૫. રોહિતસ્સવગ્ગો

૧. સમાધિભાવનાસુત્તવણ્ણના

૪૧. પઞ્ચમસ્સ પઠમે ઞાણદસ્સનપ્પટિલાભાયાતિ દિબ્બચક્ખુઞાણદસ્સનસ્સ પટિલાભાય. દિવાસઞ્ઞં અધિટ્ઠાતીતિ દિવાતિ એવં સઞ્ઞં અધિટ્ઠાતિ. યથા દિવા તથા રત્તિન્તિ યથા દિવા આલોકસઞ્ઞા મનસિ કતા, તથેવ તં રત્તિમ્પિ મનસિ કરોતિ. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. સપ્પભાસન્તિ દિબ્બચક્ખુઞાણોભાસેન સહોભાસં. કિઞ્ચાપિ આલોકસદિસં કતં, અત્થો પનેત્થ ન એવં સલ્લક્ખેતબ્બો. દિબ્બચક્ખુઞાણાલોકો હિ ઇધાધિપ્પેતો.

વિદિતાતિ પાકટા હુત્વા. કથં પન વેદના વિદિતા ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તીતિ? ઇધ ભિક્ખુ વત્થું પરિગ્ગણ્હાતિ, આરમ્મણં પરિગ્ગણ્હાતિ. તસ્સ પરિગ્ગહિતવત્થારમ્મણતાય તા વેદના ‘‘એવં ઉપ્પજ્જિત્વા એવં ઠત્વા એવં નિરુજ્ઝન્તી’’તિ વિદિતા ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા તિટ્ઠન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ નામ. સઞ્ઞાવિતક્કેસુપિ એસેવ નયો.

ઉદયબ્બયાનુપસ્સીતિ ઉદયઞ્ચ વયઞ્ચ પસ્સન્તો. ઇતિ રૂપન્તિ એવં રૂપં એત્તકં રૂપં ન ઇતો પરં રૂપં અત્થીતિ. ઇતિ રૂપસ્સ સમુદયોતિ એવં રૂપસ્સ ઉપ્પાદો. અત્થઙ્ગમોતિ પન ભેદો અધિપ્પેતો. વેદનાદીસુપિ એસેવ નયો. ઇદઞ્ચ પન મેતં, ભિક્ખવે, સન્ધાય ભાસિતન્તિ, ભિક્ખવે, યં મયા એતં પુણ્ણકપઞ્હે ‘‘સઙ્ખાય લોકસ્મિ’’ન્તિઆદિ ભાસિતં, તં ઇદં ફલસમાપત્તિં સન્ધાય ભાસિતન્તિ અત્થો.

તત્થ સઙ્ખાયાતિ ઞાણેન જાનિત્વા. લોકસ્મિન્તિ સત્તલોકે. પરોપરાનીતિ ઉચ્ચાવચાનિ ઉત્તમાધમાનિ. ઇઞ્જિતન્તિ ચલિતં. નત્થિ કુહિઞ્ચિ લોકેતિ લોકસ્મિં કત્થચિ એકક્ખન્ધેપિ એકાયતનેપિ એકધાતુયાપિ એકારમ્મણેપિ નત્થિ. સન્તોતિ પચ્ચનીકકિલેસવૂપસમેન સન્તો. વિધૂમોતિ કોધધૂમેન વિગતધૂમો. એવમેત્થ સુત્તન્તે મગ્ગેકગ્ગતમ્પિ કથેત્વા ગાથાય ફલસમાપત્તિયેવ કથિતાતિ.

૨. પઞ્હબ્યાકરણસુત્તવણ્ણના

૪૨. દુતિયે યો ચ તેસં તત્થ તત્થ, જાનાતિ અનુધમ્મતન્તિ યો એતેસં પઞ્હાનં તસ્મિં તસ્મિં ઠાને બ્યાકરણં જાનાતિ. ચતુપઞ્હસ્સ કુસલો, આહુ ભિક્ખું તથાવિધન્તિ તથાવિધં ભિક્ખું તેસુ ચતૂસુ પઞ્હેસુ કુસલોતિ એવં વદન્તિ. દુરાસદો દુપ્પસહોતિ પરેહિ ઘટ્ટેતું વા અભિભવિતું વા ન સક્કા. ગમ્ભીરોતિ સત્તસીદન્તરમહાસમુદ્દો વિય ગમ્ભીરો. દુપ્પધંસિયોતિ દુમ્મોચાપયો, ગહિતગ્ગહણં વિસ્સજ્જાપેતું ન સક્કાતિ અત્થો. અત્થે અનત્થે ચાતિ વડ્ઢિયઞ્ચ અવડ્ઢિયઞ્ચ. અત્થાભિસમયાતિ અત્થસમાગમેન. ધીરો પણ્ડિતોતિ પવુચ્ચતીતિ ધિતિસમ્પન્નો પુગ્ગલો ‘‘પણ્ડિતો અય’’ન્તિ એવં પવુચ્ચતિ.

૩-૪. કોધગરુસુત્તદ્વયવણ્ણના

૪૩-૪૪. તતિયે કોધગરુ ન સદ્ધમ્મગરૂતિ કોધં ગારવેન ગરું કત્વા ગણ્હાતિ, ન સદ્ધમ્મં, સદ્ધમ્મં પન અગારવેન લામકં કત્વા ગણ્હાતિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો.

વિરૂહન્તીતિ વડ્ઢન્તિ, સઞ્જાતમૂલાય વા સદ્ધાય પતિટ્ઠહન્તિ અચલા ભવન્તિ. ચતુત્થે કોધગરુતાતિ કોધમ્હિ સગારવતા. એસ નયો સબ્બત્થ.

૫. રોહિતસ્સસુત્તવણ્ણના

૪૫. પઞ્ચમે યત્થાતિ ચક્કવાળલોકસ્સ એકોકાસે ભુમ્મં. ન ચવતિ ન ઉપપજ્જતીતિ ઇદં અપરાપરં ચુતિપટિસન્ધિવસેન ગહિતં. ગમનેનાતિ પદગમનેન. લોકસ્સ અન્તન્તિ સત્થા સઙ્ખારલોકસ્સ અન્તં સન્ધાય વદતિ. ઞાતેય્યન્તિઆદીસુ ઞાતબ્બં દટ્ઠબ્બં પત્તબ્બન્તિ અત્થો. ઇતિ દેવપુત્તેન ચક્કવાળલોકસ્સ અન્તો પુચ્છિતો, સત્થારા સઙ્ખારલોકસ્સ કથિતો. સો પન ‘‘અત્તનો પઞ્હેન સદ્ધિં સત્થુ બ્યાકરણં સમેતી’’તિ સઞ્ઞાય સમ્પહંસન્તો અચ્છરિયન્તિઆદિમાહ.

દળ્હધમ્માતિ દળ્હધનુ ઉત્તમપ્પમાણેન ધનુના સમન્નાગતો. ધનુગ્ગહોતિ ધનુઆચરિયો. સિક્ખિતોતિ દ્વાદસ વસ્સાનિ ધનુસિપ્પં સિક્ખિતો. કતહત્થોતિ ઉસભપ્પમાણેપિ વાલગ્ગં વિજ્ઝિતું સમત્થભાવેન કતહત્થો. કતૂપાસનોતિ કતસરક્ખેપો દસ્સિતસિપ્પો. અસનેનાતિ કણ્ડેન. અતિપાતેય્યાતિ અતિક્કમેય્ય. યાવતા સો તાલચ્છાદિં અતિક્કમેય્ય, તાવતા કાલેન એકં ચક્કવાળં અતિક્કમામીતિ અત્તનો જવસમ્પત્તિં દસ્સેતિ.

પુરત્થિમા સમુદ્દા પચ્છિમોતિ યથા પુરત્થિમા સમુદ્દા પચ્છિમસમુદ્દો દૂરે, એવં મે દૂરે પદવીતિહારો અહોસીતિ વદતિ. સો કિર પાચીનચક્કવાળમુખવટ્ટિયં ઠિતો પાદં પસારેત્વા પચ્છિમચક્કવાળમુખવટ્ટિં અતિક્કમતિ, પુન દુતિયપાદં પસારેત્વા પરચક્કવાળમુખવટ્ટિં અતિક્કમતિ. ઇચ્છાગતન્તિ ઇચ્છા એવ. અઞ્ઞત્રેવાતિ નિપ્પપઞ્ચતં દસ્સેતિ. ભિક્ખાચારકાલે કિરેસ નાગલતાદન્તકટ્ઠં ખાદિત્વા અનોતત્તે મુખં ધોવિત્વા કાલે સમ્પત્તે ઉત્તરકુરુમ્હિ પિણ્ડાય ચરિત્વા ચક્કવાળમુખવટ્ટિયં નિસિન્નો ભત્તકિચ્ચં કરોતિ, તત્થ મુહુત્તં વિસ્સમિત્વા પુન જવતિ. વસ્સસતાયુકોતિ તદા દીઘાયુકકાલો હોતિ, અયં પન વસ્સસતાવસિટ્ઠે આયુમ્હિ ગમનં આરભિ. વસ્સસતજીવીતિ તં વસ્સસતં અનન્તરાયેન જીવન્તો. અન્તરાયેવ કાલઙ્કતોતિ ચક્કવાળલોકસ્સ અન્તં અપ્પત્વા અન્તરાવ મતો. સો પન તત્થ કાલં કત્વાપિ આગન્ત્વા ઇમસ્મિંયેવ ચક્કવાળે નિબ્બત્તિ.

અપ્પત્વાતિ સઙ્ખારલોકસ્સ અન્તં અપ્પત્વા. દુક્ખસ્સાતિ વટ્ટદુક્ખસ્સ. અન્તકિરિયન્તિ પરિયન્તકરણં. કળેવરેતિ અત્તભાવે. સસઞ્ઞિમ્હિ સમનકેતિ સસઞ્ઞે સચિત્તકે. લોકન્તિ દુક્ખસચ્ચં. લોકસમુદયન્તિ સમુદયસચ્ચં. લોકનિરોધન્તિ નિરોધસચ્ચં. પટિપદન્તિ મગ્ગસચ્ચં. ઇતિ ‘‘નાહં, આવુસો, ઇમાનિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ તિણકટ્ઠાદીસુ પઞ્ઞપેમિ, ઇમસ્મિં પન ચતુમહાભૂતિકે કાયસ્મિંયેવ પઞ્ઞપેમી’’તિ દસ્સેતિ. સમિતાવીતિ સમિતપાપો. નાસીસતીતિ ન પત્થેતિ. છટ્ઠં ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

૭. સુવિદૂરસુત્તવણ્ણના

૪૭. સત્તમે સુવિદૂરવિદૂરાનીતિ કેનચિ પરિયાયેન અનાસન્નાનિ હુત્વા સુવિદૂરાનેવ વિદૂરાનિ. નભઞ્ચ, ભિક્ખવે, પથવી ચાતિ આકાસઞ્ચ મહાપથવી ચ. તત્થ કિઞ્ચાપિ પથવિતો આકાસં નામ ન દૂરે, દ્વઙ્ગુલમત્તેપિ હોતિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં અલગ્ગનટ્ઠેન પન ‘‘સુવિદૂરવિદૂરે’’તિ વુત્તં. વેરોચનોતિ સૂરિયો. સતઞ્ચ, ભિક્ખવે, ધમ્મોતિ ચતુસતિપટ્ઠાનાદિભેદો સત્તતિંસબોધિપક્ખિયધમ્મો. અસતઞ્ચ ધમ્મોતિ દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિગતભેદો અસ્સદ્ધમ્મો.

પભઙ્કરોતિ આલોકકરો. અબ્યાયિકો હોતીતિ અવિગચ્છનસભાવો હોતિ. સતં સમાગમોતિ પણ્ડિતાનં મિત્તસન્થવવસેન સમાગમો. યાવાપિ તિટ્ઠેય્યાતિ યત્તકં અદ્ધાનં તિટ્ઠેય્ય. તથેવ હોતીતિ તાદિસોવ હોતિ, પકતિં ન જહતિ. ખિપ્પં હિ વેતીતિ સીઘં વિગચ્છતિ.

૮. વિસાખસુત્તવણ્ણના

૪૮. અટ્ઠમે પઞ્ચાલપુત્તોતિ પઞ્ચાલબ્રાહ્મણિયા પુત્તો. પોરિયા વાચાયાતિ પરિપુણ્ણવાચાય. વિસ્સટ્ઠાયાતિ અપલિબુદ્ધાય. અનેલગલાયાતિ નિદ્દોસાય ચેવ અગળિતાય ચ અપતિતપદબ્યઞ્જનાય. પરિયાપન્નાયાતિ વિવટ્ટપરિયાપન્નાય. અનિસ્સિતાયાતિ વટ્ટં અનિસ્સિતાય. વિવટ્ટનિસ્સિતમેવ કત્વા કથેતિ, વટ્ટનિસ્સિતં કત્વા ન કથેતીતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો.

નાભાસમાનન્તિ ન અકથેન્તં. અમતં પદન્તિ નિબ્બાનપદં. ભાસયેતિ ઓભાસેય્ય. જોતયેતિ તસ્સેવ વેવચનં. પગ્ગણ્હે ઇસિનં ધજન્તિ અબ્ભુગ્ગતટ્ઠેન નવલોકુત્તરધમ્મો ઇસીનં ધજો નામ વુચ્ચતિ, તમેવ પગ્ગણ્હેય્ય ઉક્ખિપેય્ય, ઉચ્ચં કત્વા કથેય્યાતિ અત્થો. નવલોકુત્તરધમ્મદીપકં સુભાસિતં ધજો એતેસન્તિ સુભાસિતધજા. ઇસયોતિ બુદ્ધાદયો અરિયા. ધમ્મો હિ ઇસિનં ધજોતિ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ લોકુત્તરધમ્મો ઇસીનં ધજો નામાતિ.

૯. વિપલ્લાસસુત્તવણ્ણના

૪૯. નવમે સઞ્ઞાવિપલ્લાસાતિ સઞ્ઞાય વિપલ્લત્થભાવા, ચતસ્સો વિપરીતસઞ્ઞાયોતિ અત્થો. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. અનિચ્ચે, ભિક્ખવે, નિચ્ચન્તિ સઞ્ઞાવિપલ્લાસોતિ અનિચ્ચે વત્થુસ્મિં ‘‘નિચ્ચં ઇદ’’ન્તિ એવં ગહેત્વા ઉપ્પજ્જનકસઞ્ઞા, સઞ્ઞાવિપલ્લાસોતિ અત્થો. ઇમિના નયેન સબ્બપદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો.

અનત્તનિ ચ અત્તાતિ અનત્તનિ ‘‘અત્તા’’તિ એવંસઞ્ઞિનોતિ અત્થો. મિચ્છાદિટ્ઠિહતાતિ ન કેવલં સઞ્ઞિનોવ, સઞ્ઞાય વિય ઉપ્પજ્જમાનાય મિચ્છાદિટ્ઠિયાપિ હતા. ખિત્તચિત્તાતિ તે સઞ્ઞાદિટ્ઠિયો વિય ઉપ્પજ્જમાનેન ખિત્તેન ચિત્તેન સમન્નાગતા. વિસઞ્ઞિનોતિ દેસનામત્તમેતં, વિપરીતસઞ્ઞાચિત્તદિટ્ઠિનોતિ અત્થો. તે યોગયુત્તા મારસ્સાતિ તે મારસ્સ યોગે યુત્તા નામ હોન્તિ. અયોગક્ખેમિનોતિ ચતૂહિ યોગેહિ ખેમં નિબ્બાનં અપ્પત્તા. સત્તાતિ પુગ્ગલા. બુદ્ધાતિ ચતુસચ્ચબુદ્ધા. ઇમં ધમ્મન્તિ ચતુસચ્ચધમ્મં. સચિત્તં પચ્ચલદ્ધાતિ સકં ચિત્તં પટિલભિત્વા. અનિચ્ચતો દક્ખુન્તિ અનિચ્ચભાવેન અદ્દસંસુ. અસુભતદ્દસુન્તિ અસુભં અસુભતોયેવ અદ્દસંસુ. સમ્માદિટ્ઠિસમાદાનાતિ ગહિતસમ્માદસ્સના. સબ્બં દુક્ખં ઉપચ્ચગુન્તિ સકલં વટ્ટદુક્ખં સમતિક્કન્તા.

૧૦. ઉપક્કિલેસસુત્તવણ્ણના

૫૦. દસમે ઉપક્કિલેસાતિ વિરોચિતું અદત્વા ઉપક્કિલિટ્ઠભાવકરણેન ઉપક્કિલેસા. મહિકાતિ હિમં. ધૂમો રજોતિ ધૂમો ચ રજો ચ. રાહૂતિ પુરિમા તયો અસમ્પત્તઉપક્કિલેસા, રાહુ પન સમ્પત્તઉપક્કિલેસવસેન કથિતોતિ વેદિતબ્બો. સમણબ્રાહ્મણા ન તપન્તિ ન ભાસન્તિ ન વિરોચન્તીતિ ગુણપ્પતાપેન ન તપન્તિ, ગુણોભાસેન ન ભાસન્તિ, ગુણવિરોચનેન ન વિરોચન્તિ. સુરામેરયપાના અપ્પટિવિરતાતિ પઞ્ચવિધાય સુરાય ચતુબ્બિધસ્સ મેરયસ્સ ચ પાનતો અવિરતા.

અવિજ્જાનિવુતાતિ અવિજ્જાય નિવારિતા પિહિતા. પિયરૂપાભિનન્દિનોતિ પિયરૂપં સાતરૂપં અભિનન્દમાના તુસ્સમાના. સાદિયન્તીતિ ગણ્હન્તિ. અવિદ્દસૂતિ અન્ધબાલા. સનેત્તિકાતિ તણ્હાયોત્તેનેવ સયોત્તા. કટસિન્તિ અત્તભાવં. ઘોરન્તિ કક્ખળં. ઇમસ્મિં સુત્તેપિ ગાથાસુપિ વટ્ટમેવ કથિતન્તિ.

રોહિતસ્સવગ્ગો પઞ્ચમો.