નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

અઙ્ગુત્તરનિકાયે

એકકનિપાત-અટ્ઠકથા

ગન્થારમ્ભકથા

‘‘કરુણાસીતલહદયં, પઞ્ઞાપજ્જોતવિહતમોહતમં;

સનરામરલોકગરું, વન્દે સુગતં ગતિવિમુત્તં.

‘‘બુદ્ધોપિ બુદ્ધભાવં, ભાવેત્વા ચેવ સચ્છિકત્વા ચ;

યં ઉપગતો ગતમલં, વન્દે તમનુત્તરં ધમ્મં.

‘‘સુગતસ્સ ઓરસાનં, પુત્તાનં મારસેનમથનાનં;

અટ્ઠન્નમ્પિ સમૂહં, સિરસા વન્દે અરિયસઙ્ઘં.

‘‘ઇતિ મે પસન્નમતિનો, રતનત્તયવન્દનામયં પુઞ્ઞં;

યં સુવિહતન્તરાયો, હુત્વા તસ્સાનુભાવેન.

‘‘એકકદુકાદિપટિમણ્ડિતસ્સ અઙ્ગુત્તરાગમવરસ્સ;

ધમ્મકથિકપુઙ્ગવાનં, વિચિત્તપટિભાનજનનસ્સ.

‘‘અત્થપ્પકાસનત્થં, અટ્ઠકથા આદિતો વસિસતેહિ;

પઞ્ચહિ યા સઙ્ગીતા, અનુસઙ્ગીતા ચ પચ્છાપિ.

‘‘સીહળદીપં પન આભતાથ વસિના મહામહિન્દેન;

ઠપિતા સીહળભાસાય, દીપવાસીનમત્થાય.

‘‘અપનેત્વાન તતોહં, સીહળભાસં મનોરમં ભાસં;

તન્તિનયાનુચ્છવિકં, આરોપેન્તો વિગતદોસં.

‘‘સમયં અવિલોમેન્તો, થેરાનં થેરવંસદીપાનં;

સુનિપુણવિનિચ્છયાનં, મહાવિહારે નિવાસીનં.

‘‘હિત્વા પુનપ્પુનાગતમત્થં, અત્થં પકાસયિસ્સામિ;

સુજનસ્સ ચ તુટ્ઠત્થં, ચિરટ્ઠિતત્થઞ્ચ ધમ્મસ્સ.

‘‘સાવત્થિપભૂતીનં, નગરાનં વણ્ણના કતા હેટ્ઠા;

દીઘસ્સ મજ્ઝિમસ્સ ચ, યા મે અત્થં વદન્તેન.

‘‘વિત્થારવસેન સુદં, વત્થૂનિ ચ તત્થ યાનિ વુત્તાનિ;

તેસમ્પિ ન ઇધ ભિય્યો, વિત્થારકથં કરિસ્સામિ.

‘‘સુત્તાનં પન અત્થા, ન વિના વત્થૂહિ યે પકાસન્તિ;

તેસં પકાસનત્થં, વત્થૂનિપિ દસ્સયિસ્સામિ.

‘‘સીલકથા ધુતધમ્મા, કમ્મટ્ઠાનાનિ ચેવ સબ્બાનિ;

ચરિયાવિધાનસહિતો, ઝાનસમાપત્તિવિત્થારો.

‘‘સબ્બા ચ અભિઞ્ઞાયો, પઞ્ઞાસઙ્કલનનિચ્છયો ચેવ;

ખન્ધાધાતાયતનિન્દ્રિયાનિ, અરિયાનિ ચેવ ચત્તારિ.

‘‘સચ્ચાનિ પચ્ચયાકારદેસના સુપરિસુદ્ધનિપુણનયા;

અવિમુત્તતન્તિમગ્ગા, વિપસ્સનાભાવના ચેવ.

‘‘ઇતિ પન સબ્બં યસ્મા, વિસુદ્ધિમગ્ગે મયા સુપરિસુદ્ધં;

વુત્તં તસ્મા ભિય્યો, ન તં ઇધ વિચારયિસ્સામિ.

‘‘મજ્ઝે વિસુદ્ધિમગ્ગો, એસ ચતુન્નમ્પિ આગમાનઞ્હિ;

ઠત્વા પકાસયિસ્સતિ, તત્થ યથાભાસિતમત્થં.

‘‘ઇચ્ચેવ કતો તસ્મા, તમ્પિ ગહેત્વાન સદ્ધિમેતાય;

અટ્ઠકથાય વિજાનથ, અઙ્ગુત્તરનિસ્સિતં અત્થ’’ન્તિ.

સંખેપકથા

૧. રૂપાદિવગ્ગવણ્ણના

તત્થ અઙ્ગુત્તરાગમો નામ એકકનિપાતો દુકનિપાતો તિકનિપાતો ચતુક્કનિપાતો પઞ્ચકનિપાતો છક્કનિપાતો સત્તકનિપાતો અટ્ઠકનિપાતો નવકનિપાતો દસકનિપાતો એકાદસકનિપાતોતિ એકાદસ નિપાતા હોન્તિ. સુત્તતો –

‘‘નવ સુત્તસહસ્સાનિ, પઞ્ચ સુત્તસતાનિ ચ;

સત્તપઞ્ઞાસ સુત્તાનિ, હોન્તિ અઙ્ગુત્તરાગમે’’.

તસ્સ નિપાતેસુ એકકનિપાતો આદિ, સુત્તેસુ ચિત્તપરિયાદાનસુત્તં. તસ્સાપિ ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિઆદિકં આયસ્મતા આનન્દેન પઠમમહાસઙ્ગીતિકાલે વુત્તં નિદાનમાદિ. સા પનેસા પઠમમહાસઙ્ગીતિ સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાય આદિમ્હિ વિત્થારિતા, તસ્મા સા તત્થ વિત્થારિતનયેનેવ વેદિતબ્બા.

નિદાનવણ્ણના

૧. યં પનેતં ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિઆદિકં નિદાનં, તત્થ એવન્તિ નિપાતપદં, મેતિઆદીનિ નામપદાનિ. સાવત્થિયં વિહરતીતિ એત્થ વીતિ ઉપસગ્ગપદં, હરતીતિ આખ્યાતપદન્તિ ઇમિના તાવ નયેન પદવિભાગો વેદિતબ્બો.

અત્થતો પન એવંસદ્દો તાવ ઉપમૂપદેસ-સમ્પહંસન-ગરહણવચન-સમ્પટિગ્ગહાકારનિદસ્સનાવધારણાદિ-અનેકત્થપ્પભેદો. તથા હેસ ‘‘એવં જાતેન મચ્ચેન, કત્તબ્બં કુસલં બહુ’’ન્તિ એવમાદીસુ (ધ. પ. ૫૩) ઉપમાયં આગતો. ‘‘એવં તે અભિક્કમિતબ્બં, એવં તે પટિક્કમિતબ્બ’’ન્તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૧૨૨) ઉપદેસે. ‘‘એવમેતં ભગવા, એવમેતં સુગતા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૩.૬૬) સમ્પહંસને. ‘‘એવમેવં પનાયં વસલી યસ્મિં વા તસ્મિં વા તસ્સ મુણ્ડકસ્સ સમણકસ્સ વણ્ણં ભાસતી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૧૮૭) ગરહણે. ‘‘એવં, ભન્તેતિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસુ’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧) વચનસમ્પટિગ્ગહે. ‘‘એવં બ્યાખો અહં, ભન્તે, ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૯૮) આકારે. ‘‘એહિ ત્વં, માણવક, યેન સમણો આનન્દો તેનુપસઙ્કમ; ઉપસઙ્કમિત્વા મમ વચનેન સમણં આનન્દં અપ્પાબાધં અપ્પાતઙ્કં લહુટ્ઠાનં બલં ફાસુવિહારં પુચ્છ – ‘સુભો માણવો તોદેય્યપુત્તો ભવન્તં આનન્દં અપ્પાબાધં…પે… ફાસુવિહારં પુચ્છતી’તિ, એવઞ્ચ વદેહિ ‘‘સાધુ કિર ભવં આનન્દો યેન સુભસ્સ માણવસ્સ તોદેય્યપુત્તસ્સ નિવેસનં, તેનુપસઙ્કમતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૪૪૫) નિદસ્સને. ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, કાલામા, ઇમે ધમ્મા કુસલા વા અકુસલા વાતિ? અકુસલા, ભન્તે. સાવજ્જા વા અનવજ્જા વાતિ? સાવજ્જા, ભન્તે. વિઞ્ઞુગરહિતા વા વિઞ્ઞુપ્પસત્થા વાતિ? વિઞ્ઞુગરહિતા, ભન્તે. સમત્તા સમાદિન્ના અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તિ નો વા, કથં વો એત્થ હોતીતિ? સમત્તા, ભન્તે, સમાદિન્ના અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તિ, એવં નો એત્થ હોતી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૩.૬૬) અવધારણે. સ્વાયમિધ આકારનિદસ્સનાવધારણેસુ દટ્ઠબ્બો.

તત્થ આકારત્થેન એવંસદ્દેન એતમત્થં દીપેતિ – નાનાનયનિપુણં અનેકજ્ઝાસયસમુટ્ઠાનં અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નં વિવિધપાટિહારિયં ધમ્મત્થદેસનાપટિવેધગમ્ભીરં સબ્બસત્તાનં સકસકભાસાનુરૂપતો સોતપથમાગચ્છન્તં તસ્સ ભગવતો વચનં સબ્બપ્પકારેન કો સમત્થો વિઞ્ઞાતું, સબ્બથામેન પન સોતુકામતં જનેત્વાપિ એવં મે સુતં, મયાપિ એકેનાકારેન સુતન્તિ.

નિદસ્સનત્થેન ‘‘નાહં સયમ્ભૂ, ન મયા ઇદં સચ્છિકત’’ન્તિ અત્તાનં પરિમોચેન્તો ‘‘એવં મે સુતં, મયાપિ એવં સુત’’ન્તિ ઇદાનિ વત્તબ્બં સકલં સુત્તં નિદસ્સેતિ.

અવધારણત્થેન ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં બહુસ્સુતાનં યદિદં આનન્દો, સતિમન્તાનં, ગતિમન્તાનં, ધિતિમન્તાનં, ઉપટ્ઠાકાનં યદિદં આનન્દો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૧૯, ૨૨૩) એવં ભગવતા, ‘‘આયસ્મા આનન્દો અત્થકુસલો ધમ્મકુસલો બ્યઞ્જનકુસલો નિરુત્તિકુસલો પુબ્બાપરકુસલો’’તિ (અ. નિ. ૫.૧૬૯) એવં ધમ્મસેનાપતિના ચ પસત્થભાવાનુરૂપં અત્તનો ધારણબલં દસ્સેન્તો સત્તાનં સોતુકામતં જનેતિ ‘‘એવં મે સુતં, તઞ્ચ ખો અત્થતો વા બ્યઞ્જનતો વા અનૂનમનધિકં, એવમેવ, ન અઞ્ઞથા દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ.

મેસદ્દો તીસુ અત્થેસુ દિસ્સતિ. તથા હિસ્સ ‘‘ગાથાભિગીતં મે અભોજનેય્ય’’ન્તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૮૧; સં. નિ. ૧.૧૯૪) મયાતિ અત્થો. ‘‘સાધુ મે, ભન્તે, ભગવા સંખિત્તેન ધમ્મં દેસેતૂ’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૪.૮૮) મય્હન્તિ અત્થો. ‘‘ધમ્મદાયાદા મે, ભિક્ખવે, ભવથા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૯) મમાતિ અત્થો. ઇધ પન ‘‘મયા સુત’’ન્તિ ચ, ‘‘મમ સુત’’ન્તિ ચ અત્થદ્વયે યુજ્જતિ.

સુતન્તિ અયં સુતસદ્દો સઉપસગ્ગો ચ અનુપસગ્ગો ચ ગમન-વિસ્સુત-કિલિન્નઉપચિતાનુયોગ-સોતવિઞ્ઞેય્ય-સોતદ્વારાનુસારવિઞ્ઞાતાદિઅનેકત્થપ્પભેદો. તથા હિસ્સ – ‘‘સેનાય પસુતો’’તિઆદીસુ ગચ્છન્તોતિ અત્થો. ‘‘સુતધમ્મસ્સ પસ્સતો’’તિઆદીસુ (ઉદા. ૧૧) વિસ્સુતધમ્મસ્સાતિ અત્થો. ‘‘અવસ્સુતા અવસ્સુતસ્સા’’તિઆદીસુ (પાચિ. ૬૫૭) કિલિન્નાકિલિન્નસ્સાતિ અત્થો. ‘‘તુમ્હેહિ પુઞ્ઞં પસુતં અનપ્પક’’ન્તિઆદીસુ (ખુ. પા. ૭-૧૨) ઉપચિતન્તિ અત્થો. ‘‘યે ઝાનપ્પસુતા ધીરા’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧૮૧) ઝાનાનુયુત્તાતિ અત્થો. ‘‘દિટ્ઠં સુતં મુત’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૪૧) સોતવિઞ્ઞેય્યન્તિ અત્થો. ‘‘સુતધરો સુતસન્નિચયો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૩૯) સોતદ્વારાનુસારવિઞ્ઞાતધરોતિ અત્થો. ઇધ પનસ્સ સોતદ્વારાનુસારેન ઉપધારિતન્તિ વા ઉપધારણન્તિ વાતિ અત્થો. મે-સદ્દસ્સ હિ મયાતિ અત્થે સતિ ‘‘એવં મયા સુતં સોતદ્વારાનુસારેન ઉપધારિત’’ન્તિ યુજ્જતિ. મમાતિ અત્થે સતિ ‘‘એવં મમ સુતં સોતદ્વારાનુસારેન ઉપધારણ’’ન્તિ યુજ્જતિ.

એવમેતેસુ તીસુ પદેસુ એવન્તિ સોતવિઞ્ઞાણાદિવિઞ્ઞાણકિચ્ચનિદસ્સનં. મેતિ વુત્તવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિપુગ્ગલનિદસ્સનં. સુતન્તિ અસ્સવનભાવપટિક્ખેપતો અનૂનાધિકાવિપરીતગ્ગહણનિદસ્સનં. તથા એવન્તિ તસ્સા સોતદ્વારાનુસારેન પવત્તાય વિઞ્ઞાણવીથિયા નાનપ્પકારેન આરમ્મણે પવત્તભાવપ્પકાસનં. મેતિ અત્તપ્પકાસનં. સુતન્તિ ધમ્મપ્પકાસનં. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપો – ‘‘નાનપ્પકારેન આરમ્મણે પવત્તાય વિઞ્ઞાણવીથિયા મયા ન અઞ્ઞં કતં, ઇદં પન કતં, અયં ધમ્મો સુતો’’તિ.

તથા એવન્તિ નિદ્દિસિતબ્બપ્પકાસનં. મેતિ પુગ્ગલપ્પકાસનં. સુતન્તિ પુગ્ગલકિચ્ચપ્પકાસનં. ઇદં વુત્તં હોતિ – યં સુત્તં નિદ્દિસિસ્સામિ, તં મયા એવં સુતન્તિ.

તથા એવન્તિ યસ્સ ચિત્તસન્તાનસ્સ નાનાકારપ્પવત્તિયા નાનત્થબ્યઞ્જનગ્ગહણં હોતિ, તસ્સ નાનાકારનિદ્દેસો. એવન્તિ હિ અયં આકારપઞ્ઞત્તિ. મેતિ કત્તુનિદ્દેસો. સુતન્તિ વિસયનિદ્દેસો. એત્તાવતા નાનાકારપ્પવત્તેન ચિત્તસન્તાનેન તંસમઙ્ગિનો કત્તુ વિસયે ગહણસન્નિટ્ઠાનં કતં હોતિ.

અથ વા એવન્તિ પુગ્ગલકિચ્ચનિદ્દેસો. સુતન્તિ વિઞ્ઞાણકિચ્ચનિદ્દેસો. મેતિ ઉભયકિચ્ચયુત્તપુગ્ગલનિદ્દેસો. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપો – મયા સવનકિચ્ચવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિના પુગ્ગલેન વિઞ્ઞાણવસેન લદ્ધસવનકિચ્ચવોહારેન સુતન્તિ.

તત્થ એવન્તિ ચ મેતિ ચ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થવસેન અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. કિઞ્હેત્થ તં પરમત્થતો અત્થિ, યં એવન્તિ વા મેતિ વા નિદ્દેસં લભેથ. સુતન્તિ વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. યઞ્હિ તં એત્થ સોતેન ઉપલદ્ધં, તં પરમત્થતો વિજ્જમાનન્તિ. તથા એવન્તિ ચ મેતિ ચ તં તં ઉપાદાય વત્તબ્બતો ઉપાદાપઞ્ઞત્તિ. સુતન્તિ દિટ્ઠાદીનિ ઉપનિધાય વત્તબ્બતો ઉપનિધાપઞ્ઞત્તિ.

એત્થ ચ એવન્તિ વચનેન અસમ્મોહં દીપેતિ. ન હિ સમ્મૂળ્હો નાનપ્પકારપટિવેધસમત્થો હોતિ. સુતન્તિ વચનેન સુતસ્સ અસમ્મોસં દીપેતિ. યસ્સ હિ સુતં સમ્મુટ્ઠં હોતિ, ન સો કાલન્તરેન મયા સુતન્તિ પટિજાનાતિ. ઇચ્ચસ્સ અસમ્મોહેન પઞ્ઞાસિદ્ધિ, અસમ્મોસેન પન સતિસિદ્ધિ. તત્થ પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમાય સતિયા બ્યઞ્જનાવધારણસમત્થતા, સતિપુબ્બઙ્ગમાય પઞ્ઞાય અત્થપટિવેધસમત્થતા. તદુભયસમત્થતાયોગેન અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નસ્સ ધમ્મકોસસ્સ અનુપાલનસમત્થતો ધમ્મભણ્ડાગારિકત્તસિદ્ધિ.

અપરો નયો – એવન્તિ વચનેન યોનિસો મનસિકારં દીપેતિ, અયોનિસો મનસિકરોતો હિ નાનપ્પકારપટિવેધાભાવતો. સુતન્તિ વચનેન અવિક્ખેપં દીપેતિ, વિક્ખિત્તચિત્તસ્સ સવનાભાવતો. તથા હિ વિક્ખિત્તચિત્તો પુગ્ગલો સબ્બસમ્પત્તિયા વુચ્ચમાનોપિ ‘‘ન મયા સુતં, પુન ભણથા’’તિ ભણતિ. યોનિસો મનસિકારેન ચેત્થ અત્તસમ્માપણિધિં પુબ્બે ચ કતપુઞ્ઞતં સાધેતિ સમ્મા અપ્પણિહિતત્તસ્સ પુબ્બે અકતપુઞ્ઞસ્સ વા તદભાવતો. તથા અવિક્ખેપેન સદ્ધમ્મસ્સવનં સપ્પુરિસૂપનિસ્સયઞ્ચ સાધેતિ. ન હિ વિક્ખિત્તચિત્તો સોતું સક્કોતિ, ન ચ સપ્પુરિસે અનુપસ્સયમાનસ્સ સવનં અત્થીતિ.

અપરો નયો – યસ્મા ‘‘એવન્તિ યસ્સ ચિત્તસન્તાનસ્સ નાનાકારપ્પવત્તિયા નાનત્થબ્યઞ્જનગ્ગહણં હોતિ, તસ્સ નાનાકારનિદ્દેસો’’તિ વુત્તં. સો ચ એવં ભદ્દકો આકારો ન સમ્મા અપ્પણિહિતત્તનો પુબ્બે અકતપુઞ્ઞસ્સ વા હોતિ, તસ્મા એવન્તિ ઇમિના ભદ્દકેનાકારેન પચ્છિમચક્કદ્વયસમ્પત્તિમત્તનો દીપેતિ. સુતન્તિ સવનયોગેન પુરિમચક્કદ્વયસમ્પત્તિં. ન હિ અપ્પતિરૂપદેસે વસતો સપ્પુરિસૂપનિસ્સયવિરહિતસ્સ વા સવનં અત્થિ. ઇચ્ચસ્સ પચ્છિમચક્કદ્વયસિદ્ધિયા આસયસુદ્ધિ સિદ્ધા હોતિ, પુરિમચક્કદ્વયસિદ્ધિયા પયોગસુદ્ધિ. તાય ચ આસયસુદ્ધિયા અધિગમબ્યત્તિસિદ્ધિ, પયોગસુદ્ધિયા આગમબ્યત્તિસિદ્ધિ. ઇતિ પયોગાસયસુદ્ધસ્સ આગમાધિગમસમ્પન્નસ્સ વચનં અરુણુગ્ગં વિય સૂરિયસ્સ ઉદયતો, યોનિસો મનસિકારો વિય ચ કુસલકમ્મસ્સ, અરહતિ ભગવતો વચનસ્સ પુબ્બઙ્ગમં ભવિતુન્તિ ઠાને નિદાનં ઠપેન્તો એવં મે સુતન્તિઆદિમાહ.

અપરો નયો – એવન્તિ ઇમિના નાનપ્પકારપટિવેધદીપકેન વચનેન અત્તનો અત્થપટિભાનપટિસમ્ભિદાસમ્પત્તિસબ્ભાવં દીપેતિ. સુતન્તિ ઇમિના સોતબ્બભેદપટિવેધદીપકેન વચનેન ધમ્મનિરુત્તિપટિસમ્ભિદાસમ્પત્તિસબ્ભાવં. એવન્તિ ચ ઇદં યોનિસો મનસિકારદીપકવચનં ભાસમાનો ‘‘એતે મયા ધમ્મા મનસા અનુપેક્ખિતા દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધા’’તિ દીપેતિ. સુતન્તિ ઇદં સવનયોગદીપકવચનં ભાસમાનો ‘‘બહૂ મયા ધમ્મા સુતા ધાતા વચસા પરિચિતા’’તિ દીપેતિ. તદુભયેનપિ અત્થબ્યઞ્જનપારિપૂરિં દીપેન્તો સવને આદરં જનેતિ. અત્થબ્યઞ્જનપરિપુણ્ણં હિ ધમ્મં આદરેન અસ્સુણન્તો મહતા હિતા પરિબાહિરો હોતીતિ આદરં જનેત્વા સક્કચ્ચં ધમ્મો સોતબ્બોતિ.

એવં મે સુતન્તિ ઇમિના પન સકલેન વચનેન આયસ્મા આનન્દો તથાગતપ્પવેદિતં ધમ્મં અત્તનો અદહન્તો અસપ્પુરિસભૂમિં અતિક્કમતિ, સાવકત્તં પટિજાનન્તો સપ્પુરિસભૂમિં ઓક્કમતિ. તથા અસદ્ધમ્મા ચિત્તં વુટ્ઠાપેતિ, સદ્ધમ્મે ચિત્તં પતિટ્ઠાપેતિ. ‘‘કેવલં સુતમેવેતં મયા, તસ્સેવ પન ભગવતો વચન’’ન્તિ દીપેન્તો અત્તાનં પરિમોચેતિ, સત્થારં અપદિસતિ, જિનવચનં અપ્પેતિ, ધમ્મનેત્તિં પતિટ્ઠાપેતિ.

અપિચ ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિ અત્તના ઉપ્પાદિતભાવં અપ્પટિજાનન્તો પુરિમવચનં વિવરન્તો ‘‘સમ્મુખા પટિગ્ગહિતમિદં મયા તસ્સ ભગવતો ચતુવેસારજ્જવિસારદસ્સ દસબલધરસ્સ આસભટ્ઠાનટ્ઠાયિનો સીહનાદનાદિનો સબ્બસત્તુત્તમસ્સ ધમ્મિસ્સરસ્સ ધમ્મરાજસ્સ ધમ્માધિપતિનો ધમ્મદીપસ્સ ધમ્મસરણસ્સ સદ્ધમ્મવરચક્કવત્તિનો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ વચનં, ન એત્થ અત્થે વા ધમ્મે વા પદે વા બ્યઞ્જને વા કઙ્ખા વા વિમતિ વા કત્તબ્બા’’તિ સબ્બદેવમનુસ્સાનં ઇમસ્મિં ધમ્મે અસ્સદ્ધિયં વિનાસેતિ, સદ્ધાસમ્પદં ઉપ્પાદેતિ. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘વિનાસયતિ અસ્સદ્ધં, સદ્ધં વડ્ઢેતિ સાસને;

એવં મે સુતમિચ્ચેવં, વદં ગોતમસાવકો’’તિ.

એકન્તિ ગણનપરિચ્છેદનિદ્દેસો. સમયન્તિ પરિચ્છિન્નનિદ્દેસો. એકં સમયન્તિ અનિયમિતપરિદીપનં. તત્થ સમયસદ્દો –

‘‘સમવાયે ખણે કાલે, સમૂહે હેતુદિટ્ઠિસુ;

પટિલાભે પહાને ચ, પટિવેધે ચ દિસ્સતિ’’.

તથા હિસ્સ ‘‘અપ્પેવ નામ સ્વેપિ ઉપસઙ્કમેય્યામ કાલઞ્ચ સમયઞ્ચ ઉપાદાયા’’તિ એવમાદીસુ (દી. નિ. ૧.૪૪૭) સમવાયો અત્થો. ‘‘એકોવ ખો, ભિક્ખવે, ખણો ચ સમયો ચ બ્રહ્મચરિયવાસાયા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૮.૨૯) ખણો. ‘‘ઉણ્હસમયો પરિળાહસમયો’’તિઆદીસુ (પાચિ. ૩૫૮) કાલો. ‘‘મહાસમયો પવનસ્મિ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૩૨) સમૂહો. ‘‘સમયોપિ ખો તે ભદ્દાલિ અપ્પટિવિદ્ધો અહોસિ, ભગવા ખો સાવત્થિયં વિહરતિ, ભગવાપિ મં જાનિસ્સતિ ‘ભદ્દાલિ નામ ભિક્ખુ સત્થુ સાસને સિક્ખાય અપરિપૂરકારી’તિ, અયમ્પિ ખો તે, ભદ્દાલિ, સમયો અપ્પટિવિદ્ધો અહોસી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૩૫) હેતુ. ‘‘તેન ખો પન સમયેન ઉગ્ગાહમાનો પરિબ્બાજકો સમણમુણ્ડિકાપુત્તો સમયપ્પવાદકે તિન્દુકાચીરે એકસાલકે મલ્લિકાય આરામે પટિવસતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૨૬૦) દિટ્ઠિ.

‘‘દિટ્ઠે ધમ્મે ચ યો અત્થો, યો ચત્થો સમ્પરાયિકો;

અત્થાભિસમયા ધીરો, પણ્ડિતોતિ પવુચ્ચતી’’તિ. –

આદીસુ (સં. નિ. ૧.૧૨૯) પટિલાભો. ‘‘સમ્મા માનાભિસમયા અન્તમકાસિ દુક્ખસ્સા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૮) પહાનં. ‘‘દુક્ખસ્સ પીળનટ્ઠો સઙ્ખતટ્ઠો સન્તાપટ્ઠો વિપરિણામટ્ઠો અભિસમયટ્ઠો’’તિઆદીસુ (પટિ. મ. ૨.૮) પટિવેધો. ઇધ પનસ્સ કાલો અત્થો. તેન સંવચ્છર-ઉતુ-માસ-અડ્ઢમાસ-રત્તિ-દિવ-પુબ્બણ્હ-મજ્ઝન્હિક-સાયન્હ-પઠમ-મજ્ઝિમ- પચ્છિમયામ-મુહુત્તાદીસુ કાલપ્પભેદભૂતેસુ સમયેસુ એકં સમયન્તિ દીપેતિ.

તત્થ કિઞ્ચાપિ એતેસુ સંવચ્છરાદીસુ યં યં સુત્તં યમ્હિ યમ્હિ સંવચ્છરે ઉતુમ્હિ માસે પક્ખે રત્તિભાગે દિવસભાગે વા વુત્તં, સબ્બં તં થેરસ્સ સુવિદિતં સુવવત્થાપિતં પઞ્ઞાય. યસ્મા પન ‘‘એવં મે સુતં અસુકસંવચ્છરે અસુકઉતુમ્હિ અસુકમાસે અસુકપક્ખે અસુકરત્તિભાગે અસુકદિવસભાગે વા’’તિ એવં વુત્તે ન સક્કા સુખેન ધારેતું વા ઉદ્દિસિતું વા ઉદ્દિસાપેતું વા, બહુ ચ વત્તબ્બં હોતિ, તસ્મા એકેનેવ પદેન તમત્થં સમોધાનેત્વા ‘‘એકં સમય’’ન્તિ આહ.

યે વા ઇમે ગબ્ભોક્કન્તિસમયો જાતિસમયો સંવેગસમયો અભિનિક્ખમનસમયો દુક્કરકારિકસમયો મારવિજયસમયો અભિસમ્બોધિસમયો દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારસમયો દેસનાસમયો પરિનિબ્બાનસમયોતિ એવમાદયો ભગવતો દેવમનુસ્સેસુ અતિવિય સુપ્પકાસા અનેકકાલપ્પભેદા એવ સમયા, તેસુ સમયેસુ દેસનાસમયસઙ્ખાતં એકં સમયન્તિ દીપેતિ. યો ચાયં ઞાણકરુણાકિચ્ચસમયેસુ કરુણાકિચ્ચસમયો, અત્તહિતપરહિત-પટિપત્તિસમયેસુ પરહિત-પટિપત્તિસમયો, સન્નિપતિતાનં કરણીયદ્વયસમયેસુ ધમ્મિકથાસમયો, દેસનાપટિપત્તિસમયેસુ દેસનાસમયો, તેસુપિ સમયેસુ અઞ્ઞતરં સન્ધાય ‘‘એકં સમય’’ન્તિ આહ.

કસ્મા પનેત્થ યથા અભિધમ્મે ‘‘યસ્મિં સમયે કામાવચર’’ન્તિ ચ, ઇતો અઞ્ઞેસુ ચ સુત્તપદેસુ ‘‘યસ્મિં સમયે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહી’’તિ ચ ભુમ્મવચનેન નિદ્દેસો કતો, વિનયે ચ ‘‘તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા’’તિ કરણવચનેન નિદ્દેસો કતો, તથા અકત્વા ‘‘એકં સમય’’ન્તિ ઉપયોગવચનેન નિદ્દેસો કતોતિ. તત્થ તથા, ઇધ ચ અઞ્ઞથા અત્થસમ્ભવતો. તત્થ હિ અભિધમ્મે ઇતો અઞ્ઞેસુ સુત્તપદેસુ ચ અધિકરણત્થો ભાવેનભાવલક્ખણત્થો ચ સમ્ભવતિ. અધિકરણં હિ કાલત્થો સમૂહત્થો ચ સમયો, તત્થ વુત્તાનં ફસ્સાદિધમ્માનં ખણસમવાયહેતુસઙ્ખાતસ્સ ચ સમયસ્સ ભાવેન તેસં ભાવો લક્ખીયતિ, તસ્મા તદત્થજોતનત્થં તત્થ ભુમ્મવચનેન નિદ્દેસો કતો.

વિનયે ચ હેતુઅત્થો કરણત્થો ચ સમ્ભવતિ. યો હિ સો સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિસમયો સારિપુત્તાદીહિપિ દુબ્બિઞ્ઞેય્યો, તેન સમયેન હેતુભૂતેન કરણભૂતેન ચ સિક્ખાપદાનિ પઞ્ઞાપયન્તો સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિહેતુઞ્ચ અપેક્ખમાનો ભગવા તત્થ તત્થ વિહાસિ. તસ્મા તદત્થજોતનત્થં તત્થ કરણવચનેન નિદ્દેસો કતો.

ઇધ પન અઞ્ઞસ્મિઞ્ચ એવંજાતિકે અચ્ચન્તસંયોગત્થો સમ્ભવતિ. યઞ્હિ સમયં ભગવા ઇમં અઞ્ઞં વા સુત્તન્તં દેસેસિ, અચ્ચન્તમેવ તં સમયં કરુણાવિહારેન વિહાસિ. તસ્મા તદત્થજોતનત્થં ઇધ ઉપયોગવચનનિદ્દેસો કતોતિ. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘તં તં અત્થમપેક્ખિત્વા, ભુમ્મેન કરણેન ચ;

અઞ્ઞત્ર સમયો વુત્તો, ઉપયોગેન સો ઇધા’’તિ.

પોરાણા પન વણ્ણયન્તિ – ‘‘તસ્મિં સમયે’’તિ વા ‘‘તેન સમયેના’’તિ વા ‘‘એકં સમય’’ન્તિ વા અભિલાપમત્તભેદો એસ, સબ્બત્થ ભુમ્મમેવત્થોતિ. તસ્મા ‘‘એકં સમય’’ન્તિ વુત્તેપિ ‘‘એકસ્મિં સમયે’’તિ અત્થો વેદિતબ્બો.

ભગવાતિ ગરુ. ગરુઞ્હિ લોકે ‘‘ભગવા’’તિ વદન્તિ. અયઞ્ચ સબ્બગુણવિસિટ્ઠતાય સબ્બસત્તાનં ગરુ, તસ્મા ‘‘ભગવા’’તિ વેદિતબ્બો. પોરાણેહિપિ વુત્તં –

‘‘ભગવાતિ વચનં સેટ્ઠં, ભગવાતિ વચનમુત્તમં;

ગરુ ગારવયુત્તો સો, ભગવા તેન વુચ્ચતી’’તિ.

અપિચ –

‘‘ભાગ્યવા ભગ્ગવા યુત્તો, ભગેહિ ચ વિભત્તવા;

ભત્તવા વન્તગમનો, ભવેસુ ભગવા તતો’’તિ. –

ઇમિસ્સાપિ ગાથાય વસેનસ્સ પદસ્સ વિત્થારતો અત્થો વેદિતબ્બો. સો ચ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૪૨, ૧૪૪) બુદ્ધાનુસ્સતિનિદ્દેસે વુત્તોયેવ.

એત્તાવતા ચેત્થ એવં મે સુતન્તિ વચનેન યથાસુતં ધમ્મં દસ્સેન્તો ભગવતો ધમ્મસરીરં પચ્ચક્ખં કરોતિ. તેન ‘‘ન ઇદં અતિક્કન્તસત્થુકં પાવચનં, અયં વો સત્થા’’તિ સત્થુ અદસ્સનેન ઉક્કણ્ઠિતં જનં સમસ્સાસેતિ. એકં સમયં ભગવાતિ વચનેન તસ્મિં સમયે ભગવતો અવિજ્જમાનભાવં દસ્સેન્તો રૂપકાયપરિનિબ્બાનં સાધેતિ. તેન ‘‘એવંવિધસ્સ નામ અરિયધમ્મસ્સ દેસકો દસબલધરો વજિરસઙ્ઘાતસમાનકાયો સોપિ ભગવા પરિનિબ્બુતો, કેન અઞ્ઞેન જીવિતે આસા જનેતબ્બા’’તિ જીવિતમદમત્તં જનં સંવેજેતિ, સદ્ધમ્મે ચસ્સ ઉસ્સાહં જનેતિ. એવન્તિ ચ ભણન્તો દેસનાસમ્પત્તિં નિદ્દિસતિ. મે સુતન્તિ સાવકસમ્પત્તિં. એકં સમયન્તિ કાલસમ્પત્તિં. ભગવાતિ દેસકસમ્પત્તિં.

સાવત્થિયન્તિ એવંનામકે નગરે. સમીપત્થે ચેતં ભુમ્મવચનં. વિહરતીતિ અવિસેસેન ઇરિયાપથદિબ્બબ્રહ્મઅરિયવિહારેસુ અઞ્ઞતરવિહારસમઙ્ગિપરિદીપનમેતં. ઇધ પન ઠાનગમનનિસજ્જાસયનપ્પભેદેસુ ઇરિયાપથેસુ અઞ્ઞતરઇરિયાપથસમાયોગપરિદીપનં, તેન ઠિતોપિ ગચ્છન્તોપિ નિસિન્નોપિ સયાનોપિ ભગવા વિહરતિચ્ચેવ વેદિતબ્બો. સો હિ એકં ઇરિયાપથબાધનં અઞ્ઞેન ઇરિયાપથેન વિચ્છિન્દિત્વા અપરિપતન્તં અત્તભાવં હરતિ પવત્તેતિ, તસ્મા ‘‘વિહરતી’’તિ વુચ્ચતિ.

જેતવનેતિ જેતસ્સ રાજકુમારસ્સ વને. તઞ્હિ તેન રોપિતં સંવડ્ઢિતં પરિપાલિતં, સો ચસ્સ સામી અહોસિ, તસ્મા જેતવનન્તિ સઙ્ખં ગતં, તસ્મિં જેતવને. અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામેતિ અનાથપિણ્ડિકેન ગહપતિના ચતુપઞ્ઞાસહિરઞ્ઞકોટિપરિચ્ચાગેન બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ નિય્યાતિતત્તા અનાથપિણ્ડિકસ્સાતિ સઙ્ખં ગતે આરામે. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમટ્ઠકથાય સબ્બાસવસુત્તવણ્ણનાયં (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૪ આદયો) વુત્તો.

તત્થ સિયા – યદિ તાવ ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ, ‘‘જેતવને’’તિ ન વત્તબ્બં. અથ તત્થ વિહરતિ, ‘‘સાવત્થિય’’ન્તિ ન વત્તબ્બં. ન હિ સક્કા ઉભયત્થ એકં સમયં વિહરિતુન્તિ. ન ખો પનેતં એવં દટ્ઠબ્બં. નનુ અવોચુમ્હ ‘‘સમીપત્થે ભુમ્મવચન’’ન્તિ. તસ્મા યથા ગઙ્ગાયમુનાદીનં સમીપે ગોયૂથાનિ ચરન્તાનિ ‘‘ગઙ્ગાય ચરન્તિ, યમુનાય ચરન્તી’’તિ વુચ્ચન્તિ, એવમિધાપિ યદિદં સાવત્થિયા સમીપે જેતવનં, તત્થ વિહરન્તો વુચ્ચતિ ‘‘સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને’’તિ. ગોચરગામનિદસ્સનત્થં હિસ્સ સાવત્થિવચનં, પબ્બજિતાનુરૂપનિવાસનટ્ઠાનનિદસ્સનત્થં સેસવચનં.

તત્થ સાવત્થિવચનેન આયસ્મા આનન્દો ભગવતો ગહટ્ઠાનુગ્ગહકરણં દસ્સેતિ, જેતવનાદિકિત્તનેન પબ્બજિતાનુગ્ગહકરણં. તથા પુરિમેન પચ્ચયગ્ગહણતો અત્તકિલમથાનુયોગવિવજ્જનં, પચ્છિમેન વત્થુકામપ્પહાનતો કામસુખલ્લિકાનુયોગવિવજ્જનૂપાયદસ્સનં. પુરિમેન ચ ધમ્મદેસનાભિયોગં, પચ્છિમેન વિવેકાધિમુત્તિં. પુરિમેન કરુણાય ઉપગમનં, પચ્છિમેન પઞ્ઞાય અપગમનં. પુરિમેન સત્તાનં હિતસુખનિપ્ફાદનાધિમુત્તિતં, પચ્છિમેન પરહિતસુખકરણે નિરુપલેપતં. પુરિમેન ધમ્મિકસુખાપરિચ્ચાગનિમિત્તફાસુવિહારં, પચ્છિમેન ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માનુયોગનિમિત્તં. પુરિમેન મનુસ્સાનં ઉપકારબહુલતં, પચ્છિમેન દેવતાનં. પુરિમેન લોકે જાતસ્સ લોકે સંવડ્ઢભાવં, પચ્છિમેન લોકેન અનુપલિત્તતં. પુરિમેન ‘‘એકપુગ્ગલો, ભિક્ખવે, લોકે ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાય અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાનં. કતમો એકપુગ્ગલો? તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૭૦) વચનતો યદત્થં ભગવા ઉપ્પન્નો, તદત્થપરિનિપ્ફાદનં, પચ્છિમેન યત્થ ઉપ્પન્નો, તદનુરૂપવિહારં. ભગવા હિ પઠમં લુમ્બિનિવને, દુતિયં બોધિમણ્ડેતિ લોકિયલોકુત્તરાય ઉપ્પત્તિયા વનેયેવ ઉપ્પન્નો. તેનસ્સ વનેયેવ વિહારં દસ્સેતીતિ એવમાદિના નયેનેત્થ અત્થયોજના વેદિતબ્બા.

તત્રાતિ દેસકાલપરિદીપનં. તઞ્હિ યં સમયં વિહરતિ, તત્ર સમયે. યસ્મિઞ્ચ આરામે વિહરતિ, તત્ર આરામેતિ દીપેતિ. ભાસિતબ્બયુત્તે વા દેસકાલે દીપેતિ. ન હિ ભગવા અયુત્તે દેસે વા કાલે વા ધમ્મં ભાસતિ. ‘‘અકાલો ખો તાવ, બાહિયા’’તિઆદિ (ઉદા. ૧૦) ચેત્થ સાધકં. ખોતિ પદપૂરણમત્તે અવધારણે આદિકાલત્થે વા નિપાતો. ભગવાતિ લોકગરુદીપનં. ભિક્ખૂતિ કથાસવનયુત્તપુગ્ગલવચનં. અપિ ચેત્થ ‘‘ભિક્ખકોતિ ભિક્ખુ, ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતોતિ ભિક્ખૂ’’તિઆદિના (પારા. ૪૫; વિભ. ૫૧૧) નયેન વચનત્થો વેદિતબ્બો. આમન્તેસીતિ આલપિ અભાસિ સમ્બોધેસીતિ અયમેત્થ અત્થો. અઞ્ઞત્ર પન ઞાપનેપિ હોતિ. યથાહ – ‘‘આમન્તયામિ વો, ભિક્ખવે, પટિવેદયામિ વો, ભિક્ખવે’’તિ. પક્કોસનેપિ. યથાહ – ‘‘એહિ ત્વં, ભિક્ખુ, મમ વચનેન સારિપુત્તં આમન્તેહી’’તિ (અ. નિ. ૯.૧૧; સં. નિ. ૨.૩૨).

ભિક્ખવોતિ આમન્તનાકારપરિદીપનં. તઞ્ચ ભિક્ખનસીલતાદિગુણયોગસિદ્ધત્તા વુત્તં. ભિક્ખનસીલતાગુણયુત્તોપિ હિ ભિક્ખુ, ભિક્ખનધમ્મતાગુણયુત્તોપિ ભિક્ખુ, ભિક્ખને સાધુકારિતાગુણયુત્તોપીતિ સદ્દવિદૂ મઞ્ઞન્તિ. તેન ચ નેસં ભિક્ખનસીલતાદિગુણયોગસિદ્ધેન વચનેન હીનાધિકજનસેવિતં વુત્તિં પકાસેન્તો ઉદ્ધતદીનભાવનિગ્ગહં કરોતિ. ભિક્ખવોતિ ઇમિના કરુણાવિપ્ફારસોમ્મહદયનયનનિપાતપુબ્બઙ્ગમેન વચનેન તે અત્તનો મુખાભિમુખે કરોતિ. તેનેવ ચ કથેતુકમ્યતાદીપકેન વચનેન તેસં સોતુકમ્યતં જનેતિ. તેનેવ ચ સમ્બોધનત્થેન સાધુકં સવનમનસિકારેપિ તે નિયોજેતિ. સાધુકં સવનમનસિકારાયત્તા હિ સાસનસમ્પત્તિ.

અપરેસુપિ દેવમનુસ્સેસુ વિજ્જમાનેસુ કસ્મા ભિક્ખૂયેવ આમન્તેસીતિ ચે? જેટ્ઠસેટ્ઠાસન્નસદાસન્નિહિતભાવતો. સબ્બપરિસસાધારણા હિ ભગવતો ધમ્મદેસના. પરિસાય ચ જેટ્ઠા ભિક્ખૂ પઠમુપ્પન્નત્તા, સેટ્ઠા અનગારિયભાવં આદિં કત્વા સત્થુચરિયાનુવિધાયકત્તા સકલસાસનપટિગ્ગાહકત્તા ચ. આસન્ના તે તત્થ નિસિન્નેસુ સત્થુસન્તિકત્તા. સદાસન્નિહિતા સત્થુસન્તિકાવચરત્તાતિ. અપિચ તે ધમ્મદેસનાય ભાજનં યથાનુસિટ્ઠં પટિપત્તિસબ્ભાવતોતિપિ તે એવ આમન્તેસિ.

કિમત્થં પન ભગવા ધમ્મં દેસેન્તો પઠમં ભિક્ખૂ આમન્તેસિ, ન ધમ્મમેવ દેસેસીતિ? સતિજનનત્થં. ભિક્ખૂ હિ અઞ્ઞં ચિન્તેન્તાપિ વિક્ખિત્તચિત્તાપિ ધમ્મં પચ્ચવેક્ખન્તાપિ કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તાપિ નિસિન્ના હોન્તિ, તે અનામન્તેત્વા ધમ્મે દેસિયમાને ‘‘અયં દેસના કિંનિદાના કિંપચ્ચયા કતમાય અટ્ઠુપ્પત્તિયા દેસિતા’’તિ સલ્લક્ખેતું અસક્કોન્તા દુગ્ગહિતં વા ગણ્હેય્યું, ન વા ગણ્હેય્યું. તેન નેસં સતિજનનત્થં ભગવા પઠમં આમન્તેત્વા પચ્છા ધમ્મં દેસેતિ.

ભદન્તેતિ ગારવવચનમેતં, સત્થુ પટિવચનદાનં વા. અપિ ચેત્થ ‘‘ભિક્ખવો’’તિ વદમાનો ભગવા તે ભિક્ખૂ આલપતિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ વદમાના તે ભગવન્તં પચ્ચાલપન્તિ. તથા ‘‘ભિક્ખવો’’તિ ભગવા આદિમ્હિ ભાસતિ, ‘‘ભદન્તે’’તિ તે પચ્ચાભાસન્તિ. ‘‘ભિક્ખવો’’તિ પટિવચનં દાપેતિ, ‘‘ભદન્તે’’તિ પટિવચનં દેન્તિ. તે ભિક્ખૂતિ યે ભગવા આમન્તેસિ, તે. ભગવતો પચ્ચસ્સોસુન્તિ ભગવતો આમન્તનં પટિઅસ્સોસું, અભિમુખા હુત્વા સુણિંસુ સમ્પટિચ્છિંસુ પટિગ્ગહેસુન્તિ અત્થો. ભગવા એતદવોચાતિ ભગવા એતં ઇદાનિ વત્તબ્બં સકલં સુત્તં અવોચ. એત્તાવતા ચ યં આયસ્મતા આનન્દેન ઇમસ્સ સુત્તસ્સ સુખાવગાહણત્થં કાલદેસદેસકપરિસાપદેસપટિમણ્ડિતં નિદાનં ભાસિતં, તસ્સ અત્થવણ્ણના સમત્તાતિ.

રૂપાદિવણ્ણના

ઇદાનિ નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં એકરૂપમ્પિ સમનુપસ્સામીતિઆદિના નયેન ભગવતા નિક્ખિત્તસ્સ સુત્તસ્સ વણ્ણનાય ઓકાસો અનુપ્પત્તો, સા પનેસા સુત્તવણ્ણના યસ્મા સુત્તનિક્ખેપં વિચારેત્વાવ વુચ્ચમાના પાકટા હોતિ, તસ્મા સુત્તનિક્ખેપવિચારણા તાવ વેદિતબ્બા. ચત્તારો હિ સુત્તનિક્ખેપા અત્તજ્ઝાસયો પરજ્ઝાસયો પુચ્છાવસિકો અટ્ઠુપ્પત્તિકોતિ. તત્થ યાનિ સુત્તાનિ ભગવા પરેહિ અનજ્ઝિટ્ઠો કેવલં અત્તનો અજ્ઝાસયેનેવ કથેસિ, સેય્યથિદં – આકઙ્ખેય્યસુત્તં વત્થસુત્તન્તિ એવમાદીનિ, તેસં અત્તજ્ઝાસયો નિક્ખેપો. યાનિ પન ‘‘પરિપક્કા ખો રાહુલસ્સ વિમુત્તિપરિપાચનીયા ધમ્મા, યંનૂનાહં રાહુલં ઉત્તરિ આસવાનં ખયે વિનેય્ય’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૧૨૧; મ. નિ. ૩.૪૧૬) એવં પરેસં અજ્ઝાસયં ખન્તિં મનં અભિનીહારં બુજ્ઝનભાવઞ્ચ ઓલોકેત્વા પરજ્ઝાસયવસેન કથિતાનિ, સેય્યથિદં – રાહુલોવાદસુત્તં ધમ્મચક્કપ્પવત્તનન્તિ એવમાદીનિ, તેસં પરજ્ઝાસયો નિક્ખેપો. ભગવન્તં પન ઉપસઙ્કમિત્વા તે તે દેવમનુસ્સા તથા તથા પઞ્હં પુચ્છન્તિ. એવં પુટ્ઠેન ભગવતા યાનિ કથિતાનિ દેવતાસંયુત્તબોજ્ઝઙ્ગસંયુત્તાદીનિ, તેસં પુચ્છાવસિકો નિક્ખેપો. યાનિ પન ઉપ્પન્નં કારણં પટિચ્ચ કથિતાનિ ધમ્મદાયાદસુત્તપુત્તમંસૂપમાદીનિ, તેસં અટ્ઠુપ્પત્તિકો નિક્ખેપો. એવમિમેસુ ચતૂસુ નિક્ખેપેસુ ઇમસ્સ સુત્તસ્સ પરજ્ઝાસયો નિક્ખેપો. પરજ્ઝાસયવસેન હેતં નિક્ખિત્તં. કેસં અજ્ઝાસયેનાતિ? રૂપગરુકાનં પુરિસાનં.

તત્થ નાહં, ભિક્ખવેતિઆદીસુ નકારો પટિસેધત્થો. અહન્તિ અત્તાનં નિદ્દિસતિ. ભિક્ખવેતિ ભિક્ખૂ આલપતિ. અઞ્ઞન્તિ ઇદાનિ વત્તબ્બા ઇત્થિરૂપતો અઞ્ઞં. એકરૂપમ્પીતિ એકમ્પિ રૂપં. સમનુપસ્સામીતિ દ્વે સમનુપસ્સના ઞાણસમનુપસ્સના ચ દિટ્ઠિસમનુપસ્સના ચ. તત્થ ‘‘અનિચ્ચતો સમનુપસ્સતિ, નો નિચ્ચતો’’તિ (પટિ. મ. ૩.૩૫) અયં ઞાણસમનુપસ્સના નામ. ‘‘રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિઆદિકા (પટિ. મ. ૧.૧૩૦) પન દિટ્ઠિસમનુપસ્સના નામ. તાસુ ઇધ ઞાણસમનુપસ્સના અધિપ્પેતા. ઇમસ્સ પન પદસ્સ નકારેન સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. ઇદં હિ વુત્તં હોતિ – અહં, ભિક્ખવે, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન ઓલોકેન્તોપિ અઞ્ઞં એકરૂપમ્પિ ન સમનુપસ્સામીતિ. યં એવં પુરિસસ્સ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતીતિ યં રૂપં રૂપગરુકસ્સ પુરિસસ્સ ચતુભૂમકકુસલચિત્તં પરિયાદિયિત્વા ગણ્હિત્વા ખેપેત્વા તિટ્ઠતિ. ‘‘સબ્બં હત્થિકાયં પરિયાદિયિત્વા’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૧૨૬) હિ ગહણં પરિયાદાનં નામ. ‘‘અનિચ્ચસઞ્ઞા, ભિક્ખવે, ભાવિતા બહુલીકતા સબ્બં કામરાગં પરિયાદિયતી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૩.૧૦૨) ખેપનં. ઇધ ઉભયમ્પિ વટ્ટતિ. તત્થ ઇદં રૂપં ચતુભૂમકકુસલચિત્તં ગણ્હન્તં ન નીલુપ્પલકલાપં પુરિસો વિય હત્થેન ગણ્હાતિ, નાપિ ખેપયમાનં અગ્ગિ વિય ઉદ્ધને ઉદકં સન્તાપેત્વા ખેપેતિ. ઉપ્પત્તિઞ્ચસ્સ નિવારયમાનમેવ ચતુભૂમકમ્પિ કુસલચિત્તં ગણ્હાતિ ચેવ ખેપેતિ ચાતિ વેદિતબ્બં. તેન વુત્તં – ‘‘પુરિસસ્સ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતી’’તિ.

યથયિદન્તિ યથા ઇદં. ઇત્થિરૂપન્તિ ઇત્થિયા રૂપં. તત્થ ‘‘કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, રૂપં વદેથ? રુપ્પતીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા રૂપન્તિ વુચ્ચતિ. કેન રુપ્પતિ? સીતેનપિ રુપ્પતિ ઉણ્હેનપિ રુપ્પતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૭૯) સુત્તાનુસારેન રૂપસ્સ વચનત્થો ચેવ સામઞ્ઞલક્ખણઞ્ચ વેદિતબ્બં. અયં પન રૂપસદ્દો ખન્ધભવનિમિત્તપચ્ચયસરીરવણ્ણસણ્ઠાનાદીસુ અનેકેસુ અત્થેસુ વત્તતિ. અયઞ્હિ ‘‘યં કિઞ્ચિ રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ન’’ન્તિ (વિભ. ૨; મહાવ. ૨૨) એત્થ રૂપક્ખન્ધે વત્તતિ. ‘‘રૂપૂપપત્તિયા મગ્ગં ભાવેતી’’તિ (ધ. સ. ૧૬૧; વિભ. ૬૨૪) એત્થ રૂપભવે. ‘‘અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતી’’તિ (ધ. સ. ૨૦૪-૨૩૨ આદયો) એત્થ કસિણનિમિત્તે. ‘‘સરૂપા, ભિક્ખવે, ઉપ્પજ્જન્તિ પાપકા અકુસલા ધમ્મા નો અરૂપા’’તિ (અ. નિ. ૨.૮૩) એત્થ પચ્ચયે. ‘‘આકાસો પરિવારિતો રૂપન્તેવ સઙ્ખં ગચ્છતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૦૬) એત્થ સરીરે. ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૪૦૦; ૩.૪૨૧) એત્થ વણ્ણે. ‘‘રૂપપ્પમાણો રૂપપ્પસન્નો’’તિ (અ. નિ. ૪.૬૫) એત્થ સણ્ઠાને. આદિસદ્દેન ‘‘પિયરૂપં સાતરૂપં, અરસરૂપો’’તિઆદીનિપિ સઙ્ગણ્હિતબ્બાનિ. ઇધ પનેસ ઇત્થિયા ચતુસમુટ્ઠાને રૂપાયતનસઙ્ખાતે વણ્ણે વત્તતિ. અપિચ યો કોચિ ઇત્થિયા નિવત્થનિવાસનસ્સ વા અલઙ્કારસ્સ વા ગન્ધવણ્ણકાદીનં વા પિળન્ધનમાલાદીનં વાતિ કાયપ્પટિબદ્ધો ચ વણ્ણો પુરિસસ્સ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણં હુત્વા ઉપકપ્પતિ, સબ્બમેતં ઇત્થિરૂપન્તેવ વેદિતબ્બં. ઇત્થિરૂપં, ભિક્ખવે, પુરિસસ્સ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતીતિ ઇદં પુરિમસ્સેવ દળ્હીકરણત્થં વુત્તં. પુરિમં વા ‘‘યથયિદં, ભિક્ખવે, ઇત્થિરૂપ’’ન્તિ એવં ઓપમ્મવસેન વુત્તં, ઇદં પરિયાદાનાનુભાવદસ્સનવસેન.

તત્રિદં ઇત્થિરૂપસ્સ પરિયાદાનાનુભાવે વત્થુ – મહાદાઠિકનાગરાજા કિર ચેતિયગિરિમ્હિ અમ્બત્થલે મહાથૂપં કારાપેત્વા ગિરિભણ્ડપૂજં નામ કત્વા કાલેન કાલં ઓરોધગણપરિવુતો ચેતિયગિરિં ગન્ત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં દેતિ. બહૂનં સન્નિપાતટ્ઠાને નામ ન સબ્બેસં સતિ સૂપટ્ઠિતા હોતિ, રઞ્ઞો ચ દમિળદેવી નામ મહેસી પઠમવયે ઠિતા દસ્સનીયા પાસાદિકા. અથેકો ચિત્તત્થેરો નામ વુડ્ઢપબ્બજિતો અસંવરનિયામેન ઓલોકેન્તો તસ્સા રૂપારમ્મણે નિમિત્તં ગહેત્વા ઉમ્માદપ્પત્તો વિય ઠિતનિસિન્નટ્ઠાનેસુ ‘‘હન્દ દમિળદેવી, હન્દ દમિળદેવી’’તિ વદન્તો વિચરતિ. તતો પટ્ઠાય ચસ્સ દહરસામણેરા ઉમ્મત્તકચિત્તત્થેરોત્વેવ નામં કત્વા વોહરિંસુ. અથ સા દેવી નચિરસ્સેવ કાલમકાસિ. ભિક્ખુસઙ્ઘે સિવથિકદસ્સનં ગન્ત્વા આગતે દહરસામણેરા તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા એવમાહંસુ – ‘‘ભન્તે ચિત્તત્થેર, યસ્સત્થાય ત્વં વિલપસિ, મયં તસ્સા દેવિયા સિવથિકદસ્સનં ગન્ત્વા આગતા’’તિ. એવં વુત્તેપિ અસ્સદ્દહન્તો ‘‘યસ્સા વા તસ્સા વા તુમ્હે સિવથિકદસ્સનત્થાય ગતા, મુખં તુમ્હાકં ધૂમણ્ણ’’ન્તિ. ઉમ્મત્તકવચનમેવ અવોચ. એવં ઉમ્મત્તકચિત્તત્થેરસ્સ ચિત્તં પરિયાદાય અટ્ઠાસિ ઇદં ઇત્થિરૂપં.

અપરમ્પિ વત્થુ – સદ્ધાતિસ્સમહારાજા કિર એકદિવસં ઓરોધગણપરિવુતો વિહારં આગતો. એકો દહરો લોહપાસાદદ્વારકોટ્ઠકે ઠત્વા અસંવરે ઠિતો એકં ઇત્થિં ઓલોકેસિ. સાપિ ગમનં પચ્છિન્દિત્વા તં ઓલોકેસિ. ઉભોપિ અબ્ભન્તરે ઉટ્ઠિતેન રાગગ્ગિના ડય્હિત્વા કાલમકંસુ. એવં ઇત્થિરૂપં દહરસ્સ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતિ.

અપરમ્પિ વત્થુ – કલ્યાણિયમહાવિહારતો કિરેકો દહરો ઉદ્દેસત્થાય કાળદીઘવાપિગામદ્વારવિહારં ગન્ત્વા નિટ્ઠિતુદ્દેસકિચ્ચો અત્થકામાનં વચનં અગ્ગહેત્વા ‘‘ગતટ્ઠાને દહરસામણેરેહિ પુટ્ઠેન ગામસ્સ નિવિટ્ઠાકારો કથેતબ્બો ભવિસ્સતી’’તિ ગામે પિણ્ડાય ચરન્તો વિસભાગારમ્મણે નિમિત્તં ગહેત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનં ગતો તાય નિવત્થવત્થં સઞ્જાનિત્વા ‘‘કહં, ભન્તે, ઇદં લદ્ધ’’ન્તિ પુચ્છન્તો તસ્સા મતભાવં ઞત્વા ‘‘એવરૂપા નામ ઇત્થી મં નિસ્સાય મતા’’તિ ચિન્તેન્તો અન્તોઉટ્ઠિતેન રાગગ્ગિના ડય્હિત્વા જીવિતક્ખયં પાપુણિ. એવમ્પિ ઇદં ઇત્થિરૂપં પુરિસસ્સ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતીતિ વેદિતબ્બં.

૨. દુતિયાદીનિ સદ્દગરુકાદીનં આસયવસેન વુત્તાનિ. તેસુ ઇત્થિસદ્દોતિ ઇત્થિયા ચિત્તસમુટ્ઠાનો કથિતગીતવાદિતસદ્દો. અપિચ ઇત્થિયા નિવત્થનિવાસનસ્સાપિ અલઙ્કતાલઙ્કારસ્સાપિ ઇત્થિપયોગનિપ્ફાદિતો વીણાસઙ્ખપણવાદિસદ્દોપિ ઇત્થિસદ્દોત્વેવ વેદિતબ્બો. સબ્બોપિ હેસો પુરિસસ્સ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતિ.

તત્થ સુવણ્ણકક્કટકસુવણ્ણમોરદહરભિક્ખુઆદીનં વત્થૂનિ વેદિતબ્બાનિ. પબ્બતન્તરં કિર નિસ્સાય મહન્તં હત્થિનાગકુલં વસતિ. અવિદૂરટ્ઠાને ચસ્સ મહાપરિભોગસરો અત્થિ, તસ્મિં કાયૂપપન્નો સુવણ્ણકક્કટકો અત્થિ. સો તં સરં ઓતિણ્ણોતિણ્ણે સણ્ડાસેન વિય અળેહિ પાદે ગહેત્વા અત્તનો વસં નેત્વા મારેતિ. તસ્સ ઓતારાપેક્ખા હત્થિનાગા એકં મહાહત્થિં જેટ્ઠકં કત્વા વિચરન્તિ. સો એકદિવસં તં હત્થિનાગં ગણ્હિ. થામસતિસમ્પન્નો હત્થિનાગો ચિન્તેસિ – ‘‘સચાહં ભીતરવં રવિસ્સામિ, સબ્બે યથારુચિયા અકીળિત્વા પલાયિસ્સન્તી’’તિ નિચ્ચલોવ અટ્ઠાસિ. અથ સબ્બેસં ઉત્તિણ્ણભાવં ઞત્વા તેન ગહિતભાવં અત્તનો ભરિયં જાનાપેતું વિરવિત્વા એવમાહ –

‘‘સિઙ્ગીમિગો આયતચક્ખુનેત્તો,

અટ્ઠિત્તચો વારિસયો અલોમો;

તેનાભિભૂતો કપણં રુદામિ,

મા હેવ મં પાણસમં જહેય્યા’’તિ. (જા. ૧.૩.૪૯);

સા તં સુત્વા સામિકસ્સ ગહિતભાવં ઞત્વા તં તમ્હા ભયા મોચેતું હત્થિના ચ કુળીરેન ચ સદ્ધિં સલ્લપન્તી એવમાહ –

‘‘અય્ય ન તં જહિસ્સામિ, કુઞ્જરં સટ્ઠિહાયનં;

પથબ્યા ચાતુરન્તાય, સુપ્પિયો હોસિ મે તુવં.

‘‘યે કુળીરા સમુદ્દસ્મિં, ગઙ્ગાય યમુનાય ચ;

તેસં ત્વં વારિજો સેટ્ઠો, મુઞ્ચ રોદન્તિયા પતિ’’ન્તિ. (જા. ૧.૩.૫૦-૫૧);

કુળીરો સહ ઇત્થિસદ્દસ્સવનેન ગહણં સિથિલમકાસિ. અથ હત્થિનાગો ‘‘અયમેવેતસ્સ ઓકાસો’’તિ એકં પાદં ગહિતાકારેનેવ ઠપેત્વા દુતિયં ઉક્ખિપિત્વા તં પિટ્ઠિકપાલે અક્કમિત્વા વિચુણ્ણિકં કત્વા થોકં આકડ્ઢિત્વા તીરે ખિપિ. અથ નં સબ્બહત્થિનો સન્નિપતિત્વા ‘‘અમ્હાકં વેરી’’તિ વિચુણ્ણયિંસુ. એવં તાવ ઇત્થિસદ્દો સુવણ્ણકક્કટકસ્સ ચિત્તં પરિયાદિયિત્વા તિટ્ઠતિ.

સુવણ્ણમોરોપિ હિમવન્તં અનુપવિસિત્વા મહન્તં પબ્બતગહનં નિસ્સાય વસન્તો નિચ્ચકાલં સૂરિયસ્સ ઉદયકાલે સૂરિયમણ્ડલં ઉલ્લોકેત્વા અત્તનો રક્ખં કરોન્તો એવં વદતિ –

‘‘ઉદેતયં ચક્ખુમા એકરાજા,

હરિસ્સવણ્ણો પથવિપ્પભાસો;

તં તં નમસ્સામિ હરિસ્સવણ્ણં પથવિપ્પભાસં,

તયાજ્જ ગુત્તા વિહરેમુ દિવસં.

‘‘યે બ્રાહ્મણા વેદગૂ સબ્બધમ્મે,

તે મે નમો તે ચ મં પાલયન્તુ;

નમત્થુ બુદ્ધાનં નમત્થુ બોધિયા,

નમો વિમુત્તાનં નમો વિમુત્તિયા;

ઇમં સો પરિત્તં કત્વા,

મોરો ચરતિ એસના’’તિ. (જા. ૧.૨.૧૭);

સો દિવસં ગોચરં ગહેત્વા સાયન્હસમયે વસનટ્ઠાનં પવિસન્તો અત્થઙ્ગતં સૂરિયમણ્ડલં ઓલોકેત્વાપિ ઇમં ગાથં વદતિ –

‘‘અપેતયં ચક્ખુમા એકરાજા,

હરિસ્સવણ્ણો પથવિપ્પભાસો;

તં તં નમસ્સામિ હરિસ્સવણ્ણં પથવિપ્પભાસં,

તયાજ્જ ગુત્તા વિહરેમુ રત્તિં.

‘‘યે બ્રાહ્મણા વેદગૂ સબ્બધમ્મે,

તે મે નમો તે ચ મં પાલયન્તુ;

નમત્થુ બુદ્ધાનં નમત્થુ બોધિયા,

નમો વિમુત્તાનં નમો વિમુત્તિયા;

ઇમં સો પરિત્તં કત્વા,

મોરો વાસમકપ્પયી’’તિ. (જા. ૧.૨.૧૮);

ઇમિના નિયામેન સત્ત વસ્સસતાનિ વીતિનામેત્વા એકદિવસં પરિત્તકમ્મતો પુરેતરમેવ મોરકુક્કુટિકાય સદ્દં સુત્વા પરિત્તકમ્મં અસરિત્વા રઞ્ઞા પેસિતસ્સ લુદ્દકસ્સ વસં ઉપગતો. એવં ઇત્થિસદ્દો સુવણ્ણમોરસ્સ ચિત્તં પરિયાદિયિત્વા તિટ્ઠતીતિ. છાતપબ્બતવાસી દહરો પન સુધામુણ્ડકવાસી દહરો ચ ઇત્થિસદ્દં સુત્વા અનયબ્યસનં પત્તાતિ.

૩. તતિયે ઇત્થિગન્ધોતિ ઇત્થિયા ચતુસમુટ્ઠાનિકં ગન્ધાયતનં. સ્વાયં ઇત્થિયા સરીરગન્ધો દુગ્ગન્ધો હોતિ, કાયારુળ્હો પન આગન્તુકઅનુલેપનાદિગન્ધો ઇધ અધિપ્પેતો. એકચ્ચા હિ ઇત્થી અસ્સગન્ધિની હોતિ, એકચ્ચા મેણ્ડકગન્ધિની, એકચ્ચા સેદગન્ધિની, એકચ્ચા સોણિતગન્ધિની. એકચ્ચો અન્ધબાલો એવરૂપાયપિ ઇત્થિયા રજ્જતેવ. ચક્કવત્તિનો પન ઇત્થિરતનસ્સ કાયતો ચન્દનગન્ધો વાયતિ, મુખતો ચ ઉપ્પલગન્ધો. અયં ન સબ્બાસં હોતિ, આગન્તુકઅનુલેપનાદિગન્ધોવ ઇધ અધિપ્પેતો. તિરચ્છાનગતા પન હત્થિઅસ્સગોણાદયો તિરચ્છાનગતાનં સજાતિઇત્થીનં ઉતુગન્ધેન યોજનદ્વિયોજનતિયોજનચતુયોજનમ્પિ ગચ્છન્તિ. ઇત્થિકાયે ગન્ધો વા હોતુ ઇત્થિયા નિવત્થનિવાસનઅનુલિત્તાલેપનપિળન્ધમાલાદિગન્ધો વા, સબ્બોપિ ઇત્થિગન્ધોત્વેવ વેદિતબ્બો.

૪. ચતુત્થે ઇત્થિરસોતિ ઇત્થિયા ચતુસમુટ્ઠાનિકં રસાયતનં. તિપિટકચૂળનાગચૂળાભયત્થેરા પન ‘‘સ્વાયં ઇત્થિયા કિંકારપટિસ્સાવિતાદિવસેન સવનરસો ચેવ પરિભોગરસો ચ, અયં ઇત્થિરસો’’તિ વદન્તિ. કિં તેન? યો પનાયં ઇત્થિયા ઓટ્ઠમંસસમ્મક્ખનખેળાદિરસોપિ, સામિકસ્સ દિન્નયાગુભત્તાદીનં રસોપિ, સબ્બો સો ઇત્થિરસોત્વેવ વેદિતબ્બો. અનેકે હિ સત્તા અત્તનો માતુગામેન યંકિઞ્ચિ સહત્થા દિન્નમેવ મધુરન્તિ ગહેત્વા અનયબ્યસનં પત્તાતિ.

૫. પઞ્ચમે ઇત્થિફોટ્ઠબ્બોતિ ઇત્થિયા કાયસમ્ફસ્સો, ઇત્થિસરીરારુળ્હાનં વત્થાલઙ્કારમાલાદીનમ્પિ ફસ્સો ઇત્થિફોટ્ઠબ્બોત્વેવ વેદિતબ્બો. સબ્બોપેસ પુરિસસ્સ ચિત્તં પરિયાદિયતિ મહાચેતિયઙ્ગણે ગણસજ્ઝાયં ગણ્હન્તસ્સ દહરભિક્ખુનો વિસભાગારમ્મણફસ્સો વિયાતિ.

ઇતિ સત્થા સત્તાનં આસયાનુસયવસેન રૂપાદીસુ એકેકં ગહેત્વા અઞ્ઞં ઈદિસં ન પસ્સામીતિ આહ. યથા હિ રૂપગરુકસ્સ પુરિસસ્સ ઇત્થિરૂપં ચિત્તુપ્પાદં ગમેતિ પલિબુન્ધતિ બજ્ઝાપેતિ બદ્ધાપેતિ મોહેતિ સંમોહેતિ, ન તથા સેસા સદ્દાદયો. યથા ચ સદ્દાદિગરુકાનં સદ્દાદયો, ન તથા રૂપાદીનિ આરમ્મણાનિ. એકચ્ચસ્સ ચ રૂપાદીસુ એકમેવારમ્મણં ચિત્તં પરિયાદિયતિ, એકચ્ચસ્સ દ્વેપિ તીણિપિ ચત્તારિપિ પઞ્ચપિ. ઇતિ ઇમે પઞ્ચ સુત્તન્તા પઞ્ચગરુકવસેન કથિતા, ન પઞ્ચગરુકજાતકવસેન. પઞ્ચગરુકજાતકં પન સક્ખિભાવત્થાય આહરિત્વા કથેતબ્બં. તત્ર હિ અમનુસ્સેહિ કન્તારમજ્ઝે કતાય આપણાદિવિચારણાય મહાપુરિસસ્સ પઞ્ચસુ સહાયેસુ રૂપગરુકો રૂપારમ્મણે બજ્ઝિત્વા અનયબ્યસનં પત્તો, સદ્દાદિગરુકા સદ્દારમ્મણાદીસુ. ઇતિ તં સક્ખિભાવત્થાય આહરિત્વા કથેતબ્બં. ઇમે પન પઞ્ચ સુત્તન્તા પઞ્ચગરુકવસેનેવ કથિતા.

૬. યસ્મા ચ ન કેવલં પુરિસાયેવ પઞ્ચગરુકા હોન્તિ, ઇત્થિયોપિ હોન્તિયેવ, તસ્મા તાસમ્પિ વસેન પુન પઞ્ચ સુત્તન્તે કથેસિ. તેસમ્પિ અત્થો વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. વત્થૂસુપિ પઠમસુત્તે લોહપાસાદદ્વારે ઠિતં દહરં ઓલોકેત્વા મતાય રાજોરોધાય વત્થુ વેદિતબ્બં. તં હેટ્ઠા વિત્થારિતમેવ.

૭. દુતિયસુત્તે બારાણસિયં રૂપૂપજીવિનો માતુગામસ્સ વત્થુ વેદિતબ્બં. ગુત્તિલવીણાવાદકો કિરેકિસ્સા ઇત્થિયા સહસ્સં પહિણિ, સા તં ઉપ્પણ્ડેત્વા ગણ્હિતું ન ઇચ્છિ. સો ‘‘કરિસ્સામેત્થ કત્તબ્બ’’ન્તિ સાયન્હકાલસમનન્તરે અલઙ્કતપટિયત્તો તસ્સા ગેહસ્સ અભિમુખટ્ઠાને અઞ્ઞસ્મિં ગેહદ્વારે નિસિન્નો વીણાય તન્તિયો સમે ગુણે પતિટ્ઠાપેત્વા તન્તિસ્સરેન ગીતસ્સરં અનતિક્કમન્તો ગાયિ. સા ઇત્થી તસ્સ ગીતસદ્દં સુત્વા દ્વારન્તિ સઞ્ઞાય ‘‘વિવટવાતપાનેન તસ્સ સન્તિકં ગમિસ્સામી’’તિ આકાસેયેવ જીવિતક્ખયં પત્તા.

૮. તતિયસુત્તે ચક્કવત્તિરઞ્ઞો કાયતો ચન્દનગન્ધો વાયતિ, મુખતો ચ ઉપ્પલગન્ધોતિ ઇદં આહરિતબ્બં. ઇદં ચેત્થ વત્થુ વેદિતબ્બં. સાવત્થિયં કિરેકિસ્સા કુટુમ્બિકધીતાય સામિકો સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા, ‘‘ન સક્કા મયા અયં ધમ્મો ગિહિભૂતેન પૂરેતુ’’ન્તિ અઞ્ઞતરસ્સ પિણ્ડપાતિકત્થેરસ્સ સન્તિકે પબ્બજિ. અથસ્સ ભરિયં ‘‘અસ્સામિકા અય’’ન્તિ ઞત્વા રાજા પસેનદિકોસલો અન્તેપુરં આહરાપેત્વા એકદિવસં એકં નીલુપ્પલકલાપં આદાય અન્તેપુરં પવિટ્ઠો એકેકિસ્સા એકેકં નીલુપ્પલં દાપેસિ. પુપ્ફેસુ ભાજિયમાનેસુ તસ્સા ઇત્થિયા દ્વે હત્થં પત્તાનિ. સા પહટ્ઠાકારં દસ્સેત્વા ઉપસિઙ્ઘિત્વા પરોદિ. રાજા તસ્સા ઉભયાકારં દિસ્વા તં પક્કોસાપેત્વા પુચ્છિ. સા અત્તનો પહટ્ઠકારણઞ્ચ રોદનકારણઞ્ચ કથેસિ. યાવતતિયં કથિતેપિ રાજા અસ્સદ્દહન્તો પુનદિવસે સકલરાજનિવેસને સબ્બમાલાવિલેપનાદિસુગન્ધગન્ધં હરાપેત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ આસનાનિ પઞ્ઞાપેત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં દત્વા ભત્તકિચ્ચપરિયોસાને તં ઇત્થિં ‘‘કતરો તે થેરો’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘અય’’ન્તિ વુત્તે ઞત્વા સત્થારં વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, તુમ્હેહિ સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘો ગચ્છતુ, અમ્હાકં અસુકત્થેરો અનુમોદનં કરિસ્સતી’’તિ આહ. સત્થા તં ભિક્ખું ઠપેત્વા વિહારં ગતો. થેરે અનુમોદનં વત્તું આરદ્ધમત્તે સકલં રાજનિવેસનં ગન્ધપૂરં વિય જાતં. રાજા ‘‘સચ્ચમેવેસા આહા’’તિ પસીદિત્વા પુનદિવસે સત્થારં તં કારણં પુચ્છિ. સત્થા ‘‘અયં અતીતે ધમ્મકથં સુણન્તો ‘સાધુ સાધૂ’તિ સાધુકારં પવત્તેન્તો સક્કચ્ચં અસ્સોસિ, તમ્મૂલકો તેન મહારાજ અયમાનિસંસો લદ્ધો’’તિ આચિક્ખિ.