૮. તિકણ્ણસુત્તવણ્ણના

૫૯. અટ્ઠમે તિકણ્ણોતિ તસ્સ નામં. ઉપસઙ્કમીતિ ‘‘સમણો કિર ગોતમો પણ્ડિતો, ગચ્છિસ્સામિ તસ્સ સન્તિક’’ન્તિ ચિન્તેત્વા ભુત્તપાતરાસો મહાજનપરિવુતો ઉપસઙ્કમિ. ભગવતો સમ્મુખાતિ દસબલસ્સ પુરતો નિસીદિત્વા. વણ્ણં ભાસતીતિ કસ્મા ભાસતિ? સો કિર ઇતો પુબ્બે તથાગતસ્સ સન્તિકં અગતપુબ્બો. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘બુદ્ધા નામ દુરાસદા, મયિ પઠમતરં અકથેન્તે કથેય્ય વા ન વા. સચે ન કથેસ્સતિ, અથ મં સમાગમટ્ઠાને કથેન્તં એવં વક્ખન્તિ ‘ત્વં ઇધ કસ્મા કથેસિ, યેન તે સમણસ્સ ગોતમસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા વચનમત્તમ્પિ ન લદ્ધ’ન્તિ. તસ્મા ‘એવં મે અયં ગરહા મુચ્ચિસ્સતી’’’તિ મઞ્ઞમાનો ભાસતિ. કિઞ્ચાપિ બ્રાહ્મણાનં વણ્ણં ભાસતિ, તથાગતસ્સ પન ઞાણં ઘટ્ટેસ્સામીતિ અધિપ્પાયેનેવ ભાસતિ. એવમ્પિ તેવિજ્જા બ્રાહ્મણાતિ તેવિજ્જકબ્રાહ્મણા એવંપણ્ડિતા એવંધીરા એવંબ્યત્તા એવંબહુસ્સુતા એવંવાદિનો, એવંસમ્મતાતિ અત્થો. ઇતિપીતિ ઇમિના તેસં પણ્ડિતાદિઆકારપરિચ્છેદં દસ્સેતિ. એત્તકેન કારણેન પણ્ડિતા…પે… એત્તકેન કારણેન સમ્મતાતિ અયઞ્હિ એત્થ અત્થો.

યથા કથં પન બ્રાહ્મણાતિ એત્થ યથાતિ કારણવચનં, કથં પનાતિ પુચ્છાવચનં. ઇદં વુત્તં હોતિ – કથં પન, બ્રાહ્મણ, બ્રાહ્મણા તેવિજ્જં પઞ્ઞાપેન્તિ. યથા એવં સક્કા હોતિ જાનિતું, તં કારણં વદેહીતિ. તં સુત્વા બ્રાહ્મણો ‘‘જાનનટ્ઠાનેયેવ મં સમ્માસમ્બુદ્ધો પુચ્છિ, નો અજાનનટ્ઠાને’’તિ અત્તમનો હુત્વા ઇધ, ભો ગોતમાતિઆદિમાહ. તત્થ ઉભતોતિ દ્વીહિપિ પક્ખેહિ. માતિતો ચ પિતિતો ચાતિ યસ્સ માતા બ્રાહ્મણી, માતુ માતા બ્રાહ્મણી, તસ્સાપિ માતા બ્રાહ્મણી. પિતા બ્રાહ્મણો, પિતુ પિતા બ્રાહ્મણો, તસ્સાપિ પિતા બ્રાહ્મણો, સો ઉભતો સુજાતો માતિતો ચ પિતિતો ચ. સંસુદ્ધગહણિકોતિ યસ્સ સંસુદ્ધા માતુ ગહણી, કુચ્છીતિ અત્થો. ‘‘સમવેપાકિનિયા ગહણિયા’’તિ પન એત્થ કમ્મજતેજોધાતુ ગહણીતિ વુચ્ચતિ.

યાવ સત્તમા પિતામહયુગાતિ એત્થ પિતુ પિતા પિતામહો, પિતામહસ્સ યુગં પિતામહયુગં. યુગન્તિ આયુપ્પમાણં વુચ્ચતિ. અભિલાપમત્તમેવ ચેતં, અત્થતો પન પિતામહોયેવ પિતામહયુગં. તતો ઉદ્ધં સબ્બેપિ પુબ્બપુરિસા પિતામહગ્ગહણેનેવ ગહિતા. એવં યાવ સત્તમો પુરિસો, તાવ સંસુદ્ધગહણિકો, અથ વા અક્ખિત્તો અનુપક્કુટ્ઠો જાતિવાદેનાતિ દસ્સેતિ. અક્ખિત્તોતિ ‘‘અપનેથ એતં, કિં ઇમિના’’તિ એવં અક્ખિત્તો અનવક્ખિત્તો. અનુપક્કુટ્ઠોતિ ન ઉપક્કુટ્ઠો, ન અક્કોસં વા નિન્દં વા પત્તપુબ્બો. કેન કારણેનાતિ? જાતિવાદેન. ‘‘ઇતિપિ હીનજાતિકો એસો’’તિ એવરૂપેન વચનેનાતિ અત્થો.

અજ્ઝાયકોતિ ઇદં ‘‘ન દાનિમે ઝાયન્તિ, ન દાનિમે ઝાયન્તીતિ ખો, વાસેટ્ઠ, અજ્ઝાયકા અજ્ઝાયકાતેવ તતિયં અક્ખરં ઉપનિબ્બત્ત’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૧૩૨) એવં પઠમકપ્પિકકાલે ઝાનવિરહિતાનં બ્રાહ્મણાનં ગરહવચનં ઉપ્પન્નં. ઇદાનિ પન તં અજ્ઝાયતીતિ અજ્ઝાયકો, મન્તે પરિવત્તેતીતિ ઇમિના અત્થેન પસંસાવચનં કત્વા વોહરન્તિ. મન્તે ધારેતીતિ મન્તધરો.

તિણ્ણં વેદાનન્તિ ઇરુબ્બેદયજુબ્બેદસામબ્બેદાનં. ઓટ્ઠપહતકરણવસેન પારં ગતોતિ પારગૂ. સહ નિઘણ્ડુના ચ કેટુભેન ચ સનિઘણ્ડુકેટુભાનં. નિઘણ્ડૂતિ નામનિઘણ્ડુરુક્ખાદીનં વેવચનપકાસકસત્થં. કેટુભન્તિ કિરિયાકપ્પવિકપ્પો કવીનં ઉપકારાય સત્થં. સહ અક્ખરપ્પભેદેન સાક્ખરપ્પભેદાનં. અક્ખરપ્પભેદોતિ સિક્ખા ચ નિરુત્તિ ચ. ઇતિહાસપઞ્ચમાનન્તિ આથબ્બણવેદં ચતુત્થં કત્વા ઇતિહ આસ, ઇતિહ આસાતિ ઈદિસવચનપટિસંયુત્તો પુરાણકથાસઙ્ખાતો ખત્તવિજ્જાસઙ્ખાતો વા ઇતિહાસો પઞ્ચમો એતેસન્તિ ઇતિહાસપઞ્ચમા. તેસં ઇતિહાસપઞ્ચમાનં વેદાનં.

પદં તદવસેસઞ્ચ બ્યાકરણં અધીયતિ વેદેતિ ચાતિ પદકો વેય્યાકરણો. લોકાયતં વુચ્ચતિ વિતણ્ડવાદસત્થં. મહાપુરિસલક્ખણન્તિ મહાપુરિસાનં બુદ્ધાદીનં લક્ખણદીપકં દ્વાદસસહસ્સગન્થપમાણં સત્થં, યત્થ સોળસસહસ્સગાથાપદપરિમાણા બુદ્ધમન્તા નામ અહેસું, યેસં વસેન ‘‘ઇમિના લક્ખણેન સમન્નાગતા બુદ્ધા નામ હોન્તિ, ઇમિના પચ્ચેકબુદ્ધા, દ્વે અગ્ગસાવકા, અસીતિ મહાસાવકા, બુદ્ધમાતા, બુદ્ધપિતા, અગ્ગુપટ્ઠાકા, અગ્ગુપટ્ઠાયિકા, રાજા ચક્કવત્તી’’તિ અયં વિસેસો ઞાયતિ. અનવયોતિ ઇમેસુ લોકાયતમહાપુરિસલક્ખણેસુ અનૂનો પરિપૂરકારી, અવયો ન હોતીતિ વુત્તં હોતિ. અવયો નામ યો તાનિ અત્થતો ચ ગન્થતો ચ સન્ધારેતું ન સક્કોતિ. અથ વા અનવયોતિ અનુ અવયો, સન્ધિવસેન ઉકારલોપો. અનુ અવયો પરિપુણ્ણસિપ્પોતિ અત્થો.

તેન હીતિ ઇદં ભગવા નં આયાચન્તં દિસ્વા ‘‘ઇદાનિસ્સ પઞ્હં કથેતું કાલો’’તિ ઞત્વા આહ. તસ્સત્થો – યસ્મા મં આયાચસિ, તસ્મા સુણાહીતિ. વિવિચ્ચેવ કામેહીતિઆદિ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૭૦) વિત્થારિતમેવ. ઇધ પનેતં તિસ્સન્નં વિજ્જાનં પુબ્બભાગપટિપત્તિદસ્સનત્થં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તત્થ દ્વિન્નં વિજ્જાનં અનુપદવણ્ણના ચેવ ભાવનાનયો ચ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૪૦૨ આદયો) વિત્થારિતોવ.

પઠમા વિજ્જાતિ પઠમં ઉપ્પન્નાતિ પઠમા, વિદિતકરણટ્ઠેન વિજ્જા. કિં વિદિતં કરોતિ? પુબ્બેનિવાસં. અવિજ્જાતિ તસ્સેવ પુબ્બેનિવાસસ્સ અવિદિતકરણટ્ઠેન તપ્પટિચ્છાદકો મોહો વુચ્ચતિ. તમોતિ સ્વેવ મોહો પટિચ્છાદકટ્ઠેન તમોતિ વુચ્ચતિ. આલોકોતિ સાયેવ વિજ્જા ઓભાસકરણટ્ઠેન આલોકોતિ વુચ્ચતિ. એત્થ ચ વિજ્જા અધિગતાતિ અયં અત્થો. સેસં પસંસાવચનં. યોજના પનેત્થ અયમસ્સ વિજ્જા અધિગતા, અથસ્સ અધિગતવિજ્જસ્સ અવિજ્જા વિહતા વિનટ્ઠાતિ અત્થો. કસ્મા? યસ્મા વિજ્જા ઉપ્પન્ના. ઇતરસ્મિમ્પિ પદદ્વયે એસેવ નયો. યથા તન્તિ એત્થ યથાતિ ઓપમ્મં, તન્તિ નિપાતમત્તં. સતિયા અવિપ્પવાસેન અપ્પમત્તસ્સ. વીરિયાતાપેન આતાપિનો. કાયે ચ જીવિતે ચ અનપેક્ખતાય પહિતત્તસ્સ. પેસિતત્તસ્સાતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો અવિજ્જા વિહઞ્ઞેય્ય, વિજ્જા ઉપ્પજ્જેય્ય. તમો વિહઞ્ઞેય્ય, આલોકો ઉપ્પજ્જેય્ય, એવમેવ તસ્સ અવિજ્જા વિહતા, વિજ્જા ઉપ્પન્ના. તમો વિહતો, આલોકો ઉપ્પન્નો. એતસ્સ તેન પધાનાનુયોગસ્સ અનુરૂપમેવ ફલં લદ્ધન્તિ.

ચુતૂપપાતકથાયં વિજ્જાતિ દિબ્બચક્ખુઞાણવિજ્જા. અવિજ્જાતિ સત્તાનં ચુતિપટિસન્ધિપ્પટિચ્છાદિકા અવિજ્જા. સેસં વુત્તનયમેવ.

તતિયવિજ્જાય સો એવં સમાહિતે ચિત્તેતિ વિપસ્સનાપાદકં ચતુત્થજ્ઝાનચિત્તં વેદિતબ્બં. આસવાનં ખયઞાણાયાતિ અરહત્તમગ્ગઞાણત્થાય. અરહત્તમગ્ગો હિ આસવવિનાસનતો આસવાનં ખયોતિ વુચ્ચતિ, તત્ર ચેતં ઞાણં તત્થ પરિયાપન્નત્તાતિ. ચિત્તં અભિનિન્નામેતીતિ વિપસ્સનાચિત્તં અભિનીહરતિ. સો ઇદં દુક્ખન્તિ એવમાદીસુ એત્તકં દુક્ખં, ન ઇતો ભિય્યોતિ સબ્બમ્પિ દુક્ખસચ્ચં સરસલક્ખણપ્પટિવેધેન યથાભૂતં પજાનાતિ પટિવિજ્ઝતિ, તસ્સ ચ દુક્ખસ્સ નિબ્બત્તિકં તણ્હં ‘‘અયં દુક્ખસમુદયો’’તિ, તદુભયમ્પિ યં ઠાનં પત્વા નિરુજ્ઝતિ, તં તેસં અપવત્તિં નિબ્બાનં ‘‘અયં દુક્ખનિરોધો’’તિ. તસ્સ ચ સમ્પાપકં અરિયમગ્ગં ‘‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ સરસલક્ખણપ્પટિવેધેન યથાભૂતં પજાનાતિ પટિવિજ્ઝતીતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો.

એવં સરૂપતો સચ્ચાનિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ કિલેસવસેન પરિયાયતો દસ્સેન્તો ઇમે આસવાતિઆદિમાહ. તસ્સ એવં જાનતો એવં પસ્સતોતિ તસ્સ ભિક્ખુનો એવં જાનન્તસ્સ એવં પસ્સન્તસ્સ. સહ વિપસ્સનાય કોટિપ્પત્તં મગ્ગં કથેસિ. કામાસવાતિ કામાસવતો. વિમુચ્ચતીતિ ઇમિના મગ્ગક્ખણં દસ્સેતિ. મગ્ગક્ખણે હિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, ફલક્ખણે વિમુત્તં હોતિ. વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણન્તિ ઇમિના પચ્ચવેક્ખણઞાણં દસ્સેતિ. ખીણા જાતીતિઆદીહિ તસ્સ ભૂમિં. તેન હિ ઞાણેન સો પચ્ચવેક્ખન્તો ખીણા જાતીતિઆદીનિ પજાનાતિ. કતમા પનસ્સ જાતિ ખીણા, કથઞ્ચ નં પજાનાતીતિ? ન તાવસ્સ અતીતા જાતિ ખીણા પુબ્બેવ ખીણત્તા, ન અનાગતા, અનાગતે વાયામાભાવતો, ન પચ્ચુપ્પન્ના, વિજ્જમાનત્તા. યા પન મગ્ગસ્સ અભાવિતત્તા ઉપ્પજ્જેય્ય એકચતુપઞ્ચવોકારભવેસુ એકચતુપઞ્ચક્ખન્ધપ્પભેદા જાતિ, સા મગ્ગસ્સ ભાવિતત્તા અનુપ્પાદધમ્મતં આપજ્જનેન ખીણા. તં સો મગ્ગભાવનાય પહીનકિલેસે પચ્ચવેક્ખિત્વા કિલેસાભાવે વિજ્જમાનમ્પિ કમ્મં આયતિઅપ્પટિસન્ધિકં હોતીતિ જાનન્તો પજાનાતિ.

વુસિતન્તિ વુત્થં પરિવુત્થં, કતં ચરિતં નિટ્ઠિતન્તિ અત્થો. બ્રહ્મચરિયન્તિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયં. પુથુજ્જનકલ્યાણકેન હિ સદ્ધિં સત્ત સેક્ખા બ્રહ્મચરિયવાસં વસન્તિ નામ, ખીણાસવો વુત્થવાસો. તસ્મા સો અત્તનો બ્રહ્મચરિયવાસં પચ્ચવેક્ખન્તો ‘‘વુસિતં બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ પજાનાતિ. કતં કરણીયન્તિ ચતૂસુ સચ્ચેસુ ચતૂહિ મગ્ગેહિ પરિઞ્ઞાપહાનસચ્છિકિરિયાભાવનાભિસમયવસેન સોળસવિધમ્પિ કિચ્ચં નિટ્ઠાપિતન્તિ અત્થો. પુથુજ્જનકલ્યાણકાદયો હિ તં કિચ્ચં કરોન્તિ, ખીણાસવો કતકરણીયો. તસ્મા સો અત્તનો કરણીયં પચ્ચવેક્ખન્તો ‘‘કતં કરણીય’’ન્તિ પજાનાતિ. નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પુન ઇત્થભાવાય, એવં સોળસવિધકિચ્ચભાવાય કિલેસક્ખયાય વા મગ્ગભાવનાકિચ્ચં મે નત્થીતિ પજાનાતિ. અથ વા ઇત્થત્તાયાતિ ઇત્થભાવતો, ઇમસ્મા એવં પકારા ઇદાનિ વત્તમાનક્ખન્ધસન્તાના અપરં ખન્ધસન્તાનં મય્હં નત્થિ, ઇમે પન પઞ્ચક્ખન્ધા પરિઞ્ઞાતા તિટ્ઠન્તિ છિન્નમૂલકા રુક્ખા વિય. તે ચરિમકવિઞ્ઞાણનિરોધેન અનુપાદાનો વિય જાતવેદો નિબ્બાયિસ્સન્તીતિ પજાનાતિ. ઇધ વિજ્જાતિ અરહત્તમગ્ગઞાણવિજ્જા. અવિજ્જાતિ ચતુસચ્ચપ્પટિચ્છાદિકા અવિજ્જા. સેસં વુત્તનયમેવ.

અનુચ્ચાવચસીલસ્સાતિ યસ્સ સીલં કાલેન હાયતિ, કાલેન વડ્ઢતિ, સો ઉચ્ચાવચસીલો નામ હોતિ. ખીણાસવસ્સ પન સીલં એકન્તવડ્ઢિતમેવ. તસ્મા સો અનુચ્ચાવચસીલો નામ હોતિ. વસીભૂતન્તિ વસિપ્પત્તં. સુસમાહિતન્તિ સુટ્ઠુ સમાહિતં, આરમ્મણમ્હિ સુટ્ઠપિતં. ધીરન્તિ ધિતિસમ્પન્નં. મચ્ચુહાયિનન્તિ મચ્ચું જહિત્વા ઠિતં. સબ્બપ્પહાયિનન્તિ સબ્બે પાપધમ્મે પજહિત્વા ઠિતં. બુદ્ધન્તિ ચતુસચ્ચબુદ્ધં. અન્તિમદેહિનન્તિ સબ્બપચ્છિમસરીરધારિનં. તં નમસ્સન્તિ ગોતમન્તિ તં ગોતમગોત્તં બુદ્ધસાવકા નમસ્સન્તિ. અથ વા ગોતમબુદ્ધસ્સ સાવકોપિ ગોતમો, તં ગોતમં દેવમનુસ્સા નમસ્સન્તીતિ અત્થો.

પુબ્બેનિવાસન્તિ પુબ્બેનિવુત્થક્ખન્ધપરમ્પરં. યોવેતીતિ યો અવેતિ અવગચ્છતિ. યોવેદીતિપિ પાઠો. યો અવેદિ, વિદિતં પાકટં કત્વા ઠિતોતિ અત્થો. સગ્ગાપાયઞ્ચ પસ્સતીતિ છ કામાવચરે નવ બ્રહ્મલોકે ચત્તારો ચ અપાયે પસ્સતિ. જાતિક્ખયં પત્તોતિ અરહત્તં પત્તો. અભિઞ્ઞાવોસિતોતિ જાનિત્વા કિચ્ચવોસાનેન વોસિતો. મુનીતિ મોનેય્યેન સમન્નાગતો ખીણાસવમુનિ. એતાહીતિ હેટ્ઠા નિદ્દિટ્ઠાહિ પુબ્બેનિવાસઞાણાદીહિ. નાઞ્ઞં લપિતલાપનન્તિ યો પનઞ્ઞો તેવિજ્જોતિ અઞ્ઞેહિ લપિતવચનમત્તમેવ લપતિ, તમહં તેવિજ્જોતિ ન વદામિ, અત્તપચ્ચક્ખતો ઞત્વા પરસ્સપિ તિસ્સો વિજ્જા કથેન્તમેવાહં તેવિજ્જોતિ વદામીતિ અત્થો. કલન્તિ કોટ્ઠાસં. નાગ્ઘતીતિ ન પાપુણાતિ. ઇદાનિ બ્રાહ્મણો ભગવતો કથાય પસન્નો પસન્નાકારં કરોન્તો અભિક્કન્તન્તિઆદિમાહ.