(૧૬) ૧. એકધમ્મપાળિ-પઠમવગ્ગવણ્ણના

૨૯૬. એકધમ્મપાળિયં એકધમ્મોતિ એકસભાવો. એકન્તનિબ્બિદાયાતિ એકન્તેન વટ્ટે નિબ્બિન્દનત્થાય ઉક્કણ્ઠનત્થાય. વિરાગાયાતિ વટ્ટે વિરજ્જનત્થાય, રાગાદીનં વા કિલેસાનં વિરજ્જનાય વિગમાય. નિરોધાયાતિ રાગાદીનં નિરોધાય અપ્પવત્તિકરણત્થાય, વટ્ટસ્સેવ વા નિરુજ્ઝનત્થાય. ઉપસમાયાતિ કિલેસવૂપસમનત્થાય, અભિઞ્ઞાયાતિ અનિચ્ચાદિવસેન લક્ખણત્તયં આરોપેત્વા અભિજાનનત્થાય. સમ્બોધાયાતિ ચતુન્નં સચ્ચાનં બુજ્ઝનત્થાય, ‘‘બોધિ વુચ્ચતિ ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણ’’ન્તિ (મહાનિ. ૧૯૧; ચૂળનિ. ખગ્ગવિસાણસુત્તનિદ્દેસો ૧૨૧) એવં વુત્તસ્સ વા ચતુમગ્ગઞાણસ્સ પટિવિજ્ઝનત્થાય. નિબ્બાનાયાતિ અપ્પચ્ચયનિબ્બાનસ્સ સચ્છિકરણત્થાય.

ઇતિ ભગવા ઇમેહિ સત્તહિ પદેહિ બુદ્ધાનુસ્સતિકમ્મટ્ઠાનસ્સ વણ્ણં કથેસિ. કસ્મા? મહાજનસ્સ ઉસ્સાહજનનત્થં વિસકણ્ટકવાણિજો વિય અત્તનો પણિયસ્સ. વિસકણ્ટકવાણિજો નામ ગુળવાણિજો વુચ્ચતિ. સો કિર ગુળફાણિતખણ્ડસક્કરાદીનિ સકટેનાદાય પચ્ચન્તગામં ગન્ત્વા ‘‘વિસકણ્ટકં ગણ્હથ, વિસકણ્ટકં ગણ્હથા’’તિ ઉગ્ઘોસેસિ. તં સુત્વા ગામિકા ‘‘વિસં નામ કક્ખળં ઘોરં. યો નં ખાદતિ, સો મરતિ. કણ્ટકમ્પિ વિજ્ઝિત્વા મારેતિ, ઉભોપેતે કક્ખળા. કો એત્થ આનિસંસો’’તિ ગેહદ્વારાનિ થકેસું, દારકે ચ પલાપેસું. તં દિસ્વા વાણિજો ‘અવોહારકુસલા ઇમે ગામિકા, હન્દ ને ઉપાયેન ગાહાપેમી’’તિ ‘‘અતિમધુરં ગણ્હથ, અતિસાદું ગણ્હથ, ગુળં ફાણિતં સક્કરં સમગ્ઘં લબ્ભતિ, કૂટમાસકકૂટકહાપણાદીહિ વાપિ લબ્ભતી’’તિ ઉગ્ઘોસેસિ. તં સુત્વા ગામિકા તુટ્ઠપહટ્ઠા વગ્ગવગ્ગા ગન્ત્વા બહુમ્પિ મૂલં દત્વા અગ્ગહેસું.

તત્થ વિસકણ્ટકવાણિજસ્સ ‘‘વિસકણ્ટકં ગણ્હથા’’તિ ઉગ્ઘોસનં વિય ભગવતો બુદ્ધાનુસ્સતિકમ્મટ્ઠાનકથનં, વિસકણ્ટકે વણ્ણં કથેત્વા તસ્સ ગહણત્થાય મહાજનસ્સ ઉસ્સાહકરણં વિય ઇમેહિ સત્તહિ પદેહિ બુદ્ધાનુસ્સતિકમ્મટ્ઠાનસ્સ વણ્ણભણનેન તસ્સ મહાજનસ્સ ઉસ્સાહકરણં.

કતમો એકધમ્મોતિ કથેતુકમ્યતાપુચ્છા. બુદ્ધાનુસ્સતીતિ બુદ્ધં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ, બુદ્ધગુણારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. તં પનેતં બુદ્ધાનુસ્સતિકમ્મટ્ઠાનં દુવિધં હોતિ ચિત્તસમ્પહંસનત્થઞ્ચેવ વિપસ્સનત્થઞ્ચ. કથં? યદા હિ અસુભારમ્મણેસુ અઞ્ઞતરં ભાવેન્તસ્સ ભિક્ખુનો ચિત્તુપ્પાદો ઉપહઞ્ઞતિ ઉક્કણ્ઠતિ નિરસ્સાદો હોતિ, વીથિં નપ્પટિપજ્જતિ, કૂટગોણો વિય ઇતો ચિતો ચ વિધાવતિ. તસ્મિં ખણે એસ મૂલકમ્મટ્ઠાનં પહાય ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા’’તિઆદિના નયેન તથાગતસ્સ લોકિયલોકુત્તરગુણે અનુસ્સરતિ. તસ્સેવં બુદ્ધં અનુસ્સરન્તસ્સ ચિત્તુપ્પાદો પસીદતિ, વિનીવરણો હોતિ. સો તં ચિત્તં એવં દમેત્વા પુન મૂલકમ્મટ્ઠાનંયેવ મનસિ કરોતિ. કથં? યથા નામ બલવા પુરિસો કૂટાગારકણ્ણિકત્થાય મહારુક્ખં છિન્દન્તો સાખાપલાસચ્છેદનમત્તેનેવ ફરસુધારાય વિપન્નાય મહારુક્ખં છિન્દિતું અસક્કોન્તોપિ ધુરનિક્ખેપં અકત્વાવ કમ્મારસાલં ગન્ત્વા તિખિણં ફરસું કારાપેત્વા પુન તં છિન્દેય્ય. એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં. સો એવં બુદ્ધાનુસ્સતિવસેન ચિત્તં પરિદમેત્વા પુન મૂલકમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તો અસુભારમ્મણં પઠમજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા ઝાનઙ્ગાનિ સમ્મસિત્વા અરિયભૂમિં ઓક્કમતિ. એવં તાવ ચિત્તસમ્પહંસનત્થં હોતિ.

યદા પનેસ બુદ્ધાનુસ્સતિં અનુસ્સરિત્વા ‘‘કો અયં ઇતિપિ સો ભગવાતિઆદિના નયેન અનુસ્સરિ, ઇત્થિ નુ ખો પુરિસો નુ ખો દેવમનુસ્સમારબ્રહ્માનં અઞ્ઞતરો નુ ખો’’તિ પરિગ્ગણ્હન્તો ‘‘ન અઞ્ઞો કોચિ, સતિસમ્પયુત્તં પન ચિત્તમેવ અનુસ્સરી’’તિ દિસ્વા ‘‘તં ખો પનેતં ચિત્તં ખન્ધતો વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો હોતિ, તેન સમ્પયુત્તા વેદના વેદનાક્ખન્ધો, તેન સમ્પયુત્તા સઞ્ઞા સઞ્ઞાક્ખન્ધો, સહજાતા ફસ્સાદયો સઙ્ખારક્ખન્ધોતિ ઇમે ચત્તારો અરૂપક્ખન્ધા હોન્તી’’તિ અરૂપઞ્ચ વવત્થપેત્વા તસ્સ નિસ્સયં પરિયેસન્તો હદયવત્થું દિસ્વા તસ્સ નિસ્સયાનિ ચત્તારિ મહાભૂતાનિ, તાનિ ઉપાદાય પવત્તાનિ સેસઉપાદારૂપાનિ ચ પરિગ્ગહેત્વા ‘‘સબ્બમ્પેતં રૂપં રૂપક્ખન્ધો’’તિ વવત્થપેત્વા ‘‘ઇદઞ્ચ રૂપં પુરિમઞ્ચ અરૂપ’’ન્તિ સઙ્ખેપતો રૂપારૂપં, પભેદતો પઞ્ચક્ખન્ધે પુન ‘‘સઙ્ખેપતો પઞ્ચપેતે ખન્ધા દુક્ખસચ્ચ’’ન્તિ દુક્ખસચ્ચં વવત્થપેત્વા ‘‘તસ્સ પભાવિકા તણ્હા સમુદયસચ્ચં, તસ્સા નિરોધો નિરોધસચ્ચં, નિરોધપજાનના પટિપદા મગ્ગસચ્ચ’’ન્તિ એવં પુબ્બભાગે ચત્તારિ ચ સચ્ચાનિ વવત્થપેત્વા પટિપાટિયા અરિયભૂમિં ઓક્કમતિ. તદાસ્સ ઇમં કમ્મટ્ઠાનં વિપસ્સનત્થં નામ હોતિ. અયં ખોતિઆદિ અપ્પનાવારો વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

૨૯૭. ધમ્માનુસ્સતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. અયં પનેત્થ વચનત્થો – ધમ્મં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ ધમ્માનુસ્સતિ, સ્વાક્ખાતતાદિધમ્મગુણારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. સઙ્ઘં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ સઙ્ઘાનુસ્સતિ, સુપ્પટિપન્નતાદિસઙ્ઘગુણારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. સીલં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ સીલાનુસ્સતિ, અખણ્ડતાદિસીલગુણારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. ચાગં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ ચાગાનુસ્સતિ, મુત્તચાગતાદિચાગગુણારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. દેવતા આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ દેવતાનુસ્સતિ, દેવતા સક્ખિટ્ઠાને ઠપેત્વા અત્તનો સદ્ધાદિગુણારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. આનાપાને આરબ્ભ ઉપ્પન્ના સતિ આનાપાનસ્સતિ, અસ્સાસપસ્સાસનિમિત્તારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. મરણં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના સતિ મરણસ્સતિ, જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. કેસાદિભેદં રૂપકાયં ગતા, કાયે વા ગતાતિ કાયગતા, કાયગતા ચ સા સતિ ચાતિ કાયગતાસતીતિ વત્તબ્બે રસ્સં અકત્વા કાયગતાસતીતિ વુત્તા. કેસાદિકાયકોટ્ઠાસનિમિત્તારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. ઉપસમં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ ઉપસમાનુસ્સતિ, સબ્બદુક્ખૂપસમારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. દુવિધો વા ઉપસમો અચ્ચન્તૂપસમો ચ ખયૂપસમો ચ. તત્થ અચ્ચન્તૂપસમો નામ નિબ્બાનં, ખયૂપસમો નામ મગ્ગો. એવમેતં દુવિધમ્પિ ઉપસમં અનુસ્સરન્તસ્સ ઉપ્પન્ના સતિ ઉપસમાનુસ્સતીતિ અયમેત્થ અત્થો. ઇતિ ઇમેસુ દસસુ કમ્મટ્ઠાનેસુ આનાપાનસ્સતિ મરણસ્સતિ કાયગતાસતીતિ ઇમાનિ તીણિ વિપસ્સનત્થાનેવ હોન્તિ, સેસાનિ સત્ત ચિત્તસમ્પહંસનત્થાનિપિ હોન્તીતિ.

પઠમવગ્ગવણ્ણના.