૧૬. એકધમ્મપાળિ

(૧૬) ૪. એકધમ્મપાળિ-ચતુત્થવગ્ગવણ્ણના

૩૨૨. ચતુત્થવગ્ગસ્સ પઠમે જમ્બુદીપેતિ જમ્બુયા પઞ્ઞાતો પાકટો દીપોતિ જમ્બુદીપો. ઇમસ્સ કિર દીપસ્સ સઞ્ઞાણભૂતા યોજનસતુબ્બેધા પણ્ણાસયોજનસાખા પઞ્ચદસયોજનાવટ્ટક્ખન્ધા હિમવન્તપબ્બતે જાતા કપ્પટ્ઠાયિની મહાજમ્બૂ નામ અત્થિ, તાય અયં દીપો જમ્બુદીપોતિ વુચ્ચતિ. યથા ચ ઇમસ્મિં દીપે જમ્બુરુક્ખો કપ્પટ્ઠાયી, તથા અપરગોયાને કદમ્બરુક્ખો, ઉત્તરકુરૂસુ કપ્પરુક્ખો, પુબ્બવિદેહે સિરીસરુક્ખો, અસુરાનં ચિત્તપાટલિરુક્ખો, સુપણ્ણાનં સિમ્બલિરુક્ખો, દેવાનં પારિચ્છત્તકોતિ ઇમેપિ કપ્પટ્ઠાયિનોવ.

‘‘પાટલી સિમ્બલી જમ્બૂ, દેવાનં પારિચ્છત્તકો;

કદમ્બો કપ્પરુક્ખો ચ, સિરીસો ભવતિ સત્તમો’’તિ.

આરામરામણેય્યકન્તિ પુપ્ફારામફલારામાનં રામણેય્યકં વેળુવન-જીવકમ્બવન-જેતવનપુબ્બારામસદિસં. તં ઇમસ્મિં જમ્બુદીપે અપ્પમત્તકં પરિત્તકં, ન બહુકન્તિ અત્થો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. એત્થ વનરામણેય્યકન્તિ નાગવનસાલવનચમ્પકવનાદિસદિસં વઙ્કપબ્બતહિમવન્તપબ્બતપદેસાદીસુ અરઞ્ઞવનં વેદિતબ્બં. ભૂમિરામણેય્યકન્તિ જેતવનવિહારમગધક્ખેત્તાદિસદિસં સમં ભૂમિટ્ઠાનં. પોક્ખરણિરામણેય્યકન્તિ જેતવનપોક્ખરણિગગ્ગરાપોક્ખરણિસદિસાનં વટ્ટચતુરસ્સદીઘવઙ્કાદિસણ્ઠાનાનં પોક્ખરણીનં સન્નિવેસનટ્ઠાનં. ઉક્કૂલવિકૂલન્તિ ઉક્કૂલઞ્ચ વિકૂલઞ્ચ. તત્થ ઉક્કૂલં ઉન્નતટ્ઠાનં, વિકૂલં નિન્નટ્ઠાનં. નદીવિદુગ્ગન્તિ નદીનં ભિન્નટ્ઠાનં તં દુગ્ગમત્તા નદીવિદુગ્ગન્તિ વુચ્ચતિ. ખાણુકણ્ટકટ્ઠાનન્તિ તત્થજાતકાનઞ્ચેવ આહરિયમાનાનઞ્ચ ખાણુકણ્ટકાદીનં પતિટ્ઠાનટ્ઠાનં. પબ્બતવિસમન્તિ ગિરિવિસમં. યે ઓદકાતિ યે ચ ઉદકે જાયન્તિ, તેયેવ બહુતરા. ઇતો કિર સુવણ્ણભૂમિ સત્તમત્તાનિ યોજનસતાનિ હોતિ, એકેન વાતેન ગચ્છન્તી નાવા સત્તહિ અહોરત્તેહિ ગચ્છતિ. અથેકસ્મિં સમયે એવં ગચ્છન્તી નાવા સત્તાહમ્પિ નન્દિયાવટ્ટમચ્છપિટ્ઠેનેવ ગતા. એવં ઓદકાનં સત્તાનં બહુભાવો વેદિતબ્બો.

અપિચ થલટ્ઠાનસ્સ પરિત્તભાવેન ઉદકસ્સ ચ બહુભાવેનાપિ અયમત્થો વેદિતબ્બો. યથા હિ મહાતળાકે એકોવ ઉપ્પલગચ્છો અસ્સ, તસ્સ ચત્તારિ ચ પણ્ણાનિ, મજ્ઝે ચ એકં ઉપ્પલમકુલં અસ્સ. એવમેવં ચત્તારિ પણ્ણાનિ વિય ચત્તારો દીપા, મજ્ઝે ઉપ્પલમકુલં વિય સિનેરુપબ્બતો, સેસં ઉદકં વિય ઉદકપરિક્ખિત્તો ઓકાસો. તસ્સ મહન્તભાવો ઇદ્ધિમન્તાનં પાકટો હોતિ. તેસઞ્હિ આકાસેન ગચ્છન્તાનં ચત્તારો મહાદીપા ચત્તારિ પણ્ણાનિ વિય ઉપટ્ઠહન્તિ, સિનેરુપબ્બતો મજ્ઝે ઉપ્પલમકુલં વિય, સેસં ઉદકં વિય ઉદકપરિક્ખિત્તો ઓકાસો. એવં મહન્તે ઉદકે જાતત્તા ઓદકાવ બહુતરા વેદિતબ્બા.

૩૨૩. દુતિયાદીસુ અઞ્ઞત્ર મનુસ્સેહીતિ ઇધ ચત્તારો અપાયા અઞ્ઞત્ર મનુસ્સેહીતિ અધિપ્પેતા.

મજ્ઝિમેસુ જનપદેસૂતિ ‘‘પુરત્થિમાય દિસાય ગજઙ્ગલં નામ નિગમો, તસ્સ પરેન મહાસાલા, તતો પરા પચ્ચન્તિમા જનપદા, ઓરતો મજ્ઝે. પુરત્થિમદક્ખિણાય દિસાય સલ્લવતી નામ નદી, તતો પરા પચ્ચન્તિમા જનપદા, ઓરતો મજ્ઝે. દક્ખિણાય દિસાય સેતકણ્ણિકં નામ નિગમો, તતો પરા પચ્ચન્તિમા જનપદા, ઓરતો મજ્ઝે. પચ્છિમાય દિસાય થૂણં નામ બ્રાહ્મણગામો, તતો પરા પચ્ચન્તિમા જનપદા, ઓરતો મજ્ઝે. ઉત્તરાય દિસાય ઉસીરદ્ધજો નામ પબ્બતો, તતો પરા પચ્ચન્તિમા જનપદા, ઓરતો મજ્ઝે’’તિ (મહાવ. ૨૫૯) એવં પરિચ્છિન્ને જનપદેતિ અત્થો. અયઞ્હિ જનપદો મુદિઙ્ગસણ્ઠાનો ઉજુકેન કત્થચિ અસીતિયોજનો હોતિ, કત્થચિ યોજનસતિકો, કત્થચિ દ્વિયોજનસતિકો, મજ્ઝેન પન તિયોજનસતિકો, પરિયન્તપરિક્ખેપેન નવમત્તયોજનસતિકો હોતિ. એત્તકે ઠાને બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધા મહાસાવકા બુદ્ધુપટ્ઠાકા બુદ્ધસાવકા બુદ્ધમાતા બુદ્ધપિતા ચક્કવત્તી રાજાતિ ઇમે સત્તા નિબ્બત્તન્તિ. અપિચ ઉપાદાયુપાદાયાપિ મજ્ઝિમપદેસો લબ્ભતિ. સકલોપિ હિ જમ્બુદીપો મજ્ઝિમપદેસો નામ, સેસદીપા પચ્ચન્તિમા જનપદા. તમ્બપણ્ણિદીપે અનુરાધપુરં મજ્ઝિમપદેસો નામ, સેસો પચ્ચન્તોતિ એવં નયો વેદિતબ્બો.

૩૨૪. પઞ્ઞવન્તો અજળા અનેળમૂગાતિ એત્થ કમ્મસ્સકતપઞ્ઞા, ઝાનપઞ્ઞા વિપસ્સનાપઞ્ઞા, મગ્ગપઞ્ઞા, ફલપઞ્ઞાતિ એતાહિ સમન્નાગતા પઞ્ઞવન્તો નામ, અમૂળ્હા અજળા નામ. યેસં એળા મુખતો ન ગલતિ, તે અનેળમૂગા નામ, અનેળમુખા નિદ્દોસમુખાતિ અત્થો. પટિબલાતિ સમત્થા, કાયબલેન ચેવ ઞાણબલેન ચ સમન્નાગતા. અત્થમઞ્ઞાતુન્તિ અત્થાનત્થં કારણાકારણં જાનિતું. દુપ્પઞ્ઞાતિ અપ્પઞ્ઞા નિપ્પઞ્ઞા. જળાતિ મન્દા મોમૂહા.

૩૨૫. અરિયેન પઞ્ઞાચક્ખુનાતિ સહવિપસ્સનેન મગ્ગેન. અવિજ્જાગતાતિ અવિજ્જન્ધકારેન સમન્નાગતા.

૩૨૬. યે લભન્તિ તથાગતં દસ્સનાયાતિ યે તથાગતસ્સ ગુણે જાનિત્વા તથાગતં ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન પસ્સિતું લભન્તિ.

૩૨૭. તથાગતપ્પવેદિતન્તિ તથાગતેન પવેદિતં પકાસેત્વા કથિતં. સવનાયાતિ સોતવિઞ્ઞાણેન સોતું.

૩૨૮. ધારેન્તીતિ ન પમ્મુસ્સન્તિ.

૩૨૯. ધાતાનં ધમ્માનં અત્થં ઉપપરિક્ખન્તીતિ પગુણાય પાળિયા અત્થાનત્થં ઉપપરિક્ખન્તિ.

૩૩૦. અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાયાતિ અટ્ઠકથઞ્ચ પાળિઞ્ચ જાનિત્વા. ધમ્માનુધમ્મં પટિપજ્જન્તીતિ અનુલોમપટિપદં પૂરેન્તિ.

૩૩૧. સંવેજનીયેસુ ઠાનેસૂતિ સંવેગજનકેસુ કારણેસુ. સંવિજ્જન્તીતિ સંવેગં આપજ્જન્તિ.

૩૩૨. યોનિસો પદહન્તીતિ ઉપાયેન પધાનવીરિયં કરોન્તિ.

૩૩૩. વવસ્સગ્ગારમ્મણન્તિ વવસ્સગ્ગો વુચ્ચતિ નિબ્બાનં, તં આરમ્મણં કરિત્વાતિ અત્થો. લભન્તિ સમાધિન્તિ મગ્ગસમાધિઞ્ચ ફલસમાધિઞ્ચ પાપુણન્તિ.

૩૩૪. અન્નગ્ગરસગ્ગાનન્તિ ઉત્તમન્નાનઞ્ચ ઉત્તમરસાનઞ્ચ. ઉઞ્છેન કપાલાભતેન યાપેન્તીતિ ઉઞ્છાચારેન વનમૂલફલાફલેન વા કપાલેન આભતભત્તેન વા યાપેન્તિ. એત્થ ચ યો કસ્સચિદેવ ખાદનીયસ્સ ભોજનીયસ્સ અત્થાય ચિત્તે ઉપ્પન્ને તંખણંયેવ ન તં લભતિ, અયં અન્નગ્ગરસગ્ગાનં ન લાભી નામ. યસ્સપિ તંખણંયેવ લભિત્વા ઓલોકેન્તસ્સ વણ્ણગન્ધરસા અમનાપા હોન્તિ, અયમ્પિ અન્નગ્ગરસગ્ગાનં ન લાભી નામ. યસ્સ પન વણ્ણગન્ધરસા પટિલભન્તિ, મનાપા હોન્તિ, અયં અન્નગ્ગરસગ્ગાનં લાભી નામ. સો ઉત્તમકોટિયા ચક્કવત્તી રાજા, હેટ્ઠિમકોટિયા ધમ્માસોકો વેદિતબ્બો. સઙ્ખેપતો હિ યસ્સ ભત્તસ્સ એકપાતિ સતસહસ્સં અગ્ઘતિ, ઇદં અન્નગ્ગરસગ્ગં નામ. યં પન ભિક્ખુસઙ્ઘં પિણ્ડાય ચરન્તં દિસ્વા મનુસ્સા ઉત્તમપણીતં ભત્તં દેન્તિ, ઇદં કિં નામાતિ? ઇદં ઉઞ્છેન કપાલાભતેન યાપેન્તે ઉપાદાય અન્નગ્ગરસગ્ગં નામ વુચ્ચતીતિ.

૩૩૫. અત્થરસસ્સાતિઆદીસુ અત્થરસો નામ ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનિ, ધમ્મરસો નામ ચત્તારો મગ્ગા, વિમુત્તિરસો નામ અમતનિબ્બાનં. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

ચતુત્થવગ્ગવણ્ણના.

જમ્બુદીપપેય્યાલો નિટ્ઠિતો.