(૧૪) ૬. છટ્ઠએતદગ્ગવગ્ગો

તપુસ્સભલ્લિકવત્થુ

૨૪૮. ઉપાસકપાળિયા પઠમે પઠમં સરણં ગચ્છન્તાનન્તિ સબ્બપઠમં સરણં ગચ્છન્તાનં તપુસ્સો ચ ભલ્લિકો ચાતિ ઇમે દ્વે વાણિજા અગ્ગાતિ દસ્સેતિ. ઇમે કિર પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતિયં કુલગેહે પટિસન્ધિં ગહેત્વા અપરભાગે સત્થુ ધમ્મદેસનં સુણન્તા સત્થારં દ્વે ઉપાસકે પઠમં સરણં ગચ્છન્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થયિંસુ. તે કપ્પસતસહસ્સં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા અમ્હાકં બોધિસત્તસ્સ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપત્તિતો પુરેતરમેવ અસિતઞ્જનનગરે કુટુમ્બિયગેહે નિબ્બત્તિંસુ. જેટ્ઠભાતિકો તપુસ્સો નામ અહોસિ, કનિટ્ઠો ભલ્લિકો નામ.

તે અપરેન સમયેન ઘરાવાસં વસન્તા કાલેન કાલં પઞ્ચ સકટસતાનિ યોજાપેત્વા વાણિજકમ્મં કરોન્તા ચરન્તિ. તસ્મિં સમયે અમ્હાકં બોધિસત્તો સબ્બઞ્ઞુતં પત્વા સત્તસત્તાહં બોધિમણ્ડે વિહરિત્વા અટ્ઠમે સત્તાહે રાજાયતનમૂલે નિસીદિ. તસ્મિં સમયે તે વાણિજા પઞ્ચમત્તેહિ સકટસતેહિ તં ઠાનં અનુપ્પત્તા અહેસું. તેસં અનન્તરે અત્તભાવે માતા તસ્મિં પદેસે દેવતા હુત્વા નિબ્બત્તિ. સા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇદાનિ બુદ્ધાનં આહારો લદ્ધું વટ્ટતિ. ન હિ સક્કા ઇતો પરં નિરાહારેહિ યાપેતું. ઇમે ચ મે પુત્તા ઇમિના મગ્ગેન ગચ્છન્તિ, તેહિ અજ્જ બુદ્ધાનં પિણ્ડપાતં દાપેતું વટ્ટતી’’તિ પઞ્ચસુ સકટસતેસુ યુત્તગોણાનં ગમનુપચ્છેદં અકાસિ. તે ‘‘કિં નામેત’’ન્તિ નાનાવિધાનિ નિમિત્તાનિ ઓલોકેન્તિ. અથ તેસં કિલમનભાવં ઞત્વા એકસ્સ પુરિસસ્સ સરીરે અધિમુચ્ચિત્વા ‘‘કિં કારણા કિલમથ? તુમ્હાકં અઞ્ઞો યક્ખાવટ્ટો વા ભૂતાવટ્ટો વા નાગાવટ્ટો વા નત્થિ, અહં પન વો અતીતત્તભાવે માતા ઇમસ્મિં ઠાને ભુમ્મદેવતા હુત્વા નિબ્બત્તા. એસ દસબલો રાજાયતનમૂલે નિસિન્નો, તસ્સ પઠમં પિણ્ડપાતં દેથા’’તિ.

તે તસ્સા કથં સુત્વા તુટ્ઠમાનસા હુત્વા મન્થઞ્ચ મધુપિણ્ડિકઞ્ચ સુવણ્ણથાલકેન આદાય સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘ઇમં ભોજનં પટિગ્ગણ્હથ, ભન્તે’’તિ આહંસુ. સત્થા અતીતબુદ્ધાનં આચિણ્ણં ઓલોકેસિ, અથસ્સ ચત્તારો મહારાજાનો સેલમયે પત્તે ઉપનામેસું. સત્થા ‘‘તેસં મહપ્ફલં હોતૂ’’તિ ચત્તારોપિ પત્તે ‘‘એકોવ પત્તો હોતૂ’’તિ અધિટ્ઠાસિ. તસ્મિં ખણે તે વાણિજા તથાગતસ્સ પત્તે મન્થઞ્ચ મધુપિણ્ડિકઞ્ચ પતિટ્ઠપેત્વા પરિભુત્તકાલે ઉદકં દત્વા ભત્તકિચ્ચપરિયોસાને સત્થારં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. અથ નેસં સત્થા ધમ્મં દેસેસિ, દેસનાપરિયોસાને દ્વેપિ જના દ્વેવાચિકે સરણે પતિટ્ઠાય સત્થારં અભિવાદેત્વા અત્તનો નગરં ગન્તુકામા, ‘‘ભન્તે, અમ્હાકં પરિચરણચેતિયં દેથા’’તિ વદિંસુ. સત્થા દક્ખિણેન હત્થેન સીસં પરામસિત્વા દ્વિન્નમ્પિ જનાનં અટ્ઠ કેસધાતુયો અદાસિ. તે ઉભોપિ જના કેસધાતુયો સુવણ્ણસમુગ્ગેસુ ઠપેત્વા અત્તનો નગરં નેત્વા અસિતઞ્જનનગરદ્વારે જીવકેસધાતુયા ચેતિયં પતિટ્ઠાપેસું. ઉપોસથદિવસે ચેતિયતો નીલસ્મિયો નિગ્ગચ્છન્તિ. એવમેતં વત્થુ સમુટ્ઠિતં. સત્થા પન અપરભાગે જેતવને નિસીદિત્વા ઉપાસકે પટિપાટિયા ઠાનન્તરેસુ ઠપેન્તો ઇમે દ્વે જને પઠમં સરણં ગચ્છન્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

અનાથપિણ્ડિકસેટ્ઠિવત્થુ

૨૪૯. દુતિયે દાયકાનન્તિ દાનાભિરતાનં સુદત્તો, ગહપતિ, અનાથપિણ્ડિકો અગ્ગોતિ દસ્સેતિ. સો કિર પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતિયં કુલગેહે નિબ્બત્તો સત્થુ ધમ્મકથં સુણન્તો સત્થારં એકં ઉપાસકં દાયકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ. સો કપ્પસતસહસ્સં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં સુમનસેટ્ઠિસ્સ ગેહે નિબ્બત્તિ, સુદત્તોતિસ્સ નામં અકંસુ.

સો અપરભાગે ઘરાવાસે પતિટ્ઠિતો દાયકો દાનપતિ હુત્વા તેનેવ ગુણેન પત્થટનામધેય્યો અનાથપિણ્ડિકો નામ અહોસિ. સો પઞ્ચહિ સકટસતેહિ ભણ્ડં આદાય રાજગહે અત્તનો પિયસહાયકસ્સ સેટ્ઠિનો ગેહં ગન્ત્વા તત્થ બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઉપ્પન્નભાવં સુત્વા બલવપચ્ચૂસકાલે દેવતાનુભાવેન વિવટેન દ્વારેન સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા ધમ્મં સુત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય દુતિયદિવસે ચ બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં દત્વા સાવત્થિં આગમનત્થાય સત્થુ પટિઞ્ઞં ગહેત્વા અન્તરામગ્ગે પઞ્ચચત્તાલીસયોજનમગ્ગે સતસહસ્સં સતસહસ્સં દત્વા યોજનિકવિહારે કારેત્વા જેતવનં કોટિસન્થારેન સન્થરિત્વા અટ્ઠારસહિ કોટીહિ કિણિત્વા અટ્ઠારસહિ કોટીહિ વિહારં કારેત્વા વિહારે નિટ્ઠિતે ચતુન્નં પરિસાનં પુરેભત્તપચ્છાભત્તેસુ યદિચ્છકં દાનં દદન્તો અટ્ઠારસહિ કોટીહિ વિહારમહં નિટ્ઠાપેસિ. વિહારમહો નવહિ માસેહિ નિટ્ઠાનં અગમાસિ, ‘‘પઞ્ચહી’’તિ અપરે. તેમાસે પન સબ્બાચરિયાનં વિવાદો નત્થિ.

એવં ચતુપણ્ણાસકોટિધનં વિસ્સજ્જેત્વા નિચ્ચકાલં ગેહે એવરૂપં દાનં પવત્તેસિ. દેવસિકં પઞ્ચ સલાકભત્તસતાનિ હોન્તિ, પઞ્ચ પક્ખિકભત્તસતાનિ, પઞ્ચ સલાકયાગુસતાનિ, પઞ્ચ પક્ખિકયાગુસતાનિ, પઞ્ચ ધુરભત્તસતાનિ, પઞ્ચ આગન્તુકભત્તસતાનિ, પઞ્ચ ગમિકભત્તસતાનિ, પઞ્ચ ગિલાનભત્તસતાનિ, પઞ્ચ ગિલાનુપટ્ઠાકભત્તસતાનિ, પઞ્ચ આસનસતાનિ ગેહે નિચ્ચપઞ્ઞત્તાનેવ હોન્તીતિ. અથ નં અપરભાગે સત્થા જેતવને નિસિન્નો ઉપાસકે પટિપાટિયા ઠાનન્તરેસુ ઠપેન્તો દાયકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

ચિત્તગહપતિવત્થુ

૨૫૦. તતિયે ધમ્મકથિકાનન્તિ ધમ્મકથિકાનં ઉપાસકાનં ચિત્તો, ગહપતિ, અગ્ગોતિ દસ્સેતિ. સો કિર પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતિયં કુલગેહે નિબ્બત્તો અપરભાગે ધમ્મકથં સુણન્તો સત્થારં એકં ઉપાસકં ધમ્મકથિકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ. સો કપ્પસતસહસ્સં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા કસ્સપબુદ્ધકાલે મિગલુદ્દકગેહે નિબ્બત્તો અપરભાગે અરઞ્ઞે કમ્મં કાતું સમત્થકાલે એકદિવસં દેવે વસ્સન્તે મિગમારણત્થાય સત્તિં આદાય અરઞ્ઞં ગન્ત્વા મિગરૂપાનિ ઓલોકેન્તો એકસ્મિં અકતપબ્ભારે સસીસં પંસુકૂલં પારુપિત્વા પાસાણફલકે નિસિન્નં એકં ભિક્ખું દિસ્વા ‘‘એકો અય્યો સમણધમ્મં કરોન્તો નિસિન્નો ભવિસ્સતી’’તિ સઞ્ઞં ઉપ્પાદેત્વા વેગેન ઘરં ગન્ત્વા એકસ્મિં ઉદ્ધને હિય્યો આભતમંસં, એકસ્મિં ભત્તં પચાપેત્વા પિણ્ડાચારિકે દ્વે ભિક્ખૂ દિસ્વા તેસં પત્તં આદાય પઞ્ઞત્તાસને નિસીદાપેત્વા ભિક્ખં સમાદાપેત્વા, ‘‘અય્યે, પરિવિસથા’’તિ અઞ્ઞે આણાપેત્વા તં ભત્તં કુટે પક્ખિપિત્વા પણ્ણેન મુખં બન્ધિત્વા કુટં આદાય ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે નાનાવિધાનિ પુપ્ફાનિ ઓચિનિત્વા પત્તપુટકેન ગહેત્વા થેરસ્સ નિસિન્નટ્ઠાનં ગન્ત્વા કુટં ઓતારેત્વા એકમન્તે ઠપેત્વા ‘‘મય્હં, ભન્તે, સઙ્ગહં કરોથા’’તિ વત્વા થેરસ્સ પત્તં આદાય ભત્તસ્સ પૂરેત્વા થેરસ્સ હત્થે પતિટ્ઠપેત્વા તેહિ મિસ્સકપુપ્ફેહિ થેરં પૂજેત્વા એકમન્તે ઠિતો ‘‘યથાયં રસપિણ્ડપાતેન સદ્ધિં પુપ્ફપૂજા ચિત્તં પરિતોસેતિ, એવં નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને મે પણ્ણાકારસહસ્સાનિ ચેવ આગચ્છન્તુ પઞ્ચવણ્ણકુસુમવસ્સઞ્ચ વસ્સતૂ’’તિ આહ.

થેરો તસ્સ ઉપનિસ્સયં દિસ્વા દ્વત્તિંસાકારકમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખિત્વા અદાસિ. સો યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તિ, નિબ્બત્તટ્ઠાને જણ્ણુમત્તેન ઓધિના દિબ્બપુપ્ફવસ્સં વસ્સિ, સયઞ્ચ અઞ્ઞાહિ દેવતાહિ અધિકતરેન રૂપેન સમન્નાગતો અહોસિ. સો એકં બુદ્ધન્તરં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે મગધરટ્ઠે મચ્છિકાસણ્ડનગરે સેટ્ઠિકુલે નિબ્બત્તિ, જાતકાલેવસ્સ સકલનગરે જણ્ણુમત્તેન ઓધિના પઞ્ચવણ્ણકુસુમવસ્સં વસ્સિ. અથસ્સ માતાપિતરો ‘‘અમ્હાકં પુત્તો અત્તનાવ અત્તનો નામં ગહેત્વા આગતો, જાતદિવસેવસ્સ સકલનગરં પઞ્ચવણ્ણેહિ પુપ્ફેહિ વિચિત્તં જાત’’ન્તિ ચિત્તકુમારોતિ નામં અકંસુ.

સો અપરભાગે ઘરાવાસે પતિટ્ઠિતો પિતુ અચ્ચયેન તસ્મિં નગરે સેટ્ઠિટ્ઠાનં પાપુણિ. તસ્મિં સમયે પઞ્ચવગ્ગિયત્થેરાનં અબ્ભન્તરો મહાનામત્થેરો નામ મચ્છિકાસણ્ડનગરં અગમાસિ. ચિત્તો ગહપતિ તસ્સ ઇરિયાપથે પસીદિત્વા પત્તં આદાય ગેહં આનેત્વા પિણ્ડપાતેન પતિમાનેત્વા કતભત્તકિચ્ચં અમ્બાટકારામં નામ ઉય્યાનં નેત્વા તત્થસ્સ વસનટ્ઠાનં કારેત્વા નિબદ્ધં અત્તનો ગેહે પિણ્ડપાતં ગહેત્વા વસનત્થાય પટિઞ્ઞં ગણ્હિ. થેરોપિ તસ્સ ઉપનિસ્સયં દિસ્વા ધમ્મં દેસેન્તો સળાયતનવિભત્તિમેવ દેસેસિ. ચિત્તો ગહપતિ પુરિમભવે મદ્દિતસઙ્ખારતાય નચિરસ્સેવ અનાગામિફલં સમ્પાપુણિ. અથેકદિવસં ઇસિદત્તત્થેરો તત્થ ગન્ત્વા વિહરન્તો સેટ્ઠિસ્સ નિવેસને ભત્તકિચ્ચપરિયોસાને આયસ્મતા થેરેન પઞ્હં વિસ્સજ્જેતું અસક્કોન્તેન અજ્ઝિટ્ઠો ઉપાસકસ્સ પઞ્હં વિસ્સજ્જેત્વા તેન પુબ્બે ગિહિસહાયકભાવે ઞાતે ‘‘ન ઇદાનિ ઇધ વત્થબ્બ’’ન્તિ યથાસુખં પક્કામિ. પુનેકદિવસં, સેટ્ઠિ ગહપતિ, મહાનામત્થેરં ઇદ્ધિપાટિહારિયકરણત્થં યાચિ. સોપિ તસ્સ તેજોસમાપત્તિપાટિહારિયં દસ્સેત્વા ‘‘ઇદાનિ ઇધ વસિતું ન યુત્ત’’ન્તિ યથાસુખં પક્કામિ.

અથેકદિવસં દ્વે અગ્ગસાવકા ભિક્ખુસહસ્સપરિવારા અમ્બાટકારામં અગમંસુ. સેટ્ઠિ ગહપતિ, તેસં મહાસક્કારં સજ્જેસિ. સુધમ્મત્થેરો તં અસહમાનો સેટ્ઠિં તિલસઙ્ગુલિકાવાદેન ખુંસેત્વા તેન પણામિતો સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ઓવાદં લભિત્વા દસબલસ્સ ઓવાદે ઠિતો ચિત્તં ગહપતિં ખમાપેત્વા તત્થેવ અમ્બાટકારામે વિહરન્તો વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તદા ઉપાસકો ચિન્તેસિ – ‘‘અહં દસબલં અદિસ્વાવ ચિરં વીતિનામેસિં, સત્થુ સન્તિકં ગચ્છન્તેન પન અયુત્તં તુચ્છહત્થેન ગન્તુ’’ન્તિ પઞ્ચહિ સકટસતેહિ તેલમધુફાણિતાદીનિ આદાય ‘‘યે દસબલં પસ્સિતુકામા, તે મયા સદ્ધિં આગચ્છન્તૂ’’તિ નગરે ભેરિં ચરાપેત્વા દ્વીહિ પુરિસસહસ્સેહિ પરિવુતો સત્થારં પસ્સિતું પક્કામિ. તિંસયોજને મગ્ગે દેવતા પણ્ણાકારં ઉપટ્ઠપેસું. સો સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન સત્થારં વન્દિ, તસ્મિં ખણે આકાસા પઞ્ચવણ્ણાનં પુપ્ફાનં વસ્સં વસ્સિ.

સત્થા તસ્સ અજ્ઝાસયવસેન સળાયતનવિભત્તિમેવ કથેસિ. તસ્સ અડ્ઢમાસમત્તં દસબલસ્સ દાનં દેન્તસ્સાપિ સકનિવેસનતો નીતાનિ તણ્ડુલતેલમધુફાણિતાદીનિ ન ખીયિંસુ. રાજગહવાસિકેહિ પહિતપણ્ણાકારોવ અલં અહોસિ. સો સત્થારં પસ્સિત્વા અત્તનો નગરં ગચ્છન્તો સકટેહિ આભતં સબ્બં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અદાસિ. સકટેસુ તુચ્છેસુ જાતમત્તેસ્વેવ દેવતા સત્ત રતનાનિ પૂરયિંસુ. મહાજનન્તરે કથા ઉદપાદિ ‘‘યાવ સક્કારસમ્માનપ્પત્તો વતાયં ચિત્તો ગહપતી’’તિ. તં સુત્વા સત્થા ધમ્મપદે ઇમં ગાથમાહ –

‘‘સદ્ધો સીલેન સમ્પન્નો, યસો ભોગસમપ્પિતો;

યં યં પદેસં ભજતિ, તત્થ તત્થેવ પૂજિતો’’તિ. (ધ. પ. ૩૦૩);

સો તતો પટ્ઠાય અરિયસાવકાનંયેવ ઉપાસકાનં પઞ્ચહિ સતેહિ પરિવુતો વિચરતિ. અથ નં સત્થા અપરભાગે ઉપાસકે પટિપાટિયા ઠાનન્તરે ઠપેન્તો ચિત્તસંયુત્તં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા ધમ્મકથિકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

હત્થકઆળવકવત્થુ

૨૫૧. ચતુત્થે ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહીતિ ચતુબ્બિધેન સઙ્ગહવત્થુના પરિસં સઙ્ગણ્હન્તાનં હત્થકો આળવકો અગ્ગોતિ દસ્સેતિ. અયં કિર પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતિયં કુલઘરે નિબ્બત્તો અપરભાગે સત્થુ ધમ્મકથં સુણન્તો સત્થારં ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ સમન્નાગતં એકં ઉપાસકં ઠાનન્તરે ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ. સો કપ્પસતસહસ્સં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે આળવિરટ્ઠે આળવિનગરે આળવકસ્સ રઞ્ઞો ગેહે પટિસન્ધિં ગણ્હિ, સ્વે ભત્તચાટિયા સદ્ધિં આળવકસ્સ પેસેતબ્બો અહોસિ.

તત્રાયં અનુપુબ્બિકથા – એકદિવસં કિર આળવકો રાજા મિગવત્થાય અરઞ્ઞં ગન્ત્વા એકં મિગં અનુબન્ધિત્વા ઘાતેત્વા છિન્દિત્વા ધનુકોટિયં લગેત્વા નિવત્તેત્વા આગચ્છન્તો વાતાતપેન કિલન્તકાયો એકં સન્દચ્છાયં નિગ્રોધરુક્ખમૂલં પવિસિત્વા નિસીદિ. અથ નં મુહુત્તં દરથં વિનોદેત્વા નિક્ખમન્તં રુક્ખે અધિવત્થા દેવતા ‘‘તિટ્ઠ તિટ્ઠ, ભક્ખોસિ મે’’તિ હત્થે ગણ્હિ. સો દળ્હં ગહિતત્તા અઞ્ઞં ઉપાયં અપસ્સન્તો ‘‘દેવસિકં તે એકેકપુરિસેન સદ્ધિં ચાટિભત્તં પેસેસ્સામી’’તિ વત્વા નગરં ગતો. તતો પટ્ઠાય બન્ધનાગારતો એકેકમનુસ્સેન સદ્ધિં ચાટિભત્તં પેસેસિ. એતેનેવ નિયામેન બન્ધનાગારે મનુસ્સેસુ ખીણેસુ ‘‘મહલ્લકમનુસ્સેસુ ગય્હમાનેસુ રટ્ઠખોભો હોતી’’તિ તે અગ્ગહેત્વા દહરકુમારે ગણ્હિતું આરભિંસુ. તતો પટ્ઠાય નગરે દારકમાતરો ચ ગબ્ભિનિયો ચ અઞ્ઞં રટ્ઠં ગચ્છન્તિ.

તસ્મિં સમયે સત્થા પચ્ચૂસસમયન્તે લોકં વોલોકેન્તો આળવકકુમારસ્સ તિણ્ણં મગ્ગફલાનં ઉપનિસ્સયં દિસ્વા ‘‘અયં કુમારો કપ્પસતસહસ્સં પત્થિતપત્થનો દેવલોકા ચવિત્વા આળવકરઞ્ઞો ગેહે નિબ્બત્તો, અઞ્ઞં કુમારં અલભન્તા સ્વે કુમારં ચાટિભત્તેન સદ્ધિં ગહેત્વા ગચ્છિસ્સન્તી’’તિ ચિન્તેત્વા સાયન્હસમયે અઞ્ઞાતકવેસેન આળવકસ્સ યક્ખસ્સ ભવનદ્વારં ગન્ત્વા તસ્સ દોવારિકં ગદ્રભં નામ યક્ખં ભવનં પવિસનત્થાય યાચિ. સો આહ – ‘‘ભગવા તુમ્હે પવિસથ, મય્હં પન આળવકસ્સ અનારોચનં નામ અયુત્ત’’ન્તિ. સો હિમવન્તે યક્ખસમાગમં ગતસ્સ આળવકસ્સ સન્તિકં અગમાસિ. સત્થાપિ તં ભવનં પવિસિત્વા આળવકસ્સ નિસીદનપલ્લઙ્કે નિસીદિ.

તસ્મિં સમયે સાતાગિરહેમવતા આળવકસ્સ ભવનમત્થકેન યક્ખસમાગમં ગચ્છન્તા અત્તનો ગમને અસમ્પજ્જમાને ‘‘કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ આવજ્જેન્તા સત્થારં આળવકસ્સ ભવને નિસિન્નં દિસ્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા યક્ખસમાગમં ગન્ત્વા આળવકસ્સ તુટ્ઠિં પવેદયિંસુ – ‘‘લાભા તે, આવુસો આળવક, યસ્સ તે સદેવકે લોકે અગ્ગપુગ્ગલો ભવને નિસિન્નો, ગન્ત્વા સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુણાહી’’તિ. સો તેસં કથં સુત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમે એકસ્સ મુણ્ડકસમણસ્સ મમ પલ્લઙ્કે નિસિન્નભાવં કથેન્તી’’તિ અનત્તમનો કોધાભિભૂતો હુત્વા ‘‘અજ્જ મય્હં એતેન સમણેન સદ્ધિં સઙ્ગામો ભવિસ્સતિ, તત્થ મે સહાયા નામ હોથા’’તિ દક્ખિણપાદં ઉક્ખિપિત્વા સટ્ઠિયોજનમત્તં પબ્બતકૂટં અક્કમિ, તં ભિજ્જિત્વા દ્વિધા અહોસિ. ઇતો પટ્ઠાય આળવકયુદ્ધં વિત્થારેતબ્બં. આળવકો પન સબ્બરત્તિં તથાગતેન સદ્ધિં નાનપ્પકારેન યુજ્ઝન્તોપિ કિઞ્ચિ કાતું અસક્કોન્તો સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા અટ્ઠ પઞ્હે પુચ્છિ, સત્થા વિસ્સજ્જેસિ. દેસનાપરિયોસાને સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ. વિત્થારેત્વા કથેતુકામેન આળવકસુત્તવણ્ણના (સં. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૪૬) ઓલોકેતબ્બા.

પુનદિવસે ઉટ્ઠિતે અરુણે ચાટિભત્તાહરણવેલાય સકલનગરે ગહેતબ્બયુત્તં દારકં અદિસ્વા રઞ્ઞો આરોચેસું. રાજા આહ – ‘‘ગણ્હિતું અયુત્તટ્ઠાને પન અત્થિ, તાતા’’તિ. આમ, દેવ, અજ્જ રાજકુલે પુત્તો જાતોતિ. ગચ્છથ, તાતા, મયં જીવન્તા પુત્તં લભિસ્સામ, ચાટિભત્તેન નં પેસેથાતિ. તે દેવિયા વિક્કન્દમાનાય દારકં ગહેત્વા ચાટિભત્તેન સદ્ધિં આળવકસ્સ ભવનદ્વારં ગન્ત્વા ‘‘હન્દ, અય્ય, તવ ભાગં પટિચ્છાહી’’તિ આહંસુ. આળવકો તેસં કથં સુત્વા અરિયસાવકત્તા લજ્જમાનો અધોમુખો નિસીદિ. અથ નં સત્થા આહ – ‘‘ઇદાનિ તે, આળવક, લજ્જનકિચ્ચં નત્થિ, દારકં ગહેત્વા મમ હત્થે ઠપેહી’’તિ. તે રાજપુરિસા આળવકકુમારં આળવકસ્સ હત્થે ઠપેસું, આળવકો તં આદાય દસબલસ્સ હત્થે ઠપેસિ, સત્થા પટિગ્ગણ્હિત્વા પુન આળવકસ્સ હત્થે ઠપેસિ, આળવકો તં ગહેત્વા રાજપુરિસાનં હત્થે ઠપેસિ. ઇતિસ્સ હત્થતો હત્થં ગતત્તા ‘‘હત્થકો આળવકો’’ત્વેવ નામં અકંસુ.

અથ નં તે રાજપુરિસા તુટ્ઠમાનસા આદાય રઞ્ઞો સન્તિકં અગમંસુ. રાજા તં દિસ્વા ‘‘અજ્જ ચાટિભત્તં ન સમ્પટિચ્છતી’’તિ સઞ્ઞં કત્વા ‘‘કસ્મા, તાતા, એવમેવ આગતત્થા’’તિ આહ. દેવ, રાજકુલસ્સ તુટ્ઠિ ચ વડ્ઢિ ચ, સત્થા આળવકસ્સ ભવને નિસીદિત્વા આળવકં દમેત્વા ઉપાસકત્તે પતિટ્ઠાપેત્વા કુમારં અમ્હાકં દાપેસીતિ. સત્થાપિ આળવકં પત્તચીવરં ગાહાપેત્વા આળવિનગરાભિમુખો પાયાસિ. સો નગરં ઉપસઙ્કમન્તો લજ્જિત્વાવ ઓસક્કતિ. સત્થા નં ઓલોકેત્વા ‘‘લજ્જસિ, આળવકા’’તિ પુચ્છિ. આમ, ભન્તે, નગરવાસિનો મં નિસ્સાય માતિમરણં પિતિમરણં પુત્તદારમરણઞ્ચ પાપુણિંસુ. તે મં પસ્સિત્વા દણ્ડેહિપિ લેડ્ડૂહિપિ પહરિસ્સન્તિ. તસ્મા ઓસક્કામિ, ભન્તેતિ. ‘‘આળવક, નત્થિ તે મયા સદ્ધિં ગચ્છન્તસ્સ ભયં, વિસ્સત્થો એહી’’તિ વત્વા નગરસ્સ અવિદૂરે ઠાને વનસણ્ડે અટ્ઠાસિ. આળવકરાજાપિ નાગરે ગહેત્વા સત્થુ પચ્ચુગ્ગમનં ગતો. સત્થા સમ્પત્તપરિસાય ધમ્મં દેસેસિ, દેસનાવસાને ચતુરાસીતિ પાણસહસ્સાનિ અમતપાનં પિવિંસુ. તે આળવકસ્સ તત્થેવ વસનટ્ઠાનં કત્વા અનુસંવચ્છરં બલિકમ્મં પટ્ઠપેસું.

આળવકોપિ નાગરે ધમ્મિકાય રક્ખાય સઙ્ગણ્હિ. સોપિ આળવકકુમારો વુડ્ઢિપ્પત્તો સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા તીણિ મગ્ગફલાનિ પટિવિજ્ઝિ. સો સબ્બકાલં અરિયસાવકઉપાસકાનં પઞ્ચહિ સતેહિ પરિવુતો ચરતિ. અથેકદિવસં તેહિ ઉપાસકેહિ સદ્ધિં સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. સત્થા સુવિનીતં પરિસં દિસ્વા ‘‘મહતી તે, આળવક, પરિસા, કથં તં સઙ્ગણ્હાસી’’તિ આહ. ભગવા દાનેન તુસ્સન્તં દાનેન સઙ્ગણ્હામિ, પિયવચનેન તુસ્સન્તં પિયવચનેન સઙ્ગણ્હામિ, ઉપ્પન્નેસુ કિચ્ચેસુ તેસં નિત્થરણેન તુસ્સન્તં ઉપ્પન્નકિચ્ચનિત્થરણેન સઙ્ગણ્હામિ, સમાનત્તટ્ઠાનેન તુસ્સન્તં સમાનત્તતાય સઙ્ગણ્હામીતિ. એવમેતં વત્થુ સમુટ્ઠિતં. અથ સત્થા અપરભાગે જેતવને નિસીદિત્વા ઉપાસકે ઠાનન્તરેસુ ઠપેન્તો હત્થકં આળવકં ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ પરિસં સઙ્ગણ્હન્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

મહાનામસક્કવત્થુ

૨૫૨. પઞ્ચમે પણીતદાયકાનન્તિ પણીતરસદાયકાનં મહાનામો સક્કો અગ્ગોતિ દસ્સેતિ. સો કિર પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતિયં કુલગેહે નિબ્બત્તો સત્થુ ધમ્મકથં સુણન્તો સત્થારં એકં ઉપાસકં પણીતરસદાયકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ. સો કપ્પસતસહસ્સં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કપિલવત્થુપુરે સક્યરાજકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો દસબલસ્સ પઠમદસ્સનેયેવ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ.

અથેકસ્મિં સમયે સત્થા વેરઞ્જાયં વસ્સાવાસં વસિત્વા અનુપુબ્બેન કપિલવત્થુપુરં ગન્ત્વા નિગ્રોધારામે પટિવસતિ. મહાનામો ‘‘સત્થા આગતો’’તિ સુત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસિન્નો સત્થારં એવમાહ – ‘‘ભગવા સુતમેતં ‘ભિક્ખુસઙ્ઘો કિર વેરઞ્જાયં ભિક્ખાચારેન કિલમતી’તિ, મમ ચતુમાસં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પટિજગ્ગને પટિઞ્ઞં દેથ, અહં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ સરીરે ઓજં પવેસેસ્સામી’’તિ. સત્થા અધિવાસેસિ. સો સત્થુ અધિવાસનં વિદિત્વા પુનદિવસતો પટ્ઠાય બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં પણીતરસભોજનચતુમધુરાદીહિ પટિજગ્ગિત્વા પુન ચતુમાસં પટિઞ્ઞં ગહેત્વા અટ્ઠ માસે પૂરેત્વા પુન ચતુમાસં પટિઞ્ઞં ગહેત્વા સકલસંવચ્છરં પટિજગ્ગિ. સત્થા તતો પરં પટિઞ્ઞં નાદાસિ. મહાનામો પન તતો પટ્ઠાય અપરાપરં સમ્પત્તભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ તેનેવ નિયામેન સક્કારં કરોતિ. તસ્સ સો ગુણો સકલજમ્બુદીપે પાકટો જાતો. એવમેતં વત્થુ સમુટ્ઠિતં. સત્થા પન અપરભાગે જેતવને નિસીદિત્વા મહાનામં સક્કં પણીતદાયકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

ઉગ્ગગહપતિવત્થુ

૨૫૩. છટ્ઠે મનાપદાયકાનન્તિ મનાપં ચિત્તરુચિતભોજનં દાયકાનં ઉગ્ગો ગહપતિ, વેસાલિકો અગ્ગોતિ દસ્સેતિ. સો કિર પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતિયં કુલગેહે નિબ્બત્તો અપરભાગે સત્થુ ધમ્મકથં સુણન્તો સત્થારં એકં ઉપાસકં મનાપદાયકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ. સો કપ્પસતસહસ્સં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે વેસાલિયં સેટ્ઠિકુલે નિબ્બત્તિ. તસ્સ જાતકાલે નામં અનિયામિતં. અપરભાગે પનસ્સ અત્તભાવોપિ ઉગ્ગતો અહોસિ સમિદ્ધો, અલઙ્કતતોરણં વિય ઉસ્સિતચિત્તપટો વિય ચ અતિવિરોચિત્થ. ગુણાપિસ્સ ઉગ્ગતા અહેસું. સો ઇમેસં દ્વિન્નમ્પિ ઉગ્ગતત્તા ઉગ્ગસેટ્ઠિત્વેવ સઙ્ખં ગતો. સો પનાયં દસબલસ્સ પઠમદસ્સનેયેવ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય અપરભાગે તીણિપિ મગ્ગફલાનિ સચ્છાકાસિ. સો અત્તનો મહલ્લકકાલે રહોગતો નિસીદિત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘યં યં મય્હં પિયં મનાપં, તં તદેવ દસબલસ્સ દસ્સામિ, ઇદં મે સત્થુ સમ્મુખાપિ સુતં ‘મનાપદાયી લભતે મનાપ’’’ન્તિ. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અપિ નુ ખો મે ચિત્તં જાનિત્વા સત્થાપિ નિવેસનદ્વારં આગચ્છેય્યા’’તિ.

સત્થાપિ ખો તસ્સ ચિત્તં ઞત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો નિવેસનદ્વારેયેવ પાતુરહોસિ. સો ‘‘સત્થા આગતો’’તિ સુત્વા અતિવિય ઉસ્સાહજાતો દસબલસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા સત્થુ પત્તં પટિગ્ગહેત્વા ઘરં પવેસેત્વા પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને સત્થારં, અવસેસઆસનેસુ ભિક્ખુસઙ્ઘં નિસીદાપેત્વા બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નાનગ્ગરસેહિ પરિવિસિત્વા ભત્તકિચ્ચપરિયોસાને એકમન્તં નિસીદિત્વા એવમાહ – ‘‘સમ્મુખા મેતં, ભન્તે, ભગવતો સુતં સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં ‘મનાપદાયી લભતે મનાપ’’’ન્તિ. યં યં, ભન્તે, મય્હં મનાપં, તં તં મયા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દિન્નમેવા’’તિ સત્થારં જાનાપેત્વા તતો પટ્ઠાય યં યં તસ્સ મનાપં, તં તં બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દેતિ. તં પન સબ્બં પઞ્ચકનિપાતે ઉગ્ગસુત્તે વિત્થારતો આગમિસ્સતિ. એવમેતં વત્થુ સમુટ્ઠિતં. સત્થા અપરભાગે જેતવને વિહરન્તો તં ઉપાસકં મનાપદાયકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

ઉગ્ગતગહપતિવત્થુ

૨૫૪. સત્તમે સઙ્ઘુપટ્ઠાકાનન્તિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ઉપટ્ઠાકાનં હત્થિગામકો ઉગ્ગતો ગહપતિ, અગ્ગોતિ દસ્સેતિ. સોપિ પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતિયં કુલગેહે નિબ્બત્તો અપરભાગે સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા સત્થારં એકં ઉપાસકં સઙ્ઘુપટ્ઠાકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ. સો કપ્પસતસહસ્સં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે હત્થિગામે સેટ્ઠિકુલે નિબ્બત્તિ, તસ્સ ઉગ્ગતકુમારોતિ નામં અકંસુ.

સો અપરભાગે ઘરાવાસે પતિટ્ઠિતો પિતુ અચ્ચયેન સેટ્ઠિટ્ઠાનં પાપુણિ. તેન સમયેન સત્થા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો ચારિકં ચરન્તો હત્થિગામં પત્વા નાગવનુય્યાને વિહરતિ. તદા અયં ઉગ્ગતસેટ્ઠિ સત્તાહં પાનમદમત્તો હુત્વા નાટકેહિ પરિવુતો નાગવનુય્યાનં ગન્ત્વા પરિચારયમાનો દસબલં દિસ્વા બલવહિરોત્તપ્પં પચ્ચુપટ્ઠાપેસિ. અથસ્સ સત્થારં ઉપસઙ્કમન્તસ્સ સબ્બો સુરામદો અબ્ભત્થં અગમાસિ. સો સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. અથસ્સ સત્થા ધમ્મં દેસેસિ. દેસનાપરિયોસાને તીણિ મગ્ગફલાનિ પટિવિજ્ઝિ. તતો પટ્ઠાય નાટકાનિ ‘‘તુમ્હે યથાસુખં ગચ્છથા’’તિ વિસ્સજ્જેત્વા દાનાભિરતો હુત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દાનમેવ દેતિ. દેવતા રત્તિભાગસમનન્તરે આગન્ત્વા સેટ્ઠિસ્સ આરોચેન્તિ – ‘‘ગહપતિ, અસુકો ભિક્ખુ તેવિજ્જો, અસુકો ભિક્ખુ છળભિઞ્ઞો, અસુકો સીલવા, અસુકો દુસ્સીલો’’તિ. સો તાસં વચનં સુત્વાપિ ગુણં તાવ યથાભૂતતો જાનાતિ, દેય્યધમ્મં પન સમચિત્તેનેવ દેતિ. સત્થુ સન્તિકે નિસીદિત્વાપિ તમેવ ગુણં કથેતિ. અપરભાગે સત્થા જેતવને નિસીદિત્વા તં ગહપતિં સઙ્ઘુપટ્ઠાકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

સૂરમ્બટ્ઠવત્થુ

૨૫૫. અટ્ઠમે અવેચ્ચપ્પસન્નાનન્તિ અવિગચ્છનસભાવેન અચલેન પસાદેન સમન્નાગતાનં સૂરમ્બટ્ઠો અગ્ગોતિ દસ્સેતિ. અયં કિર પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતિયં કુલગેહે નિબ્બત્તો સત્થુ ધમ્મકથં સુત્વા સત્થારં એકં ઉપાસકં અવેચ્ચપ્પસન્નાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ. સો કપ્પસતસહસ્સં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં સેટ્ઠિકુલે નિબ્બત્તિ, સૂરમ્બટ્ઠોતિસ્સ નામં અકંસુ.

સો અપરભાગે વયપ્પત્તો ઘરાવાસે પતિટ્ઠાય અઞ્ઞતિત્થિયાનં ઉપટ્ઠાકો હુત્વા ચરતિ. અથ સત્થા પચ્ચૂસસમયે લોકં વોલોકેન્તો તસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગહેતું દિસ્વા ભિક્ખાચારવેલાય નિવેસનદ્વારં અગમાસિ. સો દસબલં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘સમણો ગોતમો મહાકુલે ચેવ જાતો, લોકે ચ અભિઞ્ઞાતો, તેનસ્સ સન્તિકં અગમનં નામ ન યુત્ત’’ન્તિ સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા પાદેસુ વન્દિત્વા પત્તં ગહેત્વા ઘરં પવેસેત્વા મહારહે પલ્લઙ્કે નિસીદાપેત્વા ભિક્ખં દત્વા ભત્તકિચ્ચપરિયોસાને એકમન્તં નિસીદિ. સત્થા તસ્સ ચરિતવસેન ધમ્મં દેસેસિ. દેસનાપરિયોસાને સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. સત્થાપિ તં દમેત્વા વિહારમેવ ગતો.

તતો મારો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં સૂરમ્બટ્ઠો નામ અમ્હાકં સન્તકો, સત્થા પનસ્સ અજ્જ ગેહં ગતો, કિં નુ ખો સત્થુ ધમ્મં સુત્વા મગ્ગપાતુભાવં અકરિત્થાતિ યાવસ્સ મમ વિસયા અતિક્કન્તભાવં વા અનતિક્કન્તભાવં વા જાનામી’’તિ અત્તનો કામરૂપિતાય દસબલસ્સ સરિક્ખકં રૂપં માપેત્વા ચીવરગ્ગહણમ્પિ પત્તગ્ગહણમ્પિ બુદ્ધાકપ્પેનેવ કત્વા દ્વત્તિંસલક્ખણધરો હુત્વા સૂરમ્બટ્ઠસ્સ ગેહદ્વારે અટ્ઠાસિ. સૂરમ્બટ્ઠોપિ ‘‘પુન દસબલો આગતો’’તિ સુત્વા ‘‘બુદ્ધાનં અનિય્યાનિકગમનં નામ નત્થિ, કેન નુ ખો કારણેન આગતો’’તિ વેગેન ‘‘દસબલો’’તિ સઞ્ઞાય તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા અભિવાદેત્વા એકમન્તં ઠિતો, ‘‘ભન્તે, તુમ્હે ઇદાનેવ ઇમસ્મિં ગેહે ભત્તકિચ્ચં કત્વા ગતા, કિં નુ ખો કારણં પટિચ્ચ પુન આગતત્થા’’તિ આહ. ‘‘સૂરમ્બટ્ઠ મયા ધમ્મં કથેન્તેન એકં અનુપધારેત્વા કથિતં. મયા હિ પઞ્ચક્ખન્ધા ‘સબ્બેવ અનિચ્ચા દુક્ખા અનત્તા’તિ કથિતા, ન પનેતે સબ્બેવ એવરૂપા. એકચ્ચે હિ ખન્ધા નિચ્ચા ધુવા સસ્સતા અત્થી’’તિ આહ.

તતો સૂરમ્બટ્ઠો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં કથા અતિવિય ભારિયા. બુદ્ધાનઞ્હિ અનુપધારેત્વા કથનં નામ નત્થિ, દસબલસ્સ મારો કિર પટિપક્ખો, અદ્ધા અયં મારો ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા – ‘‘મારોસિ ત્વ’’ન્તિ આહ. અરિયસાવકેન કથિતકથા તસ્સ ફરસુપ્પહારો વિય અહોસિ, તસ્મા સકભાવેન ઠાતું અસક્કોન્તો ‘‘આમ, સૂરમ્બટ્ઠ, અહં મારો’’તિ આહ. ‘‘તાદિસાનં મારાનં સતમ્પિ સહસ્સમ્પિ આગન્ત્વા મમ સદ્ધં ચાલેતું ન સક્કોતિ, મહાગોતમો દસબલો મય્હં ધમ્મં દેસેન્તો ‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’તિ બોધેત્વા દેસેસિ, મા મે ઘરદ્વારે તિટ્ઠા’’તિ અચ્છરં પહરિ. મારો તસ્સ વચનં સુત્વા પટિપ્ફરિત્વા કથેતું અસક્કોન્તો તત્થેવ અન્તરધાયિ. સૂરમ્બટ્ઠોપિ સાયન્હસમયે સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા મારેન કતકિરિયં કથેત્વા, ‘‘ભન્તે, એવં મારો મમ સદ્ધં ચાલેતું વાયમિત્થા’’તિ આહ. સત્થા એતદેવ કારણં અટ્ઠુપત્તિં કત્વા ઇમસ્મિં સાસને સૂરમ્બટ્ઠં અવેચ્ચપ્પસન્નાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

જીવકવત્થુ

૨૫૬. નવમે પુગ્ગલપ્પસન્નાનન્તિ પુગ્ગલિયપ્પસાદેન સમન્નાગતાનં ઉપાસકાનં જીવકો કોમારભચ્ચો અગ્ગોતિ દસ્સેતિ. સો હિ પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતિયં કુલગેહે નિબ્બત્તો. સત્થુ ધમ્મકથં સુણન્તો સત્થારં એકં ઉપાસકં પુગ્ગલપ્પસન્નાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ. સો કપ્પસતસહસ્સં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહનગરે અભયરાજકુમારં પટિચ્ચ સાલવતિયા નામ રૂપૂપજીવિનિયા કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તો. રૂપૂપજીવિનિયો ચ નામ વિજાતકાલે સચે પુત્તો હોતિ, છડ્ડેન્તિ. સચે ધીતા, પટિજગ્ગન્તિ. ઇતિ સા તં દારકં કત્તરસુપ્પકેન સઙ્કારકૂટે છડ્ડાપેસિ. અથ નં અભયો રાજકુમારો રાજુપટ્ઠાનં ગચ્છન્તો તં દિસ્વા ‘‘કિં, ભણે, એતં કાકેહિ સમ્પરિકિણ્ણ’’ન્તિ મનુસ્સે પેસેત્વા ‘‘દારકો દેવા’’તિ. જીવતિ, ભણેતિ, ‘‘જીવતિ, દેવા’’તિ સુત્વા અત્તનો અન્તેપુરે પોસાપેસિ. તસ્સ જીવતીતિ કથિતત્તા જીવકોતિ નામં અકંસુ, કુમારેન પોસાપિતોતિ કોમારભચ્ચોતિ નામં અકંસુ.

સો અત્તનો સોળસવસ્સુદ્દેસિકકાલે તક્કસિલં ગન્ત્વા વેજ્જસિપ્પં ઉગ્ગણ્હિત્વા બિમ્બિસારરઞ્ઞો સન્તિકા સક્કારં લભિત્વા ચણ્ડપજ્જોતસ્સ રઞ્ઞો રોગં ફાસુકં અકાસિ. સો તસ્સ પઞ્ચ તણ્ડુલસકટસતાનિ સોળસ કહાપણસહસ્સાનિ દુસ્સસહસ્સપરિવારં અનગ્ઘં સિવેય્યકં દુસ્સયુગઞ્ચ પેસેસિ. તસ્મિં સમયે સત્થા રાજગહં ઉપનિસ્સાય ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે વિહરતિ. જીવકો સત્થુ ઉસ્સન્નધાતુકે કાયે વિરેચનં દત્વા ભેસજ્જં કરોન્તો ‘‘ચત્તારો પચ્ચયા મમ સન્તકાવ હોન્તૂ’’તિ સત્થારં અત્તનો વિહારે વસાપેત્વા સત્થુ ભેસજ્જં કત્વા તં દુસ્સયુગં ઉપનેત્વા ‘‘ઇદં, ભન્તે, તુમ્હેયેવ પરિભોગં કરોથા’’તિ વત્વા તેન સદ્ધિં લદ્ધં દુસ્સસહસ્સં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અદાસિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારેન પન જીવકવત્થુ ખન્ધકે (મહાવ. ૩૨૬ આદયો) આગતમેવ. સત્થા અપરભાગે જેતવને વિહરન્તો જીવકં કોમારભચ્ચં પુગ્ગલપ્પસન્નાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

નકુલપિતુગહપતિવત્થુ

૨૫૭. દસમે વિસ્સાસકાનન્તિ વિસ્સાસિકકથં કથેન્તાનં ઉપાસકાનં અન્તરે, નકુલપિતા ગહપતિ, અગ્ગોતિ દસ્સેતિ. સો કિર પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતિયં કુલગેહે નિબ્બત્તો સત્થુ ધમ્મદેસનં સુણન્તો સત્થારં એકં ઉપાસકં વિસ્સાસકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ. સો કપ્પસતસહસ્સં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે ભગ્ગરટ્ઠે સુસુમારગિરિનગરે સેટ્ઠિકુલે નિબ્બત્તિ. સત્થાપિ ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો ચારિકં ચરમાનો તં નગરં પત્વા ભેસકળાવને વિહરતિ. અથાયં, નકુલપિતા ગહપતિ, સુસુમારગિરિવાસીહિ સદ્ધિં સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા પઠમદસ્સનેનેવ સો ચ ભરિયા ચસ્સ દસબલં ‘‘અયં અમ્હાકં પુત્તો’’તિ સઞ્ઞં પટ્ઠપેત્વા ઉભોપિ સત્થુ પાદેસુ નિપતિત્વા, ‘‘તાત, ત્વં એત્તકં કાલં અમ્હે છડ્ડેત્વા કહં વિચરસી’’તિ આહંસુ. અયં કિર, નકુલપિતા ગહપતિ, પુબ્બે પઞ્ચ જાતિસતાનિ દસબલસ્સ પિતા અહોસિ, પઞ્ચ જાતિસતાનિ ચૂળપિતા, પઞ્ચ જાતિસતાનિ મહાપિતા, પઞ્ચ જાતિસતાનિ માતુલો, નકુલમાતાપિ પઞ્ચ જાતિસતાનિ માતા અહોસિ, પઞ્ચ જાતિસતાનિ ચૂળમાતા, પઞ્ચ જાતિસતાનિ મહામાતા, પઞ્ચ જાતિસતાનિ પિતુચ્છા. ઇતિ દીઘરત્તં અનુગતસિનેહત્તા દસબલં દિસ્વાવ ‘‘પુત્તો’’તિ સઞ્ઞં કત્વા સણ્ઠાતું નાસક્ખિંસુ. સત્થા યાવ તેસં ચિત્તં સઞ્ઞત્તિં ન ગચ્છતિ, તાવ ‘‘અપેથા’’તિ નાવોચ. અથ નેસં યથામનેનેવ સતિં પટિલભિત્વા મજ્ઝત્તભૂતાનં આસયં ઞત્વા ધમ્મં દેસેસિ. દેસનાપરિયોસાને ઉભોપિ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસુ.

સત્થા અપરભાગે તેસં મહલ્લકકાલે પુન તં નગરં અગમાસિ. તે ‘‘સત્થા આગતો’’તિ સુત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા સ્વાતનાય નિમન્તેત્વા પુનદિવસે અત્તનો નિવેસને બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નાનગ્ગરસેહિ પરિવિસિત્વા સત્થારં કતભત્તકિચ્ચં ઉપસઙ્કમિત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો નકુલપિતા ગહપતિ, ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘યતો મે, ભન્તે, નકુલમાતા ગહપતાની, દહરસ્સેવ દહરા આનીતા, નાભિજાનામિ નકુલમાતરં ગહપતાનિં મનસાપિ અતિચરિતા, કુતો પન કાયેન. ઇચ્છેય્યામ મયં, ભન્તે, દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અઞ્ઞમઞ્ઞં પસ્સિતું અભિસમ્પરાયઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં પસ્સિતુ’’ન્તિ. નકુલમાતાપિ ખો, ગહપતાની, ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘યતો અહં, ભન્તે, નકુલપિતુનો ગહપતિસ્સ દહરસ્સેવ દહરા આનીતા, નાભિજાનામિ નકુલપિતરં ગહપતિં મનસાપિ અતિચરિતા, કુતો પન કાયેન. ઇચ્છેય્યામ મયં, ભન્તે, દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અઞ્ઞમઞ્ઞં પસ્સિતું અભિસમ્પરાયઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં પસ્સિતુ’’ન્તિ. અથ અપરભાગે સત્થા જેતવને નિસીદિત્વા ઉપાસકે પટિપાટિયા ઠાનન્તરેસુ ઠપેન્તો ઇમં ઇમેસં દ્વિન્નમ્પિ કથં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા નકુલપિતરં ગહપતિં વિસ્સાસકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

છટ્ઠવગ્ગવણ્ણના.

દસસુત્તપટિમણ્ડિતાય ઉપાસકપાળિયા વણ્ણના નિટ્ઠિતા.