યન્તિ અતીતે કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ જાતનગરં. અન્તરાસદ્દો પન કારણખણચિત્તવેમજ્ઝવિવરાદીસુ વત્તતિ. ‘‘તદન્તરં કો જાનેય્ય અઞ્ઞત્ર તથાગતા’’તિ (અ. નિ. ૬.૪૪; ૧૦.૭૫) ચ, ‘‘જના સઙ્ગમ્મ મન્તેન્તિ, મઞ્ચ તઞ્ચ કિમન્તર’’ન્તિ ચ આદીસુ (સં. નિ. ૧.૨૨૮) કારણે. ‘‘અદ્દસા મં, ભન્તે, અઞ્ઞતરા ઇત્થી વિજ્જન્તરિકાય ભાજનં ધોવન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૪૯) ખણે. ‘‘યસ્સન્તરતો ન સન્તિ કોપા’’તિઆદીસુ (ઉદા. ૨૦) ચિત્તે. ‘‘અન્તરાવોસાનમાપાદી’’તિઆદીસુ વેમજ્ઝે. ‘‘અપિચાયં તપોદા દ્વિન્નં મહાનિરયાનં અન્તરિકાય આગચ્છતી’’તિઆદીસુ (પારા. ૨૩૧) વિવરે. સ્વાયમિધ વિવરે વત્તતિ. તસ્મા ઉક્કટ્ઠાય ચ સેતબ્યસ્સ ચ વિવરેતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અન્તરાસદ્દેન પન યુત્તત્તા ઉપયોગવચનં કતં. ઈદિસેસુ ચ ઠાનેસુ અક્ખરચિન્તકા ‘‘અન્તરા ગામઞ્ચ નદિઞ્ચ યાતી’’તિ એવં એકમેવ અન્તરાસદ્દં પયુઞ્જન્તિ, સો દુતિયપદેનપિ યોજેતબ્બો હોતિ, અયોજિયમાને ઉપયોગવચનં ન પાપુણાતિ. ઇધ પન યોજેત્વા એવ વુત્તો.

અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નો હોતીતિ અદ્ધાનસઙ્ખાતં મગ્ગં પટિપન્નો હોતિ, દીઘમગ્ગન્તિ અત્થો. કસ્મા પટિપન્નોતિ? તં દિવસં કિર ભગવા ઇદં અદ્દસ ‘‘મયિ તં મગ્ગં પટિપન્ને દોણો બ્રાહ્મણો મમ પદચેતિયાનિ પસ્સિત્વા પદાનુપદિકો હુત્વા મમ નિસિન્નટ્ઠાનં આગન્ત્વા પઞ્હં પુચ્છિસ્સતિ. અથસ્સાહં એકં સચ્ચધમ્મં દેસેસ્સામિ. બ્રાહ્મણો તીણિ સામઞ્ઞફલાનિ પટિવિજ્ઝિત્વા દ્વાદસપદસહસ્સપરિમાણં દોણગજ્જિતં નામ વણ્ણં વત્વા મયિ પરિનિબ્બુતે સકલજમ્બુદીપે ઉપ્પન્નં મહાકલહં વૂપસમેત્વા ધાતુયો ભાજેસ્સતી’’તિ. ઇમિના કારણેન પટિપન્નો. દોણોપિ સુદં બ્રાહ્મણોતિ દોણો બ્રાહ્મણોપિ તયો વેદે પગુણે કત્વા પઞ્ચસતે માણવકે સિપ્પં વાચેન્તો તંદિવસં પાતોવ ઉટ્ઠાય સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા સતગ્ઘનકં નિવાસેત્વા પઞ્ચસતગ્ઘનકં એકંસવરગતં કત્વા આમુત્તયઞ્ઞસુત્તો રત્તવટ્ટિકા ઉપાહના આરોહિત્વા પઞ્ચસતમાણવકપરિવારો તમેવ મગ્ગં પટિપજ્જિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં.

પાદેસૂતિ પાદેહિ અક્કન્તટ્ઠાનેસુ. ચક્કાનીતિ લક્ખણચક્કાનિ. કિં પન ભગવતો ગચ્છન્તસ્સ અક્કન્તટ્ઠાને પદં પઞ્ઞાયતીતિ? ન પઞ્ઞાયતિ. કસ્મા? સુખુમત્તા મહાબલત્તા મહાજનાનુગ્ગહેન ચ. બુદ્ધાનઞ્હિ સુખુમચ્છવિતાય અક્કન્તટ્ઠાનં તૂલપિચુનો પતિટ્ઠિતટ્ઠાનં વિય હોતિ, પદવળઞ્જો ન પઞ્ઞાયતિ. યથા ચ બલવતો વાતજવસિન્ધવસ્સ પદુમિનિપત્તેપિ અક્કન્તમત્તમેવ હોતિ, એવં મહાબલતાય તથાગતેન અક્કન્તટ્ઠાનં અક્કન્તમત્તમેવ હોતિ, ન તત્થ પદવળઞ્જો પઞ્ઞાયતિ. બુદ્ધાનઞ્ચ અનુપદં મહાજનકાયો ગચ્છતિ, તસ્સ સત્થુ પદવળઞ્જં દિસ્વા મદ્દિતું અવિસહન્તસ્સ ગમનવિચ્છેદો ભવેય્ય. તસ્મા અક્કન્તઅક્કન્તટ્ઠાને યોપિ પદવળઞ્જો ભવેય્ય, સો અન્તરધાયતેવ. દોણો પન બ્રાહ્મણો તથાગતસ્સ અધિટ્ઠાનવસેન પસ્સિ. ભગવા હિ યસ્સ પદચેતિયં દસ્સેતુકામો હોતિ, તં આરબ્ભ ‘‘અસુકો નામ પસ્સતૂ’’તિ અધિટ્ઠાતિ. તસ્મા માગણ્ડિયબ્રાહ્મણો વિય અયમ્પિ બ્રાહ્મણો તથાગતસ્સ અધિટ્ઠાનવસેન અદ્દસ.

પાસાદિકન્તિ પસાદજનકં. ઇતરં તસ્સેવ વેવચનં. ઉત્તમદમથસમથમનુપ્પત્તન્તિ એત્થ ઉત્તમદમથો નામ અરહત્તમગ્ગો, ઉત્તમસમથો નામ અરહત્તમગ્ગસમાધિ, તદુભયં પત્તન્તિ અત્થો. દન્તન્તિ નિબ્બિસેવનં. ગુત્તન્તિ ગોપિતં. સંયતિન્દ્રિયન્તિ રક્ખિતિન્દ્રિયં. નાગન્તિ છન્દાદીહિ અગચ્છનતો, પહીનકિલેસે પુન અનાગચ્છનતો, આગું અકરણતો, બલવન્તટ્ઠેનાતિ ચતૂહિ કારણેહિ નાગં.

દેવો નો ભવં ભવિસ્સતીતિ એત્થ ‘‘દેવો નો ભવ’’ન્તિ એત્તાવતાપિ પુચ્છા નિટ્ઠિતા ભવેય્ય, અયં પન બ્રાહ્મણો ‘‘અનાગતે મહેસક્ખો એકો દેવરાજા ભવિસ્સતી’’તિ અનાગતવસેન પુચ્છાસભાગેનેવ કથેન્તો એવમાહ. ભગવાપિસ્સ પુચ્છાસભાગેનેવ કથેન્તો ન ખો અહં, બ્રાહ્મણ, દેવો ભવિસ્સામીતિ આહ. એસ નયો સબ્બત્થ. આસવાનન્તિ કામાસવાદીનં ચતુન્નં. પહીનાતિ બોધિપલ્લઙ્કે સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાધિગમેનેવ પહીના. અનુપલિત્તો લોકેનાતિ તણ્હાદિટ્ઠિલેપાનં પહીનત્તા સઙ્ખારલોકેન અનુપલિત્તો. બુદ્ધોતિ ચતુન્નં સચ્ચાનં બુદ્ધત્તા બુદ્ધો ઇતિ મં ધારેહિ.

યેનાતિ યેન આસવેન. દેવૂપપત્યસ્સાતિ દેવૂપપત્તિ અસ્સ મય્હં ભવેય્ય. વિહઙ્ગમોતિ આકાસચરો ગન્ધબ્બકાયિકદેવો. વિદ્ધસ્તાતિ વિધમિતા. વિનળીકતાતિ વિગતનળા વિગતબન્ધના કતા. વગ્ગૂતિ સુન્દરં. તોયેન નુપલિપ્પતીતિ ઉદકતો રતનમત્તં અચ્ચુગ્ગમ્મ ઠિતં સરં સોભયમાનં ભમરગણં હાસયમાનં તોયેન ન લિપ્પતિ. તસ્મા બુદ્ધોસ્મિ બ્રાહ્મણાતિ દેસનાપરિયોસાને તીણિ મગ્ગફલાનિ પાપુણિત્વા દ્વાદસહિ પદસહસ્સેહિ દોણગજ્જિતં નામ વણ્ણં કથેસિ, તથાગતે ચ પરિનિબ્બુતે જમ્બુદીપતલે ઉપ્પન્નં મહાકલહં વૂપસમેત્વા ધાતુયો ભાજેસીતિ.

૭. અપરિહાનિયસુત્તવણ્ણના

૩૭. સત્તમે નિબ્બાનસ્સેવ સન્તિકેતિ નિબ્બાનસન્તિકેયેવ ચરતિ. સીલે પતિટ્ઠિતોતિ પાતિમોક્ખસીલે પતિટ્ઠિતો. એવં વિહારીતિ એવં વિહરન્તો. આતાપીતિ આતાપેન વીરિયેન સમન્નાગતો. યોગક્ખેમસ્સાતિ ચતૂહિ યોગેહિ ખેમસ્સ નિબ્બાનસ્સ. પમાદે ભયદસ્સિવાતિ પમાદં ભયતો પસ્સન્તો.

૮. પતિલીનસુત્તવણ્ણના

૩૮. અટ્ઠમે પનુણ્ણપચ્ચેકસચ્ચોતિ ‘‘ઇદમેવ દસ્સનં સચ્ચં, ઇદમેવ સચ્ચ’’ન્તિ એવં પાટિએક્કં ગહિતત્તા પચ્ચેકસઙ્ખાતાનિ દિટ્ઠિસચ્ચાનિ પનુણ્ણાનિ નીહટાનિ પહીનાનિ અસ્સાતિ પનુણ્ણપચ્ચેકસચ્ચો. સમવયસટ્ઠેસનોતિ એત્થ અવયાતિ અનૂના, સટ્ઠાતિ વિસ્સટ્ઠા, સમ્મા અવયા સટ્ઠા એસના અસ્સાતિ સમવયસટ્ઠેસનો, સમ્મા વિસ્સટ્ઠસબ્બએસનોતિ અત્થો. પતિલીનોતિ નિલીનો એકીભાવં ઉપગતો. પુથુસમણબ્રાહ્મણાનન્તિ બહૂનં સમણબ્રાહ્મણાનં. એત્થ ચ સમણાતિ પબ્બજ્જૂપગતા, બ્રાહ્મણાતિ ભોવાદિનો. પુથુપચ્ચેકસચ્ચાનીતિ બહૂનિ પાટેક્કસચ્ચાનિ. નુણ્ણાનીતિ નીહટાનિ. પનુણ્ણાનીતિ સુટ્ઠુ નીહટાનિ. ચત્તાનીતિ વિસ્સટ્ઠાનિ. વન્તાનીતિ વમિતાનિ. મુત્તાનીતિ છિન્નબન્ધનાનિ કતાનિ. પહીનાનીતિ પજહિતાનિ. પટિનિસ્સટ્ઠાનીતિ યથા ન પુન ચિત્તં આરોહન્તિ, એવં પટિનિસ્સજ્જિતાનિ. સબ્બાનેવેતાનિ ગહિતગહણસ્સ વિસ્સટ્ઠભાવવેવચનાનિ.

કામેસના પહીના હોતીતિ અનાગામિમગ્ગેન પહીના. ભવેસના પન અરહત્તમગ્ગેન પહીયતિ. ‘‘બ્રહ્મચરિયં એસિસ્સામિ ગવેસિસ્સામી’’તિ એવં પવત્તજ્ઝાસયસઙ્ખાતા બ્રહ્મચરિયેસનાપિ અરહત્તમગ્ગેનેવ પટિપ્પસ્સદ્ધિં વૂપસમં ગચ્છતિ. દિટ્ઠિબ્રહ્મચરિયેસના પન સોતાપત્તિમગ્ગેનેવ પટિપ્પસમ્ભતીતિ વેદિતબ્બા. એવં ખો, ભિક્ખવેતિ એવં ચતુત્થજ્ઝાનેન પસ્સદ્ધકાયસઙ્ખારો વૂપસન્તઅસ્સાસપસ્સાસો નામ હોતિ. અસ્મિમાનોતિ અસ્મીતિ ઉપ્પજ્જનકો નવવિધમાનો.

ગાથાસુ કામેસના ભવેસનાતિ એતા દ્વે એસના, બ્રહ્મચરિયેસના સહાતિ તાહિયેવ સહ બ્રહ્મચરિયેસનાતિ તિસ્સોપિ એતા. ઇધ ઠત્વા એસના પટિનિસ્સટ્ઠાતિ ઇમિના પદેન સદ્ધિં યોજના કાતબ્બા. ઇતિ સચ્ચપરામાસો, દિટ્ઠિટ્ઠાના સમુસ્સયાતિ ‘‘ઇતિ સચ્ચં ઇતિ સચ્ચ’’ન્તિ ગહણપરામાસો ચ દિટ્ઠિસઙ્ખાતાયેવ દિટ્ઠિટ્ઠાના ચ યે સમુસ્સિતત્તા ઉગ્ગન્ત્વા ઠિતત્તા સમુસ્સયાતિ વુચ્ચન્તિ, તે સબ્બેપિ. ઇધ ઠત્વા દિટ્ઠિટ્ઠાના સમૂહતાતિ ઇમિના પદેન સદ્ધિં યોજના કાતબ્બા. કસ્સ પન એતા એસના પટિનિસ્સટ્ઠા, એતે ચ દિટ્ઠિટ્ઠાના સમૂહતાતિ? સબ્બરાગવિરત્તસ્સ તણ્હાક્ખયવિમુત્તિનો. યો હિ સબ્બરાગેહિપિ વિરત્તો, તણ્હાક્ખયે ચ નિબ્બાને પવત્તાય અરહત્તફલવિમુત્તિયા સમન્નાગતો, એતસ્સ એસના પટિનિસ્સટ્ઠા, દિટ્ઠિટ્ઠાના ચ સમૂહતા. સ વે સન્તોતિ સો એવરૂપો કિલેસસન્તતાય સન્તો. પસ્સદ્ધોતિ દ્વીહિ કાયચિત્તપસ્સદ્ધીહિ પસ્સદ્ધો. અપરાજિતોતિ સબ્બકિલેસે જિનિત્વા ઠિતત્તા કેનચિ અપરાજિતો. માનાભિસમયાતિ માનસ્સ પહાનાભિસમયેન. બુદ્ધોતિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ બુજ્ઝિત્વા ઠિતો. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તેપિ ગાથાસુપિ ખીણાસવોવ કથિતોતિ.

૯. ઉજ્જયસુત્તવણ્ણના

૩૯. નવમે સઙ્ઘાતં આપજ્જન્તીતિ વધં મરણં આપજ્જન્તિ. નિચ્ચદાનન્તિ સલાકભત્તં. અનુકુલયઞ્ઞન્તિ અમ્હાકં પિતૂહિ પિતામહેહિ દિન્નત્તા એવં કુલાનુકુલવસેન યજિતબ્બં, દાતબ્બન્તિ અત્થો. અસ્સમેધન્તિઆદીસુ અસ્સમેત્થ મેધન્તીતિ અસ્સમેધો, દ્વીહિ પરિયઞ્ઞેહિ યજિતબ્બસ્સ એકવીસતિયૂપસ્સ ઠપેત્વા ભૂમિઞ્ચ પુરિસે ચ અવસેસસબ્બવિભવદક્ખિણસ્સ યઞ્ઞસ્સેતં અધિવચનં. પુરિસમેત્થ મેધન્તીતિ પુરિસમેધો, ચતૂહિ પરિયઞ્ઞેહિ યજિતબ્બસ્સ સદ્ધિં ભૂમિયા અસ્સમેધે વુત્તવિભવદક્ખિણસ્સ યઞ્ઞસ્સેતં અધિવચનં. સમ્મમેત્થ પાસન્તીતિ સમ્માપાસો, દિવસે દિવસે સમ્મં ખિપિત્વા તસ્સ પતિતોકાસે વેદિં કત્વા સંહારિમેહિ યૂપાદીહિ સરસ્સતિનદિયા નિમુગ્ગોકાસતો પભુતિ પટિલોમં ગચ્છન્તેન યજિતબ્બસ્સ સબ્બયાગસ્સેતં અધિવચનં. વાજમેત્થ પિવન્તીતિ વાજપેય્યં, એકેન પરિયઞ્ઞેન સત્તરસહિ પસૂહિ યજિતબ્બસ્સ બેલુવયૂપસ્સ સત્તરસકદક્ખિણસ્સ યઞ્ઞસ્સેતં અધિવચનં. નત્થિ એત્થ અગ્ગળાતિ નિરગ્ગળો. નવહિ પરિયઞ્ઞેહિ યજિતબ્બસ્સ સદ્ધિં ભૂમિયા પુરિસેહિ ચ અસ્સમેધે વુત્તવિભવદક્ખિણસ્સ સબ્બમેધપરિયાયનામસ્સ અસ્સમેધવિકપ્પસ્સેતં અધિવચનં. મહારમ્ભાતિ મહાકિચ્ચા મહાકરણીયા. અપિચ પાણાતિપાતસમારમ્ભસ્સ મહન્તતાયપિ મહારમ્ભાયેવ. ન તે હોન્તિ મહપ્ફલાતિ એત્થ નિરવસેસત્થે સાવસેસરૂપનં કતં. તસ્મા ઇટ્ઠફલેન નિપ્ફલાવ હોન્તીતિ અત્થો. ઇદઞ્ચ પાણાતિપાતસમારમ્ભમેવ સન્ધાય વુત્તં. યં પન તત્થ અન્તરન્તરા દાનં દિય્યતિ, તં ઇમિના સમારમ્ભેન ઉપહતત્તા મહપ્ફલં ન હોતિ, મન્દફલં હોતીતિ અત્થો. હઞ્ઞરેતિ હઞ્ઞન્તિ. યજન્તિ અનુકુલં સદાતિ યે અઞ્ઞે અનુકુલં યજન્તિ, પુબ્બપુરિસેહિ યિટ્ઠત્તા પચ્છિમપુરિસાપિ યજન્તીતિ અત્થો. સેય્યો હોતીતિ વિસેસોવ હોતિ. ન પાપિયોતિ પાપં કિઞ્ચિ ન હોતિ.

૧૦. ઉદાયિસુત્તવણ્ણના

૪૦. દસમે અભિસઙ્ખતન્તિ રાસિકતં. નિરારમ્ભન્તિ પાણસમારમ્ભરહિતં. યઞ્ઞન્તિ દેય્યધમ્મં. તઞ્હિ યજિતબ્બત્તા યઞ્ઞન્તિ વુચ્ચતિ. કાલેનાતિ યુત્તપ્પત્તકાલેન. ઉપસંયન્તીતિ ઉપગચ્છન્તિ. કુલં ગતિન્તિ વટ્ટકુલઞ્ચેવ વટ્ટગતિઞ્ચ અતિક્કન્તા. યઞ્ઞસ્સ કોવિદાતિ ચતુભૂમકયઞ્ઞે કુસલા. યઞ્ઞેતિ પકતિદાને. સદ્ધેતિ મતકદાને. હબ્યં કત્વાતિ હુનિતબ્બં દેય્યધમ્મં ઉપકપ્પેત્વા. સુખેત્તે બ્રહ્મચારિસૂતિ બ્રહ્મચારિસઙ્ખાતે સુખેત્તમ્હીતિ અત્થો. સુપ્પત્તન્તિ સુટ્ઠુ પત્તં. દક્ખિણેય્યેસુ યં કતન્તિ યં દક્ખિણાય અનુચ્છવિકેસુ ઉપકપ્પિતં, તં સુહુતં સુયિટ્ઠં સુપ્પત્તન્તિ અત્થો. સદ્ધોતિ બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘગુણાનં સદ્દહનતાય સદ્ધો. મુત્તેન ચેતસાતિ વિસ્સટ્ઠેન ચિત્તેન. ઇમિનાસ્સ મુત્તચાગં દીપેતીતિ.

ચક્કવગ્ગો ચતુત્થો.