૧૬. એકધમ્મપાળિ

(૧૬) ૨. એકધમ્મપાળિ-દુતિયવગ્ગવણ્ણના

૨૯૮. દુતિયે મિચ્છાદિટ્ઠીતિ દ્વાસટ્ઠિવિધાયપિ મિચ્છાદિટ્ઠિયા એતં અધિવચનં. મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સાતિ તાય દિટ્ઠિયા સમન્નાગતસ્સ.

૨૯૯. સમ્માદિટ્ઠીતિ પઞ્ચવિધાયપિ સમ્માદિટ્ઠિયા એતં અધિવચનં. સમ્માદિટ્ઠિકસ્સાતિ તાય દિટ્ઠિયા સમન્નાગતસ્સ.

૩૦૨. અયોનિસો મનસિકારોતિ અનુપાયમનસિકારો.

૩૦૩. યોનિસો મનસિકારોતિ ઉપાયમનસિકારો. તત્થ અયોનિસો મનસિકરોતો પુબ્બે અનુપ્પન્ના મિચ્છાદિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્ના પન યાવ નિયામોક્કમના પવડ્ઢતિ. નિયામે ઓક્કન્તે વડ્ઢિતા નામ હોતિ. યોનિસો મનસિકરોતો પુબ્બે અનુપ્પન્ના સમ્માદિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્ના પન યાવ અરહત્તમગ્ગા પવડ્ઢતિ. અરહત્તફલે પત્તે વડ્ઢિતા નામ હોતિ.

૩૦૪. મિચ્છાદિટ્ઠિયા, ભિક્ખવે, સમન્નાગતા સત્તાતિ એત્થ એકચ્ચા મિચ્છાદિટ્ઠિ સગ્ગાવરણા ચેવ હોતિ મગ્ગાવરણા ચ, એકચ્ચા મગ્ગાવરણાવ, ન સગ્ગાવરણા, એકચ્ચા નેવ સગ્ગાવરણા ન મગ્ગાવરણા. તત્થ અહેતુકદિટ્ઠિ, અકિરિયદિટ્ઠિ, નત્થિકદિટ્ઠીતિ અયં તિવિધા સગ્ગાવરણા ચેવ હોતિ મગ્ગાવરણા ચ. દસવત્થુકા અન્તગ્ગાહિકા મિચ્છાદિટ્ઠિ મગ્ગાવરણાવ હોતિ ન સગ્ગાવરણા. વીસતિવત્થુકા સક્કાયદિટ્ઠિ નેવ સગ્ગાવરણા ન મગ્ગાવરણા. ઇદં પન વિધાનં પટિક્ખિપિત્વા ઇમસ્મિં સુત્તે ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિયા, ભિક્ખવે, સમન્નાગતા’’તિ વચનતો અન્તમસો વીસતિવત્થુકં સક્કાયદિટ્ઠિં ઉપાદાય દિટ્ઠિ નામ સગ્ગં ઉપનેતું સમત્થા નામ નત્થિ, એકન્તં નિરયસ્મિંયેવ નિમુજ્જાપેતીતિ વુત્તં. યથા હિ મુગ્ગમાસપ્પમાણાપિ પાસાણસક્ખરા ઉદકે પક્ખિત્તા ઉપ્પિલવમાના નામ નત્થિ, એકન્તં હેટ્ઠાવ પવિસતિ, એવમેવં અન્તમસો સક્કાયદિટ્ઠિપિ સગ્ગં ઉપનેતું સમત્થા નામ નત્થિ, એકન્તં અપાયેસુયેવ નિમુજ્જાપેતીતિ.

૩૦૫. સમ્માદિટ્ઠિયા સમન્નાગતાતિ એત્થ કમ્મસ્સકતસમ્માદિટ્ઠિ, ઝાનસમ્માદિટ્ઠિ, વિપસ્સનાસમ્માદિટ્ઠિ, મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિ, ફલસમ્માદિટ્ઠીતિ પઞ્ચવિધા સમ્માદિટ્ઠિ. તત્થ કમ્મસ્સકતસમ્માદિટ્ઠિ સમ્પત્તિભવં આકડ્ઢતિ, ઝાનસમ્માદિટ્ઠિ રૂપારૂપભવે પટિસન્ધિં દેતિ, મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિ વટ્ટં વિદ્ધંસેતિ, ફલસમ્માદિટ્ઠિ ભવં પટિબાહતિ. વિપસ્સનાસમ્માદિટ્ઠિ કિં કરોતીતિ? સાપિ પટિસન્ધિં નાકડ્ઢતિ. તિપિટકચૂળાભયત્થેરો પનાહ ‘‘સચે વિપસ્સનાસમ્માદિટ્ઠિ ભાવિતા દિટ્ઠેવ ધમ્મે અરહત્તં પાપેતું સક્કોતિ, ઇચ્ચેતં કુસલં. સચે ન સક્કોતિ, સત્ત ભવે દેતિ, આવુસો’’તિ. એવમયં લોકિયલોકુત્તરા સમ્માદિટ્ઠિ કથિતા. ઇમસ્મિં પનત્થે લોકિકા ભવનિપ્ફાદિકાવ વેદિતબ્બા.

૩૦૬. યઞ્ચેવ કાયકમ્મં યથાદિટ્ઠિ સમત્તં સમાદિન્નન્તિ એત્થ યથાદિટ્ઠીતિ યા યા દિટ્ઠિ, તસ્સા તસ્સા અનુરૂપં. સમત્તન્તિ પરિપુણ્ણં. સમાદિન્નન્તિ ગહિતં. તદેતં યથાદિટ્ઠિયં ઠિતકાયકમ્મં, દિટ્ઠિસહજાતં કાયકમ્મં, દિટ્ઠાનુલોમિકં કાયકમ્મન્તિ તિવિધં હોતિ. તત્થ ‘‘પાણં હનતો અદિન્નં આદિયતો મિચ્છાચારં ચરતો નત્થિ તતોનિદાનં પાપં, નત્થિ પાપસ્સ આગમો’’તિ યં એવંલદ્ધિકસ્સ સતો પાણાતિપાત-અદિન્નાદાન-મિચ્છાચારસઙ્ખાતં કાયકમ્મં, ઇદં યથાદિટ્ઠિયં ઠિતકાયકમ્મં નામ. ‘‘પાણં હનતો અદિન્નં આદિયતો મિચ્છાચારં ચરતો નત્થિ તતોનિદાનં પાપં, નત્થિ પાપસ્સ આગમો’’તિ ઇમાય પન લદ્ધિયા ઇમિના દસ્સનેન સહજાતં કાયકમ્મં દિટ્ઠિસહજાતં કાયકમ્મં નામ. તદેવ પન સમત્તં સમાદિન્નં ગહિતં પરામટ્ઠં દિટ્ઠાનુલોમિકં કાયકમ્મં નામ. વચીકમ્માદીસુપિ એસેવ નયો. યથા પનેત્થ ‘‘પાણં હનતો અદિન્નં આદિયતો મિચ્છાચારં ચરતો નત્થિ તતોનિદાનં પાપ’’ન્તિ યોજના કતા, એવં વચીકમ્મમનોકમ્મેસુ ‘‘મુસા ભણતો, પિસુણં કથેન્તસ્સ, ફરુસં કથેન્તસ્સ, સમ્ફં પલપન્તસ્સ, અભિજ્ઝાલુનો, બ્યાપન્નચિત્તસ્સ, મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ ચ સતો નત્થિ તતોનિદાનં પાપ’’ન્તિ યોજના કાતબ્બા.

યા ચ ચેતનાતિઆદીસુ દિટ્ઠિસહજાતાવ ચેતના ચેતના નામ, દિટ્ઠિસહજાતાવ પત્થના પત્થના નામ, ચેતનાપત્થનાનં વસેન ચિત્તટ્ઠપના પણિધિ નામ, તેહિ પન ચેતનાદીહિ સમ્પયુત્તા ફસ્સાદયો સઙ્ખારા નામ. દિટ્ઠિ હિસ્સ, ભિક્ખવે, પાપિકાતિ યસ્મા તસ્સ પુગ્ગલસ્સ દિટ્ઠિ પાપિકા લામિકા. નિક્ખિત્તન્તિ રોપિતં. ઉપાદિયતીતિ ગણ્હાતિ. કટુકત્તાયાતિ ઇદં પુરિમસ્સેવ વેવચનં.

‘‘વણ્ણગન્ધરસૂપેતો, અમ્બોયં અહુવા પુરે;

તમેવ પૂજં લભમાનો, કેનમ્બો કટુકપ્ફલો.

‘‘પુચિમન્દપરિવારો, અમ્બો તે દધિવાહન;

મૂલં મૂલેન સંસટ્ઠં, સાખા સાખા નિસેવરે;

અસાતસન્નિવાસેન, તેનમ્બો કટુકપ્ફલો’’તિ. (જા. ૧.૨.૭૧-૭૨) –

આગતટ્ઠાને વિય હિ ઇધાપિ કટુકન્તિ તિત્તકં વેદિતબ્બં. અસાતત્તાયાતિ અમધુરત્તાય.

ઇમસ્મિ પન બીજૂપમસુત્તે ‘‘દિટ્ઠીતિ નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિ ગહિતા’’તિ પોરાણકત્થેરા આહંસુ. તં પન પટિક્ખિપિત્વા ‘‘સબ્બાનિપિ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ ગહિતાની’’તિ વુત્તં. અનન્તરસુત્તે ‘‘પાણાતિપાતા વિરમન્તસ્સ, અદિન્નાદાના વિરમન્તસ્સ, મિચ્છાચારા વિરમન્તસ્સ નત્થિ તતોનિદાનં પુઞ્ઞ’’ન્તિઆદિના નયેન યથાદિટ્ઠિયં ઠિતકાયકમ્માદીનિ યોજેત્વા વેદિતબ્બાનિ. ઇધ પન સમ્માદિટ્ઠિસહજાતા ચિત્તટ્ઠપનાવ પત્થનાતિ વેદિતબ્બા. સમ્માદિટ્ઠિ પનેત્થ લોકિયલોકુત્તરા કથિતા. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

દુતિયવગ્ગવણ્ણના.