૧. તિત્થાયતનસુત્તવણ્ણના

૬૨. દુતિયસ્સ પઠમે તિત્થાયતનાનીતિ તિત્થભૂતાનિ આયતનાનિ, તિત્થિયાનં વા આયતનાનિ. તત્થ તિત્થં જાનિતબ્બં, તિત્થકરા જાનિતબ્બા, તિત્થિયા જાનિતબ્બા, તિત્થિયસાવકા જાનિતબ્બા. તિત્થં નામ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો. તિત્થિકરા નામ તાસં દિટ્ઠીનં ઉપ્પાદકા. તિત્થિયા નામ યેસં તા દિટ્ઠિયો રુચ્ચન્તિ ખમન્તિ. તિત્થિયસાવકા નામ તેસં પચ્ચયદાયકા. આયતનન્તિ ‘‘કમ્બોજો અસ્સાનં આયતનં, ગુન્નં દક્ખિણાપથો આયતન’’ન્તિ એત્થ સઞ્જાતિટ્ઠાનં આયતનં નામ.

‘‘મનોરમે આયતને, સેવન્તિ નં વિહઙ્ગમા;

છાયં છાયત્થિનો યન્તિ, ફલત્થં ફલભોજિનો’’તિ. (અ. નિ. ૫.૩૮) –

એત્થ સમોસરણટ્ઠાનં. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, વિમુત્તાયતનાની’’તિ (અ. નિ. ૫.૨૬) એત્થ કારણં. તં ઇધ સબ્બમ્પિ લબ્ભતિ. સબ્બેપિ હિ દિટ્ઠિગતિકા સઞ્જાયમાના ઇમેસુયેવ તીસુ ઠાનેસુ સઞ્જાયન્તિ, સમોસરણમાનાપિ એતેસુયેવ તીસુ ઠાનેસુ સમોસરન્તિ સન્નિપતન્તિ, દિટ્ઠિગતિકભાવે ચ નેસં એતાનેવ તીણિ કારણાનીતિ તિત્થભૂતાનિ સઞ્જાતિઆદિના અત્થેન આયતનાનીતિપિ તિત્થાયતનાનિ. તેનેવત્થેન તિત્થિયાનં આયતનાનીતિપિ તિત્થાયતનાનિ. સમનુયુઞ્જિયમાનાનીતિ કા નામેતા દિટ્ઠિયોતિ એવં પુચ્છિયમાનાનિ. સમનુગાહિયમાનાનીતિ કિંકારણા એતા દિટ્ઠિયો ઉપ્પન્નાતિ એવં સમ્મા અનુગ્ગાહિયમાનાનિ. સમનુભાસિયમાનાનીતિ પટિનિસ્સજ્જેથ એતાનિ પાપકાનિ દિટ્ઠિગતાનીતિ એવં સમ્મા અનુસાસિયમાનાનિ. અપિચ તીણિપિ એતાનિ અનુયોગપુચ્છાવેવચનાનેવ. તેન વુત્તં અટ્ઠકથાયં – ‘‘સમનુયુઞ્જતીતિ વા સમનુગ્ગાહતીતિ વા સમનુભાસતીતિ વા એસેસે એકટ્ઠે સમે સમભાગે તજ્જાતે તઞ્ઞેવા’’તિ.

પરમ્પિ ગન્ત્વાતિ આચરિયપરમ્પરા લદ્ધિપરમ્પરા અત્તભાવપરમ્પરાતિ એતેસુ યંકિઞ્ચિ પરમ્પરં ગન્ત્વાપિ. અકિરિયાય સણ્ઠહન્તીતિ અકિરિયમત્તે સંતિટ્ઠન્તિ. ‘‘અમ્હાકં આચરિયો પુબ્બેકતવાદી, અમ્હાકં પાચરિયો પુબ્બેકતવાદી, અમ્હાકં આચરિયપાચરિયો પુબ્બેકતવાદી. અમ્હાકં આચરિયો ઇસ્સરનિમ્માનવાદી, અમ્હાકં પાચરિયો ઇસ્સરનિમ્માનવાદી, અમ્હાકં આચરિયપાચરિયો ઇસ્સરનિમ્માનવાદી. અમ્હાકં આચરિયો અહેતુઅપચ્ચયવાદી, અમ્હાકં પાચરિયો અહેતુઅપચ્ચયવાદી, અમ્હાકં આચરિયપાચરિયો અહેતુઅપચ્ચયવાદી’’તિ એવં ગચ્છન્તાનિ હિ એતાનિ આચરિયપરમ્પરં ગચ્છન્તિ નામ. ‘‘અમ્હાકં આચરિયો પુબ્બેકતલદ્ધિકો, અમ્હાકં પાચરિયો…પે… અમ્હાકં આચરિયપાચરિયો અહેતુઅપચ્ચયલદ્ધિકો’’તિ એવં ગચ્છન્તાનિ લદ્ધિપરમ્પરં ગચ્છન્તિ નામ. ‘‘અમ્હાકં આચરિયસ્સ અત્તભાવો પુબ્બેકતહેતુ, અમ્હાકં પાચરિયસ્સ…પે… અમ્હાકં આચરિયપાચરિયસ્સ અત્તભાવો અહેતુ અપચ્ચયો’’તિ એવં ગચ્છન્તાનિ અત્તભાવપરમ્પરં ગચ્છન્તિ નામ. એવં પન સુવિદૂરમ્પિ ગચ્છન્તાનિ અકિરિયમત્તેયેવ સણ્ઠહન્તિ, એકોપિ એતેસં દિટ્ઠિગતિકાનં કત્તા વા કારેતા વા ન પઞ્ઞાયતિ.

પુરિસપુગ્ગલોતિ સત્તો. કામઞ્ચ પુરિસોતિપિ વુત્તે પુગ્ગલોતિપિ વુત્તે સત્તોયેવ વુત્તો હોતિ, અયં પન સમ્મુતિકથા નામ યો યથા જાનાતિ, તસ્સ તથા વુચ્ચતિ. પટિસંવેદેતીતિ અત્તનો સન્તાને ઉપ્પન્નં જાનાતિ પટિસંવિદિતં કરોતિ, અનુભવતિ વા. પુબ્બેકતહેતૂતિ પુબ્બેકતકારણા, પુબ્બેકતકમ્મપચ્ચયેનેવ પટિસંવેદેતીતિ અત્થો. ઇમિના કમ્મવેદનઞ્ચ કિરિયવેદનઞ્ચ પટિક્ખિપિત્વા એકં વિપાકવેદનમેવ સમ્પટિચ્છન્તિ. યે વા ઇમે પિત્તસમુટ્ઠાના આબાધા સેમ્હસમુટ્ઠાના વાતસમુટ્ઠાના સન્નિપાતિકા ઉતુપરિણામજા વિસમપરિહારજા ઓપક્કમિકા આબાધા કમ્મવિપાકજા આબાધાતિ અટ્ઠ રોગા વુત્તા, તેસુ સત્ત પટિક્ખિપિત્વા એકં વિપાકવેદનંયેવ સમ્પટિચ્છન્તિ. યેપિમે દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં ઉપપજ્જવેદનીયં અપરપરિયાયવેદનીયન્તિ તયો કમ્મરાસયો વુત્તા, તેસુપિ દ્વે પટિબાહિત્વા એકં અપરપરિયાયકમ્મંયેવ સમ્પટિચ્છન્તિ. યેપિમે દિટ્ઠધમ્મવેદનીયો વિપાકો ઉપપજ્જવેદનીયો અપરપરિયાયવેદનીયોતિ તયો વિપાકરાસયો વુત્તા, તેસુપિ દ્વે પટિબાહિત્વા એકં અપરપરિયાયવિપાકમેવ સમ્પટિચ્છન્તિ. યેપિમે કુસલચેતના અકુસલચેતના વિપાકચેતના કિરિયચેતનાતિ ચત્તારો ચેતનારાસયો વુત્તા, તેસુપિ તયો પટિબાહિત્વા એકં વિપાકચેતનંયેવ સમ્પટિચ્છન્તિ.

ઇસ્સરનિમ્માનહેતૂતિ ઇસ્સરનિમ્માનકારણા, ઇસ્સરેન નિમ્મિતત્તા પટિસંવેદેતીતિ અત્થો. અયં હિ તેસં અધિપ્પાયો – ઇમા તિસ્સો વેદના પચ્ચુપ્પન્ને અત્તના કતમૂલકેન વા આણત્તિમૂલકેન વા પુબ્બેકતેન વા અહેતુઅપચ્ચયા વા પટિસંવેદિતું નામ ન સક્કા, ઇસ્સરનિમ્માનકારણાયેવ પન ઇમા પટિસંવેદેતીતિ. એવંવાદિનો પનેતે હેટ્ઠા વુત્તેસુ અટ્ઠસુ રોગેસુ એકમ્પિ અસમ્પટિચ્છિત્વા સબ્બે પટિબાહન્તિ, હેટ્ઠા વુત્તેસુ ચ તીસુ કમ્મરાસીસુ તીસુ વિપાકરાસીસુ ચતૂસુ ચેતનારાસીસુ એકમ્પિ અસમ્પટિચ્છિત્વા સબ્બેપિ પટિબાહન્તિ.

અહેતુઅપચ્ચયાતિ હેતુઞ્ચ પચ્ચયઞ્ચ વિના, અકારણેનેવ પટિસંવેદેતીતિ અત્થો. અયઞ્હિ નેસં અધિપ્પાયો – ઇમા તિસ્સો વેદના પચ્ચુપ્પન્ને અત્તના કતમૂલકેન વા આણત્તિમૂલકેન વા પુબ્બેકતેન વા ઇસ્સરનિમ્માનહેતુના વા પટિસંવેદિતું નામ ન સક્કા, અહેતુઅપચ્ચયાયેવ પન ઇમા પટિસંવેદેતીતિ. એવંવાદિનો પનેતે હેટ્ઠા વુત્તેસુ રોગાદીસુ એકમ્પિ અસમ્પટિચ્છિત્વા સબ્બં પટિબાહન્તિ.

એવં સત્થા માતિકં નિક્ખિપિત્વા ઇદાનિ તં વિભજિત્વા દસ્સેતું તત્ર, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ એવં વદામીતિ લદ્ધિપતિટ્ઠાપનત્થં એવં વદામીતિ દસ્સેતિ. લદ્ધિઞ્હિ અપ્પતિટ્ઠાપેત્વા નિગ્ગય્હમાના લદ્ધિતો લદ્ધિં સઙ્કમન્તિ, ભો ગોતમ, ન મયં પુબ્બેકતવાદં વદામાતિઆદીનિ વદન્તિ. લદ્ધિયા પન પતિટ્ઠાપિતાય સઙ્કમિતું અલભન્તા સુનિગ્ગહિતા હોન્તિ, ઇતિ નેસં લદ્ધિપતિટ્ઠાપનત્થં એવં વદામીતિ આહ. તેનહાયસ્મન્તોતિ તેન હિ આયસ્મન્તો. કિં વુત્તં હોતિ – યદિ એતં સચ્ચં, એવં સન્તે તેન તુમ્હાકં વાદેન. પાણાતિપાતિનો ભવિસ્સન્તિ પુબ્બેકતહેતૂતિ યે કેચિ લોકે પાણં અતિપાતેન્તિ, સબ્બે તે પુબ્બેકતહેતુ પાણાતિપાતિનો ભવિસ્સન્તિ. કિંકારણા? ન હિ પાણાતિપાતકમ્મં અત્તના કતમૂલકેન ન આણત્તિમૂલકેન ન ઇસ્સરનિમ્માનહેતુના ન અહેતુઅપચ્ચયા સક્કા પટિસંવેદેતું, પુબ્બેકતહેતુયેવ પટિસંવેદેતીતિ અયં વો લદ્ધિ. યથા ચ પાણાતિપાતિનો, એવં પાણાતિપાતા વિરમન્તાપિ પુબ્બેકતહેતુયેવ વિરમિસ્સન્તીતિ. ઇતિ ભગવા તેસંયેવ લદ્ધિં ગહેત્વા તેસં નિગ્ગહં આરોપેતિ. ઇમિના નયેન અદિન્નાદાયિનોતિઆદીસુપિ યોજના વેદિતબ્બા.

સારતો પચ્ચાગચ્છતન્તિ સારભાવેન ગણ્હન્તાનં. છન્દોતિ કત્તુકમ્યતાછન્દો. ઇદં વા કરણીયં ઇદં વા અકરણીયન્તિ એત્થ અયં અધિપ્પાયો – ઇદં વા કરણીયન્તિ કત્તબ્બસ્સ કરણત્થાય, ઇદં વા અકરણીયન્તિ અકત્તબ્બસ્સ અકરણત્થાય કત્તુકમ્યતા વા પચ્ચત્તપુરિસકારો વા ન હોતિ. છન્દવાયામેસુ વા અસન્તેસુ ‘‘ઇદં કત્તબ્બ’’ન્તિપિ ‘‘ઇદં ન કત્તબ્બ’’ન્તિપિ ન હોતિ. ઇતિ કરણીયાકરણીયે ખો પન સચ્ચતો થેતતો અનુપલબ્ભિયમાનેતિ એવં કત્તબ્બે ચ અકત્તબ્બે ચ ભૂતતો થિરતો અપઞ્ઞાયમાને અલબ્ભમાને. યદિ હિ કત્તબ્બં કાતું અકત્તબ્બતો ચ વિરમિતું લભેય્ય, કરણીયાકરણીયં સચ્ચતો થેતતો ઉપલબ્ભેય્ય. યસ્મા પન ઉભયમ્પિ તં એસ નુપલબ્ભતિ, તસ્મા તં સચ્ચતો થેતતો ન ઉપલબ્ભતિ, એવં તસ્મિં ચ અનુપલબ્ભિયમાનેતિ અત્થો. મુટ્ઠસ્સતીનન્તિ નટ્ઠસ્સતીનં વિસ્સટ્ઠસ્સતીનં. અનારક્ખાનં વિહરતન્તિ છસુ દ્વારેસુ નિરારક્ખાનં વિહરન્તાનં. ન હોતિ પચ્ચત્તં સહધમ્મિકો સમણવાદોતિ એવં ભૂતાનં તુમ્હાકં વા અઞ્ઞેસં વા મયં સમણાતિ પચ્ચત્તં સકારણો સમણવાદો ન હોતિ ન ઇજ્ઝતિ. સમણાપિ હિ પુબ્બેકતકારણાયેવ હોન્તિ, અસ્સમણાપિ પુબ્બેકતકારણાયેવાતિ. સહધમ્મિકોતિ સકારણો. નિગ્ગહો હોતીતિ મમ નિગ્ગહો હોતિ, તે પન નિગ્ગહિતા હોન્તીતિ.

એવં પુબ્બેકતવાદિનો નિગ્ગહેત્વા ઇદાનિ ઇસ્સરનિમ્માનવાદિનો નિગ્ગહેતું તત્ર, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તસ્સત્થો પુબ્બેકતવાદે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો, તથા અહેતુકવાદેપિ.

એવં ઇમેસં તિત્થાયતનાનં પરમ્પિ ગન્ત્વા અકિરિયાય સણ્ઠહનભાવેન તુચ્છભાવં અનિય્યાનિકભાવં, અસારભાવેન થુસકોટ્ટનસદિસતં આપજ્જનભાવેન અગ્ગિસઞ્ઞાય ધમમાનખજ્જુપનકસરિક્ખતં તંદિટ્ઠિકાનં પુરિમસ્સપિ મજ્ઝિમસ્સપિ પચ્છિમસ્સપિ અત્થદસ્સનતાય અભાવેન અન્ધવેણૂપમતં સદ્દમત્તેનેવ તાનિ ગહેત્વા સારદિટ્ઠિકાનં પથવિયં પતિતસ્સ બેલુવપક્કસ્સ દદ્દભાયિતસદ્દં સુત્વા ‘‘પથવી સંવટ્ટમાના આગચ્છતી’’તિ સઞ્ઞાય પલાયન્તેન સસકેન સરિક્ખભાવઞ્ચ દસ્સેત્વા ઇદાનિ અત્તના દેસિતસ્સ ધમ્મસ્સ સારભાવઞ્ચેવ નિય્યાનિકભાવઞ્ચ દસ્સેતું અયં ખો પન, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ અનિગ્ગહિતોતિ અઞ્ઞેહિ અનિગ્ગહિતો નિગ્ગહેતું અસક્કુણેય્યો. અસંકિલિટ્ઠોતિ નિક્કિલેસો પરિસુદ્ધો, ‘‘સંકિલિટ્ઠં નં કરિસ્સામા’’તિ પવત્તેહિપિ તથા કાતું અસક્કુણેય્યો. અનુપવજ્જોતિ ઉપવાદવિનિમુત્તો. અપ્પટિકુટ્ઠોતિ ‘‘કિં ઇમિના હરથ ન’’ન્તિ એવં અપ્પટિબાહિતો, અનુપક્કુટ્ઠો વા. વિઞ્ઞૂહીતિ પણ્ડિતેહિ. અપણ્ડિતાનઞ્હિ અજાનિત્વા કથેન્તાનં વચનં અપ્પમાણં. તસ્મા વિઞ્ઞૂહીતિ આહ.

ઇદાનિ તસ્સ ધમ્મસ્સ દસ્સનત્થં ‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે’’તિ પઞ્હં પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમા છ ધાતુયો’’તિઆદિના નયેન માતિકં નિક્ખિપિત્વા યથાપટિપાટિયા વિભજિત્વા દસ્સેન્તો પુન ઇમા છ ધાતુયોતિઆદિમાહ. તત્થ ધાતુયોતિ સભાવા. નિજ્જીવનિસ્સત્તભાવપ્પકાસકો હિ સભાવટ્ઠો ધાત્વટ્ઠો નામ. ફસ્સાયતનાનીતિ વિપાકફસ્સાનં આકરટ્ઠેન આયતનાનિ. મનોપવિચારાતિ વિતક્કવિચારપાદેહિ અટ્ઠારસસુ ઠાનેસુ મનસ્સ ઉપવિચારા.

પથવીધાતૂતિ પતિટ્ઠાધાતુ. આપોધાતૂતિ આબન્ધનધાતુ. તેજોધાતૂતિ પરિપાચનધાતુ. વાયોધાતૂતિ વિત્થમ્ભનધાતુ. આકાસધાતૂતિ અસમ્ફુટ્ઠધાતુ. વિઞ્ઞાણધાતૂતિ વિજાનનધાતુ. એવમિદં ધાતુકમ્મટ્ઠાનં આગતં. તં ખો પનેતં સઙ્ખેપતો આગતટ્ઠાને સઙ્ખેપતોપિ વિત્થારતોપિ કથેતું વટ્ટતિ. વિત્થારતો આગતટ્ઠાને સઙ્ખેપતો કથેતું ન વટ્ટતિ, વિત્થારતોવ વટ્ટતિ. ઇમસ્મિં પન તિત્થાયતનસુત્તે ઇદં સઙ્ખેપતો છધાતુવસેન કમ્મટ્ઠાનં આગતં. તં ઉભયથાપિ કથેતું વટ્ટતિ.

સઙ્ખેપતો છધાતુવસેન કમ્મટ્ઠાનં પરિગ્ગણ્હન્તોપિ એવં પરિગ્ગણ્હાતિ – પથવીધાતુ આપોધાતુ તેજોધાતુ વાયોધાતૂતિ ઇમાનિ ચત્તારિ મહાભૂતાનિ, આકાસધાતુ ઉપાદારૂપં. એકસ્મિં ચ ઉપાદારૂપે દિટ્ઠે સેસાનિ તેવીસતિ દિટ્ઠાનેવાતિ સલ્લક્ખેતબ્બાનિ. વિઞ્ઞાણધાતૂતિ ચિત્તં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો હોતિ, તેન સહજાતા વેદના વેદનાક્ખન્ધો, સઞ્ઞા સઞ્ઞાક્ખન્ધો, ફસ્સો ચ ચેતના ચ સઙ્ખારક્ખન્ધોતિ ઇમે ચત્તારો અરૂપક્ખન્ધા નામ. ચત્તારિ પન મહાભૂતાનિ ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદારૂપં રૂપક્ખન્ધો નામ. તત્થ ચત્તારો અરૂપક્ખન્ધા નામં, રૂપક્ખન્ધો રૂપન્તિ નામઞ્ચ રૂપઞ્ચાતિ દ્વેયેવ ધમ્મા હોન્તિ, તતો ઉદ્ધં સત્તો વા જીવો વા નત્થીતિ એવં એકસ્સ ભિક્ખુનો સઙ્ખેપતો છધાતુવસેન અરહત્તસમ્પાપકં કમ્મટ્ઠાનં વેદિતબ્બં.

વિત્થારતો પરિગ્ગણ્હન્તો પન ચત્તારિ મહાભૂતાનિ પરિગ્ગણ્હિત્વા આકાસધાતુપરિગ્ગહાનુસારેન તેવીસતિ ઉપાદારૂપાનિ પરિગ્ગણ્હાતિ. અથ નેસં પચ્ચયં ઉપપરિક્ખન્તો પુન ચત્તારેવ મહાભૂતાનિ દિસ્વા તેસુ પથવીધાતુ વીસતિકોટ્ઠાસા, આપોધાતુ દ્વાદસ, તેજોધાતુ ચત્તારો, વાયોધાતુ છકોટ્ઠાસાતિ કોટ્ઠાસવસેન સમોધાનેત્વા દ્વાચત્તાલીસ મહાભૂતાનિ ચ વવત્થપેત્વા તેસુ તેવીસતિ ઉપાદારૂપાનિ પક્ખિપિત્વા પઞ્ચસટ્ઠિ રૂપાનિ વવત્થપેતિ. તાનિ ચ વત્થુરૂપેન સદ્ધિં છસટ્ઠિ હોન્તીતિ છસટ્ઠિ રૂપાનિ પસ્સતિ. વિઞ્ઞાણધાતુ પન લોકિયચિત્તવસેન એકાસીતિ ચિત્તાનિ. તાનિ સબ્બાનિપિ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો નામ હોતિ. તેહિ સહજાતા વેદનાદયોપિ તત્તકાયેવાતિ એકાસીતિ વેદના વેદનાક્ખન્ધો, એકાસીતિ સઞ્ઞા સઞ્ઞાક્ખન્ધો, એકાસીતિ ચેતના સઙ્ખારક્ખન્ધોતિ ઇમે ચત્તારો અરૂપક્ખન્ધા તેભૂમકવસેન ગય્હમાના ચતુવીસાધિકાનિ તીણિ ધમ્મસતાનિ હોન્તીતિ ઇતિ ઇમે ચ અરૂપધમ્મા છસટ્ઠિ ચ રૂપધમ્માતિ સબ્બેપિ સમોધાનેત્વા નામઞ્ચ રૂપઞ્ચાતિ દ્વેવ ધમ્મા હોન્તિ, તતો ઉદ્ધં સત્તો વા જીવો વા નત્થીતિ નામરૂપવસેન પઞ્ચક્ખન્ધે વવત્થપેત્વા તેસં પચ્ચયં પરિયેસન્તો અવિજ્જાપચ્ચયા તણ્હાપચ્ચયા કમ્મપચ્ચયા આહારપચ્ચયાતિ એવં પચ્ચયં દિસ્વા ‘‘અતીતેપિ ઇમેહિ પચ્ચયેહિ ઇદં વટ્ટં પવત્તિત્થ, અનાગતેપિ એતેહિ પચ્ચયેહિ પવત્તિસ્સતિ, એતરહિપિ એતેહિયેવ પવત્તતી’’તિ તીસુ કાલેસુ કઙ્ખં વિતરિત્વા અનુક્કમેન પટિપજ્જમાનો અરહત્તં પાપુણાતિ. એવં વિત્થારતોપિ છધાતુવસેન અરહત્તસમ્પાપકં કમ્મટ્ઠાનં વેદિતબ્બં.

ચક્ખુ ફસ્સાયતનન્તિ સુવણ્ણાદીનં સુવણ્ણાદિઆકરો વિય દ્વે ચક્ખુવિઞ્ઞાણાનિ દ્વે સમ્પટિચ્છનાનિ તીણિ સન્તીરણાનીતિ ઇમેહિ સત્તહિ વિઞ્ઞાણેહિ સહજાતાનં સત્તન્નં ફસ્સાનં સમુટ્ઠાનટ્ઠેન આકરોતિ આયતનં. સોતં ફસ્સાયતનન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. મનો ફસ્સાયતનન્તિ એત્થ પન દ્વાવીસતિ વિપાકફસ્સા યોજેતબ્બા. ઇતિ હિદં છફસ્સાયતનાનં વસેન કમ્મટ્ઠાનં આગતં. તં સઙ્ખેપતોપિ વિત્થારતોપિ કથેતબ્બં. સઙ્ખેપતો તાવ – એત્થ હિ પુરિમાનિ પઞ્ચ આયતનાનિ ઉપાદારૂપં, તેસુ દિટ્ઠેસુ અવસેસં ઉપાદારૂપં દિટ્ઠમેવ હોતિ. છટ્ઠં આયતનં ચિત્તં, તં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો હોતિ, તેન સહજાતા વેદનાદયો સેસા તયો અરૂપક્ખન્ધાતિ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ સઙ્ખેપતો ચ વિત્થારતો ચ અરહત્તસમ્પાપકં કમ્મટ્ઠાનં વેદિતબ્બં.

ચક્ખુના રૂપં દિસ્વાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન રૂપં પસ્સિત્વા. સોમનસ્સટ્ઠાનિયન્તિ સોમનસ્સસ્સ કારણભૂતં. ઉપવિચરતીતિ તત્થ મનં ચારેન્તો ઉપવિચરતિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ ઇટ્ઠં વા હોતુ અનિટ્ઠં વા, યં રૂપં દિસ્વા સોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ, તં સોમનસ્સટ્ઠાનિયં નામ. યં દિસ્વા દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ, તં દોમનસ્સટ્ઠાનિયં નામ. યં દિસ્વા ઉપેક્ખા ઉપ્પજ્જતિ, તં ઉપેક્ખાટ્ઠાનિયં નામાતિ વેદિતબ્બં. સદ્દાદીસુપિ એસેવ નયો. ઇતિ ઇદં સઙ્ખેપતો કમ્મટ્ઠાનં આગતં. તં ખો પનેતં સઙ્ખેપતો આગતટ્ઠાને સઙ્ખેપતોપિ વિત્થારતોપિ કથેતું વટ્ટતિ. વિત્થારતો આગતટ્ઠાને સઙ્ખેપતો કથેતું ન વટ્ટતિ. ઇમસ્મિં પન તિત્થાયતનસુત્તે ઇદં સઙ્ખેપતો અટ્ઠારસમનોપવિચારવસેન કમ્મટ્ઠાનં આગતં. તં સઙ્ખેપતોપિ વિત્થારતોપિ કથેતું વટ્ટતિ.

તત્થ સઙ્ખેપતો તાવ – ચક્ખુ સોતં ઘાનં જિવ્હા કાયો, રૂપં સદ્દો ગન્ધો રસોતિ ઇમાનિ નવ ઉપાદારૂપાનિ, તેસુ દિટ્ઠેસુ સેસં ઉપાદારૂપં દિટ્ઠમેવ હોતિ. ફોટ્ઠબ્બં તીણિ મહાભૂતાનિ, તેહિ દિટ્ઠેહિ ચતુત્થં દિટ્ઠમેવ હોતિ. મનો વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો, તેન સહજાતા વેદનાદયો તયો અરૂપક્ખન્ધાતિ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ સઙ્ખેપતો ચ વિત્થારતો ચ અરહત્તસમ્પાપકં કમ્મટ્ઠાનં વેદિતબ્બં.

અરિયસચ્ચાનીતિ અરિયભાવકરાનિ, અરિયપટિવિદ્ધાનિ વા સચ્ચાનિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પનેતં પદં વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૨૯) પકાસિતં. છન્નં, ભિક્ખવે, ધાતૂનન્તિ ઇદં કિમત્થં આરદ્ધં? સુખાવબોધનત્થં. યસ્સ હિ તથાગતો દ્વાદસપદં પચ્ચયાવટ્ટં કથેતુકામો હોતિ, તસ્સ ગબ્ભાવક્કન્તિ વટ્ટં દસ્સેતિ. ગબ્ભાવક્કન્તિ વટ્ટસ્મિં હિ દસ્સિતે કથેતુમ્પિ સુખં હોતિ પરં અવબોધે ઉતુમ્પીતિ સુખાવબોધનત્થં ઇદમારદ્ધન્તિ વેદિતબ્બં. તત્થ છન્નં ધાતૂનન્તિ હેટ્ઠા વુત્તાનંયેવ પથવીધાતુઆદીનં. ઉપાદાયાતિ પટિચ્ચ. એતેન પચ્ચયમત્તં દસ્સેતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘છધાતુપચ્ચયા ગબ્ભસ્સાવક્કન્તિ હોતી’’તિ. કસ્સ છન્નં ધાતૂનં પચ્ચયેન, કિં માતુ, ઉદાહુ પિતૂતિ? ન માતુ ન પિતુ, પટિસન્ધિગ્ગણ્હનકસત્તસ્સેવ પન છન્નં ધાતૂનં પચ્ચયેન ગબ્ભસ્સાવક્કન્તિ નામ હોતિ. ગબ્ભો ચ નામેસ નિરયગબ્ભો તિરચ્છાનયોનિગબ્ભો પેત્તિવિસયગબ્ભો મનુસ્સગબ્ભો દેવગબ્ભોતિ નાનપ્પકારો હોતિ. ઇમસ્મિં પન ઠાને મનુસ્સગબ્ભો અધિપ્પેતો. અવક્કન્તિ હોતીતિ ઓક્કન્તિ નિબ્બત્તિ પાતુભાવો હોતિ, કથં હોતીતિ? તિણ્ણં સન્નિપાતેન. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘તિણ્ણં ખો પન, ભિક્ખવે, સન્નિપાતા ગબ્ભસ્સાવક્કન્તિ હોતિ. કતમેસં તિણ્ણં? ઇધ માતાપિતરો ચ સન્નિપતિતા હોન્તિ, માતા ચ ન ઉતુની હોતિ, ગન્ધબ્બો ચ ન પચ્ચુપટ્ઠિતો હોતિ. નેવ તાવ ગબ્ભસ્સાવક્કન્તિ હોતિ. ઇધ માતાપિતરો ચ સન્નિપતિતા હોન્તિ, માતા ચ ઉતુની હોતિ, ગન્ધબ્બો ચ ન પચ્ચુપટ્ઠિતો હોતિ, નેવ તાવ ગબ્ભસ્સાવક્કન્તિ હોતિ. યતો ચ ખો, ભિક્ખવે, માતાપિતરો ચ સન્નિપતિતા હોન્તિ, માતા ચ ઉતુની હોતિ, ગન્ધબ્બો ચ પચ્ચુપટ્ઠિતો હોતિ. એવં તિણ્ણં સન્નિપાતા ગબ્ભસ્સાવક્કન્તિ હોતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૦૮).

ઓક્કન્તિયા સતિ નામરૂપન્તિ ‘‘વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’’ન્તિ વુત્તટ્ઠાને વત્થુદસકં કાયદસકં ભાવદસકં તયો અરૂપિનો ખન્ધાતિ તેત્તિંસ ધમ્મા ગહિતા, ઇમસ્મિં પન ‘‘ઓક્કન્તિયા સતિ નામરૂપ’’ન્તિ વુત્તટ્ઠાને વિઞ્ઞાણક્ખન્ધમ્પિ પક્ખિપિત્વા ગબ્ભસેય્યકાનં પટિસન્ધિક્ખણે ચતુત્તિંસ ધમ્મા ગહિતાતિ વેદિતબ્બા. નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનન્તિઆદીહિ યથેવ ઓક્કન્તિયા સતિ નામરૂપપાતુભાવો દસ્સિતો, એવં નામરૂપે સતિ સળાયતનપાતુભાવો, સળાયતને સતિ ફસ્સપાતુભાવો, ફસ્સે સતિ વેદનાપાતુભાવો દસ્સિતો.

વેદિયમાનસ્સાતિ એત્થ વેદનં અનુભવન્તોપિ વેદિયમાનોતિ વુચ્ચતિ જાનન્તોપિ. ‘‘વેદિયામહં, ભન્તે, વેદિયતીતિ મં સઙ્ઘો ધારેતૂ’’તિ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૧૦૨) એત્થ હિ અનુભવન્તો વેદિયમાનો નામ, ‘‘સુખં વેદનં વેદિયમાનો સુખં વેદનં વેદિયામીતિ પજાનાતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૧૩; દી. નિ. ૨.૩૮૦; વિભ. ૩૬૩) એત્થ જાનન્તો. ઇધાપિ જાનન્તોવ અધિપ્પેતો. ઇદં દુક્ખન્તિ પઞ્ઞપેમીતિ એવં જાનન્તસ્સ સત્તસ્સ ‘‘ઇદં દુક્ખં એત્તકં દુક્ખં, નત્થિ ઇતો ઉદ્ધં દુક્ખ’’ન્તિ પઞ્ઞપેમિ બોધેમિ જાનાપેમિ. અયં દુક્ખસમુદયોતિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

તત્થ દુક્ખાદીસુ અયં સન્નિટ્ઠાનકથા – ઠપેત્વા હિ તણ્હં તેભૂમકા પઞ્ચક્ખન્ધા દુક્ખં નામ, તસ્સેવ પભાવિકા પુબ્બતણ્હા દુક્ખસમુદયો નામ, તેસં દ્વિન્નમ્પિ સચ્ચાનં અનુપ્પત્તિનિરોધો દુક્ખનિરોધો નામ, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા નામ. ઇતિ ભગવા ઓક્કન્તિયા સતિ નામરૂપન્તિ કથેન્તોપિ વેદિયમાનસ્સ જાનમાનસ્સેવ કથેસિ, નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનન્તિ કથેન્તોપિ, સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સોતિ કથેન્તોપિ, ફસ્સપચ્ચયા વેદનાતિ કથેન્તોપિ, વેદિયમાનસ્સ ખો પનાહં, ભિક્ખવે, ઇદં દુક્ખન્તિ પઞ્ઞપેમીતિ કથેન્તોપિ, અયં દુક્ખસમુદયોતિ, અયં દુક્ખનિરોધોતિ, અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદાતિ પઞ્ઞપેમીતિ કથેન્તોપિ વેદિયમાનસ્સ જાનમાનસ્સેવ કથેસિ.

ઇદાનિ તાનિ પટિપાટિયા ઠપિતાનિ સચ્ચાનિ વિત્થારેન્તો કતમઞ્ચ, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તં સબ્બં સબ્બાકારેન વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૩૭) વિત્થારિતમેવ. તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. અયં પન વિસેસો – તત્થ ‘‘દુક્ખસમુદયં અરિયસચ્ચં યાયં તણ્હા પોનોબ્ભવિકા’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૩૩; દી. નિ. ૨.૪૦૦; વિભ. ૨૦૩) ઇમાય તન્તિયા આગતં, ઇધ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિ પચ્ચયાકારવસેન. તત્થ ચ દુક્ખનિરોધં અરિયસચ્ચં ‘‘યો તસ્સાયેવ તણ્હાય અસેસવિરાગનિરોધો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૩૪; દી. નિ. ૨.૪૦૧; વિભ. ૨૦૪) ઇમાય તન્તિયા આગતં, ઇધ ‘‘અવિજ્જાયત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા’’તિ પચ્ચયાકારનિરોધવસેન.

તત્થ અસેસવિરાગનિરોધાતિ અસેસવિરાગેન ચ અસેસનિરોધેન ચ. ઉભયમ્પેતં અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનમેવ. સઙ્ખારનિરોધોતિ સઙ્ખારાનં અનુપ્પત્તિનિરોધો હોતિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. ઇમેહિ પન પદેહિ યં આગમ્મ અવિજ્જાદયો નિરુજ્ઝન્તિ, અત્થતો તં નિબ્બાનં દીપિતં હોતિ. નિબ્બાનઞ્હિ અવિજ્જાનિરોધોતિપિ સઙ્ખારનિરોધોતિપિ એવં તેસં તેસં ધમ્માનં નિરોધનામેન કથીયતિ. કેવલસ્સાતિ સકલસ્સ. દુક્ખક્ખન્ધસ્સાતિ વટ્ટદુક્ખરાસિસ્સ. નિરોધો હોતીતિ અપ્પવત્તિ હોતિ. તત્થ યસ્મા અવિજ્જાદીનં નિરોધો નામ ખીણાકારોપિ વુચ્ચતિ અરહત્તમ્પિ નિબ્બાનમ્પિ, તસ્મા ઇધ ખીણાકારદસ્સનવસેન દ્વાદસસુ ઠાનેસુ અરહત્તં, દ્વાદસસુયેવ નિબ્બાનં કથિતન્તિ વેદિતબ્બં. ઇદં વુચ્ચતીતિ એત્થ નિબ્બાનમેવ સન્ધાય ઇદન્તિ વુત્તં. અટ્ઠઙ્ગિકોતિ ન અટ્ઠહિ અઙ્ગેહિ વિનિમુત્તો અઞ્ઞો મગ્ગો નામ અત્થિ. યથા પન પઞ્ચઙ્ગિકં તૂરિયન્તિ વુત્તે પઞ્ચઙ્ગમત્તમેવ તૂરિયન્તિ વુત્તં હોતિ, એવમિધાપિ અટ્ઠઙ્ગિકમત્તમેવ મગ્ગો હોતીતિ વેદિતબ્બો. અનિગ્ગહિતોતિ ન નિગ્ગહિતો. નિગ્ગણ્હન્તો હિ હાપેત્વા વા દસ્સેતિ વડ્ઢેત્વા વા તં પરિવત્તેત્વા વા. તત્થ યસ્મા ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ ‘‘ન ઇમાનિ ચત્તારિ, દ્વે વા તીણિ વા’’તિ એવં હાપેત્વાપિ ‘‘પઞ્ચ વા છ વા’’તિ એવં વડ્ઢેત્વાપિ ‘‘ન ઇમાનિ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ, અઞ્ઞાનેવ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાની’’તિ દસ્સેતું ન સક્કા. તસ્મા અયં ધમ્મો અનિગ્ગહિતો નામ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.