(૧૬) ૩. એકધમ્મપાળિ-તતિયવગ્ગવણ્ણના

૩૦૮. તતિયસ્સ પઠમે મિચ્છાદિટ્ઠિકોતિ અયાથાવદિટ્ઠિકો. વિપરીતદસ્સનોતિ તાયેવ મિચ્છાદિટ્ઠિયા વિપરીતદસ્સનો. સદ્ધમ્મા વુટ્ઠાપેત્વાતિ દસકુસલકમ્મપથધમ્મતો વુટ્ઠાપેત્વા. અસદ્ધમ્મે પતિટ્ઠાપેતીતિ દસઅકુસલકમ્મપથસઙ્ખાતે અસદ્ધમ્મે પતિટ્ઠાપેતિ. એકપુગ્ગલોતિ ચેત્થ છહિ સત્થારેહિ સદ્ધિં દેવદત્તો ચ અઞ્ઞે ચ એવરૂપા વેદિતબ્બા.

૩૦૯. દુતિયે સમ્માદિટ્ઠિકોતિ યાથાવદિટ્ઠિકો. અવિપરીતદસ્સનોતિ તાયેવ સમ્માદિટ્ઠિયા અવિપરીતદસ્સનો. અસદ્ધમ્માતિ દસઅકુસલકમ્મપથતો. સદ્ધમ્મેતિ દસકુસલકમ્મપથસઙ્ખાતે સદ્ધમ્મે. એકપુગ્ગલોતિ ચેત્થ અનુપ્પન્ને બુદ્ધે ચક્કવત્તી રાજા સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તોતિ એવમાદયો લબ્ભન્તિ, ઉપ્પન્ને બુદ્ધે બુદ્ધો ચેવ બુદ્ધસાવકા ચ.

૩૧૦. તતિયે મિચ્છાદિટ્ઠિપરમાનીતિ મિચ્છાદિટ્ઠિ પરમા એતેસન્તિ મિચ્છાદિટ્ઠિપરમાનિ. પઞ્ચ હિ આનન્તરિયકમ્માનિ મહાસાવજ્જાનિ નામ, તેહિપિ મિચ્છાદિટ્ઠિયેવ મહાસાવજ્જતરાતિ અધિપ્પાયો. કસ્મા? તેસઞ્હિ પરિચ્છેદો અત્થિ. ચત્તારિ હિ આનન્તરિયકમ્માનિ નિરયે નિબ્બત્તાપેન્તીતિ વુત્તાનિ. સઙ્ઘભેદકમ્મમ્પિ નિરયે કપ્પટ્ઠિતિકમેવ હોતિ. એવમેતેસં પરિચ્છેદો અત્થિ, કોટિ પઞ્ઞાયતિ. નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિયા પન પરિચ્છેદો નત્થિ. સા હિ વટ્ટસ્સ મૂલં, તાય સમન્નાગતસ્સ ભવતો વુટ્ઠાનં નત્થિ. યે તસ્સ સોતબ્બં મઞ્ઞન્તિ, તેપિ વિપ્પટિપાદેતિ. તાય ચ સમન્નાગતસ્સ નેવ સગ્ગો અત્થિ ન મગ્ગો. કપ્પવિનાસે મહાજને બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તેપિ નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિકો તત્થ અનિબ્બત્તિત્વા પિટ્ઠિચક્કવાળે નિબ્બત્તતિ. કિં પન પિટ્ઠિચક્કવાળં ન ઝાયતીતિ? ઝાયતિ, તસ્મિં ઝાયમાનેપિ એસ આકાસે એકસ્મિં ઓકાસે પચ્ચતિયેવાતિ વદન્તિ.

૩૧૧. ચતુત્થે મક્ખલીતિ ‘‘મા ખલી’’તિ વચનં ઉપાદાય એવંલદ્ધનામો તિત્થકરો. નદીમુખેતિ દ્વિન્નં નદીનં સમાગતટ્ઠાને. દેસનામત્તમેવેતં, દ્વિન્નં કન્દરાનં, દ્વિન્નં ઉદકાનં, સમુદ્દસ્સ ચ, લોણિયા ચ, સમુદ્દસ્સ ચ નદિયા ચાતિ એતેસમ્પિ યસ્સ કસ્સચિ સમાગતટ્ઠાનં, અઞ્ઞમ્પિ તથારૂપં ઉદકં. ખિપન્તિ કુમિનં. ઉડ્ડેય્યાતિ ઓડ્ડેય્ય. મનુસ્સા હિ નળેહિ વા ઉચ્છૂહિ વા વેળૂહિ વા પલાસન્તિસલાકાય વા એકં દ્વે તયો વા કુમ્ભે ગણ્હનપ્પમાણકુમિનં કત્વા મુખવટ્ટિયા યોત્તેન બન્ધિત્વા નદીમુખં નેત્વા દ્વીસુ પસ્સેસુ ખાણુકે કોટ્ટેત્વા યોત્તેહિ તત્થ બન્ધન્તિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં. તસ્મિઞ્હિ પવિટ્ઠસ્સ ખુદ્દકસ્સ મચ્છસ્સાપિ મોક્ખો નત્થિ. અનયાયાતિ અવડ્ઢિયા. બ્યાસનાયાતિ વિનાસાય. મક્ખલિ મોઘપુરિસોતિ અયં મક્ખલિ ગોસાલો તુચ્છપુરિસો. મનુસ્સખિપ્પં મઞ્ઞે લોકે ઉપ્પન્નોતિ મહાજનસ્સ સગ્ગમોક્ખગમનમગ્ગે તત્થ ગમનનિવારણત્થં મનુસ્સકુમિનં વિય લોકે ઉપ્પન્નો.

૩૧૨. પઞ્ચમાદીસુ દુરક્ખાતે, ભિક્ખવે, ધમ્મવિનયેતિ દુરક્ખાતધમ્મવિનયો નામ બાહિરકસાસનં. તત્થ હિ સત્થાપિ અસબ્બઞ્ઞૂ હોતિ, ધમ્મોપિ દુરક્ખાતો, ગણોપિ દુપ્પટિપન્નો. યો ચ સમાદપેતીતિ યો આચરિયપુગ્ગલો સમાદપેતિ. યઞ્ચ સમાદપેતીતિ યં અન્તેવાસિકં સમાદપેતિ. યો ચ સમાદપિતો તથત્તાય પટિપજ્જતીતિ યો અન્તેવાસિકો આચરિયેન સમાદપિતો તસ્સ વચનં કરોન્તો તથાભાવાય પટિપજ્જતિ. બહું અપુઞ્ઞં પસવન્તીતિ સમાદપકો હિ પાણાતિપાતાદીસુ જઙ્ઘસતં સમાદપેન્તો તેસં સબ્બેસમ્પિ અકુસલેન સમકમેવ અકુસલં પાપુણાતિ. તેનાહ – ‘‘સબ્બે તે બહું અપુઞ્ઞં પસવન્તી’’તિ.

૩૧૩. સ્વાક્ખાતેતિ સુટ્ઠુ અક્ખાતે સુદેસિતે. એવરૂપે હિ ધમ્મવિનયે સત્થા ચ સબ્બઞ્ઞૂ હોતિ, ધમ્મો ચ સ્વાક્ખાતો, ગણો ચ સુપ્પટિપન્નો. સબ્બે તે બહું પુઞ્ઞં પસવન્તીતિ સમાદપકો હિ ભિક્ખૂ પિણ્ડાય પવિટ્ઠે દિસ્વા યાગુભત્તાદીનિ સમાદપેન્તો સબ્બેસમ્પિ દાયકાનં કુસલેન સમકં કુસલં પાપુણાતિ. તેન વુત્તં – ‘‘બહું પુઞ્ઞં પસવન્તી’’તિ.

૩૧૪. દાયકેન મત્તા જાનિતબ્બાતિ દાયકપુગ્ગલેન પમાણં જાનિતબ્બં, પમાણેન દાતબ્બં, પૂરેત્વા અતિરેકં ન દાતબ્બં. ન દાતબ્બન્તિ હિ અવત્વા પમાણવસેન થોકં દાતબ્બન્તિ વુત્તં. કસ્મા? પૂરેત્વા અતિરેકે દિન્નેપિ હિ અતિરેકા મનુસ્સસમ્પત્તિ વા દિબ્બસમ્પત્તિ વા નિબ્બાનસમ્પત્તિ વા નત્થિ. નો પટિગ્ગાહકેનાતિ પટિગ્ગાહકસ્સ પન મત્તં જાનિત્વા પટિગ્ગહણકિચ્ચં નામ નત્થિ. કસ્મા? તસ્સ હિ મત્તં ઞત્વા પૂરેતબ્બા મત્તપટિગ્ગહણમૂલિકા અપ્પિચ્છપટિપદા નામ નત્થિ. યત્તકં પન લભતિ, તત્તકં ગહેતબ્બં. અતિરેકગ્ગહણમૂલં હિસ્સ પુત્તદારભરણં ભવિસ્સતિ.

૩૧૫. પટિગ્ગાહકેન મત્તા જાનિતબ્બાતિ પટિગ્ગાહકપુગ્ગલેન પમાણં જાનિતબ્બં. કથં? તેન હિ દાયકસ્સ વસો વેદિતબ્બો, દેય્યધમ્મસ્સ વસો વેદિતબ્બો, અત્તનો થામો વેદિતબ્બો. યદિ હિ દેય્યધમ્મો બહુ હોતિ, દાયકો અપ્પં દાતુકામો, દાયકસ્સ વસેન અપ્પં ગણ્હિતબ્બં. દેય્યધમ્મો અપ્પો, દાયકો બહું દાતુકામો, દેય્યધમ્મસ્સ વસેન અપ્પં ગણ્હિતબ્બં. દેય્યધમ્મોપિ બહુ, દાયકોપિ બહું દાતુકામો, અત્તનો થામં ઞત્વા પમાણેનેવ ગણ્હિતબ્બં. એવં મત્તં ઞત્વા પટિગ્ગણ્હન્તો હિ અપ્પિચ્છપટિપદં પૂરેતિ. અનુપ્પન્નસ્સ લાભો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો લાભો થાવરોવ હોતિ. અપ્પસન્ના પસીદન્તિ, પસન્નાપિ ભિય્યો પસાદમાપજ્જન્તિ, મહાજનસ્સ ચક્ખુભૂતો હોતિ, સાસનં ચિરટ્ઠિતિકં કરોતિ.

તત્રિમાનિ વત્થૂનિ – રોહણજનપદે કિર કુટિમ્બિયવિહારે એકો દહરો દુબ્ભિક્ખસમયે તસ્મિં ગામે એકસ્સ કમ્મકારસ્સ ગેહે ભુઞ્જનત્થાય કટચ્છુભત્તં ગહેત્વા ગમનત્થાય ચ કટચ્છુભત્તમેવ લભતિ. સો એકદિવસં તસ્મિં ગેહે એકં આગન્તુકં દિસ્વા એકમેવ કટચ્છુભત્તં ગણ્હિ. અથસ્સ ‘‘કેન કારણેના’’તિ વુત્તે તમત્થં વત્વા સો કુલપુત્તો પસીદિત્વા ‘‘અમ્હાકં કુલૂપકભદન્તો એવરૂપો નામા’’તિ રાજદ્વારે મિત્તામચ્ચાનં કથેસિ. તે સબ્બેપિ તસ્સ અપ્પિચ્છગુણે પસન્ના એકદિવસેનેવ સટ્ઠિ ધુરભત્તાનિ ઠપેસું. એવં અપ્પિચ્છો અનુપ્પન્નલાભં ઉપ્પાદેતિ.

સદ્ધાતિસ્સમહારાજાપિ ચૂળુપટ્ઠાકં તિસ્સામચ્ચં વીમંસિત્વા તેન એકં તિત્તિરં પચાપેત્વા આહરાપેસિ. અથ પરિભોગસમયે ‘‘અગ્ગં દત્વા પરિભુઞ્જિસ્સામી’’તિ અટ્ઠકસાલપરિવેણે મહાથેરસ્સ ભણ્ડગ્ગાહસામણેરસ્સ તિત્તિરમંસં દેન્તો તસ્મિં થોકંયેવ પટિગ્ગણ્હન્તે તસ્સ અપ્પિચ્છગુણે પસીદિત્વા ‘‘પસન્નોસ્મિ, તાત, અટ્ઠ તે ધુરભત્તાનિ દેમી’’તિ આહ. મહારાજ, ઉપજ્ઝાયસ્સ દેમીતિ. અપરાનિપિ અટ્ઠ દેમીતિ. તાનિ અમ્હાકં આચરિયસ્સ દેમીતિ. અપરાનિપિ અટ્ઠ દમ્મીતિ. તાનિ સમાનુપજ્ઝાયાનં દમ્મીતિ. અપરાનિપિ અટ્ઠ દમ્મીતિ. તાનિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દમ્મીતિ. અપરાનિપિ અટ્ઠ દમ્મીતિ. સામણેરો અધિવાસેસિ. એવમસ્સ ઉપ્પન્નો લાભો થાવરો હોતિ.

અપ્પસન્ના પસીદન્તીતિ એત્થપિ – દીઘબ્રાહ્મણો કિર બ્રાહ્મણે ભોજેન્તો પઞ્ચ પઞ્ચ ભત્તસરકાનિ દત્વા સન્તપ્પેતું નાસક્ખિ. અથેકદિવસં ‘‘સમણા કિર નામ અપ્પિચ્છા’’તિ કથં સુત્વા વીમંસનત્થાય ભત્તં ગાહાપેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ભત્તકિચ્ચકરણવેલાય વિહારં ગન્ત્વા તિંસમત્તે ભિક્ખૂ ભોજનસાલાયં ભુઞ્જન્તે દિસ્વા એકં ભત્તસરકં ગહેત્વા સઙ્ઘત્થેરસ્સ સન્તિકં અગમાસિ. થેરો અઙ્ગુલિં ચાલેત્વા થોકમેવ અગ્ગહેસિ. એતેનેવ નિયામેન એકં ભત્તસરકં સબ્બેસં સમ્પાપુણિ. તતો બ્રાહ્મણો ‘‘સચ્ચોયેવ એતેસં સમણાનં ગુણો’’તિ અપ્પિચ્છતાય પસન્નો સહસ્સં વિસ્સજ્જેત્વા તસ્મિંયેવ વિહારે ચેતિયં કારેસિ. એવં અપ્પસન્ના પસીદન્તિ.

પસન્ના ભિય્યો પસીદન્તીતિ એત્થ વત્થુના કિચ્ચં નત્થિ. પસન્નાનઞ્હિ અપ્પિચ્છં દિસ્વા પસાદો ભિય્યો વડ્ઢતિયેવ.

મજ્ઝન્તિકતિસ્સત્થેરસદિસે પન અપ્પિચ્છે દિસ્વા મહાજનો અપ્પિચ્છો ભવિતું મઞ્ઞતીતિ અપ્પિચ્છો મહાજનસ્સ ચક્ખુભૂતો નામ હોતિ.

‘‘અપ્પિચ્છતા, ભિક્ખવે, સદ્ધમ્મસ્સ ઠિતિયા અસમ્મોસાય અનન્તરધાનાય સંવત્તતી’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૧૬-૧૨૯) વચનતો પન અપ્પિચ્છો સાસનં ચિરટ્ઠિતિકં કરોતિ નામ.

નો દાયકેનાતિ સ્વાક્ખાતે ધમ્મવિનયે પન દાયકસ્સ પમાણં ઞત્વા દાતબ્બકિચ્ચં નામ નત્થિ. યત્તકો દેય્યધમ્મો અત્થિ, તત્તકં અવત્થરિત્વા દાતું વટ્ટતિ. અવત્થરિત્વા દિન્નકારણા હિ એસ મનુસ્સસમ્પત્તિં, દિબ્બસમ્પત્તિં, નિબ્બાનસમ્પત્તિઞ્ચ અવત્થરિત્વા ઉત્તરુત્તરિ પણીતપણીતમેવ લભતિ.

૩૧૬. યો આરદ્ધવીરિયો, સો દુક્ખં વિહરતીતિ પઞ્ચાતપતપ્પનમરુપ્પપાતપતનાદિચ્ચાનુપરિવત્તન-ઉક્કુટિકપ્પધાનાદીનિ અનુયુઞ્જન્તો દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે દુક્ખં વિહરતિ, તસ્સેવ બાહિરસમયે સમાદિન્નસ્સ તપચરણસ્સ વિપાકેન નિરયે ઉપ્પજ્જિત્વા સમ્પરાયેપિ દુક્ખં વિહરતિ.

૩૧૭. યો કુસીતો, સો દુક્ખં વિહરતીતિ અયમ્પિ દિટ્ઠે ધમ્મે ચેવ સમ્પરાયે ચ દુક્ખં વિહરતિ. કથં? યસ્સ હિ પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય યોનિસો મનસિકારો નત્થિ, બુદ્ધવચનં ન ઉગ્ગણ્હાતિ, આચરિયુપજ્ઝાયવત્તં ન કરોતિ, ચેતિયઙ્ગણબોધિયઙ્ગણવત્તં ન કરોતિ. જનસ્સ પન સદ્ધાદેય્યં અપચ્ચવેક્ખિતપરિભોગેન પરિભુઞ્જિત્વા દિવસં સેય્યસુખં પસ્સસુખં અનુયુઞ્જિત્વા પબુદ્ધકાલે તયો વિતક્કે વિતક્કેતિ. સો કતિપાહેનેવ ભિક્ખુભાવા ચવતિ? એવં દિટ્ઠધમ્મે ચ દુક્ખં વિહરતિ. પબ્બજિત્વા પન સમણધમ્મસ્સ સમ્મા અકતત્તા ચ –

‘‘કુસો યથા દુગ્ગહિતો, હત્થમેવાનુકન્તતિ;

સામઞ્ઞં દુપ્પરામટ્ઠં, નિરયાયુપકડ્ઢતી’’તિ. (ધ. પ. ૩૧૧) –

અપાયસ્મિંયેવ પટિસન્ધિં ગણ્હતિ. એવં સમ્પરાયેપિ દુક્ખં વિહરતિ.

૩૧૮. યો કુસીતો, સો સુખં વિહરતીતિ કાલેન કાલં વુત્તપ્પકારે તપચરણે કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ તપચરણં કત્વા કાલેન કાલં ઓદાતવત્થવસનો માલાગન્ધવિલેપનધરો મધુરભોજનં ભુઞ્જન્તો મુદુકાસુ સેય્યાસુ સયન્તો દિટ્ઠે ધમ્મે ચેવ સુખં વિહરતિ સમ્પરાયે ચ. સો હિ તસ્સ તપચરણસ્સ ગાળ્હં અગ્ગહિતત્તા નાતિબહું નિરયે દુક્ખં અનુભવતિ. તસ્મા સમ્પરાયે સુખં વિહરતિ નામ.

૩૧૯. યો આરદ્ધવીરિયો, સો સુખં વિહરતીતિ આરદ્ધવીરિયો હિ પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય વત્તેસુ પરિપૂરકારી હોતિ, બુદ્ધવચનં ઉગ્ગણ્હાતિ, યોનિસો મનસિકારે કમ્મં કરોતિ. અથસ્સ વત્તપૂરણઞ્ચેવ ઉગ્ગહિતબુદ્ધવચનઞ્ચ સમણધમ્મકિરિયઞ્ચ આવજ્જેન્તસ્સ ચિત્તં પસીદતિ. એવં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સુખં વિહરતિ. દિટ્ઠધમ્મે પન અરહત્તં પાપુણિતું અસક્કોન્તો નિબ્બત્તભવે ખિપ્પાભિઞ્ઞો હોતીતિ સમ્પરાયેપિ સુખં વિહરતિ નામ.

૩૨૦. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, અપ્પમત્તકોપિ ગૂથો દુગ્ગન્ધો હોતીતિ ઇદં સુત્તં અટ્ઠુપ્પત્તિયં વુત્તં. કતરઅટ્ઠુપ્પત્તિયન્તિ? નવકનિપાતે (અ. નિ. ૯.૧૨) સત્તુપ્પાદસુત્ત અટ્ઠુપ્પત્તિયં. તથાગતો હિ તં અત્થં કથેન્તો – ‘‘નવ પુગ્ગલા નિરયતો મુત્તા, તિરચ્છાનયોનિતો મુત્તા, પેત્તિવિસયતો મુત્તા’’તિ કથેસિ. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘સચે ખો પન મે પુત્તા ઇમં ધમ્મદેસનં સુત્વા ખીણનિરયમ્હા ખીણતિરચ્છાનયોનિકા ખીણપેત્તિવિસયા ખીણાપાયદુગ્ગતિવિનિપાતાતિ મઞ્ઞમાના ઉપરિમગ્ગફલત્થાય વાયમિતું ન મઞ્ઞેય્યું, તેસં સંવેગં જનેસ્સામી’’તિ સંવેગજનનત્થં ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે’’તિ ઇમં સુત્તમારભિ. તત્થ અપ્પમત્તકોતિ થોકમત્તકો પરિત્તપ્પમાણો, અન્તમસો કુસગ્ગેનપિ ગહેત્વા ઉપસિઙ્ઘિયમાનો દુગ્ગન્ધોવ હોતિ. અપ્પમત્તકમ્પિ ભવં ન વણ્ણેમીતિ અપ્પમત્તકમ્પિ કાલં ભવે પટિસન્ધિં ન વણ્ણયામિ. ઇદાનિસ્સ ઉપમં દસ્સેન્તો આહ – અન્તમસો અચ્છરાસઙ્ઘાતમત્તમ્પીતિ. સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન દ્વે અઙ્ગુલિયો એકતો કત્વા પહરણમત્તમ્પિ કાલન્તિ વુત્તં હોતિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

તતિયવગ્ગવણ્ણના.