૧૬. એકધમ્મપાળિ

(૧૬) ૧. એકધમ્મપાળિ-પઠમવગ્ગવણ્ણના

૨૯૬. એકધમ્મપાળિયં એકધમ્મોતિ એકસભાવો. એકન્તનિબ્બિદાયાતિ એકન્તેન વટ્ટે નિબ્બિન્દનત્થાય ઉક્કણ્ઠનત્થાય. વિરાગાયાતિ વટ્ટે વિરજ્જનત્થાય, રાગાદીનં વા કિલેસાનં વિરજ્જનાય વિગમાય. નિરોધાયાતિ રાગાદીનં નિરોધાય અપ્પવત્તિકરણત્થાય, વટ્ટસ્સેવ વા નિરુજ્ઝનત્થાય. ઉપસમાયાતિ કિલેસવૂપસમનત્થાય, અભિઞ્ઞાયાતિ અનિચ્ચાદિવસેન લક્ખણત્તયં આરોપેત્વા અભિજાનનત્થાય. સમ્બોધાયાતિ ચતુન્નં સચ્ચાનં બુજ્ઝનત્થાય, ‘‘બોધિ વુચ્ચતિ ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણ’’ન્તિ (મહાનિ. ૧૯૧; ચૂળનિ. ખગ્ગવિસાણસુત્તનિદ્દેસો ૧૨૧) એવં વુત્તસ્સ વા ચતુમગ્ગઞાણસ્સ પટિવિજ્ઝનત્થાય. નિબ્બાનાયાતિ અપ્પચ્ચયનિબ્બાનસ્સ સચ્છિકરણત્થાય.

ઇતિ ભગવા ઇમેહિ સત્તહિ પદેહિ બુદ્ધાનુસ્સતિકમ્મટ્ઠાનસ્સ વણ્ણં કથેસિ. કસ્મા? મહાજનસ્સ ઉસ્સાહજનનત્થં વિસકણ્ટકવાણિજો વિય અત્તનો પણિયસ્સ. વિસકણ્ટકવાણિજો નામ ગુળવાણિજો વુચ્ચતિ. સો કિર ગુળફાણિતખણ્ડસક્કરાદીનિ સકટેનાદાય પચ્ચન્તગામં ગન્ત્વા ‘‘વિસકણ્ટકં ગણ્હથ, વિસકણ્ટકં ગણ્હથા’’તિ ઉગ્ઘોસેસિ. તં સુત્વા ગામિકા ‘‘વિસં નામ કક્ખળં ઘોરં. યો નં ખાદતિ, સો મરતિ. કણ્ટકમ્પિ વિજ્ઝિત્વા મારેતિ, ઉભોપેતે કક્ખળા. કો એત્થ આનિસંસો’’તિ ગેહદ્વારાનિ થકેસું, દારકે ચ પલાપેસું. તં દિસ્વા વાણિજો ‘અવોહારકુસલા ઇમે ગામિકા, હન્દ ને ઉપાયેન ગાહાપેમી’’તિ ‘‘અતિમધુરં ગણ્હથ, અતિસાદું ગણ્હથ, ગુળં ફાણિતં સક્કરં સમગ્ઘં લબ્ભતિ, કૂટમાસકકૂટકહાપણાદીહિ વાપિ લબ્ભતી’’તિ ઉગ્ઘોસેસિ. તં સુત્વા ગામિકા તુટ્ઠપહટ્ઠા વગ્ગવગ્ગા ગન્ત્વા બહુમ્પિ મૂલં દત્વા અગ્ગહેસું.

તત્થ વિસકણ્ટકવાણિજસ્સ ‘‘વિસકણ્ટકં ગણ્હથા’’તિ ઉગ્ઘોસનં વિય ભગવતો બુદ્ધાનુસ્સતિકમ્મટ્ઠાનકથનં, વિસકણ્ટકે વણ્ણં કથેત્વા તસ્સ ગહણત્થાય મહાજનસ્સ ઉસ્સાહકરણં વિય ઇમેહિ સત્તહિ પદેહિ બુદ્ધાનુસ્સતિકમ્મટ્ઠાનસ્સ વણ્ણભણનેન તસ્સ મહાજનસ્સ ઉસ્સાહકરણં.

કતમો એકધમ્મોતિ કથેતુકમ્યતાપુચ્છા. બુદ્ધાનુસ્સતીતિ બુદ્ધં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ, બુદ્ધગુણારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. તં પનેતં બુદ્ધાનુસ્સતિકમ્મટ્ઠાનં દુવિધં હોતિ ચિત્તસમ્પહંસનત્થઞ્ચેવ વિપસ્સનત્થઞ્ચ. કથં? યદા હિ અસુભારમ્મણેસુ અઞ્ઞતરં ભાવેન્તસ્સ ભિક્ખુનો ચિત્તુપ્પાદો ઉપહઞ્ઞતિ ઉક્કણ્ઠતિ નિરસ્સાદો હોતિ, વીથિં નપ્પટિપજ્જતિ, કૂટગોણો વિય ઇતો ચિતો ચ વિધાવતિ. તસ્મિં ખણે એસ મૂલકમ્મટ્ઠાનં પહાય ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા’’તિઆદિના નયેન તથાગતસ્સ લોકિયલોકુત્તરગુણે અનુસ્સરતિ. તસ્સેવં બુદ્ધં અનુસ્સરન્તસ્સ ચિત્તુપ્પાદો પસીદતિ, વિનીવરણો હોતિ. સો તં ચિત્તં એવં દમેત્વા પુન મૂલકમ્મટ્ઠાનંયેવ મનસિ કરોતિ. કથં? યથા નામ બલવા પુરિસો કૂટાગારકણ્ણિકત્થાય મહારુક્ખં છિન્દન્તો સાખાપલાસચ્છેદનમત્તેનેવ ફરસુધારાય વિપન્નાય મહારુક્ખં છિન્દિતું અસક્કોન્તોપિ ધુરનિક્ખેપં અકત્વાવ કમ્મારસાલં ગન્ત્વા તિખિણં ફરસું કારાપેત્વા પુન તં છિન્દેય્ય. એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં. સો એવં બુદ્ધાનુસ્સતિવસેન ચિત્તં પરિદમેત્વા પુન મૂલકમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તો અસુભારમ્મણં પઠમજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા ઝાનઙ્ગાનિ સમ્મસિત્વા અરિયભૂમિં ઓક્કમતિ. એવં તાવ ચિત્તસમ્પહંસનત્થં હોતિ.

યદા પનેસ બુદ્ધાનુસ્સતિં અનુસ્સરિત્વા ‘‘કો અયં ઇતિપિ સો ભગવાતિઆદિના નયેન અનુસ્સરિ, ઇત્થિ નુ ખો પુરિસો નુ ખો દેવમનુસ્સમારબ્રહ્માનં અઞ્ઞતરો નુ ખો’’તિ પરિગ્ગણ્હન્તો ‘‘ન અઞ્ઞો કોચિ, સતિસમ્પયુત્તં પન ચિત્તમેવ અનુસ્સરી’’તિ દિસ્વા ‘‘તં ખો પનેતં ચિત્તં ખન્ધતો વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો હોતિ, તેન સમ્પયુત્તા વેદના વેદનાક્ખન્ધો, તેન સમ્પયુત્તા સઞ્ઞા સઞ્ઞાક્ખન્ધો, સહજાતા ફસ્સાદયો સઙ્ખારક્ખન્ધોતિ ઇમે ચત્તારો અરૂપક્ખન્ધા હોન્તી’’તિ અરૂપઞ્ચ વવત્થપેત્વા તસ્સ નિસ્સયં પરિયેસન્તો હદયવત્થું દિસ્વા તસ્સ નિસ્સયાનિ ચત્તારિ મહાભૂતાનિ, તાનિ ઉપાદાય પવત્તાનિ સેસઉપાદારૂપાનિ ચ પરિગ્ગહેત્વા ‘‘સબ્બમ્પેતં રૂપં રૂપક્ખન્ધો’’તિ વવત્થપેત્વા ‘‘ઇદઞ્ચ રૂપં પુરિમઞ્ચ અરૂપ’’ન્તિ સઙ્ખેપતો રૂપારૂપં, પભેદતો પઞ્ચક્ખન્ધે પુન ‘‘સઙ્ખેપતો પઞ્ચપેતે ખન્ધા દુક્ખસચ્ચ’’ન્તિ દુક્ખસચ્ચં વવત્થપેત્વા ‘‘તસ્સ પભાવિકા તણ્હા સમુદયસચ્ચં, તસ્સા નિરોધો નિરોધસચ્ચં, નિરોધપજાનના પટિપદા મગ્ગસચ્ચ’’ન્તિ એવં પુબ્બભાગે ચત્તારિ ચ સચ્ચાનિ વવત્થપેત્વા પટિપાટિયા અરિયભૂમિં ઓક્કમતિ. તદાસ્સ ઇમં કમ્મટ્ઠાનં વિપસ્સનત્થં નામ હોતિ. અયં ખોતિઆદિ અપ્પનાવારો વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

૨૯૭. ધમ્માનુસ્સતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. અયં પનેત્થ વચનત્થો – ધમ્મં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ ધમ્માનુસ્સતિ, સ્વાક્ખાતતાદિધમ્મગુણારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. સઙ્ઘં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ સઙ્ઘાનુસ્સતિ, સુપ્પટિપન્નતાદિસઙ્ઘગુણારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. સીલં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ સીલાનુસ્સતિ, અખણ્ડતાદિસીલગુણારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. ચાગં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ ચાગાનુસ્સતિ, મુત્તચાગતાદિચાગગુણારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. દેવતા આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ દેવતાનુસ્સતિ, દેવતા સક્ખિટ્ઠાને ઠપેત્વા અત્તનો સદ્ધાદિગુણારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. આનાપાને આરબ્ભ ઉપ્પન્ના સતિ આનાપાનસ્સતિ, અસ્સાસપસ્સાસનિમિત્તારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. મરણં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના સતિ મરણસ્સતિ, જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. કેસાદિભેદં રૂપકાયં ગતા, કાયે વા ગતાતિ કાયગતા, કાયગતા ચ સા સતિ ચાતિ કાયગતાસતીતિ વત્તબ્બે રસ્સં અકત્વા કાયગતાસતીતિ વુત્તા. કેસાદિકાયકોટ્ઠાસનિમિત્તારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. ઉપસમં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ ઉપસમાનુસ્સતિ, સબ્બદુક્ખૂપસમારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. દુવિધો વા ઉપસમો અચ્ચન્તૂપસમો ચ ખયૂપસમો ચ. તત્થ અચ્ચન્તૂપસમો નામ નિબ્બાનં, ખયૂપસમો નામ મગ્ગો. એવમેતં દુવિધમ્પિ ઉપસમં અનુસ્સરન્તસ્સ ઉપ્પન્ના સતિ ઉપસમાનુસ્સતીતિ અયમેત્થ અત્થો. ઇતિ ઇમેસુ દસસુ કમ્મટ્ઠાનેસુ આનાપાનસ્સતિ મરણસ્સતિ કાયગતાસતીતિ ઇમાનિ તીણિ વિપસ્સનત્થાનેવ હોન્તિ, સેસાનિ સત્ત ચિત્તસમ્પહંસનત્થાનિપિ હોન્તીતિ.

પઠમવગ્ગવણ્ણના.

૧૬. એકધમ્મપાળિ

(૧૬) ૨. એકધમ્મપાળિ-દુતિયવગ્ગવણ્ણના

૨૯૮. દુતિયે મિચ્છાદિટ્ઠીતિ દ્વાસટ્ઠિવિધાયપિ મિચ્છાદિટ્ઠિયા એતં અધિવચનં. મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સાતિ તાય દિટ્ઠિયા સમન્નાગતસ્સ.

૨૯૯. સમ્માદિટ્ઠીતિ પઞ્ચવિધાયપિ સમ્માદિટ્ઠિયા એતં અધિવચનં. સમ્માદિટ્ઠિકસ્સાતિ તાય દિટ્ઠિયા સમન્નાગતસ્સ.

૩૦૨. અયોનિસો મનસિકારોતિ અનુપાયમનસિકારો.

૩૦૩. યોનિસો મનસિકારોતિ ઉપાયમનસિકારો. તત્થ અયોનિસો મનસિકરોતો પુબ્બે અનુપ્પન્ના મિચ્છાદિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્ના પન યાવ નિયામોક્કમના પવડ્ઢતિ. નિયામે ઓક્કન્તે વડ્ઢિતા નામ હોતિ. યોનિસો મનસિકરોતો પુબ્બે અનુપ્પન્ના સમ્માદિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્ના પન યાવ અરહત્તમગ્ગા પવડ્ઢતિ. અરહત્તફલે પત્તે વડ્ઢિતા નામ હોતિ.

૩૦૪. મિચ્છાદિટ્ઠિયા, ભિક્ખવે, સમન્નાગતા સત્તાતિ એત્થ એકચ્ચા મિચ્છાદિટ્ઠિ સગ્ગાવરણા ચેવ હોતિ મગ્ગાવરણા ચ, એકચ્ચા મગ્ગાવરણાવ, ન સગ્ગાવરણા, એકચ્ચા નેવ સગ્ગાવરણા ન મગ્ગાવરણા. તત્થ અહેતુકદિટ્ઠિ, અકિરિયદિટ્ઠિ, નત્થિકદિટ્ઠીતિ અયં તિવિધા સગ્ગાવરણા ચેવ હોતિ મગ્ગાવરણા ચ. દસવત્થુકા અન્તગ્ગાહિકા મિચ્છાદિટ્ઠિ મગ્ગાવરણાવ હોતિ ન સગ્ગાવરણા. વીસતિવત્થુકા સક્કાયદિટ્ઠિ નેવ સગ્ગાવરણા ન મગ્ગાવરણા. ઇદં પન વિધાનં પટિક્ખિપિત્વા ઇમસ્મિં સુત્તે ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિયા, ભિક્ખવે, સમન્નાગતા’’તિ વચનતો અન્તમસો વીસતિવત્થુકં સક્કાયદિટ્ઠિં ઉપાદાય દિટ્ઠિ નામ સગ્ગં ઉપનેતું સમત્થા નામ નત્થિ, એકન્તં નિરયસ્મિંયેવ નિમુજ્જાપેતીતિ વુત્તં. યથા હિ મુગ્ગમાસપ્પમાણાપિ પાસાણસક્ખરા ઉદકે પક્ખિત્તા ઉપ્પિલવમાના નામ નત્થિ, એકન્તં હેટ્ઠાવ પવિસતિ, એવમેવં અન્તમસો સક્કાયદિટ્ઠિપિ સગ્ગં ઉપનેતું સમત્થા નામ નત્થિ, એકન્તં અપાયેસુયેવ નિમુજ્જાપેતીતિ.

૩૦૫. સમ્માદિટ્ઠિયા સમન્નાગતાતિ એત્થ કમ્મસ્સકતસમ્માદિટ્ઠિ, ઝાનસમ્માદિટ્ઠિ, વિપસ્સનાસમ્માદિટ્ઠિ, મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિ, ફલસમ્માદિટ્ઠીતિ પઞ્ચવિધા સમ્માદિટ્ઠિ. તત્થ કમ્મસ્સકતસમ્માદિટ્ઠિ સમ્પત્તિભવં આકડ્ઢતિ, ઝાનસમ્માદિટ્ઠિ રૂપારૂપભવે પટિસન્ધિં દેતિ, મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિ વટ્ટં વિદ્ધંસેતિ, ફલસમ્માદિટ્ઠિ ભવં પટિબાહતિ. વિપસ્સનાસમ્માદિટ્ઠિ કિં કરોતીતિ? સાપિ પટિસન્ધિં નાકડ્ઢતિ. તિપિટકચૂળાભયત્થેરો પનાહ ‘‘સચે વિપસ્સનાસમ્માદિટ્ઠિ ભાવિતા દિટ્ઠેવ ધમ્મે અરહત્તં પાપેતું સક્કોતિ, ઇચ્ચેતં કુસલં. સચે ન સક્કોતિ, સત્ત ભવે દેતિ, આવુસો’’તિ. એવમયં લોકિયલોકુત્તરા સમ્માદિટ્ઠિ કથિતા. ઇમસ્મિં પનત્થે લોકિકા ભવનિપ્ફાદિકાવ વેદિતબ્બા.

૩૦૬. યઞ્ચેવ કાયકમ્મં યથાદિટ્ઠિ સમત્તં સમાદિન્નન્તિ એત્થ યથાદિટ્ઠીતિ યા યા દિટ્ઠિ, તસ્સા તસ્સા અનુરૂપં. સમત્તન્તિ પરિપુણ્ણં. સમાદિન્નન્તિ ગહિતં. તદેતં યથાદિટ્ઠિયં ઠિતકાયકમ્મં, દિટ્ઠિસહજાતં કાયકમ્મં, દિટ્ઠાનુલોમિકં કાયકમ્મન્તિ તિવિધં હોતિ. તત્થ ‘‘પાણં હનતો અદિન્નં આદિયતો મિચ્છાચારં ચરતો નત્થિ તતોનિદાનં પાપં, નત્થિ પાપસ્સ આગમો’’તિ યં એવંલદ્ધિકસ્સ સતો પાણાતિપાત-અદિન્નાદાન-મિચ્છાચારસઙ્ખાતં કાયકમ્મં, ઇદં યથાદિટ્ઠિયં ઠિતકાયકમ્મં નામ. ‘‘પાણં હનતો અદિન્નં આદિયતો મિચ્છાચારં ચરતો નત્થિ તતોનિદાનં પાપં, નત્થિ પાપસ્સ આગમો’’તિ ઇમાય પન લદ્ધિયા ઇમિના દસ્સનેન સહજાતં કાયકમ્મં દિટ્ઠિસહજાતં કાયકમ્મં નામ. તદેવ પન સમત્તં સમાદિન્નં ગહિતં પરામટ્ઠં દિટ્ઠાનુલોમિકં કાયકમ્મં નામ. વચીકમ્માદીસુપિ એસેવ નયો. યથા પનેત્થ ‘‘પાણં હનતો અદિન્નં આદિયતો મિચ્છાચારં ચરતો નત્થિ તતોનિદાનં પાપ’’ન્તિ યોજના કતા, એવં વચીકમ્મમનોકમ્મેસુ ‘‘મુસા ભણતો, પિસુણં કથેન્તસ્સ, ફરુસં કથેન્તસ્સ, સમ્ફં પલપન્તસ્સ, અભિજ્ઝાલુનો, બ્યાપન્નચિત્તસ્સ, મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ ચ સતો નત્થિ તતોનિદાનં પાપ’’ન્તિ યોજના કાતબ્બા.

યા ચ ચેતનાતિઆદીસુ દિટ્ઠિસહજાતાવ ચેતના ચેતના નામ, દિટ્ઠિસહજાતાવ પત્થના પત્થના નામ, ચેતનાપત્થનાનં વસેન ચિત્તટ્ઠપના પણિધિ નામ, તેહિ પન ચેતનાદીહિ સમ્પયુત્તા ફસ્સાદયો સઙ્ખારા નામ. દિટ્ઠિ હિસ્સ, ભિક્ખવે, પાપિકાતિ યસ્મા તસ્સ પુગ્ગલસ્સ દિટ્ઠિ પાપિકા લામિકા. નિક્ખિત્તન્તિ રોપિતં. ઉપાદિયતીતિ ગણ્હાતિ. કટુકત્તાયાતિ ઇદં પુરિમસ્સેવ વેવચનં.

‘‘વણ્ણગન્ધરસૂપેતો, અમ્બોયં અહુવા પુરે;

તમેવ પૂજં લભમાનો, કેનમ્બો કટુકપ્ફલો.

‘‘પુચિમન્દપરિવારો, અમ્બો તે દધિવાહન;

મૂલં મૂલેન સંસટ્ઠં, સાખા સાખા નિસેવરે;

અસાતસન્નિવાસેન, તેનમ્બો કટુકપ્ફલો’’તિ. (જા. ૧.૨.૭૧-૭૨) –

આગતટ્ઠાને વિય હિ ઇધાપિ કટુકન્તિ તિત્તકં વેદિતબ્બં. અસાતત્તાયાતિ અમધુરત્તાય.

ઇમસ્મિ પન બીજૂપમસુત્તે ‘‘દિટ્ઠીતિ નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિ ગહિતા’’તિ પોરાણકત્થેરા આહંસુ. તં પન પટિક્ખિપિત્વા ‘‘સબ્બાનિપિ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ ગહિતાની’’તિ વુત્તં. અનન્તરસુત્તે ‘‘પાણાતિપાતા વિરમન્તસ્સ, અદિન્નાદાના વિરમન્તસ્સ, મિચ્છાચારા વિરમન્તસ્સ નત્થિ તતોનિદાનં પુઞ્ઞ’’ન્તિઆદિના નયેન યથાદિટ્ઠિયં ઠિતકાયકમ્માદીનિ યોજેત્વા વેદિતબ્બાનિ. ઇધ પન સમ્માદિટ્ઠિસહજાતા ચિત્તટ્ઠપનાવ પત્થનાતિ વેદિતબ્બા. સમ્માદિટ્ઠિ પનેત્થ લોકિયલોકુત્તરા કથિતા. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

દુતિયવગ્ગવણ્ણના.

૧૬. એકધમ્મપાળિ

(૧૬) ૩. એકધમ્મપાળિ-તતિયવગ્ગવણ્ણના

૩૦૮. તતિયસ્સ પઠમે મિચ્છાદિટ્ઠિકોતિ અયાથાવદિટ્ઠિકો. વિપરીતદસ્સનોતિ તાયેવ મિચ્છાદિટ્ઠિયા વિપરીતદસ્સનો. સદ્ધમ્મા વુટ્ઠાપેત્વાતિ દસકુસલકમ્મપથધમ્મતો વુટ્ઠાપેત્વા. અસદ્ધમ્મે પતિટ્ઠાપેતીતિ દસઅકુસલકમ્મપથસઙ્ખાતે અસદ્ધમ્મે પતિટ્ઠાપેતિ. એકપુગ્ગલોતિ ચેત્થ છહિ સત્થારેહિ સદ્ધિં દેવદત્તો ચ અઞ્ઞે ચ એવરૂપા વેદિતબ્બા.

૩૦૯. દુતિયે સમ્માદિટ્ઠિકોતિ યાથાવદિટ્ઠિકો. અવિપરીતદસ્સનોતિ તાયેવ સમ્માદિટ્ઠિયા અવિપરીતદસ્સનો. અસદ્ધમ્માતિ દસઅકુસલકમ્મપથતો. સદ્ધમ્મેતિ દસકુસલકમ્મપથસઙ્ખાતે સદ્ધમ્મે. એકપુગ્ગલોતિ ચેત્થ અનુપ્પન્ને બુદ્ધે ચક્કવત્તી રાજા સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તોતિ એવમાદયો લબ્ભન્તિ, ઉપ્પન્ને બુદ્ધે બુદ્ધો ચેવ બુદ્ધસાવકા ચ.

૩૧૦. તતિયે મિચ્છાદિટ્ઠિપરમાનીતિ મિચ્છાદિટ્ઠિ પરમા એતેસન્તિ મિચ્છાદિટ્ઠિપરમાનિ. પઞ્ચ હિ આનન્તરિયકમ્માનિ મહાસાવજ્જાનિ નામ, તેહિપિ મિચ્છાદિટ્ઠિયેવ મહાસાવજ્જતરાતિ અધિપ્પાયો. કસ્મા? તેસઞ્હિ પરિચ્છેદો અત્થિ. ચત્તારિ હિ આનન્તરિયકમ્માનિ નિરયે નિબ્બત્તાપેન્તીતિ વુત્તાનિ. સઙ્ઘભેદકમ્મમ્પિ નિરયે કપ્પટ્ઠિતિકમેવ હોતિ. એવમેતેસં પરિચ્છેદો અત્થિ, કોટિ પઞ્ઞાયતિ. નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિયા પન પરિચ્છેદો નત્થિ. સા હિ વટ્ટસ્સ મૂલં, તાય સમન્નાગતસ્સ ભવતો વુટ્ઠાનં નત્થિ. યે તસ્સ સોતબ્બં મઞ્ઞન્તિ, તેપિ વિપ્પટિપાદેતિ. તાય ચ સમન્નાગતસ્સ નેવ સગ્ગો અત્થિ ન મગ્ગો. કપ્પવિનાસે મહાજને બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તેપિ નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિકો તત્થ અનિબ્બત્તિત્વા પિટ્ઠિચક્કવાળે નિબ્બત્તતિ. કિં પન પિટ્ઠિચક્કવાળં ન ઝાયતીતિ? ઝાયતિ, તસ્મિં ઝાયમાનેપિ એસ આકાસે એકસ્મિં ઓકાસે પચ્ચતિયેવાતિ વદન્તિ.

૩૧૧. ચતુત્થે મક્ખલીતિ ‘‘મા ખલી’’તિ વચનં ઉપાદાય એવંલદ્ધનામો તિત્થકરો. નદીમુખેતિ દ્વિન્નં નદીનં સમાગતટ્ઠાને. દેસનામત્તમેવેતં, દ્વિન્નં કન્દરાનં, દ્વિન્નં ઉદકાનં, સમુદ્દસ્સ ચ, લોણિયા ચ, સમુદ્દસ્સ ચ નદિયા ચાતિ એતેસમ્પિ યસ્સ કસ્સચિ સમાગતટ્ઠાનં, અઞ્ઞમ્પિ તથારૂપં ઉદકં. ખિપન્તિ કુમિનં. ઉડ્ડેય્યાતિ ઓડ્ડેય્ય. મનુસ્સા હિ નળેહિ વા ઉચ્છૂહિ વા વેળૂહિ વા પલાસન્તિસલાકાય વા એકં દ્વે તયો વા કુમ્ભે ગણ્હનપ્પમાણકુમિનં કત્વા મુખવટ્ટિયા યોત્તેન બન્ધિત્વા નદીમુખં નેત્વા દ્વીસુ પસ્સેસુ ખાણુકે કોટ્ટેત્વા યોત્તેહિ તત્થ બન્ધન્તિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં. તસ્મિઞ્હિ પવિટ્ઠસ્સ ખુદ્દકસ્સ મચ્છસ્સાપિ મોક્ખો નત્થિ. અનયાયાતિ અવડ્ઢિયા. બ્યાસનાયાતિ વિનાસાય. મક્ખલિ મોઘપુરિસોતિ અયં મક્ખલિ ગોસાલો તુચ્છપુરિસો. મનુસ્સખિપ્પં મઞ્ઞે લોકે ઉપ્પન્નોતિ મહાજનસ્સ સગ્ગમોક્ખગમનમગ્ગે તત્થ ગમનનિવારણત્થં મનુસ્સકુમિનં વિય લોકે ઉપ્પન્નો.

૩૧૨. પઞ્ચમાદીસુ દુરક્ખાતે, ભિક્ખવે, ધમ્મવિનયેતિ દુરક્ખાતધમ્મવિનયો નામ બાહિરકસાસનં. તત્થ હિ સત્થાપિ અસબ્બઞ્ઞૂ હોતિ, ધમ્મોપિ દુરક્ખાતો, ગણોપિ દુપ્પટિપન્નો. યો ચ સમાદપેતીતિ યો આચરિયપુગ્ગલો સમાદપેતિ. યઞ્ચ સમાદપેતીતિ યં અન્તેવાસિકં સમાદપેતિ. યો ચ સમાદપિતો તથત્તાય પટિપજ્જતીતિ યો અન્તેવાસિકો આચરિયેન સમાદપિતો તસ્સ વચનં કરોન્તો તથાભાવાય પટિપજ્જતિ. બહું અપુઞ્ઞં પસવન્તીતિ સમાદપકો હિ પાણાતિપાતાદીસુ જઙ્ઘસતં સમાદપેન્તો તેસં સબ્બેસમ્પિ અકુસલેન સમકમેવ અકુસલં પાપુણાતિ. તેનાહ – ‘‘સબ્બે તે બહું અપુઞ્ઞં પસવન્તી’’તિ.

૩૧૩. સ્વાક્ખાતેતિ સુટ્ઠુ અક્ખાતે સુદેસિતે. એવરૂપે હિ ધમ્મવિનયે સત્થા ચ સબ્બઞ્ઞૂ હોતિ, ધમ્મો ચ સ્વાક્ખાતો, ગણો ચ સુપ્પટિપન્નો. સબ્બે તે બહું પુઞ્ઞં પસવન્તીતિ સમાદપકો હિ ભિક્ખૂ પિણ્ડાય પવિટ્ઠે દિસ્વા યાગુભત્તાદીનિ સમાદપેન્તો સબ્બેસમ્પિ દાયકાનં કુસલેન સમકં કુસલં પાપુણાતિ. તેન વુત્તં – ‘‘બહું પુઞ્ઞં પસવન્તી’’તિ.

૩૧૪. દાયકેન મત્તા જાનિતબ્બાતિ દાયકપુગ્ગલેન પમાણં જાનિતબ્બં, પમાણેન દાતબ્બં, પૂરેત્વા અતિરેકં ન દાતબ્બં. ન દાતબ્બન્તિ હિ અવત્વા પમાણવસેન થોકં દાતબ્બન્તિ વુત્તં. કસ્મા? પૂરેત્વા અતિરેકે દિન્નેપિ હિ અતિરેકા મનુસ્સસમ્પત્તિ વા દિબ્બસમ્પત્તિ વા નિબ્બાનસમ્પત્તિ વા નત્થિ. નો પટિગ્ગાહકેનાતિ પટિગ્ગાહકસ્સ પન મત્તં જાનિત્વા પટિગ્ગહણકિચ્ચં નામ નત્થિ. કસ્મા? તસ્સ હિ મત્તં ઞત્વા પૂરેતબ્બા મત્તપટિગ્ગહણમૂલિકા અપ્પિચ્છપટિપદા નામ નત્થિ. યત્તકં પન લભતિ, તત્તકં ગહેતબ્બં. અતિરેકગ્ગહણમૂલં હિસ્સ પુત્તદારભરણં ભવિસ્સતિ.

૩૧૫. પટિગ્ગાહકેન મત્તા જાનિતબ્બાતિ પટિગ્ગાહકપુગ્ગલેન પમાણં જાનિતબ્બં. કથં? તેન હિ દાયકસ્સ વસો વેદિતબ્બો, દેય્યધમ્મસ્સ વસો વેદિતબ્બો, અત્તનો થામો વેદિતબ્બો. યદિ હિ દેય્યધમ્મો બહુ હોતિ, દાયકો અપ્પં દાતુકામો, દાયકસ્સ વસેન અપ્પં ગણ્હિતબ્બં. દેય્યધમ્મો અપ્પો, દાયકો બહું દાતુકામો, દેય્યધમ્મસ્સ વસેન અપ્પં ગણ્હિતબ્બં. દેય્યધમ્મોપિ બહુ, દાયકોપિ બહું દાતુકામો, અત્તનો થામં ઞત્વા પમાણેનેવ ગણ્હિતબ્બં. એવં મત્તં ઞત્વા પટિગ્ગણ્હન્તો હિ અપ્પિચ્છપટિપદં પૂરેતિ. અનુપ્પન્નસ્સ લાભો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો લાભો થાવરોવ હોતિ. અપ્પસન્ના પસીદન્તિ, પસન્નાપિ ભિય્યો પસાદમાપજ્જન્તિ, મહાજનસ્સ ચક્ખુભૂતો હોતિ, સાસનં ચિરટ્ઠિતિકં કરોતિ.

તત્રિમાનિ વત્થૂનિ – રોહણજનપદે કિર કુટિમ્બિયવિહારે એકો દહરો દુબ્ભિક્ખસમયે તસ્મિં ગામે એકસ્સ કમ્મકારસ્સ ગેહે ભુઞ્જનત્થાય કટચ્છુભત્તં ગહેત્વા ગમનત્થાય ચ કટચ્છુભત્તમેવ લભતિ. સો એકદિવસં તસ્મિં ગેહે એકં આગન્તુકં દિસ્વા એકમેવ કટચ્છુભત્તં ગણ્હિ. અથસ્સ ‘‘કેન કારણેના’’તિ વુત્તે તમત્થં વત્વા સો કુલપુત્તો પસીદિત્વા ‘‘અમ્હાકં કુલૂપકભદન્તો એવરૂપો નામા’’તિ રાજદ્વારે મિત્તામચ્ચાનં કથેસિ. તે સબ્બેપિ તસ્સ અપ્પિચ્છગુણે પસન્ના એકદિવસેનેવ સટ્ઠિ ધુરભત્તાનિ ઠપેસું. એવં અપ્પિચ્છો અનુપ્પન્નલાભં ઉપ્પાદેતિ.

સદ્ધાતિસ્સમહારાજાપિ ચૂળુપટ્ઠાકં તિસ્સામચ્ચં વીમંસિત્વા તેન એકં તિત્તિરં પચાપેત્વા આહરાપેસિ. અથ પરિભોગસમયે ‘‘અગ્ગં દત્વા પરિભુઞ્જિસ્સામી’’તિ અટ્ઠકસાલપરિવેણે મહાથેરસ્સ ભણ્ડગ્ગાહસામણેરસ્સ તિત્તિરમંસં દેન્તો તસ્મિં થોકંયેવ પટિગ્ગણ્હન્તે તસ્સ અપ્પિચ્છગુણે પસીદિત્વા ‘‘પસન્નોસ્મિ, તાત, અટ્ઠ તે ધુરભત્તાનિ દેમી’’તિ આહ. મહારાજ, ઉપજ્ઝાયસ્સ દેમીતિ. અપરાનિપિ અટ્ઠ દેમીતિ. તાનિ અમ્હાકં આચરિયસ્સ દેમીતિ. અપરાનિપિ અટ્ઠ દમ્મીતિ. તાનિ સમાનુપજ્ઝાયાનં દમ્મીતિ. અપરાનિપિ અટ્ઠ દમ્મીતિ. તાનિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દમ્મીતિ. અપરાનિપિ અટ્ઠ દમ્મીતિ. સામણેરો અધિવાસેસિ. એવમસ્સ ઉપ્પન્નો લાભો થાવરો હોતિ.

અપ્પસન્ના પસીદન્તીતિ એત્થપિ – દીઘબ્રાહ્મણો કિર બ્રાહ્મણે ભોજેન્તો પઞ્ચ પઞ્ચ ભત્તસરકાનિ દત્વા સન્તપ્પેતું નાસક્ખિ. અથેકદિવસં ‘‘સમણા કિર નામ અપ્પિચ્છા’’તિ કથં સુત્વા વીમંસનત્થાય ભત્તં ગાહાપેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ભત્તકિચ્ચકરણવેલાય વિહારં ગન્ત્વા તિંસમત્તે ભિક્ખૂ ભોજનસાલાયં ભુઞ્જન્તે દિસ્વા એકં ભત્તસરકં ગહેત્વા સઙ્ઘત્થેરસ્સ સન્તિકં અગમાસિ. થેરો અઙ્ગુલિં ચાલેત્વા થોકમેવ અગ્ગહેસિ. એતેનેવ નિયામેન એકં ભત્તસરકં સબ્બેસં સમ્પાપુણિ. તતો બ્રાહ્મણો ‘‘સચ્ચોયેવ એતેસં સમણાનં ગુણો’’તિ અપ્પિચ્છતાય પસન્નો સહસ્સં વિસ્સજ્જેત્વા તસ્મિંયેવ વિહારે ચેતિયં કારેસિ. એવં અપ્પસન્ના પસીદન્તિ.

પસન્ના ભિય્યો પસીદન્તીતિ એત્થ વત્થુના કિચ્ચં નત્થિ. પસન્નાનઞ્હિ અપ્પિચ્છં દિસ્વા પસાદો ભિય્યો વડ્ઢતિયેવ.

મજ્ઝન્તિકતિસ્સત્થેરસદિસે પન અપ્પિચ્છે દિસ્વા મહાજનો અપ્પિચ્છો ભવિતું મઞ્ઞતીતિ અપ્પિચ્છો મહાજનસ્સ ચક્ખુભૂતો નામ હોતિ.

‘‘અપ્પિચ્છતા, ભિક્ખવે, સદ્ધમ્મસ્સ ઠિતિયા અસમ્મોસાય અનન્તરધાનાય સંવત્તતી’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૧૬-૧૨૯) વચનતો પન અપ્પિચ્છો સાસનં ચિરટ્ઠિતિકં કરોતિ નામ.

નો દાયકેનાતિ સ્વાક્ખાતે ધમ્મવિનયે પન દાયકસ્સ પમાણં ઞત્વા દાતબ્બકિચ્ચં નામ નત્થિ. યત્તકો દેય્યધમ્મો અત્થિ, તત્તકં અવત્થરિત્વા દાતું વટ્ટતિ. અવત્થરિત્વા દિન્નકારણા હિ એસ મનુસ્સસમ્પત્તિં, દિબ્બસમ્પત્તિં, નિબ્બાનસમ્પત્તિઞ્ચ અવત્થરિત્વા ઉત્તરુત્તરિ પણીતપણીતમેવ લભતિ.

૩૧૬. યો આરદ્ધવીરિયો, સો દુક્ખં વિહરતીતિ પઞ્ચાતપતપ્પનમરુપ્પપાતપતનાદિચ્ચાનુપરિવત્તન-ઉક્કુટિકપ્પધાનાદીનિ અનુયુઞ્જન્તો દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે દુક્ખં વિહરતિ, તસ્સેવ બાહિરસમયે સમાદિન્નસ્સ તપચરણસ્સ વિપાકેન નિરયે ઉપ્પજ્જિત્વા સમ્પરાયેપિ દુક્ખં વિહરતિ.

૩૧૭. યો કુસીતો, સો દુક્ખં વિહરતીતિ અયમ્પિ દિટ્ઠે ધમ્મે ચેવ સમ્પરાયે ચ દુક્ખં વિહરતિ. કથં? યસ્સ હિ પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય યોનિસો મનસિકારો નત્થિ, બુદ્ધવચનં ન ઉગ્ગણ્હાતિ, આચરિયુપજ્ઝાયવત્તં ન કરોતિ, ચેતિયઙ્ગણબોધિયઙ્ગણવત્તં ન કરોતિ. જનસ્સ પન સદ્ધાદેય્યં અપચ્ચવેક્ખિતપરિભોગેન પરિભુઞ્જિત્વા દિવસં સેય્યસુખં પસ્સસુખં અનુયુઞ્જિત્વા પબુદ્ધકાલે તયો વિતક્કે વિતક્કેતિ. સો કતિપાહેનેવ ભિક્ખુભાવા ચવતિ? એવં દિટ્ઠધમ્મે ચ દુક્ખં વિહરતિ. પબ્બજિત્વા પન સમણધમ્મસ્સ સમ્મા અકતત્તા ચ –

‘‘કુસો યથા દુગ્ગહિતો, હત્થમેવાનુકન્તતિ;

સામઞ્ઞં દુપ્પરામટ્ઠં, નિરયાયુપકડ્ઢતી’’તિ. (ધ. પ. ૩૧૧) –

અપાયસ્મિંયેવ પટિસન્ધિં ગણ્હતિ. એવં સમ્પરાયેપિ દુક્ખં વિહરતિ.

૩૧૮. યો કુસીતો, સો સુખં વિહરતીતિ કાલેન કાલં વુત્તપ્પકારે તપચરણે કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ તપચરણં કત્વા કાલેન કાલં ઓદાતવત્થવસનો માલાગન્ધવિલેપનધરો મધુરભોજનં ભુઞ્જન્તો મુદુકાસુ સેય્યાસુ સયન્તો દિટ્ઠે ધમ્મે ચેવ સુખં વિહરતિ સમ્પરાયે ચ. સો હિ તસ્સ તપચરણસ્સ ગાળ્હં અગ્ગહિતત્તા નાતિબહું નિરયે દુક્ખં અનુભવતિ. તસ્મા સમ્પરાયે સુખં વિહરતિ નામ.

૩૧૯. યો આરદ્ધવીરિયો, સો સુખં વિહરતીતિ આરદ્ધવીરિયો હિ પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય વત્તેસુ પરિપૂરકારી હોતિ, બુદ્ધવચનં ઉગ્ગણ્હાતિ, યોનિસો મનસિકારે કમ્મં કરોતિ. અથસ્સ વત્તપૂરણઞ્ચેવ ઉગ્ગહિતબુદ્ધવચનઞ્ચ સમણધમ્મકિરિયઞ્ચ આવજ્જેન્તસ્સ ચિત્તં પસીદતિ. એવં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સુખં વિહરતિ. દિટ્ઠધમ્મે પન અરહત્તં પાપુણિતું અસક્કોન્તો નિબ્બત્તભવે ખિપ્પાભિઞ્ઞો હોતીતિ સમ્પરાયેપિ સુખં વિહરતિ નામ.

૩૨૦. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, અપ્પમત્તકોપિ ગૂથો દુગ્ગન્ધો હોતીતિ ઇદં સુત્તં અટ્ઠુપ્પત્તિયં વુત્તં. કતરઅટ્ઠુપ્પત્તિયન્તિ? નવકનિપાતે (અ. નિ. ૯.૧૨) સત્તુપ્પાદસુત્ત અટ્ઠુપ્પત્તિયં. તથાગતો હિ તં અત્થં કથેન્તો – ‘‘નવ પુગ્ગલા નિરયતો મુત્તા, તિરચ્છાનયોનિતો મુત્તા, પેત્તિવિસયતો મુત્તા’’તિ કથેસિ. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘સચે ખો પન મે પુત્તા ઇમં ધમ્મદેસનં સુત્વા ખીણનિરયમ્હા ખીણતિરચ્છાનયોનિકા ખીણપેત્તિવિસયા ખીણાપાયદુગ્ગતિવિનિપાતાતિ મઞ્ઞમાના ઉપરિમગ્ગફલત્થાય વાયમિતું ન મઞ્ઞેય્યું, તેસં સંવેગં જનેસ્સામી’’તિ સંવેગજનનત્થં ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે’’તિ ઇમં સુત્તમારભિ. તત્થ અપ્પમત્તકોતિ થોકમત્તકો પરિત્તપ્પમાણો, અન્તમસો કુસગ્ગેનપિ ગહેત્વા ઉપસિઙ્ઘિયમાનો દુગ્ગન્ધોવ હોતિ. અપ્પમત્તકમ્પિ ભવં ન વણ્ણેમીતિ અપ્પમત્તકમ્પિ કાલં ભવે પટિસન્ધિં ન વણ્ણયામિ. ઇદાનિસ્સ ઉપમં દસ્સેન્તો આહ – અન્તમસો અચ્છરાસઙ્ઘાતમત્તમ્પીતિ. સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન દ્વે અઙ્ગુલિયો એકતો કત્વા પહરણમત્તમ્પિ કાલન્તિ વુત્તં હોતિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

તતિયવગ્ગવણ્ણના.

૧૬. એકધમ્મપાળિ

(૧૬) ૪. એકધમ્મપાળિ-ચતુત્થવગ્ગવણ્ણના

૩૨૨. ચતુત્થવગ્ગસ્સ પઠમે જમ્બુદીપેતિ જમ્બુયા પઞ્ઞાતો પાકટો દીપોતિ જમ્બુદીપો. ઇમસ્સ કિર દીપસ્સ સઞ્ઞાણભૂતા યોજનસતુબ્બેધા પણ્ણાસયોજનસાખા પઞ્ચદસયોજનાવટ્ટક્ખન્ધા હિમવન્તપબ્બતે જાતા કપ્પટ્ઠાયિની મહાજમ્બૂ નામ અત્થિ, તાય અયં દીપો જમ્બુદીપોતિ વુચ્ચતિ. યથા ચ ઇમસ્મિં દીપે જમ્બુરુક્ખો કપ્પટ્ઠાયી, તથા અપરગોયાને કદમ્બરુક્ખો, ઉત્તરકુરૂસુ કપ્પરુક્ખો, પુબ્બવિદેહે સિરીસરુક્ખો, અસુરાનં ચિત્તપાટલિરુક્ખો, સુપણ્ણાનં સિમ્બલિરુક્ખો, દેવાનં પારિચ્છત્તકોતિ ઇમેપિ કપ્પટ્ઠાયિનોવ.

‘‘પાટલી સિમ્બલી જમ્બૂ, દેવાનં પારિચ્છત્તકો;

કદમ્બો કપ્પરુક્ખો ચ, સિરીસો ભવતિ સત્તમો’’તિ.

આરામરામણેય્યકન્તિ પુપ્ફારામફલારામાનં રામણેય્યકં વેળુવન-જીવકમ્બવન-જેતવનપુબ્બારામસદિસં. તં ઇમસ્મિં જમ્બુદીપે અપ્પમત્તકં પરિત્તકં, ન બહુકન્તિ અત્થો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. એત્થ વનરામણેય્યકન્તિ નાગવનસાલવનચમ્પકવનાદિસદિસં વઙ્કપબ્બતહિમવન્તપબ્બતપદેસાદીસુ અરઞ્ઞવનં વેદિતબ્બં. ભૂમિરામણેય્યકન્તિ જેતવનવિહારમગધક્ખેત્તાદિસદિસં સમં ભૂમિટ્ઠાનં. પોક્ખરણિરામણેય્યકન્તિ જેતવનપોક્ખરણિગગ્ગરાપોક્ખરણિસદિસાનં વટ્ટચતુરસ્સદીઘવઙ્કાદિસણ્ઠાનાનં પોક્ખરણીનં સન્નિવેસનટ્ઠાનં. ઉક્કૂલવિકૂલન્તિ ઉક્કૂલઞ્ચ વિકૂલઞ્ચ. તત્થ ઉક્કૂલં ઉન્નતટ્ઠાનં, વિકૂલં નિન્નટ્ઠાનં. નદીવિદુગ્ગન્તિ નદીનં ભિન્નટ્ઠાનં તં દુગ્ગમત્તા નદીવિદુગ્ગન્તિ વુચ્ચતિ. ખાણુકણ્ટકટ્ઠાનન્તિ તત્થજાતકાનઞ્ચેવ આહરિયમાનાનઞ્ચ ખાણુકણ્ટકાદીનં પતિટ્ઠાનટ્ઠાનં. પબ્બતવિસમન્તિ ગિરિવિસમં. યે ઓદકાતિ યે ચ ઉદકે જાયન્તિ, તેયેવ બહુતરા. ઇતો કિર સુવણ્ણભૂમિ સત્તમત્તાનિ યોજનસતાનિ હોતિ, એકેન વાતેન ગચ્છન્તી નાવા સત્તહિ અહોરત્તેહિ ગચ્છતિ. અથેકસ્મિં સમયે એવં ગચ્છન્તી નાવા સત્તાહમ્પિ નન્દિયાવટ્ટમચ્છપિટ્ઠેનેવ ગતા. એવં ઓદકાનં સત્તાનં બહુભાવો વેદિતબ્બો.

અપિચ થલટ્ઠાનસ્સ પરિત્તભાવેન ઉદકસ્સ ચ બહુભાવેનાપિ અયમત્થો વેદિતબ્બો. યથા હિ મહાતળાકે એકોવ ઉપ્પલગચ્છો અસ્સ, તસ્સ ચત્તારિ ચ પણ્ણાનિ, મજ્ઝે ચ એકં ઉપ્પલમકુલં અસ્સ. એવમેવં ચત્તારિ પણ્ણાનિ વિય ચત્તારો દીપા, મજ્ઝે ઉપ્પલમકુલં વિય સિનેરુપબ્બતો, સેસં ઉદકં વિય ઉદકપરિક્ખિત્તો ઓકાસો. તસ્સ મહન્તભાવો ઇદ્ધિમન્તાનં પાકટો હોતિ. તેસઞ્હિ આકાસેન ગચ્છન્તાનં ચત્તારો મહાદીપા ચત્તારિ પણ્ણાનિ વિય ઉપટ્ઠહન્તિ, સિનેરુપબ્બતો મજ્ઝે ઉપ્પલમકુલં વિય, સેસં ઉદકં વિય ઉદકપરિક્ખિત્તો ઓકાસો. એવં મહન્તે ઉદકે જાતત્તા ઓદકાવ બહુતરા વેદિતબ્બા.

૩૨૩. દુતિયાદીસુ અઞ્ઞત્ર મનુસ્સેહીતિ ઇધ ચત્તારો અપાયા અઞ્ઞત્ર મનુસ્સેહીતિ અધિપ્પેતા.

મજ્ઝિમેસુ જનપદેસૂતિ ‘‘પુરત્થિમાય દિસાય ગજઙ્ગલં નામ નિગમો, તસ્સ પરેન મહાસાલા, તતો પરા પચ્ચન્તિમા જનપદા, ઓરતો મજ્ઝે. પુરત્થિમદક્ખિણાય દિસાય સલ્લવતી નામ નદી, તતો પરા પચ્ચન્તિમા જનપદા, ઓરતો મજ્ઝે. દક્ખિણાય દિસાય સેતકણ્ણિકં નામ નિગમો, તતો પરા પચ્ચન્તિમા જનપદા, ઓરતો મજ્ઝે. પચ્છિમાય દિસાય થૂણં નામ બ્રાહ્મણગામો, તતો પરા પચ્ચન્તિમા જનપદા, ઓરતો મજ્ઝે. ઉત્તરાય દિસાય ઉસીરદ્ધજો નામ પબ્બતો, તતો પરા પચ્ચન્તિમા જનપદા, ઓરતો મજ્ઝે’’તિ (મહાવ. ૨૫૯) એવં પરિચ્છિન્ને જનપદેતિ અત્થો. અયઞ્હિ જનપદો મુદિઙ્ગસણ્ઠાનો ઉજુકેન કત્થચિ અસીતિયોજનો હોતિ, કત્થચિ યોજનસતિકો, કત્થચિ દ્વિયોજનસતિકો, મજ્ઝેન પન તિયોજનસતિકો, પરિયન્તપરિક્ખેપેન નવમત્તયોજનસતિકો હોતિ. એત્તકે ઠાને બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધા મહાસાવકા બુદ્ધુપટ્ઠાકા બુદ્ધસાવકા બુદ્ધમાતા બુદ્ધપિતા ચક્કવત્તી રાજાતિ ઇમે સત્તા નિબ્બત્તન્તિ. અપિચ ઉપાદાયુપાદાયાપિ મજ્ઝિમપદેસો લબ્ભતિ. સકલોપિ હિ જમ્બુદીપો મજ્ઝિમપદેસો નામ, સેસદીપા પચ્ચન્તિમા જનપદા. તમ્બપણ્ણિદીપે અનુરાધપુરં મજ્ઝિમપદેસો નામ, સેસો પચ્ચન્તોતિ એવં નયો વેદિતબ્બો.

૩૨૪. પઞ્ઞવન્તો અજળા અનેળમૂગાતિ એત્થ કમ્મસ્સકતપઞ્ઞા, ઝાનપઞ્ઞા વિપસ્સનાપઞ્ઞા, મગ્ગપઞ્ઞા, ફલપઞ્ઞાતિ એતાહિ સમન્નાગતા પઞ્ઞવન્તો નામ, અમૂળ્હા અજળા નામ. યેસં એળા મુખતો ન ગલતિ, તે અનેળમૂગા નામ, અનેળમુખા નિદ્દોસમુખાતિ અત્થો. પટિબલાતિ સમત્થા, કાયબલેન ચેવ ઞાણબલેન ચ સમન્નાગતા. અત્થમઞ્ઞાતુન્તિ અત્થાનત્થં કારણાકારણં જાનિતું. દુપ્પઞ્ઞાતિ અપ્પઞ્ઞા નિપ્પઞ્ઞા. જળાતિ મન્દા મોમૂહા.

૩૨૫. અરિયેન પઞ્ઞાચક્ખુનાતિ સહવિપસ્સનેન મગ્ગેન. અવિજ્જાગતાતિ અવિજ્જન્ધકારેન સમન્નાગતા.

૩૨૬. યે લભન્તિ તથાગતં દસ્સનાયાતિ યે તથાગતસ્સ ગુણે જાનિત્વા તથાગતં ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન પસ્સિતું લભન્તિ.

૩૨૭. તથાગતપ્પવેદિતન્તિ તથાગતેન પવેદિતં પકાસેત્વા કથિતં. સવનાયાતિ સોતવિઞ્ઞાણેન સોતું.

૩૨૮. ધારેન્તીતિ ન પમ્મુસ્સન્તિ.

૩૨૯. ધાતાનં ધમ્માનં અત્થં ઉપપરિક્ખન્તીતિ પગુણાય પાળિયા અત્થાનત્થં ઉપપરિક્ખન્તિ.

૩૩૦. અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાયાતિ અટ્ઠકથઞ્ચ પાળિઞ્ચ જાનિત્વા. ધમ્માનુધમ્મં પટિપજ્જન્તીતિ અનુલોમપટિપદં પૂરેન્તિ.

૩૩૧. સંવેજનીયેસુ ઠાનેસૂતિ સંવેગજનકેસુ કારણેસુ. સંવિજ્જન્તીતિ સંવેગં આપજ્જન્તિ.

૩૩૨. યોનિસો પદહન્તીતિ ઉપાયેન પધાનવીરિયં કરોન્તિ.

૩૩૩. વવસ્સગ્ગારમ્મણન્તિ વવસ્સગ્ગો વુચ્ચતિ નિબ્બાનં, તં આરમ્મણં કરિત્વાતિ અત્થો. લભન્તિ સમાધિન્તિ મગ્ગસમાધિઞ્ચ ફલસમાધિઞ્ચ પાપુણન્તિ.

૩૩૪. અન્નગ્ગરસગ્ગાનન્તિ ઉત્તમન્નાનઞ્ચ ઉત્તમરસાનઞ્ચ. ઉઞ્છેન કપાલાભતેન યાપેન્તીતિ ઉઞ્છાચારેન વનમૂલફલાફલેન વા કપાલેન આભતભત્તેન વા યાપેન્તિ. એત્થ ચ યો કસ્સચિદેવ ખાદનીયસ્સ ભોજનીયસ્સ અત્થાય ચિત્તે ઉપ્પન્ને તંખણંયેવ ન તં લભતિ, અયં અન્નગ્ગરસગ્ગાનં ન લાભી નામ. યસ્સપિ તંખણંયેવ લભિત્વા ઓલોકેન્તસ્સ વણ્ણગન્ધરસા અમનાપા હોન્તિ, અયમ્પિ અન્નગ્ગરસગ્ગાનં ન લાભી નામ. યસ્સ પન વણ્ણગન્ધરસા પટિલભન્તિ, મનાપા હોન્તિ, અયં અન્નગ્ગરસગ્ગાનં લાભી નામ. સો ઉત્તમકોટિયા ચક્કવત્તી રાજા, હેટ્ઠિમકોટિયા ધમ્માસોકો વેદિતબ્બો. સઙ્ખેપતો હિ યસ્સ ભત્તસ્સ એકપાતિ સતસહસ્સં અગ્ઘતિ, ઇદં અન્નગ્ગરસગ્ગં નામ. યં પન ભિક્ખુસઙ્ઘં પિણ્ડાય ચરન્તં દિસ્વા મનુસ્સા ઉત્તમપણીતં ભત્તં દેન્તિ, ઇદં કિં નામાતિ? ઇદં ઉઞ્છેન કપાલાભતેન યાપેન્તે ઉપાદાય અન્નગ્ગરસગ્ગં નામ વુચ્ચતીતિ.

૩૩૫. અત્થરસસ્સાતિઆદીસુ અત્થરસો નામ ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનિ, ધમ્મરસો નામ ચત્તારો મગ્ગા, વિમુત્તિરસો નામ અમતનિબ્બાનં. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

ચતુત્થવગ્ગવણ્ણના.

જમ્બુદીપપેય્યાલો નિટ્ઠિતો.