૧૪. એતદગ્ગવગ્ગો

(૧૪) ૭. સત્તમએતદગ્ગવગ્ગો

સુજાતાવત્થુ

૨૫૮. ઉપાસિકાપાળિયા પઠમે પઠમં સરણં ગચ્છન્તીનન્તિ સબ્બપઠમં સરણેસુ પતિટ્ઠિતાનં ઉપાસિકાનં, સુજાતા નામ, સેનિયધીતા અગ્ગાતિ દસ્સેતિ. સાપિ પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતિયં કુલગેહે નિબ્બત્તા અપરભાગે સત્થુ ધમ્મકથં સુણન્તી સત્થારં એકં ઉપાસિકં પઠમં સરણં ગચ્છન્તીનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ. સા કપ્પસતસહસ્સં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા અમ્હાકં સત્થુ નિબ્બત્તિતો પુરેતરમેવ ઉરુવેલાયં સેનાનિગમે સેનિયકુટુમ્બિકસ્સ ગેહે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તા એકસ્મિં નિગ્રોધમૂલે પત્થનં અકાસિ – ‘‘સચે સમજાતિકં કુલઘરં ગન્ત્વા પઠમગબ્ભે પુત્તં લભિસ્સામિ, અનુસંવચ્છરં બલિકમ્મં કરિસ્સામી’’તિ. તસ્સા સા પત્થના સમિજ્ઝિ.

સા મહાસત્તસ્સ દુક્કરકારિકં કરોન્તસ્સ છટ્ઠે વસ્સે પરિપુણ્ણે વિસાખપુણ્ણમદિવસે ‘‘પાતોવ બલિકમ્મં કરિસ્સામી’’તિ રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં પચ્ચુટ્ઠાય ધેનુયો દુહાપેસિ. વચ્છકા ધેનૂનં થનમૂલં ન આગમંસુ, થનમૂલે નવભાજનમ્હિ ઉપનીતમત્તે અત્તનોવ ધમ્મતાય ખીરધારા પતિંસુ. તં અચ્છરિયં દિસ્વા, સુજાતા, સહત્થેનેવ ખીરં ગણ્હિત્વા નવભાજને પક્ખિપિત્વા સહત્થેનેવ અગ્ગિં કત્વા પચિતું આરભિ. તસ્મિં પાયાસે પચ્ચમાને મહન્તમહન્તા બુબ્બુળા ઉટ્ઠહિત્વા દક્ખિણાવત્તા હુત્વા સઞ્ચરન્તિ, એકફુસિતમ્પિ બહિ ન નિગ્ગચ્છતિ. મહાબ્રહ્મા છત્તં ધારેસિ, ચત્તારો લોકપાલા ખગ્ગહત્થા આરક્ખં ગણ્હિંસુ, સક્કો અલાતાનિ સમાનેન્તો અગ્ગિં જાલેસિ. દેવતા ચતૂસુ દીપેસુ ઓજં સંહરિત્વા તત્થ પક્ખિપિંસુ. સુજાતા, એકદિવસેયેવ ઇમાનિ અચ્છરિયાનિ દિસ્વા પુણ્ણાદાસિં આમન્તેસિ – ‘‘અમ્મ, પુણ્ણે અજ્જ અમ્હાકં દેવતા અતિવિય પસન્ના, મયા એત્તકં કાલં એવરૂપં અચ્છરિયં નામ ન દિટ્ઠપુબ્બં, વેગેન ગન્ત્વા દેવટ્ઠાનં પટિજગ્ગાહી’’તિ. સા ‘‘સાધુ, અય્યે’’તિ તસ્સા વચનં સમ્પટિચ્છિત્વા તુરિતતુરિતા રુક્ખમૂલં અગમાસિ.

બોધિસત્તોપિ ખો ભિક્ખાચારકાલં આગમયમાનો પાતોવ ગન્ત્વા રુક્ખમૂલે નિસીદિ. રુક્ખમૂલં સોધનત્થાય ગતા પુણ્ણા આગન્ત્વા સુજાતાય આરોચેસિ – ‘‘દેવતા રુક્ખમૂલે નિસિન્ના’’તિ. સુજાતા, ‘‘સચે જે સચ્ચં ભણસિ, અદાસિં કરોમી’’તિ વત્વા સબ્બપસાધનં પસાધેત્વા સતસહસ્સગ્ઘનકે સુવણ્ણથાલે પાયાસં વડ્ઢેત્વા અપરાય સુવણ્ણપાતિયા પિદહિત્વા સેતવત્થેન સમ્પલિવેઠેત્વા સમન્તા ગન્ધદામમાલાદામાનિ ઓસારેત્વા ઉક્ખિપિત્વા ગન્ત્વા મહાપુરિસં દિસ્વા બલવપીતિં ઉપ્પાદેત્વા દિટ્ઠટ્ઠાનતો પટ્ઠાય ઓણતોણતા ગન્ત્વા સીસતો થાલં ઓતારેત્વા વિવરિત્વા સહેવ પાતિયા પાયાસં મહાપુરિસસ્સ હત્થે ઠપેત્વા વન્દિત્વા ‘‘યથા મય્હં મનોરથો નિપ્ફન્નો, એવં તુમ્હાકમ્પિ નિપ્ફજ્જતૂ’’તિ વત્વા પક્કામિ. બોધિસત્તો નેરઞ્જરાય નદિયા તીરં ગન્ત્વા સુવણ્ણથાલં તીરે ઠપેત્વા ન્હત્વા પચ્ચુત્તરિત્વા એકૂનપણ્ણાસ પિણ્ડે કરોન્તો પાયાસં પરિભુઞ્જિત્વા સુવણ્ણપાતિં નદિયા સમ્પવાહેત્વા અનુક્કમેન બોધિમણ્ડં આરુય્હ સબ્બઞ્ઞુતં પત્વા સત્તસત્તાહં બોધિમણ્ડે અતિક્કમિત્વા ઇસિપતને મિગદાયે પવત્તિતવરધમ્મચક્કો સુજાતાય પુત્તસ્સ યસદારકસ્સ ઉપનિસ્સયં દિસ્વા ગન્ત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિ.

યસોપિ કુલપુત્તો રત્તિભાગસમનન્તરે વિવટં ઇત્થાગારં દિસ્વા સઞ્જાતસંવેગો ‘‘ઉપદ્દુતં વત, ભો, ઉપસટ્ઠં વત, ભો’’તિ વત્વા નિવેસનતો નિક્ખમિત્વાવ બહિનગરે સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ધમ્મદેસનં સુત્વા તીણિ મગ્ગફલાનિ પટિવિજ્ઝિ. અથસ્સ પિતા પદાનુપદિકં ગન્ત્વા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા યસસ્સ પવત્તિં પુચ્છિ. સત્થા યસં કુલપુત્તં પટિચ્છાદેત્વા ધમ્મં દેસેસિ. દેસનાપરિયોસાને સો સેટ્ઠિગહપતિ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ, યસો અરહત્તફલં પાપુણિ. તં ભગવા ‘‘એહિ ભિક્ખૂ’’તિ આહ, તાવદેવસ્સ ગિહિલિઙ્ગં અન્તરધાયિ, ઇદ્ધિમયપત્તચીવરધરો અહોસિ. પિતાપિસ્સ સત્થારં નિમન્તેસિ. સત્થા યસં કુલપુત્તં પચ્છાસમણં કત્વા તસ્સ ઘરં ગન્ત્વા કતભત્તકિચ્ચો ધમ્મં દેસેસિ, દેસનાપરિયોસાને યસસ્સ માતા, સુજાતા, પુરાણદુતિયિકા ચ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસુ. તંદિવસં અયં, સુજાતા, તેવાચિકસરણે પતિટ્ઠાસિ સદ્ધિં સુણિસાય. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પનેતં વત્થુ ખન્ધકે (મહાવ. ૨૫-૨૮) આગતમેવ. સત્થા અપરભાગે પટિપાટિયા ઉપાસિકાયો ઠાનન્તરેસુ ઠપેન્તો ઇમં ઉપાસિકં પઠમં સરણં ગચ્છન્તીનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

વિસાખાવત્થુ

૨૫૯. દુતિયે દાયિકાનન્તિ દાનાભિરતાનં ઉપાસિકાનં, વિસાખા મિગારમાતા, અગ્ગાતિ દસ્સેતિ. સા કિર પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતિયં કુલગેહે નિબ્બત્તા અપરભાગે સત્થુ ધમ્મદેસનં સુણન્તી સત્થારં એકં ઉપાસિકં દાયિકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ. સા કપ્પસતસહસ્સં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા કસ્સપબુદ્ધકાલે કિકિસ્સ કાસિરઞ્ઞો ગેહે સત્તન્નં ભગિનીનં સબ્બકનિટ્ઠા હુત્વા નિબ્બત્તિ. તદા કિર –

‘‘સમણી સમણગુત્તા ચ, ભિક્ખુની ભિક્ખુદાયિકા;

ધમ્મા ચેવ સુધમ્મા ચ, સઙ્ઘદાસી ચ સત્તમા’’તિ.

ઇમા સત્ત ભગિનિયો અહેસું. તા એતરહિ –

‘‘ખેમા ઉપ્પલવણ્ણા ચ, પટાચારા ચ ગોતમી;

ધમ્મદિન્ના મહામાયા, વિસાખા ચેવ સત્તમી’’તિ. –

એવંનામા હુત્વા નિબ્બત્તા. તત્રાયં સઙ્ઘદાસી એકં બુદ્ધન્તરં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે અઙ્ગરટ્ઠે ભદ્દિયનગરે મેણ્ડકસેટ્ઠિપુત્તસ્સ ધનઞ્ચયસેટ્ઠિનો અગ્ગમહેસિયા સુમનદેવિયા નામ કુચ્છિસ્મિં નિબ્બત્તિ, વિસાખાતિસ્સા નામં અકંસુ. તસ્સા સત્તવસ્સિકકાલે દસબલો સેલબ્રાહ્મણસ્સ ચ અઞ્ઞેસઞ્ચ બોધનેય્યબન્ધવાનં ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિં દિસ્વા મહાભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો ચારિકં ચરમાનો તસ્મિં રટ્ઠે તં નગરં પાપુણિ.

તસ્મિઞ્ચ સમયે મેણ્ડકો ગહપતિ તસ્મિં નગરે પઞ્ચન્નં મહાપુઞ્ઞાનં જેટ્ઠકો હુત્વા સેટ્ઠિટ્ઠાનં કારેસિ. પઞ્ચ મહાપુઞ્ઞા નામ મેણ્ડકો સેટ્ઠિ, ચન્દપદુમા નામ તસ્સેવ અગ્ગમહેસી, તસ્સ ચ પુત્તો ધનઞ્ચયો નામ, તસ્સ ભરિયા સુમનદેવી નામ, મેણ્ડકસેટ્ઠિસ્સ દાસો પુણ્ણો નામાતિ. ન કેવલઞ્ચ મેણ્ડકસેટ્ઠિયેવ, બિમ્બિસારમહારાજસ્સ પન આણાપવત્તિટ્ઠાને પઞ્ચ અમિતભોગા નામ અહેસું જોતિકો જટિલો મેણ્ડકો પુણ્ણો કાકવલિયોતિ. તેસુ અયં મેણ્ડકસેટ્ઠિ દસબલસ્સ અત્તનો નગરં સમ્પત્તભાવં સુત્વા પુત્તસ્સ ધનઞ્ચયસેટ્ઠિનો ધીતરં વિસાખાદારિકં પક્કોસિત્વા એવમાહ – ‘‘અમ્મ, તુય્હમ્પિ મઙ્ગલં અમ્હાકમ્પિ મઙ્ગલં, તવ પરિચારિકાહિ પઞ્ચદારિકાસતેહિ સદ્ધિં પઞ્ચ રથસતાનિ આરુય્હ પઞ્ચહિ દાસિસતેહિ પરિવુતા દસબલસ્સ પચ્ચુગ્ગમનં કરોહી’’તિ. સા પિતામહસ્સ વચનં સુત્વા તથા અકાસિ. કારણાકારણેસુ પન કુસલત્તા યાવતિકા યાનસ્સ ભૂમિ, યાનેન ગન્ત્વા યાના પચ્ચોરોહિત્વા પત્તિકાવ સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. અથસ્સા ચરિતવસેન સત્થા ધમ્મં દેસેસિ. દેસનાપરિયોસાને પઞ્ચહિ દારિકાસતેહિ સદ્ધિં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ. મેણ્ડકસેટ્ઠિપિ ખો સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. અથ સત્થા તસ્સપિ ચરિતવસેન ધમ્મં દેસેસિ. સો દેસનાપરિયોસાને સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય સત્થારં સ્વાતનાય નિમન્તેત્વા પુનદિવસે અત્તનો નિવેસને પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિવિસિત્વા એતેનુપાયેન અડ્ઢમાસં મહાદાનં અદાસિ. સત્થા ભદ્દિયનગરે યથાભિરન્તં વિહરિત્વા પક્કામિ.

ઇતો પરં અઞ્ઞં કથામગ્ગં વિસ્સજ્જેત્વા વિસાખાય ઉપ્પત્તિકથાવ કથેતબ્બા. સાવત્થિયઞ્હિ કોસલરાજા બિમ્બિસારસ્સ સન્તિકં પેસેસિ – ‘‘મમ આણાપવત્તિટ્ઠાને અમિતભોગવિન્દનકુલં નામ નત્થિ, અમ્હાકં અમિતભોગવિન્દનકુલં પેસેતૂ’’તિ. રાજા અમચ્ચેહિ સદ્ધિં મન્તેસિ. અમચ્ચા ‘‘મહાકુલં પેસેતું ન સક્કા, એકં પન સેટ્ઠિપુત્તં પેસેસ્સામા’’તિ મેણ્ડકસેટ્ઠિનો પુત્તં ધનઞ્ચયસેટ્ઠિં આયાચિંસુ. રાજા તેસં વચનં સુત્વા તં પેસેસિ. અથ નં કોસલરાજા સાવત્થિતો સત્તયોજનમત્થકે સાકેતનગરે સેટ્ઠિટ્ઠાનં દત્વા વાસેસિ.

સાવત્થિયઞ્ચ મિગારસેટ્ઠિનો પુત્તો પુણ્ણવડ્ઢનકુમારો નામ વયપ્પત્તો અહોસિ. અથસ્સ પિતા ‘‘પુત્તો મે વયપ્પત્તો, ઘરાવાસેનસ્સ આબન્ધનસમયો’’તિ ઞત્વા ‘‘અમ્હાકં સમાનજાતિકે કુલે દારિકં પરિયેસથા’’તિ કારણાકારણકુસલે પુરિસે પેસેસિ. તે સાવત્થિયં અત્તનો રુચિતં દારિકં અદિસ્વા સાકેતં અગમંસુ. તંદિવસઞ્ચ, વિસાખા, અત્તનો સમાનવયેહિ પઞ્ચહિ કુમારિકાસતેહિ પરિવારિતા નક્ખત્તકીળનત્થાય એકં મહાગામં અગમાસિ. તેપિ પુરિસા અન્તોનગરે ચરિત્વા અત્તનો રુચિતં દારિકં અદિસ્વા બહિનગરદ્વારે અટ્ઠંસુ. તસ્મિં સમયે દેવો વસ્સિતું આરભિ. અથ તા વિસાખાય સદ્ધિં નિક્ખન્તા દારિકા તેમનભયેન વેગેન સાલં પવિસિંસુ. તે પુરિસા તાસમ્પિ અન્તરે યથારુચિતં દારિકં ન પસ્સિંસુ. તાસં પન સબ્બપચ્છતો, વિસાખા, દેવં વસ્સન્તમ્પિ અગણેત્વા અતુરિતગમનેન તેમયમાનાવ સાલં પાવિસિ. તે પુરિસા તં દિસ્વા ચિન્તયિંસુ – ‘‘રૂપવતી તાવ કઞ્ઞા એતપરમા ભવેય્ય, રૂપં પનેતં એકચ્ચાય કારિતપત્તં વિય હોતિ, કથં સમુટ્ઠાપેત્વા કથેન્તા જાનિસ્સામ મધુરવચના વા નો વા’’તિ. તતો નં આહંસુ – ‘‘અતિવિય પરિણતવયા ઇત્થી વિય યાસિ, અમ્મા’’તિ. કિં દિસ્વા કથેથ, તાતાતિ? અઞ્ઞા તયા સદ્ધિં કીળનકુમારિયો તેમનભયેન વેગેન આગન્ત્વા સાલં પવિટ્ઠા, ત્વં પન મહલ્લિકા વિય પદવારં અતિક્કમ્મ નાગચ્છસિ, સાટકસ્સ તેમનભાવમ્પિ ન ગણેસિ. સચે તં હત્થી વા અસ્સો વા અનુબન્ધેય્ય, કિં એવમેવં કરેય્યાસીતિ? તાતા, સાટકા નામ ન દુલ્લભા, સુલભા મય્હં કુલે સાટકા. વયપ્પત્તા માતુગામા પન પણિયભણ્ડસદિસા, હત્થે વા પાદે વા ભગ્ગે અઙ્ગવિકલં માતુગામં જિગુચ્છન્તા નિટ્ઠુભિત્વા ગચ્છન્તિ, તસ્મા સણિકં આગતામ્હીતિ.

તે ચિન્તયિંસુ – ‘‘ઇમાય સદિસા ઇમસ્મિં જમ્બુદીપે ઇત્થી નામ નત્થિ, યાદિસા રૂપેન, કથાયપિ તાદિસાવ. કારણાકારણં ઞત્વા કથેતી’’તિ તસ્સા ઉપરિ માલાગુળં ખિપિંસુ. અથ, વિસાખા, ચિન્તેસિ – ‘‘અહં પુબ્બે અપરિગ્ગહિતા, ઇદાનિ પન પરિગ્ગહિતામ્હી’’તિ વિનીતેનાકારેન ભૂમિયં નિસીદિ. અથ નં તત્થેવ સાણિયા પરિક્ખિપિંસુ. સા પટિચ્છન્નભાવં ઞત્વા દાસિગણપરિવુતા ગેહં અગમાસિ. તેપિ મિગારસેટ્ઠિનો પુરિસા તાય સદ્ધિંયેવ ધનઞ્ચયસેટ્ઠિસ્સ સન્તિકં અગમંસુ. ‘‘કતરગામવાસિનો, તાતા, તુમ્હે’’તિ પુચ્છિતા ‘‘સાવત્થિનગરે મિગારસેટ્ઠિનો પુરિસમ્હા’’તિ વત્વા ‘‘મયં અમ્હાકં સેટ્ઠિના તુમ્હાકં ગેહે વયપ્પત્તા દારિકા અત્થીતિ સુત્વા પેસિતા’’તિ. સાધુ, તાતા, તુમ્હાકં સેટ્ઠિ કિઞ્ચાપિ ભોગેન અમ્હેહિ અસદિસો, જાતિયા પન સદિસો. સબ્બાકારસમ્પન્નો નામ દુલ્લભો ગચ્છથ તુમ્હે સેટ્ઠિસ્સ અમ્હેહિ સમ્પટિચ્છિતભાવં આરોચેથાતિ.

તે તસ્સ વચનં સુત્વા સાવત્થિં ગન્ત્વા મિગારસેટ્ઠિસ્સ તુટ્ઠિં વડ્ઢિં ચ પવેદેત્વા ‘‘લદ્ધા નો સામિ સાકેતે ધનઞ્ચયસેટ્ઠિસ્સ ગેહે દારિકા’’તિ આહંસુ. તં સુત્વા મિગારસેટ્ઠિ ‘‘મહાકુલગેહે કિર નો દારિકા લદ્ધા’’તિ તુટ્ઠમાનસો હુત્વા તાવદેવ ધનઞ્ચયસેટ્ઠિસ્સ સાસનં પહિણિ ‘‘ઇદાનેવ દારિકં આનયિસ્સામ, કત્તબ્બકિચ્ચં કરોન્તૂ’’તિ. સોપિસ્સ પટિસાસનં પેસેસિ – ‘‘નયિદં અમ્હાકં ભારિયં, સેટ્ઠિ પન અત્તનો કત્તબ્બકિચ્ચં કરોતૂ’’તિ. સો કોસલરઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા આરોચેસિ – ‘‘દેવ, એકા મે મઙ્ગલકિરિયા અત્થિ, દાસસ્સ તે પુણ્ણવડ્ઢનસ્સ ધનઞ્ચયસેટ્ઠિનો ધીતરં વિસાખં નામ દારિકં આનેસ્સામિ, સાકેતગમનં મે અનુજાનાથા’’તિ. સાધુ, મહાસેટ્ઠિ, કિં પન અમ્હેહિપિ આગન્તબ્બન્તિ? દેવ તુમ્હાદિસાનં ગમનં લદ્ધું સક્કાતિ? રાજા મહાકુલસ્સ સઙ્ગહં કાતુકામો ‘‘હોતુ સેટ્ઠિ, આગમિસ્સામી’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા મિગારસેટ્ઠિના સદ્ધિં સાકેતનગરં અગમાસિ. ધનઞ્ચયસેટ્ઠિ ‘‘મિગારસેટ્ઠિ કિર કોસલરાજાનં ગહેત્વા આગતો’’તિ સુત્વા પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા રાજાનં ગહેત્વા અત્તનો નિવેસનં અગમાસિ. તાવદેવ રઞ્ઞો ચ રાજબલસ્સ ચ મિગારસેટ્ઠિનો ચ વસનટ્ઠાનં ચેવ માલાગન્ધભત્તાદીનિ ચ સબ્બાનિ પટિયાદેસિ. ‘‘ઇદં ઇમસ્સ લદ્ધું વટ્ટતિ, ઇદં ઇમસ્સા’’તિ સબ્બં અત્તનાવ જાનાતિ. તે તે જના ચિન્તયિંસુ – ‘‘સેટ્ઠિ અમ્હાકમેવ સક્કારં કરોતી’’તિ.

અથેકદિવસં રાજા ધનઞ્ચયસેટ્ઠિસ્સ સાસનં પહિણિ ‘‘ન સક્કા સેટ્ઠિના ચિરકાલં અમ્હાકં ભરણપોસનં કાતું, દારિકાય ગમનકાલં જાનાતૂ’’તિ. સોપિ રઞ્ઞો સાસનં પેસેસિ – ‘‘ઇદાનિ વસ્સકાલો આગતો, ન સક્કા ચતુમાસં વિચરિતું, તુમ્હાકં બલકાયસ્સ યં યં લદ્ધું વટ્ટતિ, સબ્બં તં મમ ભારો. કેવલં દેવો મયા પેસિતકાલે ગચ્છતૂ’’તિ. તતો પટ્ઠાય સાકેતનગરં નિચ્ચનક્ખત્તગામો વિય અહોસિ. એવં તયો માસા અતિક્કન્તા. ધનઞ્ચયસેટ્ઠિનો પન ધીતાય મહાલતાપસાધનં ન તાવ નિટ્ઠં ગચ્છતિ. અથસ્સ કમ્મન્તાધિટ્ઠાયકા આગન્ત્વા આરોચયિંસુ – ‘‘સેસં અસન્તં નામ નત્થિ, બલકાયસ્સ પન ભત્તપચનદારૂનિ નપ્પહોન્તી’’તિ. ‘‘ગચ્છથ, તાતા, હત્થિસાલા અસ્સસાલા વિયોજેત્વા ભત્તં પચથા’’તિ. એવં પચન્તાનમ્પિ અડ્ઢમાસો અતિક્કન્તો. તતો પુન આરોચયિંસુ – ‘‘દારૂનિ સામિ નપ્પહોન્તી’’તિ. ‘‘તાતા, ઇમસ્મિં કાલે દારૂનિ લદ્ધું ન સક્કા, દુસ્સકોટ્ઠાગારં પન વિવરિત્વા થૂલસાટકે ગહેત્વા વટ્ટિયો કત્વા તેલચાટિયં તેમેત્વા ભત્તં પચથા’’તિ. ઇમિના નિયામેન પચન્તાનં ચત્તારો માસા પૂરયિંસુ.

તતો ધનઞ્ચયસેટ્ઠિ ધીતુયા મહાલતાપસાધનસ્સ નિટ્ઠિતભાવં ઞત્વા ‘‘સ્વે દારિકં પેસેસ્સામી’’તિ ધીતરં સમીપે નિસીદાપેત્વા ‘‘અમ્મ પતિકુલે વસન્તિયા નામ ઇમઞ્ચિમઞ્ચ આચારં સિક્ખિતું વટ્ટતી’’તિ ઓવાદં અદાસિ. અયં મિગારસેટ્ઠિ અનન્તરગબ્ભે નિસિન્નો ધનઞ્ચયસેટ્ઠિનો ઓવાદં અસ્સોસિ. સોપિ સેટ્ઠિ ધીતરં એવં ઓવદિ –

‘‘અમ્મ સસુરકુલે વસન્તિયા નામ અન્તોઅગ્ગિ બહિ ન નીહરિતબ્બો, બહિઅગ્ગિ અન્તો ન પવેસેતબ્બો, દદન્તસ્સેવ દાતબ્બં, અદદન્તસ્સ ન દાતબ્બં, દદન્તસ્સપિ અદદન્તસ્સપિ દાતબ્બં, સુખં નિસીદિતબ્બં, સુખં પરિભુઞ્જિતબ્બં, સુખં નિપજ્જિતબ્બં, અગ્ગિ પરિચરિતબ્બો, અન્તોદેવતા નમસ્સિતબ્બા’’તિ.

ઇમં દસવિધં ઓવાદં દત્વા પુનદિવસે સબ્બા સેનિયો સન્નિપાતેત્વા રાજસેનાય મજ્ઝે અટ્ઠ કુટુમ્બિકે પાટિભોગે ગહેત્વા ‘‘સચે મે ધીતુ ગતટ્ઠાને દોસો ઉપ્પજ્જતિ, તુમ્હેહિ સોધેતબ્બો’’તિ વત્વા નવકોટિઅગ્ઘનકેન મહાલતાપસાધનેન ધીતરં પસાધેત્વા ન્હાનચુણ્ણમૂલં ચતુપણ્ણાસસકટસતં ધનં દત્વા ધીતાય સદ્ધિં નિબદ્ધં ગમનચારિનિયો પઞ્ચસતા દાસિયો પઞ્ચ આજઞ્ઞરથસતાનિ સબ્બૂપકારઞ્ચ સતં સતં દત્વા કોસલરાજાનઞ્ચ મિગારસેટ્ઠિઞ્ચ, વિસ્સજ્જેત્વા ધીતુ ગમનવેલાયં વજાધિટ્ઠાયકે પુરિસે પક્કોસાપેત્વા, ‘‘તાતા, મમ ધીતાય ગતટ્ઠાને ખીરપાનત્થં ધેનૂહિ, યાનયોજનત્થં ઉસભેહિ ચ અત્થો હોતિ, તસ્મા મમ ધીતુ ગમનમગ્ગે વજદ્વારં વિવરિત્વા પુથુલતો અટ્ઠ ઉસભાનિ ગોગણેન પૂરેત્વા તિગાવુતમત્થકે અસુકા નામ કન્દરા અત્થિ, અગ્ગગોયૂથે તં ઠાનં પત્તે ભેરિસઞ્ઞાય વજદ્વારં પિદહેય્યાથા’’તિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ સેટ્ઠિસ્સ વચનં સમ્પટિચ્છિત્વા તથા અકંસુ. વજદ્વારે વિવટે ઉળારુળારાયેવ ગાવિયો નિક્ખમિંસુ. દ્વારે પિદહિતે પન વિસાખાય પુઞ્ઞબલેન બલવગાવો ચ દમ્મગાવો ચ બહિ લઙ્ઘિત્વા મગ્ગં પટિપજ્જિંસુ. અથ, વિસાખા, સાવત્થિનગરદ્વારં પત્તકાલે ચિન્તેસિ – ‘‘પટિચ્છન્નયાનસ્મિં નુ ખો નિસીદિત્વા પવિસામિ, ઉદાહુ રથે ઠત્વા’’તિ. અથસ્સા એતદહોસિ – ‘‘પટિચ્છન્નયાનેન મે પવિસન્તિયા મહાલતાપસાધનસ્સ વિસેસો ન પઞ્ઞાયિસ્સતી’’તિ. સા સકલનગરસ્સ અત્તાનં દસ્સેન્તી રથે ઠત્વા નગરં પાવિસિ. સાવત્થિવાસિનો વિસાખાય સમ્પત્તિં દિસ્વા ‘‘એસા કિર, વિસાખા, નામ એવરૂપા, અયઞ્ચ સમ્પત્તિ એતિસ્સાવ અનુચ્છવિકા’’તિ આહંસુ. ઇતિ સા મહાસમ્પત્તિયા મિગારસેટ્ઠિનો ગેહં પાવિસિ. આગતદિવસે ચસ્સા સકલનગરવાસિનો ‘‘અમ્હાકં, ધનઞ્ચયસેટ્ઠિ, અત્તનો નગરં સમ્પત્તાનં મહાસક્કારં અકાસી’’તિ યથાબલં પણ્ણાકારં પહિણિંસુ. વિસાખા, પહિતપહિતં પણ્ણાકારં તસ્મિંયેવ નગરે અઞ્ઞમઞ્ઞેસુ કુલેસુ સબ્બત્થકમેવ દાપેસિ. અથસ્સા રત્તિભાગસમનન્તરે એકિસ્સા આજઞ્ઞવળવાય ગબ્ભવુટ્ઠાનં અહોસિ. સા દાસીહિ દણ્ડદીપિકા ગાહાપેત્વા તત્થ ગન્ત્વા વળવં ઉણ્હોદકેન ન્હાપેત્વા તેલેન મક્ખાપેત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનમેવ અગમાસિ.

મિગારસેટ્ઠિપિ સત્તાહં પુત્તસ્સ આવાહસક્કારં કરોન્તો ધુરવિહારે વસન્તમ્પિ તથાગતં અમનસિકત્વા સત્તમે દિવસે સકલનિવેસનં પૂરેન્તો નગ્ગસમણકે નિસીદાપેત્વા ‘‘આગચ્છતુ મે ધીતા, અરહન્તે વન્દતૂ’’તિ વિસાખાય સાસનં પહિણિ. સા ‘‘અરહન્તા’’તિ વચનં સુત્વા સોતાપન્ના અરિયસાવિકા હટ્ઠતુટ્ઠા હુત્વા તેસં નિસિન્નટ્ઠાનં ગન્ત્વા તે ઓલોકેત્વા ‘‘ન એવરૂપા નામ અરહન્તા હોન્તિ, હિરોત્તપ્પવિવજ્જિતાનં નામ સન્તિકં કસ્મા મં સસુરો પક્કોસાપેતી’’તિ ‘‘ધી, ધી’’તિ ગરહિત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનમેવ ગતા. નગ્ગસમણા તં દિસ્વા સબ્બે એકપ્પહારેનેવ સેટ્ઠિં ગરહિંસુ – ‘‘કિં ત્વં, ગહપતિ, અઞ્ઞં નાલત્થ, સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવિકં મહાકાળકણ્ણિં કસ્મા ઇમં ગેહં પવેસેસિ, વેગેન નં ઇમસ્મા ગેહા નીહરાહી’’તિ. તતો સેટ્ઠિ ‘‘ન સક્કા મયા ઇમેસં વચનેન ઇમં ગેહા નીહરિતું, મહાકુલસ્સ ધીતા અય’’ન્તિ ચિન્તેત્વા – ‘‘આચરિયા દહરા નામ જાનિત્વા વા અજાનિત્વા વા કરેય્યું, તુમ્હે તુણ્હી હોથા’’તિ નગ્ગે ઉય્યોજેત્વા મહાપલ્લઙ્કે નિસીદાપેત્વા સુવણ્ણકટચ્છું ગહેત્વા વિસાખાય પરિવિસિયમાનો સુવણ્ણપાતિયં અપ્પોદકમધુપાયાસં પરિભુઞ્જિ.

તસ્મિં સમયે એકો પિણ્ડચારિકો થેરો પિણ્ડાય ચરન્તો સેટ્ઠિસ્સ ઘરદ્વારં પાપુણિ. વિસાખા, તં દિસ્વા ‘‘સસુરસ્સ આચિક્ખિતું ન યુત્ત’’ન્તિ યથા સો થેરં પસ્સતિ, એવં અપગન્ત્વા અટ્ઠાસિ. સો પન બાલો થેરં દિસ્વાપિ અપસ્સન્તો વિય હુત્વા અધોમુખો પાયાસમેવ ભુઞ્જતિ. વિસાખા, ‘‘થેરં દિસ્વાપિ મે સસુરો સઞ્ઞં ન કરોતી’’તિ ઞત્વા થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘અતિચ્છથ, ભન્તે, મય્હં સસુરો પુરાણં ખાદતી’’તિ આહ. સો નિગણ્ઠેહિ તાવ કથિતકાલે અધિવાસેસિ, ‘‘પુરાણં ખાદતી’’તિ વુત્તક્ખણેયેવ પન હત્થં અપનેત્વા ‘‘ઇમં પાયાસં ઇતો હરથ, એતઞ્ચ ઇમસ્મા ગેહા નીહરથ. અયઞ્હિ મં એવરૂપે મઙ્ગલગેહે અસુચિખાદકં નામ કરોતી’’તિ આહ. તસ્મિં ખો પન નિવેસને સબ્બેપિ દાસકમ્મકરા વિસાખાય સન્તકાવ, કો નં હત્થે વા પાદે વા ગણ્હિસ્સતિ, મુખેન કથેતું સમત્થોપિ નામ નત્થિ. તતો, વિસાખા, સસુરસ્સ કથં સુત્વા આહ – ‘‘તાત, ન એત્તકેન વચનેન મયં નિક્ખમામ, નાહં તુમ્હેહિ ઉદકતિત્થતો કુમ્ભદાસિકા વિય આનીતા. ધરમાનકમાતાપિતૂનં ધીતરો નામ ન એત્તકેનેવ નિક્ખમન્તિ, એતેનેવ મે કારણેન પિતા ઇધાગમનદિવસે અટ્ઠ કુટુમ્બિકે પક્કોસાપેત્વા ‘સચે મે ધીતરં ઉપાદાય દોસો ઉપ્પજ્જતિ, સોધેય્યાથા’તિ વત્વા તેસં હત્થે ઠપેસિ. તે પક્કોસાપેત્વા મય્હં દોસાદોસં સોધાપેથા’’તિ.

તતો સેટ્ઠિ ‘‘કલ્યાણં એસા કથેતી’’તિ અટ્ઠ કુટુમ્બિકે પક્કોસાપેત્વા ‘‘અયં દારિકા સત્તમે દિવસે અપરિપુણ્ણેયેવ મઙ્ગલગેહે નિસિન્નં મં ‘અસુચિખાદકો’તિ વદતી’’તિ આહ. એવં કિર, અમ્માતિ? ‘‘તાતા, મય્હં સસુરો અસુચિં ખાદિતુકામો ભવિસ્સતિ, અહં પન એવં કત્વા ન કથેમિ. એકસ્મિં પન પિણ્ડપાતિકત્થેરે ઘરદ્વારે ઠિતે અયં અપ્પોદકમધુપાયાસં ભુઞ્જન્તો ન તં મનસિ કરોતિ, અહં ઇમિના કારણેન ‘અતિચ્છથ, ભન્તે, મય્હં સસુરો ઇમસ્મિં અત્તભાવે પુઞ્ઞં ન કરોતિ, પુરાણપુઞ્ઞં ખાદતી’તિ એત્તકં કથયિન્તિ આહ. અય્ય, ઇધ દોસો નત્થિ, અમ્હાકં ધીતા કારણં કથેતિ, ત્વં કસ્મા કુજ્ઝસીતિ? અય્યા, એસ તાવ દોસો મા હોતુ, અયં પન દારિકા આગતદિવસેયેવ મમ પુત્તે સઞ્ઞં અકત્વા અત્તનો ઇચ્છિતટ્ઠાનં અગમાસીતિ. એવં કિર, અમ્માતિ? તાતા, નાહં ઇચ્છિતટ્ઠાનં ગચ્છામિ, ઇમસ્મિં પન ગેહે આજાનીયવળવાય વિજાતાય સઞ્ઞમ્પિ અકત્વા નિસીદનં નામ અયુત્તન્તિ દણ્ડદીપિકા ગાહાપેત્વા દાસીહિ પરિવુતા તત્થ ગન્ત્વા વળવાય વિજાતપરિહારં કારાપેસિન્તિ. અય્ય, અમ્હાકં ધીતા તવ ગેહે દાસીહિપિ અકત્તબ્બકમ્મં અકાસિ, ત્વં એત્થ કિં દોસં પસ્સસીતિ?

અય્યા, એસ તાવ ગુણો હોતુ, ઇમિસ્સા પન પિતા ઇધાગમનદિવસે ઓવાદં દેન્તો ‘‘અન્તોઅગ્ગિ બહિ ન નીહરિતબ્બો’’તિ આહ, કિં પન સક્કા અમ્હેહિ ઉભતો પટિવિસ્સકગેહાનં અગ્ગિં અદત્વા વસિતુન્તિ? એવં કિર, અમ્માતિ? તાતા, ન મય્હં પિતા એતં અગ્ગિં ઉપાદાય કથેસિ, યા પન અન્તોનિવેસને સસ્સુઆદીનં રહસ્સકથા ઉપ્પજ્જતિ, સા દાસિદાસાનં ન કથેતબ્બા. એવરૂપા હિ કથા વડ્ઢમાના કલહાય સંવત્તતિ, ઇદં સન્ધાય મય્હં પિતા કથેસિ, તાતાતિ.

અય્યા, એતં તાવ એવં હોતુ, ઇમિસ્સા પિતા ‘‘બાહિરતો અગ્ગિ ન અન્તો પવેસેતબ્બો’’તિ આહ, કિં સક્કા અમ્હેહિ અન્તોઅગ્ગિમ્હિ નિબ્બુતે બાહિરતો અગ્ગિં અનાહરિતુન્તિ? એવં કિર, અમ્માતિ? તાતા, મય્હં પિતા એતં અગ્ગિં સન્ધાય ન કથેસિ, યં પન દોસં દાસકમ્મકારેહિ કથિતં હોતિ, તં અન્તોમાનુસકાનં ન કથેતબ્બં…પે….

યમ્પિ તેન ‘‘યે દદન્તિ, તેસંયેવ દાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં, તં ‘‘યાચિતકં ઉપકરણં ગહેત્વા યે પટિદદન્તિ, તેસંયેવ દાતબ્બ’’ન્તિ સન્ધાય વુત્તં.

‘‘યે ન દદન્તી’’તિ ઇદમ્પિ યાચિતકં ઉપકરણં ગહેત્વા યે ન પટિદદન્તિ, તેસં ન દાતબ્બન્તિ સન્ધાય વુત્તં.

‘‘દદન્તસ્સપિ અદદન્તસ્સપિ દાતબ્બ’’ન્તિ, ઇદં પન દુગ્ગતેસુ ઞાતિમિત્તેસુ સમ્પત્તેસુ પટિદાતું સક્કોન્તુ વા મા વા, દાતુમેવ વટ્ટતીતિ સન્ધાય વુત્તં.

‘‘સુખં નિસીદિતબ્બ’’ન્તિ ઇદમ્પિ સસ્સુસસુરે દિસ્વા ઉટ્ઠાતબ્બટ્ઠાને નિસીદિતું ન વટ્ટતીતિ સન્ધાય વુત્તં.

‘‘સુખં ભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ ઇદં પન સસ્સુસસુરસામિકેહિ પુરેતરં અભુઞ્જિત્વા તે પરિવિસિત્વા સબ્બેહિ લદ્ધાલદ્ધં ઞત્વા પચ્છા સયં ભુઞ્જિતું વટ્ટતીતિ સન્ધાય વુત્તં.

‘‘સુખં નિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ ઇદમ્પિ સસ્સુસસુરસામિકેહિ પુરેતરમેવ સયનં આરુય્હ ન નિપજ્જિતબ્બં, તેસં કત્તબ્બયુત્તકં વત્તપટિવત્તં કત્વા પચ્છા સયં નિપજ્જિતું યુત્તન્તિ ઇદં સન્ધાય વુત્તં.

‘‘અગ્ગિ પરિચરિતબ્બો’’તિ ઇદં પન સસ્સુમ્પિ સસુરમ્પિ સામિકમ્પિ અગ્ગિક્ખન્ધં વિય ઉરગરાજાનં વિય ચ કત્વા પસ્સિતું વટ્ટતીતિ ઇદં સન્ધાય વુત્તન્તિ.

એતે તાવ એત્તકા ગુણા હોન્તુ, ઇમિસ્સા પન પિતા અન્તોદેવતા નમસ્સાપેતિ, ઇમસ્સ કો અત્થોતિ? એવં કિર, અમ્માતિ? આમ, તાતા, એતમ્પિ હિ મે પિતરા ઇદં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘આવેણિકઘરાવાસં વસનકાલતો પટ્ઠાય અત્તનો ઘરદ્વારં સમ્પત્તપબ્બજિતં દિસ્વા યં ઘરે ખાદનીયં ભોજનીયં અત્થિ, તતો પબ્બજિતાનં દત્વાવ ખાદિતું વટ્ટતી’’તિ. અથ નં તે આહંસુ – ‘‘તુય્હં પન મહાસેટ્ઠિ પબ્બજિતે દિસ્વા અદાનમેવ રુચ્ચતિ મઞ્ઞેતિ. સો અઞ્ઞં પટિવચનં અપસ્સન્તો અધોમુખો નિસીદિ’’.

અથ નં કુટુમ્બિકા ‘‘કિં સેટ્ઠિ અઞ્ઞોપિ અમ્હાકં ધીતુ દોસો અત્થી’’તિ પુચ્છિંસુ. નત્થિ, અય્યાતિ. કસ્મા પન નં નિદ્દોસં અકારણા ગેહતો નીહરાપેસીતિ? તસ્મિં ખણે, વિસાખા, આહ – ‘‘પઠમં તાવ મય્હં મમ સસુરસ્સ વચનેન ગમનં ન યુત્તં, મય્હં પન આગમનદિવસે મમ દોસાદોસં સોધનત્થાય મમ પિતા તુમ્હાકં હત્થે ઠપેત્વા અદાસિ, ઇદાનિ મય્હં ગન્તું સુખ’’ન્તિ દાસિદાસે ‘‘યાનાદીનિ સજ્જાનિ કરોથા’’તિ આણાપેસિ. અથ નં સેટ્ઠિ તે કુટુમ્બિકે ગહેત્વા, ‘‘અમ્મ, મયા અજાનિત્વા કથિતં, ખમાહિ મય્હ’’ન્તિ આહ. ‘‘તાતા, તુમ્હાકં ખમિતબ્બં તાવ ખમામિ, અહં પન બુદ્ધસાસને અવેચ્ચપ્પસન્નસ્સ કુલસ્સ ધીતા, ન મયં વિના ભિક્ખુસઙ્ઘેન વત્તામ. સચે મમ રુચિયા ભિક્ખુસઙ્ઘં પટિજગ્ગિતું લભામિ, વસિસ્સામી’’તિ. ‘‘અમ્મ, ત્વં યથારુચિયા તવ સમણે પટિજગ્ગાહી’’તિ.

તતો, વિસાખા, દસબલં નિમન્તાપેત્વા પુનદિવસે નિવેસનં પૂરેન્તી બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિસીદાપેસિ. નગ્ગપરિસાપિ સત્થુ મિગારસેટ્ઠિનો ગેહં ગતભાવં સુત્વા તત્થ ગન્ત્વા ગેહં પરિવારેત્વા નિસીદિંસુ. વિસાખા, દક્ખિણોદકં દત્વા ‘‘સબ્બો સક્કારો પટિયાદિતો, સસુરો મે આગન્ત્વા દસબલં પરિવિસતૂ’’તિ સાસનં પેસેસિ. સો નિગણ્ઠાનં વચનં સુત્વા ‘‘મમ ધીતા સમ્માસમ્બુદ્ધં પરિવિસતૂ’’તિ આહ. વિસાખા, નાનગ્ગરસેહિ દસબલં પરિવિસિત્વા નિટ્ઠિતે ભત્તકિચ્ચે પુન સાસનં પહિણિ – ‘‘સસુરો મે આગન્ત્વા દસબલસ્સ ધમ્મકથં સુણાતૂ’’તિ. અથ નં ‘‘ઇદાનિ અગમનં નામ અતિવિય અકારણ’’ન્તિ ધમ્મકથં સોતુકમ્યતાય ગચ્છન્તં નગ્ગસમણા આહંસુ – ‘‘સમણસ્સ ગોતમસ્સ ધમ્મં સુણન્તો બહિસાણિયં નિસીદિત્વા સુણાહી’’તિ. પુરેતરમેવ ચ ગન્ત્વા સાણિયા પરિક્ખિપિંસુ. મિગારસેટ્ઠિ ગન્ત્વા બહિસાણિયં નિસીદિ. તથાગતો ‘‘ત્વં બહિસાણિયં વા નિસીદ, પરકુટ્ટે વા પરસેલે વા પરચક્કવાળે વા નિસીદ. અહં બુદ્ધો નામ સક્કોમિ તં મમ સદ્દં સાવેતુ’’ન્તિ સુવણ્ણવણ્ણફલં અમ્બરુક્ખં ખન્ધે ગહેત્વા ચાલેન્તો વિય ધમ્મકથં કથેસિ, દેસનાપરિયોસાને સેટ્ઠિ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય સાણિં ઉક્ખિપિત્વા સત્થુ પાદે પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા સત્થુ સન્તિકેયેવ ચ ‘‘ત્વં, અમ્મ, અજ્જ આદિં કત્વા મમ માતા’’તિ વિસાખં અત્તનો માતુટ્ઠાને ઠપેસિ. તતો પટ્ઠાય, વિસાખા મિગારમાતા, નામ જાતા.

સા એકદિવસં નક્ખત્તસમયે વત્તન્તે ‘‘અન્તોનગરે ગુણો નત્થી’’તિ દાસીહિ પરિવુતા સત્થુ ધમ્મકથં સોતું ગચ્છન્તી ‘‘બુદ્ધાનં સન્તિકં ઉદ્ધતવેસેન ગન્તું અયુત્ત’’ન્તિ મહાલતાપસાધનં ઓમુઞ્ચિત્વા દાસિયા હત્થે દત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ, સત્થા ધમ્મકથં કથેસિ. સા ધમ્મદેસનાપરિયોસાને દસબલં વન્દિત્વા નગરાભિમુખા પાયાસિ. સાપિ દાસી અત્તના ગહિતપસાધનસ્સ ઠપિતટ્ઠાનં અસલ્લક્ખેત્વા ગચ્છન્તી પસાધનત્થાય પટિનિવત્તિ. અથ નં, વિસાખા, ‘‘કહં પન તે તં ઠપિત’’ન્તિ પટિપુચ્છિ. ગન્ધકુટિપરિવેણે, અય્યેતિ. હોતુ જે ગન્ત્વા આહર, ગન્ધકુટિપરિવેણે ઠપિતકાલતો પટ્ઠાય આહરાપનં નામ અમ્હાકં અયુત્તં. તસ્મા તં વિસ્સજ્જેત્વા દણ્ડકમ્મં કરિસ્સામ. તત્થ પન ઠપિતે અય્યાનં પલિબોધો હોતીતિ.

પુનદિવસે સત્થા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો વિસાખાય નિવેસનદ્વારં સમ્પાપુણિ. નિવેસને ચ નિબદ્ધપઞ્ઞત્તાનિ આસનાનિ. વિસાખા, સત્થુ પત્તં ગણ્હિત્વા સત્થારં ગેહં પવેસેત્વા પઞ્ઞત્તાસનેસુયેવ નિસીદાપેત્વા કતભત્તકિચ્ચે સત્થરિ તં પસાધનં આહરિત્વા સત્થુ પાદમૂલે નિક્ખિપિત્વા ‘‘ઇદં, ભન્તે, તુમ્હાકં દમ્મી’’તિ આહ. સત્થા ‘‘અલઙ્કારો નામ પબ્બજિતાનં ન વટ્ટતી’’તિ પટિક્ખિપિ. જાનામિ, ભન્તે, અહં પન ઇમં અગ્ઘાપેત્વા ધનં ગહેત્વા તુમ્હાકં વસનગન્ધકુટિં કારેસ્સામીતિ. તદા સત્થા અધિવાસેસિ. સાપિ તં અગ્ઘાપેત્વા નવકોટિધનં ગહેત્વા ગબ્ભસહસ્સપટિમણ્ડિતે પુબ્બારામવિહારે તથાગતસ્સ વસનગન્ધકુટિં કારેસિ. વિસાખાય પન નિવેસનં પુબ્બણ્હસમયે કાસાવપજ્જોતં ઇસિવાતપટિવાતમેવ હોતિ અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગેહં વિય. તસ્સાપિ ગેહે સબ્બભત્તાનિ પટિયત્તાનેવ અહેસું. સા પુબ્બણ્હસમયે ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ આમિસસઙ્ગહં કત્વા પચ્છાભત્તે ભેસજ્જાનિ ચેવ અટ્ઠવિધપાનાનિ ચ ગણ્હાપેત્વા વિહારં ગન્ત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દત્વા પચ્છા સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા આગચ્છતિ. સત્થા અપરભાગે ઉપાસિકાયો પટિપાટિયા ઠાનન્તરેસુ ઠપેન્તો વિસાખં મિગારમાતરં દાયિકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

ખુજ્જુત્તરા-સામાવતીવત્થુ

૨૬૦-૨૬૧. તતિયચતુત્થેસુ બહુસ્સુતાનં યદિદં, ખુજ્જુત્તરા, મેત્તાવિહારીનં યદિદં, સામાવતીતિ બહુસ્સુતાનં ઉપાસિકાનં ખુજ્જુત્તરા, મેત્તાવિહારીનં સામાવતી અગ્ગાતિ દસ્સેતિ. તા કિર દ્વેપિ પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતિયં કુલગેહે પટિસન્ધિં ગણ્હિત્વા અપરભાગે ‘‘સત્થુ ધમ્મકથં સોસ્સામા’’તિ વિહારં અગમંસુ. તત્થ, ખુજ્જુત્તરા, સત્થારં એકં ઉપાસિકં બહુસ્સુતાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ. સામાવતીપિ એકં ઉપાસિકં મેત્તાવિહારીનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ. તાસં દ્વિન્નમ્પિ યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તીનંયેવ કપ્પસતસહસ્સં અતિક્કન્તં.

અથ અમ્હાકં સત્થુ નિબ્બત્તિતો પુરેતરમેવ અલ્લકપ્પરટ્ઠે અહિવાતકરોગો નામ ઉદપાદિ. એકેકસ્મિં ગેહે એકપ્પહારેનેવ દસપિ વીસમ્પિ તિંસમ્પિ જના મરન્તિ, તિરોરટ્ઠં ગતા પન જીવિતં લભન્તિ. તં ઞત્વા એકો પુરિસો અત્તનો પુત્તદારં આદાય ‘‘અઞ્ઞં રટ્ઠં ગમિસ્સામી’’તિ તતો નિક્ખમિ. અથસ્સ ઘરે ગહિતપાથેય્યં અન્તરામગ્ગે કન્તારે અનુત્તિણ્ણેયેવ પરિક્ખયં અગમાસિ. તેસં સરીરબલં પરિહાયિ, સકિં માતા પુત્તં ઉક્ખિપતિ, સકિં પિતા. અથસ્સ પિતા ચિન્તેસિ – ‘‘અમ્હાકં સરીરબલં પરિહીનં, પુત્તં ઉક્ખિપિત્વા ગચ્છન્તા કન્તારં નિત્થરિતું ન સક્ખિસ્સામા’’તિ. સો તસ્સ માતરં અજાનાપેત્વાવ ઉદકકિચ્ચેન ઓહીનો વિય પુત્તં મગ્ગે નિસીદાપેત્વા એકકોવ મગ્ગં પટિપજ્જિ. ‘‘અથસ્સ ભરિયા આગમનં ઓલોકયમાના ઠિતા હત્થે પુત્તં અદિસ્વા વિરવમાના ગન્ત્વા કહં મે સામિ પુત્તો’’તિ આહ. કો તે પુત્તેન અત્થો? જીવમાના પુત્તં લભિસ્સામાતિ. સા ‘‘અતિસાહસિકો વતાયં પુરિસો’’તિ વત્વા ‘‘ગચ્છ ત્વં, નાહં તાદિસેન સદ્ધિં ગમિસ્સામી’’તિ આહ. સો ‘‘અનુપધારેત્વા મે ભદ્દે કતં, ખમેતં મય્હ’’ન્તિ વત્વા પુત્તં આદાયાગતો.

તે તં કન્તારં સમતિક્કમિત્વા સાયં એકં ગોપાલકકુલં સમ્પાપુણિંસુ. તં દિવસઞ્ચ ગોપાલકકુલવાસિનો નિરુદકપાયાસં પચિંસુ. તે તે દિસ્વા ‘‘ઇમે અતિવિય છાતકા’’તિ પાયાસસ્સ મહાભાજનં પૂરેત્વા ઉળુઙ્કપૂરં સપ્પિં આસિઞ્ચિત્વા અદંસુ. તેસુ તં પાયાસં ભુઞ્જન્તેસુ સા ઇત્થી પમાણેનેવ ભુઞ્જિ, પુરિસો પન પમાણાતિક્કન્તં ભુઞ્જિત્વા જીરાપેતું અસક્કોન્તો રત્તિભાગસમનન્તરે કાલમકાસિ. સો કાલં કરોન્તો તેસુ સાલયભાવેન ગોપાલકાનં ગેહે સુનખિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગણ્હિ. સુનખી નચિરસ્સેવ વિજાતા. ગોપાલકો તં કુક્કુરં સસ્સિરિકં દિસ્વા પિણ્ડેન પલોભેત્વા અત્તનિ ઉપ્પન્નસિનેહં ગહેત્વા સદ્ધિમેવ ચરતિ.

અથેકદિવસં એકો પચ્ચેકબુદ્ધો ભિક્ખાચારવેલાય ગોપાલકસ્સ ઘરદ્વારં સમ્પત્તો. સોપિ તં દિસ્વા ભિક્ખં દત્વા અત્તાનં નિસ્સાય વસનત્થાય પટિઞ્ઞં ગણ્હિ. પચ્ચેકબુદ્ધો ગોપાલકકુલસ્સ અવિદૂરે ઠાને એકસ્મિં વનસણ્ડે વાસં ઉપગતો. ગોપાલકો તસ્સ સન્તિકં ગચ્છન્તો તં કુક્કુરં ગહેત્વાવ ગચ્છતિ, અન્તરામગ્ગે ચ વાળમિગટ્ઠાને વાળમિગાનં પલાયનત્થં રુક્ખે વા પાસાણે વા પહારં દેતિ, સોપિ કુક્કુરો તસ્સ કરણવિધાનં વવત્થપેતિ. અથેકદિવસં સો ગોપાલકો પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ સન્તિકે નિસીદિત્વા, ‘‘ભન્તે, અમ્હાકં સબ્બકાલં આગમનં નામ ન હોતિ. અયં પન કુક્કુરો છેકો, ઇમસ્સ આગતસઞ્ઞાય અમ્હાકં ગેહદ્વારં આગચ્છેય્યાથા’’તિ આહ. સો એકદિવસં ‘‘પચ્ચેકબુદ્ધં ગણ્હિત્વા એહી’’તિ કુક્કુરં પેસેસિ. કુક્કુરો તસ્સ વચનં સુત્વા ભિક્ખાચારવેલાય ગન્ત્વા પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ પાદમૂલે ઉરેન નિપજ્જિ. પચ્ચેકબુદ્ધો ‘‘અયં મમ સન્તિકં આગતો’’તિ ઞત્વા પત્તચીવરં આદાય મગ્ગં પટિપજ્જિ. સો તસ્સ વીમંસનત્થાય ઉક્કમિત્વા અઞ્ઞં મગ્ગં ગણ્હિ, કુક્કુરો પુરતો ઠત્વા ગોપાલકમગ્ગં પટિપન્નકાલે અપસક્કિ. યસ્મિં ચ યસ્મિં ચ ઠાને વાળમિગાનં પલાયનત્થં ગોપાલકો રુક્ખં વા પાસાણં વા પહરિ, તં તં ઠાનં પત્વા કુક્કુરો મહાવિરવં વિરવિ. તસ્સ સદ્દેન વાળમિગા પલાયન્તિ. પચ્ચેકબુદ્ધોપિ ભત્તકિચ્ચવેલાય મહન્તં સિનિદ્ધપિણ્ડં તસ્સ દેતિ. સોપિ પિણ્ડલાભેન પચ્ચેકબુદ્ધે ઉત્તરિતરં સિનેહં કરોતિ.

ગોપાલકો તેમાસં વુત્થસ્સ પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ તિચીવરપ્પહોનકં સાટકં દત્વા, ‘‘ભન્તે, સચે વો રુચ્ચતિ, ઇધેવ વસથ. નો ચે રુચ્ચતિ, યથાસુખં ગચ્છથા’’તિ આહ. પચ્ચેકબુદ્ધો ગમનાકારં દસ્સેતિ. સો ગોપાલકો પચ્ચેકબુદ્ધં અનુગન્ત્વા નિવત્તતિ. કુક્કુરો પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ અઞ્ઞત્થ ગમનભાવં ઞત્વા અતિસિનેહેન ઉપ્પન્નબલવસોકો હદયફાલનં પત્વા કાલં કત્વા તાવતિંસપુરે નિબ્બત્તિ. અથસ્સ પચ્ચેકબુદ્ધેન સદ્ધિં ગમનકાલે ઉચ્ચાસદ્દં કત્વા વાળમિગાનં પલાપિતભાવેન દેવતાહિ સદ્ધિં કથેન્તસ્સ સદ્દો સકલદેવપુરં છાદેત્વા અટ્ઠાસિ. સો તેનેવ નામધેય્યં લભિત્વા ઘોસકદેવપુત્તો નામ જાતો. અથસ્સ તસ્મિં સમ્પત્તિં અનુભવન્તસ્સ મનુસ્સપથે કોસમ્બિનગરે ઉદેનો નામ રાજા રજ્જં પટિપજ્જિ. તસ્સ વત્થુ મજ્ઝિમપણ્ણાસકે બોધિરાજકુમારસુત્તવણ્ણનાયં (મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૨૪ આદયો) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

તસ્મિં પન રજ્જં કારયમાને ઘોસકદેવપુત્તો ચવિત્વા કોસમ્બિયં એકિસ્સા રૂપૂપજીવિનિયા કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં ગણ્હિ. સા દસમાસચ્ચયેન વિજાયિત્વા પુત્તભાવં ઞત્વા સઙ્કારકૂટે છડ્ડાપેસિ. તસ્મિં ખણે કોસમ્બિસેટ્ઠિનો કમ્મન્તિકો પાતોવ સેટ્ઠિઘરં ગચ્છન્તો ‘‘કિં નુ ખો ઇમં કાકેહિ સમ્પરિકિણ્ણ’’ન્તિ ગન્ત્વા દારકં દિસ્વા ‘‘મહાપુઞ્ઞવા એસ દારકો ભવિસ્સતી’’તિ એકસ્સ પુરિસસ્સ હત્થે ગેહં પેસેત્વા સેટ્ઠિઘરં અગમાસિ. સેટ્ઠિપિ રાજૂપટ્ઠાનવેલાય રાજકુલં ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે પુરોહિતં દિસ્વા ‘‘અજ્જ કિં નક્ખત્ત’’ન્તિ પુચ્છિ. સો તત્થેવ ઠિતો ગણેત્વા ‘‘અસુકં નામ નક્ખત્તં, અજ્જ ઇમિના નક્ખત્તેન જાતદારકો ઇમસ્મિં નગરે સેટ્ઠિટ્ઠાનં લભિસ્સતી’’તિ આહ. સો તસ્સ કથં સુત્વા વેગેન ઘરં પેસેસિ – ‘‘ઇમસ્સ પુરોહિતસ્સ દ્વે કથા નામ નત્થિ, ઘરણી ચ મે ગરુગબ્ભા, જાનાથ તાવ નં વિજાતા વા નો વા’’તિ. તે ગન્ત્વા જાનિત્વા, ‘‘અય્ય, ન તાવ વિજાતા’’તિ આહંસુ. તેન હિ ગચ્છથ, ઇમસ્મિં નગરે અજ્જ જાતદારકં પરિયેસથાતિ. તે પરિયેસન્તા તસ્સ સેટ્ઠિનો કમ્મન્તિકસ્સ ગેહે તં દારકં દિસ્વા સેટ્ઠિનો આરોચયિંસુ. તેન હિ ગચ્છથ ભણે, તં કમ્મન્તિકં પક્કોસથાતિ. તે તં પક્કોસિંસુ. અથ નં સેટ્ઠિ ‘‘ગેહે કિર તે દારકો અત્થી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, અય્યા’’તિ. ‘‘તં દારકં અમ્હાકં દેહી’’તિ. ‘‘ન દેમિ, અય્યા’’તિ. ‘‘હન્દ સહસ્સં ગણ્હિત્વા દેહી’’તિ. સો ‘‘અયં જીવેય્ય વા મરેય્ય વા, દુજ્જાનમિદ’’ન્તિ સહસ્સં ગણ્હિત્વા અદાસિ.

તતો સેટ્ઠિ ચિન્તેસિ – ‘‘સચે મે ભરિયા ધીતરં વિજાયિસ્સતિ, ઇમમેવ પુત્તં કરિસ્સામિ. સચે પુત્તં વિજાયિસ્સતિ, મારેસ્સામી’’તિ. ચિન્તેત્વા ગેહે પોસેસિ. અથસ્સ ભરિયા કતિપાહચ્ચયેન પુત્તં વિજાયિ. તતો સેટ્ઠિ ‘‘એવં તં ગાવો મદ્દિત્વા મારેસ્સન્તી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘ઇમં દારકં વજદ્વારે નિપજ્જાપેથા’’તિ આહ. તં તત્થ નિપજ્જાપેસું. અથ નં યૂથપતિ ઉસભો પઠમં નિક્ખમન્તો દિસ્વા ‘‘એવં તં અઞ્ઞે ન મદ્દિસ્સન્તી’’તિ ચતુન્નં પાદાનં અન્તરે કત્વા અટ્ઠાસિ. અથ નં ગોપાલકા દિસ્વા ‘‘મહાપુઞ્ઞો એસ દારકો ભવિસ્સતિ, યસ્સ તિરચ્છાનગતાપિ ગુણં જાનન્તિ, પટિજગ્ગિસ્સામ ન’’ન્તિ અત્તનો ગેહં નયિંસુ.

સોપિ સેટ્ઠિ તસ્સ મતભાવં અનુવિજ્જન્તો ‘‘ગોપાલકેહિ નીતો’’તિ સુત્વા પુન સહસ્સં દત્વા આણાપેત્વા આમકસુસાને છડ્ડાપેસિ. તસ્મિં ચ કાલે સેટ્ઠિસ્સ ઘરે અજપાલકો સુસાનં નિસ્સાય અજિકા ચારેતિ. અથેકા ધેનુ અજિકા દારકસ્સ પુઞ્ઞેન મગ્ગા ઓક્કમ્મ ગન્ત્વા દારકસ્સ ખીરં દત્વા ગતા. તતો નિવત્તમાનાપિ તથેવ ગન્ત્વા ખીરમદાસિ. અજપાલકો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં અજિકા પાતોપિ ઇમસ્મા ઠાના ઓક્કમિત્વા ગતા, કિં નુ ખો એત’’ન્તિ ગન્ત્વા ઓલોકેન્તો તં દારકં દિસ્વા ‘‘મહાપુઞ્ઞો એસ દારકો, તિરચ્છાનગતાપિસ્સ ગુણં જાનન્તિ, પટિજગ્ગિસ્સામિ ન’’ન્તિ ગહેત્વા ગેહં ગતો.

પુનદિવસે સેટ્ઠિ ‘‘મતો નુ ખો દારકો, ન મતો’’તિ ઓલોકાપેન્તો અજપાલકેન ગહિતભાવં ઞત્વા સહસ્સં દત્વા આણાપેત્વા ‘‘સ્વે ઇમં નગરં એકો સત્થવાહપુત્તો પવિસિસ્સતિ, ઇમં દારકં નેત્વા ચક્કમગ્ગે ઠપેથ, એવં તં સકટચક્કં છિન્દન્તં ગમિસ્સતી’’તિ આહ. તં તત્થ નિક્ખિત્તં સત્થવાહપુત્તસ્સ પુરિમસકટે ગોણા દિસ્વા ચત્તારો પાદે થમ્ભે વિય ઓતારેત્વા અટ્ઠંસુ. સત્થવાહો ‘‘કિં નુ ખો એત’’ન્તિ તેસં ઠિતકારણં ઓલોકેન્તો દારકં દિસ્વા ‘‘મહાપુઞ્ઞો દારકો, પતિજગ્ગિતું વટ્ટતી’’તિ ગણ્હિત્વા અગમાસિ.

સેટ્ઠિપિ તસ્સ ચક્કપથે મતભાવં વા અમતભાવં વા ઓલોકાપેન્તો સત્થવાહેન ગહિતભાવં ઞત્વા તસ્સપિ સહસ્સં દત્વા આણાપેત્વા નગરતો અવિદૂરે ઠાને પપાતે પાતાપેસિ. સો તત્થ પપતન્તો નળકારાનં કમ્મકરણટ્ઠાને એકસાલાય પતિતો. સા તસ્સ પુઞ્ઞાનુભાવેન સતવિહતકપ્પાસપિચુસમ્ફસ્સસદિસા અહોસિ. અથ નં નળકારજેટ્ઠકો ‘‘પુઞ્ઞવા એસ દારકો, પટિજગ્ગિતું વટ્ટતી’’તિ ગણ્હિત્વા ગેહં ગતો. સેટ્ઠિ દારકસ્સ પપાતતો પતિતટ્ઠાને મતભાવં વા અમતભાવં વા પરિયેસાપેન્તો નળકારજેટ્ઠકેન ગહિતભાવં ઞત્વા તસ્સપિ સહસ્સં દત્વા આણાપેસિ.

અપરભાગે સેટ્ઠિસ્સ સકપુત્તોપિ સોપિ ઉભો વયપ્પત્તા અહેસું. સેટ્ઠિ પુન ઘોસકદારકસ્સ મારણુપાયં ચિન્તેન્તો અત્તનો કુમ્ભકારસ્સ ગેહં ગન્ત્વા ‘‘અમ્ભો મય્હં ગેહે એવરૂપો એકો અવજાતદારકો અત્થિ, તં દારકં યંકિઞ્ચિ કત્વા મારેતું વટ્ટતિ રહસ્સેના’’તિ આહ. સો ઉભોપિ કણ્ણે પિદહિત્વા ‘‘એવરૂપં નામ ભારિયં કથં કથેતું ન વટ્ટતી’’તિ આહ. તતો સેટ્ઠિ ‘‘અયં મુધા ન કરિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા – ‘‘હન્દ, ભો, સહસ્સં ગણ્હિત્વા એતં કમ્મં નિપ્ફાદેહી’’તિ આહ. લઞ્જં નામ અભિન્નં ભિન્દતિ, તસ્મા સો સહસ્સં લભિત્વા સમ્પટિચ્છિત્વા ‘‘અહં, અય્ય, અસુકદિવસે નામ આવાપં આલિમ્પેસ્સામિ, તદા તં દારકં અસુકવેલાય નામ પેસેહી’’તિ આહ. સેટ્ઠિપિ ખો તસ્સ વચનં સમ્પટિચ્છિત્વા તતો પટ્ઠાય દિવસે ગણેન્તો કુમ્ભકારેન વુત્તદિવસસ્સ સમ્પત્તભાવં ઞત્વા ઘોસકકુમારં પક્કોસાપેત્વા ‘‘અમ્હાકં, તાત, અસુકદિવસે નામ બહૂહિ ભાજનેહિ અત્થો, ત્વં અમ્હાકં કુમ્ભકારસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘પિતરા કિર મે તુમ્હાકં એકં કથિતં અત્થિ, તં અજ્જ નિપ્ફાદેહી’તિ વદેહી’’તિ આહ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ તસ્સ વચનં સમ્પટિચ્છિત્વા નિક્ખમિ.

અથ નં અન્તરામગ્ગે સેટ્ઠિસ્સ સકપુત્તો ગુળકીળં કીળન્તો દિસ્વા વેગેન ગન્ત્વા ‘‘અહં ભાતિક દારકેહિ સદ્ધિં કીળન્તો એત્તકં નામ જિતો, તં મે પટિજિનિત્વા દેહી’’તિ આહ. સો ‘‘મય્હં ઇદાનિ ઓકાસો નત્થિ, પિતા મં અચ્ચાયિકકમ્મેન કુમ્ભકારસ્સ સન્તિકં પહિણી’’તિ આહ. ઇતરો ‘‘અહં ભાતિક તત્થ ગમિસ્સામિ, ત્વં ઇમેહિ સદ્ધિં કીળિત્વા મય્હં લક્ખં પચ્ચાહરિત્વા દેહી’’તિ આહ. ‘‘તેન હિ ગચ્છા’’તિ અત્તનો કથિતસાસનં તસ્સ કથેત્વા દારકેહિ સદ્ધિં કીળિ. સોપિ કુમારો કુમ્ભકારસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા તં સાસનં આરોચેસિ. સો ‘‘સાધુ, તાત, નિપ્ફાદેસ્સામી’’તિ તં કુમારં ગબ્ભં પવેસેત્વા તિખિણાય વાસિયા ખણ્ડાખણ્ડિકં છિન્દિત્વા ચાટિયં પક્ખિપિત્વા ચાટિમુખં પિદહિત્વા ભાજનન્તરે ઠપેત્વા આવાપં આલિમ્પેસિ. ઘોસકકુમારો બહૂ જિનિત્વા કનિટ્ઠસ્સ આગમનં ઓલોકેન્તો નિસીદિ. સો તં ચિરાયમાનં ઞત્વા ‘‘કિં નુ ખો ચિરાયતી’’તિ કુમ્ભકારગેહસભાગં ગન્ત્વા કત્થચિ અદિસ્વા ‘‘ગેહં ગતો ભવિસ્સતી’’તિ નિવત્તિત્વા ગેહં અગમાસિ.

સેટ્ઠિ નં દૂરતોવ આગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘કિં નુ ખો કારણં ભવિસ્સતિ, મયા એસ મારણત્થાય કુમ્ભકારસ્સ સન્તિકં પહિતો, સો દાનિ પુન ઇધેવાગચ્છતી’’તિ આગચ્છન્તંયેવ નં ‘‘કિં, તાત, કુમ્ભકારસ્સ સન્તિકં ન ગતોસી’’તિ આહ. ‘‘આમ, તાત, ન ગતોમ્હી’’તિ. ‘‘કસ્મા, તાતા’’તિ? સો અત્તનો નિવત્તકારણઞ્ચ કનિટ્ઠભાતિકસ્સ તત્થ ગતકારણઞ્ચ આરોચેસિ. સેટ્ઠિ તસ્સ વચનસ્સ સુતકાલતો પટ્ઠાય મહાપથવિયા અજ્ઝોત્થટો વિય હુત્વા ‘‘કિં નામેતં ત્વં વદસી’’તિ વિપ્ફન્દચિત્તો વેગેન કુમ્ભકારસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા અઞ્ઞેસં સન્તિકે અકથનીયભાવેન ‘‘પેક્ખ, ભો, પેક્ખ, ભો’’તિ આહ. ‘‘કિં પેક્ખાપેસિ ત્વં’’? નિટ્ઠિતં એતં કમ્મન્તિ. સો તતોવ નિવત્તિત્વા ગેહં અગમાસિ. તતો પટ્ઠાય ચસ્સ ચેતસિકરોગો ઉપ્પજ્જિ.

સો તસ્મિં કાલે તેન સદ્ધિં અભુઞ્જિત્વા આસં ભિન્દિત્વા ‘‘યેન કેનચિ ઉપાયેન મમ પુત્તસ્સ સત્તુનો અન્તરમેવ પસ્સિતું વટ્ટતી’’તિ એકં પણ્ણં લિખિત્વા ઘોસકકુમારં પક્કોસિત્વા ‘‘ત્વં ઇમં પણ્ણં આદાય અસુકગામે નામ અમ્હાકં કમ્મન્તિકો અત્થિ, તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ઇમં પણ્ણં દત્વા ‘ઇમસ્મિં કિર પણ્ણે સાસનં સીઘં કરોહી’તિ વદ. અન્તરામગ્ગે અમ્હાકં સહાયકો ગામકસેટ્ઠિ નામ એકો સેટ્ઠિ અત્થિ, તસ્સ ઘરં ગન્ત્વા ભત્તં ભુઞ્જિત્વા ગચ્છેય્યાસી’’તિ ચ મુખસાસનં અદાસિ. સો સેટ્ઠિં વન્દિત્વા પણ્ણં ગહેત્વા નિક્ખન્તો અન્તરામગ્ગે ગામકસેટ્ઠિસ્સ વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા તસ્સ ગેહં પુચ્છિત્વા તં બહિદ્વારકોટ્ઠકે નિસીદિત્વા મસ્સુપરિકમ્મં કરોન્તં વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ. ‘‘કુતો આગચ્છસિ, તાતા’’તિ ચ વુત્તે ‘‘કોસમ્બિસેટ્ઠિનો પુત્તોમ્હિ, તાતા’’તિ આહ. સો ‘‘અમ્હાકં સહાયસેટ્ઠિનો પુત્તો’’તિ હટ્ઠતુટ્ઠો અહોસિ.

તસ્મિં ચ ખણે તસ્સ સેટ્ઠિનો ધીતાય એકા દાસી સેટ્ઠિધીતુ પુપ્ફાનિ આહરિતું ગચ્છતિ. અથ નં સેટ્ઠિ આહ – ‘‘ત્વં, અમ્મ, એતં કમ્મં ઠપેત્વા ઘોસકકુમારસ્સ પાદે ધોવિત્વા સયનં અત્થરિત્વા દેહી’’તિ. સા તથા કત્વા આપણં ગન્ત્વા સેટ્ઠિધીતુ પુપ્ફાનિ આહરિ. સેટ્ઠિધીતા તં દિસ્વા ‘‘ત્વં અજ્જ ચિરં બહિ પપઞ્ચેસી’’તિ તસ્સા કુજ્ઝિત્વા ‘‘કિં તે એત્તકં કાલં એત્થ કત’’ન્તિ આહ. ‘‘મા કથેસિ, અય્યે, મયા એવરૂપો નદિટ્ઠપુબ્બો, તુય્હં કિર પિતુ સહાયકસેટ્ઠિનો પુત્તો એકો, ન સક્કા તસ્સ રૂપસમ્પત્તિં કથેતું. સેટ્ઠિ મં પુપ્ફાનં અત્થાય ગચ્છન્તિં ‘તસ્સ કુમારસ્સ પાદે ધોવિત્વા સયનં અત્થરિત્વા દેહી’તિ આહ, તેનાહં બહિ ચિરં પપઞ્ચેસિ’’ન્તિ. સાપિ ખો સેટ્ઠિધીતા તસ્સ કુમારસ્સ ચતુત્થે અત્તભાવે ઘરસામિની અહોસિ, તસ્મા તસ્સા વચનસ્સ સુતકાલતો પટ્ઠાય નેવ અત્તનો ઠિતભાવં, ન નિસિન્નભાવં અઞ્ઞાસિ. સા તમેવ દાસિં ગહેત્વા તસ્સ નિપન્નટ્ઠાનં ગન્ત્વા તં નિદ્દાયમાનં ઓલોકેત્વા દુસ્સન્તે પણ્ણં દિસ્વા ‘‘કિં નુ ખો એતં પણ્ણ’’ન્તિ કુમારં અનુટ્ઠાપેત્વાવ પણ્ણં ગહેત્વા વાચેત્વા ‘‘અયં અત્તનો મરણપણ્ણં સયમેવ ગહેત્વા આગચ્છતી’’તિ તં પણ્ણં ફાલેત્વા તસ્મિં અપ્પબુદ્ધેયેવ ‘‘મયા તવ સન્તિકં પુત્તો પેસિતો, સહાયકસ્સ મે ગામકસેટ્ઠિસ્સ વયપ્પત્તા દારિકા અત્થિ, ત્વં સીઘં અમ્હાકં આણાપવત્તિટ્ઠાને ઉપ્પાદં ધનં ગણ્હિત્વા સબ્બસતેન મમ પુત્તસ્સ ગામકસેટ્ઠિનો ધીતરં ગહેત્વા મઙ્ગલં કરોહિ. મઙ્ગલે ચ નિટ્ઠિતે ‘ઇમિના મે વિધાનેન કત’ન્તિ મય્હં સાસનં પેસેહિ. અહં તવ ઇધ કત્તબ્બં જાનિસ્સામી’’તિ પણ્ણં લિખિત્વા તમેવ લઞ્છનં દત્વા પઠમં બદ્ધનિયામેનેવ દુસ્સન્તે બન્ધિ.

સોપિ ખો કુમારો તંદિવસં તત્થ વસિત્વા પુનદિવસે સેટ્ઠિં આપુચ્છિત્વા કમ્મન્તિકસ્સ ગામં ગન્ત્વા પણ્ણં અદાસિ. કમ્મન્તિકો પણ્ણં વાચેત્વા ગામિકે સન્નિપાતેત્વા ‘‘તુમ્હેવ મં ન ગણેથ, મમ સામી અત્તનો જેટ્ઠપુત્તસ્સ સબ્બસતેન દારિકં આનેતું મય્હં સન્તિકં પેસેસિ, વેગેન ઇમસ્મિં ઠાને ઉપ્પાદં સમ્પિણ્ડેથા’’તિ સબ્બં મઙ્ગલસક્કારં સજ્જેત્વા ગામકસેટ્ઠિસ્સ સાસનં પેસેત્વા સમ્પટિચ્છાપેત્વા સબ્બસતેન મઙ્ગલકિરિયં નિટ્ઠાપેત્વા કોસમ્બિસેટ્ઠિસ્સ પણ્ણં પહિણિ ‘‘મયા તુમ્હેહિ પહિતપણ્ણે સાસનં સુત્વા ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કત’’ન્તિ.

સેટ્ઠિ તં સાસનં સુત્વા અગ્ગિદડ્ઢો વિય ‘‘ઇદાનિ નટ્ઠોમ્હી’’તિ ચિન્તનવસેન લોહિતપક્ખન્દિકરોગં પત્વા ‘‘યેન કેનચિ તં ઉપાયેન પક્કોસિત્વા મમ સન્તકસ્સ અસ્સામિકં કરિસ્સામી’’તિ ‘‘મઙ્ગલસ્સ નિટ્ઠિતકાલતો પટ્ઠાય કસ્મા મય્હં પુત્તો બહિ હોતિ, સીઘં આગચ્છતૂ’’તિ સાસનં પેસેસિ. સાસનં સુત્વા કુમારે ગન્તું આરદ્ધે સેટ્ઠિધીતા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં બાલો મં નિસ્સાય ઇમં સમ્પત્તિં અલત્થન્તિ ન જાનાતિ, યંકિઞ્ચિ કત્વા ઇમસ્સ ગમનપટિબાહનુપાયો કાતું વટ્ટતી’’તિ. તતો નં આહ – ‘‘કુમાર, મા અતિવેગેન ગચ્છાહિ, કુલગામં ગચ્છન્તેન નામ અત્તનો પરિવચ્છં કત્વા ગન્તું વટ્ટતી’’તિ.

કોસમ્બકસેટ્ઠિપિ તસ્સ ચિરાયનભાવં ઞત્વા પુન સાસનં પહિણિ ‘‘કસ્મા મે પુત્તો ચિરાયતિ, અહં લોહિતપક્ખન્દિકરોગં પત્તો, જીવન્તમેવ મં આગન્ત્વા દટ્ઠું વટ્ટતી’’તિ. તસ્મિં કાલે સેટ્ઠિધીતા તસ્સ આરોચેસિ – ‘‘ન એસો તવ પિતા, ત્વં પન ‘પિતા’તિ સઞ્ઞં કરોસિ. એસ તવ મારણત્થાય કમ્મન્તિકસ્સ પણ્ણં પહિણિ, અહં તં પણ્ણં અપનેત્વા અઞ્ઞં સાસનં લિખિત્વા તવ એતં સમ્પત્તિં ઉપ્પાદયિં. એસ તં ‘અપુત્તં કરિસ્સામી’તિ પક્કોસતિ, એતસ્સ કાલકિરિયં આગમેહી’’તિ. અથસ્સ ધરમાનકસ્સેવ કાલકતભાવં સુત્વા કોસમ્બિનગરં અગમાસિ. સેટ્ઠિધીતાપિ તસ્સ બહિયેવ સઞ્ઞં અદાસિ ‘‘ત્વં પવિસન્તો સકલગેહે તવ આરક્ખં ઠપેન્તોવ પવિસાહી’’તિ. સયમ્પિ સેટ્ઠિપુત્તેન સદ્ધિમેવ પવિસિત્વા ઉભો હત્થે ઉક્ખિપિત્વા રોદન્તી વિય હુત્વા અન્ધકારટ્ઠાને નિપન્નકસ્સ સેટ્ઠિસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા સીસેનેવ હદયં પહરિ. સો દુબ્બલતાય તેનેવ પહારેન કાલમકાસિ.

કુમારોપિ પિતુ સરીરકિચ્ચં કત્વા ‘‘તુમ્હે મહાસેટ્ઠિસ્સ મં સકપુત્તોતિ વદથા’’તિ પાદમૂલિકાનં લઞ્જં અદાસિ. તતો સત્તમે દિવસે રાજા ‘‘સેટ્ઠિટ્ઠાનારહં એકં લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ ‘‘સેટ્ઠિસ્સ સપુત્તકનિપુત્તકભાવં જાનાથા’’તિ પેસેસિ. સેટ્ઠિપાદમૂલિકા રઞ્ઞો સેટ્ઠિસ્સ સપુત્તભાવં કથયિંસુ. રાજા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા તસ્સ સેટ્ઠિટ્ઠાનં અદાસિ. સો ઘોસકસેટ્ઠિ નામ જાતો. અથ નં ભરિયા આહ – ‘‘અય્યપુત્ત, ત્વમ્પિ અવજાતો, અહમ્પિ દુગ્ગતકુલે નિબ્બત્તા. પુબ્બે કતકુસલવસેન પન એવરૂપં સમ્પત્તિં અલભિમ્હ, અધુનાપિ કુસલં કરિસ્સામા’’તિ. સો ‘‘સાધુ ભદ્દે’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા દેવસિકં સહસ્સં વિસ્સજ્જેત્વા દાનં પટ્ઠપેસિ.

તસ્મિં સમયે તાસં દ્વિન્નં જનાનં ખુજ્જુત્તરા દેવલોકતો ચવિત્વા ઘોસકસેટ્ઠિસ્સ ગેહે ધાતિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગણ્હિ. સા જાતકાલે ખુજ્જા અહોસીતિ ખુજ્જુત્તરાતેવસ્સા નામં અકંસુ. સામાવતીપિ દેવલોકતો ચવિત્વા ભદ્દવતિયરટ્ઠે ભદ્દિયનગરે ભદ્દવતિયસેટ્ઠિસ્સ ગેહે પટિસન્ધિં ગણ્હિ, સામાતિસ્સા નામં અકંસુ. અપરભાગે તસ્મિં નગરે છાતકભયં ઉપ્પજ્જિ, મનુસ્સા છાતકભયભીતા યેન વા તેન વા ગચ્છન્તિ. તદા અયં ભદ્દવતિયસેટ્ઠિ ભરિયાય સદ્ધિં મન્તેસિ – ‘‘ભદ્દે ઇમસ્મિં છાતકભયસ્સ અન્તો ન પઞ્ઞાયતિ, કોસમ્બિનગરે અમ્હાકં સહાયકસ્સ ઘોસકસેટ્ઠિસ્સ સન્તિકં ગચ્છામ, ન સો અમ્હે દિસ્વા પમજ્જિસ્સતી’’તિ. તસ્સ કિર સો સેટ્ઠિ અદિટ્ઠસહાયકો અહોસિ, તસ્મા એવમાહ. સો સેસજનં નિવત્તાપેત્વા ભરિયઞ્ચ ધીતરઞ્ચ ગણ્હિત્વા કોસમ્બિનગરસ્સ મગ્ગં પટિપજ્જિ. તે તયોપિ અન્તરામગ્ગે મહાદુક્ખં અનુભવન્તા અનુપુબ્બેન કોસમ્બિં પત્વા એકાય સાલાય નિવાસં અકંસુ.

ઘોસકસેટ્ઠિપિ ખો અત્તનો ઘરદ્વારે કપણદ્ધિકવનિબ્બકયાચકાનં મહાદાનં દાપેસિ. અથાયં ભદ્દવતિયસેટ્ઠિ ચિન્તેસિ – ‘‘ન સક્કા અમ્હેહિ ઇમિનાવ કપણવેસેન સહાયકસ્સ અત્તાનં દસ્સેતું, સરીરે પાકતિકે જાતે સુનિવત્થા સુપારુતા સેટ્ઠિં પસ્સિસ્સામા’’તિ. તે ઉભોપિ ધીતરં ઘોસકસેટ્ઠિસ્સ દાનગ્ગં પહિણિંસુ. સા અત્તનો ભત્તં આહરણત્થાય ભાજનં ગહેત્વા દાનગ્ગં ગન્ત્વા એકસ્મિં ઓકાસે લજ્જમાનરૂપા અટ્ઠાસિ. તં દિસ્વા દાનકમ્મિકો ચિન્તેસિ – ‘‘સેસજના સમ્મુખસમ્મુખટ્ઠાને કેવટ્ટા મચ્છવિલોપે વિય મહાસદ્દં કત્વા ગણ્હિત્વા ગચ્છન્તિ, અયં પન દારિકા કુલધીતા ભવિસ્સતિ, ઉપધિસમ્પદાપિસ્સા અત્થી’’તિ.

તતો નં આહ – ‘‘ત્વં, અમ્મ, કસ્મા સેસજનો વિય ગણ્હિત્વા ન ગચ્છસી’’તિ? તાત, એવરૂપં સમ્બાધટ્ઠાનં કિન્તિ કત્વા પવિસામીતિ. અમ્મ, કતિ પન જના તુમ્હેતિ? તયો જના, તાતાતિ. સો તયો ભત્તપિણ્ડે અદાસિ. સા તં ભત્તં માતાપિતૂનં અદાસિ, પિતા દીઘરત્તં છાતકત્તા અતિરેકં ભુઞ્જિત્વા કાલમકાસિ. સા પુનદિવસે ગન્ત્વા દ્વેયેવ ભત્તપિણ્ડે ગણ્હિ. તંદિવસં સેટ્ઠિભરિયા ભત્તેન ચ કિલન્તતાય સેટ્ઠિનો ચ મરણસોકેન રત્તિભાગસમનન્તરે કાલમકાસિ. સા પુનદિવસે સેટ્ઠિધીતા એકમેવ ભત્તપિણ્ડં ગણ્હિ. દાનકમ્મિકો તસ્સા કિરિયં ઉપધારેત્વા, ‘‘અમ્મ, તયા પઠમદિવસે તયો પિણ્ડા ગહિતા, પુનદિવસે દ્વે, અજ્જ એકમેવ ગણ્હસિ. કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ પુચ્છિ. સા તં કારણં કથેસિ. કતરગામવાસિનો પન, અમ્મ, તુમ્હેતિ. સા તમ્પિ કારણં નિપ્પદેસતો કથેસિ. ‘‘અમ્મ, એવં સન્તે ત્વં અમ્હાકં સેટ્ઠિધીતા નામ અહોસિ, મય્હઞ્ચ અઞ્ઞા દારિકા નત્થિ, ત્વં ઇતો પટ્ઠાય મમ ધીતા, અમ્મા’’તિ તં ધીતરં કત્વા ગણ્હિ.

સા ઉટ્ઠાય સમુટ્ઠાય દાનગ્ગે મહાસદ્દં સુત્વા ‘‘કસ્મા અયં, તાત, ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દો’’તિ આહ. અમ્મ, મહાજનસ્સ અન્તરે નામ અપ્પસદ્દં કાતું ન સક્કાતિ. અહમેત્થ ઉપાયં જાનામિ, તાતાતિ. કિં કાતું વટ્ટતિ, અમ્માતિ? સમન્તા વતિં કત્વા દ્વે દ્વારાનિ યોજેત્વા અન્તો ભાજનાનિ ઠપાપેત્વા એકેન દ્વારેન પવિસિત્વા ભત્તં ગણ્હિત્વા એકેન દ્વારેન નિક્ખમનં કરોથ, તાતાતિ. સાધુ, અમ્માતિ પુનદિવસતો પટ્ઠાય તથા કારેસિ. તતો પટ્ઠાય દાનગ્ગં પદુમસ્સરં વિય સન્નિસિન્નસદ્દં અહોસિ.

તતો ઘોસકસેટ્ઠિ પુબ્બે દાનગ્ગસ્મિં ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દં સુત્વા તદા તં અસુણન્તો દાનકમ્મિકં પક્કોસાપેત્વા પુચ્છિ – ‘‘ત્વં અજ્જ દાનં ન દાપેસી’’તિ. દિન્નં, અય્યાતિ. અથ કસ્મા પુબ્બે વિય દાનગ્ગે સદ્દો ન સુય્યતીતિ? આમ, અય્ય, એકા મે ધીતા અત્થિ, અહં તાય કથિતઉપાયે ઠત્વા દાનગ્ગં નિસ્સદ્દમકાસિન્તિ. તવ ધીતા નામ નત્થિ, કુતો તે ધીતા લદ્ધાતિ? સો વઞ્ચેતું અસક્કુણેય્યભાવેન સેટ્ઠિસ્સ સબ્બં ધીતુ આગમનવિધાનં કથેસિ. કસ્મા પન ભો ત્વં એવરૂપં ભારિયં કમ્મમકાસિ? ત્વં એત્તકં અદ્ધાનં મમ ધીતરં અત્તનો સન્તિકે વસમાનં નારોચેસિ, વેગેન તં અમ્હાકં ગેહં આણાપેહીતિ. સો તસ્સ વચનં સુત્વા અકામકો આણાપેસિ. તતો પટ્ઠાય સેટ્ઠિ તં ધીતુટ્ઠાને ઠપેત્વા ‘‘ધીતુ સક્કારં કરોમી’’તિ અત્તનો સમાનજાતિકેહિ કુલેહિ ધીતુ સમાનવયાનિ પઞ્ચ કુમારિકસતાનિ તસ્સા પરિવારમકાસિ.

અથેકદિવસં ઉદેનો રાજા નગરે અનુસઞ્ચરન્તો તં સામાવતિં તાહિ કુમારીહિ પરિવારિતં કીળમાનં દિસ્વા ‘‘કસ્સાયં દારિકા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઘોસકસેટ્ઠિસ્સ ધીતા’’તિ સુત્વા સસ્સામિકઅસ્સામિકભાવં પુચ્છિ. તતો અસ્સામિકભાવે કથિતે ‘‘ગચ્છથ સેટ્ઠિનો કથેથ ‘તુમ્હાકં ધીતરં રાજા ઇચ્છતી’’’તિ. તં સુત્વા સેટ્ઠિ ‘‘અમ્હાકં અઞ્ઞા દારિકા નત્થિ, એકધીતિકં સપત્તિવાસે દાતું ન સક્કોમા’’તિ. રાજા તં કથં સુત્વા સેટ્ઠિં ચ સેટ્ઠિભરિયઞ્ચ બહિ કત્વા સકલગેહં લઞ્છાપેસિ. સામાવતી બહિ કીળિત્વા આગચ્છન્તી માતાપિતરો બહિ નિસિન્નકે દિસ્વા ‘‘અમ્મતાતા, કસ્મા ઇધ નિસિન્નત્થા’’તિ? તે તં કારણં કથયિંસુ. અમ્મતાતા, કસ્મા તુમ્હે ઇમં પટિવચનં ન જાનાથ ‘‘મમ ધીતા સપત્તિવાસે વસન્તી એકિકા વસિતું ન સક્ખિસ્સતિ, સચસ્સા પરિવારા પઞ્ચસતા કુમારિયો વસાપેથ, એવં વસિસ્સતી’’તિ. ઇદાનિ એવં કથાપેથ, તાતાતિ. ‘‘સાધુ, અમ્મ, મયં તવ ચિત્તં ન જાનિમ્હા’’તિ વત્વા તે તથા કથયિંસુ. રાજા ઉત્તરિતરં પસીદિત્વા ‘‘સહસ્સમ્પિ હોતુ, સબ્બા આનેથા’’તિ આહ. અથ નં ભદ્દકેન નક્ખત્તમુહુત્તકેન પઞ્ચમાતુગામસતપરિવારં રાજગેહં નયિંસુ. રાજા તા પઞ્ચસતાપિ તસ્સાયેવ પરિવારં કત્વા અભિસેકં કત્વા વિસું એકસ્મિં પાસાદે વસાપેસિ.

તેન ચ સમયેન કોસમ્બિયં ઘોસકસેટ્ઠિ કુક્કુટસેટ્ઠિ પવારિકસેટ્ઠીતિ તયો જના અઞ્ઞમઞ્ઞં સહાયકા હોન્તિ. તે તયોપિ જના પઞ્ચસતે તાપસે પટિજગ્ગન્તિ. તાપસાપિ ચત્તારો માસે તેસં સન્તિકે વસિત્વા અટ્ઠ માસે હિમવન્તે વસન્તિ. અથેકદિવસં તે તાપસા હિમવન્તતો આગચ્છન્તા મહાકન્તારે તસિતા કિલન્તા એકં મહન્તં વટરુક્ખં પત્વા તત્થ અધિવત્થાય દેવતાય સન્તિકા સઙ્ગહં પચ્ચાસીસન્તા નિસીદિંસુ. દેવતા સબ્બાલઙ્કારવિભૂસિતં હત્થં પસારેત્વા તેસં પાનીયપાનકાદીનિ દત્વા કિલમથં પટિવિનોદેસિ. તે દેવતાય આનુભાવેન વિમ્હિતા પુચ્છિંસુ – ‘‘કિં નુ ખો દેવતે કમ્મં કત્વા તયા અયં સમ્પત્તિ લદ્ધા’’તિ? દેવતા આહ – લોકે બુદ્ધો નામ ભગવા ઉપ્પન્નો, સો એતરહિ સાવત્થિયં વિહરતિ. અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ તં ઉપટ્ઠાતિ. સો ઉપોસથદિવસેસુ અત્તનો ભતકાનં પકતિભત્તવેતનમેવ દત્વા ઉપોસથં કારાપેસિ. અથાહં એકદિવસં મજ્ઝન્હિકે પાતરાસત્થાય આગતો કઞ્ચિ ભતકં કમ્મં કરોન્તં અદિસ્વા ‘‘અજ્જ મનુસ્સા કસ્મા કમ્મં ન કરોન્તી’’તિ પુચ્છિં. તસ્સ મે એતમત્થં આરોચેસું. અથાહં એતદવોચં – ‘‘ઇદાનિ ઉપડ્ઢદિવસો ગતો, સક્કા નુ ખો ઉપડ્ઢઉપોસથં કાતુ’’ન્તિ. તતો સેટ્ઠિસ્સ પટિવેદેત્વા ‘‘સક્કા કાતુ’’ન્તિ આહ. સ્વાહં ઉપડ્ઢદિવસં ઉપોસથં સમાદિયિત્વા તદહેવ કાલં કત્વા ઇમં સમ્પત્તિં પટિલભિન્તિ.

અથ તે તાપસા ‘‘બુદ્ધો કિર ઉપ્પન્નો’’તિ સઞ્જાતપીતિપામોજ્જા તતો સાવત્થિં ગન્તુકામા હુત્વાપિ ‘‘બહૂપકારા નો ઉપટ્ઠાકસેટ્ઠિનો, તેસમ્પિ ઇમમત્થં આરોચેસ્સામા’’તિ કોસમ્બિં ગન્ત્વા સેટ્ઠીહિ કતસક્કારબહુમાના ‘‘તદહેવ મયં ગચ્છામા’’તિ આહંસુ. ‘‘કિં, ભન્તે, તુરિતત્થ, નનુ તુમ્હે પુબ્બે ચત્તારો પઞ્ચ માસે વસિત્વા ગચ્છથા’’તિ વુત્તા તં પવત્તિં આરોચેસું. ‘‘તેન હિ, ભન્તે, સહેવ ગચ્છામા’’તિ ચ વુત્તે – ‘‘ગચ્છામ મયં, તુમ્હે સણિકં આગચ્છથા’’તિ સાવત્થિં ગન્ત્વા ભગવતો સન્તિકે પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિંસુ.

તેપિ સેટ્ઠિનો પચ્છા પઞ્ચસતપઞ્ચસતસકટપરિવારા સાવત્થિં ગન્ત્વા જેતવનતો અવિદૂરે ઠાને ખન્ધાવારં બન્ધિત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. સત્થા તેસં ચરિયાવસેન ધમ્મં દેસેસિ. દેસનાપરિયોસાને તયોપિ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય સ્વાતનાય નિમન્તેત્વા પુનદિવસે બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં દત્વા તેનેવ નિયામેન અજ્જતનાય સ્વાતનાયાતિ નિમન્તેત્વા અદ્ધમાસં ખન્ધાવારભત્તં નામ દત્વા સત્થારં અત્તનો નગરં આગમનત્થાય યાચિંસુ. સત્થા ‘‘સુઞ્ઞાગારે તથાગતા અભિરમન્તી’’તિ કથેસિ. તે ‘‘અઞ્ઞાતં, ભન્તે’’તિ વત્વા ‘‘તુમ્હે અમ્હેહિ પહિતસાસનેન આગચ્છેય્યાથા’’તિ વત્વા સત્થારં વન્દિત્વા તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કત્વા અત્તનો નગરમેવ આગન્ત્વા તયોપિ જના સકે સકે ઉય્યાને વિહારે કારાપેસું. ઘોસકસેટ્ઠિના કારિતો ઘોસિતારામો નામ જાતો, કુક્કુટસેટ્ઠિના કારિતો કુક્કુટારામો નામ જાતો, પાવારિકસેટ્ઠિના કારિતં પાવારિકમ્બવનં નામ જાતં. તે વિહારે કારાપેત્વા સત્થુ દૂતં પહિણિંસુ – ‘‘સત્થા અમ્હાકં સઙ્ગહં કાતું ઇમં નગરં આગચ્છતૂ’’તિ. સત્થા ‘‘કોસમ્બિં ગમિસ્સામી’’તિ મહાભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો ચારિકં નિક્ખમન્તો અન્તરામગ્ગે માગણ્ડિયબ્રાહ્મણસ્સ અરહત્તૂપનિસ્સયં દિસ્વા ગમનં વિચ્છિન્દિત્વા કુરુરટ્ઠે કમ્માસદમ્મં નામ નિગમં અગમાસિ.

તસ્મિં સમયે માગણ્ડિયો સબ્બરત્તિં બહિગામે અગ્ગિં જુહિત્વા પાતોવ અન્તોગામં પવિસતિ. સત્થાપિ પુનદિવસે અન્તોગામં પિણ્ડાય પવિસન્તો પટિપથે માગણ્ડિયબ્રાહ્મણસ્સ અત્તાનં દસ્સેસિ. સો દસબલં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અહં એત્તકં કાલં મમ ધીતુ રૂપસમ્પત્તિયા સદિસં દારકં પરિયેસન્તો ચરામિ, રૂપસમ્પત્તિયા ચ સતિપિ એવરૂપં ગહિતપબ્બજ્જમેવ પત્થેસિં. અયં ખો પન પબ્બજિતો અભિરૂપો દસ્સનીયો મમ ધીતુયેવ અનુચ્છવિકો’’તિ વેગેન ગેહં અગમાસિ. તસ્સ કિર બ્રાહ્મણસ્સ પુબ્બે એકો પબ્બજિતવંસો અત્થિ, તેનસ્સ પબ્બજિતમેવ દિસ્વા ચિત્તં નમતિ. સો બ્રાહ્મણિં આમન્તેસિ – ‘‘ભદ્દે મયા એવરૂપો પબ્બજિતો નામ નદિટ્ઠપુબ્બો સુવણ્ણવણ્ણો બ્રહ્મવણ્ણો મમ ધીતુયેવ અનુચ્છવિકો, સીઘં મે ધીતરં અલઙ્કરોહી’’તિ. બ્રાહ્મણિયા ધીતરં અલઙ્કરોન્તિયાવ સત્થા અત્તનો ઠિતટ્ઠાને પદચેતિયાનિ દસ્સેત્વા અન્તોનગરં પાવિસિ.

અથ બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણિયા સદ્ધિં ધીતરં ગહેત્વા તં ઠાનં આગચ્છન્તો અન્તોગામં પવિટ્ઠકાલે આગતત્તા ઇતો ચિતો ચ ઓલોકેન્તો દસબલં અદિસ્વા બ્રાહ્મણિં પરિભાસતિ – ‘‘તવ કારણં ભદ્દકં નામ નત્થિ, તયિ પપઞ્ચં કરોન્તિયાવ સો પબ્બજિતો નિક્ખમિત્વા ગતો’’તિ. બ્રાહ્મણ, ગતો તાવ હોતુ, કતરદિસાભાગેન ગતોતિ? ઇમિના દિસાભાગેનાતિ સત્થુ ગતટ્ઠાનં ઓલોકેન્તોવ પદચેતિયાનિ દિસ્વા ‘‘ભદ્દે ઇમાનિ તસ્સ પુરિસસ્સ પદાનિ, ઇતો ગતો ભવિસ્સતી’’તિ આહ. અથ, બ્રાહ્મણી, સત્થુ પદચેતિયં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘બાલો વતાયં બ્રાહ્મણો અત્તનો ગન્થમત્તસ્સાપિ અત્થં ન જાનાતી’’તિ તેન સદ્ધિં પરિહાસં કરોન્તી આહ – ‘‘યાવ બાલો ચાસિ, બ્રાહ્મણ, એવરૂપસ્સ નામ પુરિસસ્સ ધીતરં દસ્સામીતિ વદસિ. રાગેન હિ રત્તસ્સ દોસેન દુટ્ઠસ્સ મોહેન મૂળ્હસ્સ પુરિસસ્સ પદં નામ એવરૂપં ન હોતિ. લોકે પન વિવટચ્છદસ્સ સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધસ્સ એતં પદં’’ પસ્સ, બ્રાહ્મણ –

‘‘રત્તસ્સ હિ ઉક્કુટિકં પદં ભવે,

દુટ્ઠસ્સ હોતિ અવકડ્ઢિતં પદં;

મૂળ્હસ્સ હોતિ સહસાનુપીળિતં,

વિવટચ્છદસ્સ ઇદમીદિસં પદ’’ન્તિ.

સો બ્રાહ્મણિયા એત્તકં કથેન્તિયાપિ અસુત્વા ‘‘ત્વં નામ ચણ્ડા મુખરા’’તિ આહ. તેસં દ્વિન્નમ્પિ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિવાદં કરોન્તાનંયેવ સત્થા પિણ્ડાય ચરિત્વા સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન કતભત્તકિચ્ચો બ્રાહ્મણસ્સ દસ્સનૂપચારેનેવ નિક્ખમિ. બ્રાહ્મણો સત્થારં દૂરતોવ આગચ્છન્તં દિસ્વા બ્રાહ્મણિં અપસાદેત્વા ‘‘અયં સો પુરિસો’’તિ હટ્ઠપહટ્ઠો દસબલસ્સ પુરતો ઠત્વા ‘‘ભો પબ્બજિત, અહં પાતોવ પટ્ઠાય તં પરિયેસન્તો ચરામિ, ઇમસ્મિં જમ્બુદીપે મમ ધીતાય સમાનરૂપા ઇત્થી નામ નત્થિ, પુરિસોપિ તયા સદ્ધિં સમાનરૂપો નામ નત્થિ, મમ ધીતરં તુય્હં પોસનત્થાય દમ્મિ, ગણ્હાહિ ન’’ન્તિ આહ. અથ નં સત્થા ‘‘અહં, બ્રાહ્મણ, કામગ્ગવાસિનિયો ઉત્તમરૂપધરા નાનાવણ્ણં કથં કથેન્તિયો મમ પલોભનત્થમેવ આગન્ત્વા સન્તિકે ઠિતા દેવધીતાપિ ન ઇચ્છિં, કિમઙ્ગં પન ઇમં ગણ્હિસ્સામી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘દિસ્વાન તણ્હં અરતિં રગઞ્ચ,

નાહોસિ છન્દો અપિ મેથુનસ્મિં;

કિંમેવિદં મુત્તકરીસપુણ્ણં,

પાદાપિ નં સમ્ફુસિતું ન ઇચ્છે’’તિ. (સુ. નિ. ૮૪૧);

માગણ્ડિયા ચિન્તેસિ – ‘‘અનત્થિકેન નામ ‘અલ’ન્તિ વત્તુમેવ વટ્ટતિ. અયં પન મમ સરીરં મુત્તકરીસપુણ્ણં નામ કત્વા ‘પાદાપિ નં સમ્ફુસિતું ન ઇચ્છે’તિ અવોચ, એકં ઇસ્સરિયટ્ઠાનં લભન્તી અન્તરમેવસ્સ પસ્સિસ્સામી’’તિ આઘાતં બન્ધિ. સત્થા તં અમનસિકત્વા ચરિયવસેન બ્રાહ્મણસ્સ ધમ્મદેસનં આરભિ. દેસનાપરિયોસાને ઉભોપિ જાયમ્પતિકા અનાગામિફલે પતિટ્ઠાય ‘‘ઇદાનિ અમ્હાકં ઘરાવાસેન અત્થો નત્થી’’તિ ધીતરં માગણ્ડિયં ચૂળપિતરં સમ્પટિચ્છાપેત્વા ઉભોપિ પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિંસુ. અથ રાજા ઉદેનો ચૂળમાગણ્ડિયેન સદ્ધિં વોહારં કત્વા માગણ્ડિયદારિકં રાજાનુભાવેન ગેહં આનેત્વા અભિસેકં કત્વા તસ્સા પઞ્ચમાતુગામસતપરિવારાય વસનટ્ઠાનં વિસું પાસાદં અદાસિ.

સત્થાપિ ખો અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો કોસમ્બિનગરં સમ્પાપુણિ. સેટ્ઠિનો સત્થુ આગમનં સુત્વા પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્ના ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘ઇમે, ભન્તે, તયો વિહારા તુમ્હે ઉદ્દિસ્સ કતા, પટિગ્ગણ્હથ, ભન્તે, વિહારે ચાતુદ્દિસસ્સ સઙ્ઘસ્સ સઙ્ગહત્થાયા’’તિ. પટિગ્ગહેસિ ભગવા વિહારે. તેપિ સેટ્ઠિનો સત્થારં સ્વાતનાય નિમન્તેત્વા અભિવાદેત્વા ઘરં અગમંસુ.

માગણ્ડિયાપિ ખો સત્થુ આગતભાવં સુત્વા છિન્નભિન્નકે ધુત્તે પક્કોસાપેત્વા તેસં લઞ્જં દત્વા ‘‘તુમ્હે સમણં ગોતમં ઇમિના ઇમિના ચ નિયામેન અક્કોસથા’’તિ વત્વા ઉય્યોજેસિ. તે સત્થુ અન્તોગામં પવિસનવેલાય સપરિવારં સત્થારં નાનાવિધેહિ અક્કોસેહિ અક્કોસિંસુ. આયસ્મા આનન્દો સત્થારં આહ – ‘‘ભન્તે, એવરૂપે અક્કોસનટ્ઠાને ન વસિસ્સામ, અઞ્ઞં નગરં ગચ્છામા’’તિ. સત્થા, ‘‘આનન્દ, તથાગતા નામ અટ્ઠહિ લોકધમ્મેહિ ન કમ્પન્તિ, અયમ્પિ સદ્દો સત્તાહં નાતિક્કમિસ્સતિ, અક્કોસકાનંયેવ ઉપરિ પતિસ્સતિ, ત્વં મા વિતક્કયિત્થા’’તિ. તેપિ તયો નગરસેટ્ઠિનો મહાસક્કારેન ભગવન્તં પવેસેત્વા મહાદાનં અદંસુ. તેસં અપરાપરં દાનં દદન્તાનંયેવ માસો અતિક્કમિ, અથ નેસં એતદહોસિ – ‘‘બુદ્ધા નામ સબ્બલોકં અનુકમ્પમાના ઉપ્પજ્જન્તિ, અઞ્ઞેસમ્પિ ઓકાસં દસ્સામા’’તિ. તતો તે કોસમ્બિનગરવાસિનોપિ જનસ્સ ઓકાસં અકંસુ. તતો પટ્ઠાય નાગરાપિ વીથિસભાગેન ગણસભાગેન મહાદાનં દેન્તિ.

અથેકદિવસં સત્થા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો માલાકારકજેટ્ઠકસ્સ ગેહે નિસીદિ. તસ્મિં ખણે સામાવતિયા ઉપટ્ઠાયિકા ખુજ્જુત્તરા અટ્ઠ કહાપણે આદાય માલત્થાય તં ગેહં અગમાસિ. માલાકારજેટ્ઠકો તં દિસ્વા, ‘‘અમ્મ ઉત્તરે, અજ્જ તુય્હં પુપ્ફાનિ દાતું ખણો નત્થિ, અહં બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિવિસામિ. ત્વમ્પિ પરિવેસનાય સહાયિકા હોહિ, એવં ઇતો પરેસં વેય્યાવચ્ચકરણતો મુચ્ચિસ્સતી’’તિ આહ. તતો ખુજ્જુત્તરા અત્તના લદ્ધં ભોજનં ભુઞ્જિત્વા બુદ્ધાનં ભત્તગ્ગે વેય્યાવચ્ચં અકાસિ. સા સત્થારા ઉપનિસિન્નકથાવસેન કથિતં ધમ્મં સબ્બમેવ ઉગ્ગણ્હિ. અનુમોદનં પન સુત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ.

સા અઞ્ઞેસુ દિવસેસુ ચત્તારોવ કહાપણે દત્વા પુપ્ફાનિ ગહેત્વા ગચ્છતિ, તસ્મિં પન દિવસે દિટ્ઠસચ્ચભાવેન પરસન્તકે ચિત્તં અનુપ્પાદેત્વા સબ્બેવ અટ્ઠ કહાપણે દત્વા પચ્છિં પૂરેત્વા પુપ્ફાનિ આદાય સામાવતિયા સન્તિકં અગમાસિ. અથ નં સા પુચ્છિ – ‘‘અમ્મ ઉત્તરે, ત્વં અઞ્ઞેસુ દિવસેસુ ન બહૂનિ પુપ્ફાનિ આહરસિ, અજ્જ પન બહુકાનિ, કિં નો રાજા ઉત્તરિતરં પસન્નો’’તિ? સા મુસાવાદે અભબ્બતાય અતીતે અત્તના કતં અનિગુહિત્વા સબ્બં કથેસિ. ‘‘અથ કસ્મા અજ્જ બહૂનિ પુપ્ફાનિ આહરસી’’તિ વુત્તા ચ એવમાહ – ‘‘અહં અજ્જ દસબલસ્સ ધમ્મં સુત્વા અમતં સચ્છાકાસિં, તસ્મા તુમ્હે ન વઞ્ચેમી’’તિ. તં સુત્વા, ‘‘અમ્મ ઉત્તરે, તયા લદ્ધં અમતધમ્મં અમ્હાકમ્પિ દેહી’’તિ સબ્બાવ હત્થં પસારયિંસુ. અય્યે, એવં દાતું ન સક્કા, અહં પન સત્થારા કથિતનિયામેન તુમ્હાકં ધમ્મં દેસેસ્સામિ, તુમ્હે અત્તનો હેતુમ્હિ સતિ તં ધમ્મં લભિસ્સથાતિ. તેન હિ, અમ્મ ઉત્તરે, કથેહીતિ. ‘‘એવં કથેતું ન સક્કા, મય્હં ઉચ્ચં આસનં પઞ્ઞાપેત્વા તુમ્હે નીચાસનેસુ નિસીદથા’’તિ આહ. તા પઞ્ચસતાપિ ઇત્થિયો ખુજ્જુત્તરાય ઉચ્ચાસનં દત્વા સયં નીચાસનાનિ ગહેત્વા નિસીદિંસુ. ખુજ્જુત્તરાપિ સેક્ખપટિસમ્ભિદાસુ ઠત્વા તાસં ધમ્મં દેસેસિ. દેસનાપરિયોસાને સામાવતિં જેટ્ઠિકં કત્વા સબ્બાવ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસુ. તતો પટ્ઠાય ખુજ્જુત્તરં વેય્યાવચ્ચકરણતો અપનેત્વા ‘‘ત્વં સત્થુ ધમ્મકથં સુત્વા આહરિત્વા અમ્હે સાવેહી’’તિ આહંસુ. ખુજ્જુત્તરાપિ તતો પટ્ઠાય તથા અકાસિ.

કસ્મા પનેસા દાસી હુત્વા નિબ્બત્તાતિ? સા કિર કસ્સપદસબલસ્સ સાસને એકાય સામણેરિયા અત્તનો વેય્યાવચ્ચં કારેસિ. તેન કમ્મેન પઞ્ચ જાતિસતાનિ પરેસં દાસીયેવ હુત્વા નિબ્બત્તિ. કસ્મા પન ખુજ્જા અહોસીતિ? અનુપ્પન્ને કિર બુદ્ધે અયં બારાણસિરઞ્ઞો ગેહે વસન્તી એકં રાજકુલૂપકં પચ્ચેકબુદ્ધં ખુજ્જધાતુકં દિસ્વા અત્તના સહવાસીનં માતુગામાનં પુરતો પરિહાસં કરોન્તી ખુજ્જાકારેન વિચરિ. તસ્મા ખુજ્જા હુત્વા નિબ્બત્તિ. કિં પન કત્વા સા પઞ્ઞવન્તી જાતાતિ? અનુપ્પન્ને બુદ્ધે અયં બારાણસિરઞ્ઞો ગેહે વસન્તી અટ્ઠ પચ્ચેકબુદ્ધે રાજગેહતો ઉણ્હપાયાસસ્સ પૂરિતે પત્તે ગહેત્વા ગચ્છન્તે દિસ્વા ‘‘એત્થ ઠપેત્વા ગચ્છથ, ભન્તે’’તિ અટ્ઠ સુવણ્ણકટકે ઓમુઞ્ચિત્વા અદાસિ. તસ્સ કમ્મસ્સ નિસ્સન્દેન પઞ્ઞવન્તી હુત્વા નિબ્બત્તિ.

અથ ખો તા સામાવતિયા પરિવારા પઞ્ચસતા ઇત્થિયો પટિવિદ્ધસચ્ચાપિ સમાના રઞ્ઞો અસ્સદ્ધભાવેન કાલેન કાલં સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા બુદ્ધદસ્સનં ન લભન્તિ. તસ્મા દસબલે અન્તરવીથિં પટિપન્ને વાતપાનેસુ નપ્પહોન્તેસુ અત્તનો અત્તનો ગબ્ભેસુ છિદ્દં કત્વા તેહિ ઓલોકેન્તિ. અથેકદિવસં માગણ્ડિયા અત્તનો પાસાદતલતો નિક્ખમિત્વા ચઙ્કમમાના તાસં વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા ગબ્ભચ્છિદ્દં દિસ્વા ‘‘કિમિદ’’ન્તિ પુચ્છિ. તાહિ તસ્સા સત્થરિ બદ્ધાઘાતતં અજાનન્તીહિ – ‘‘સત્થા ઇમં નગરં આગતો, મયં એત્થ ઠત્વા સત્થારં પસ્સામ ચેવ પૂજેમ ચા’’તિ વુત્તે ‘‘ઇદાનિસ્સ કત્તબ્બં જાનિસ્સામિ, ઇમાપિ તસ્સ ઉપટ્ઠાયિકા, ઇમાસમ્પિ કત્તબ્બં જાનિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ગન્ત્વા રઞ્ઞા સદ્ધિં રહોગતકાલે, ‘‘મહારાજ, સામાવતિમિસ્સકાનં બહિદ્ધા પત્થના અત્થિ, કતિપાહેનેવ તે જીવિતં મારેસ્સન્તિ, સામાવતી, સપરિવારા તુમ્હેસુ સિનેહં વા પેમં વા ન કરોતિ, સમણં પન ગોતમં અન્તરવીથિયા ગચ્છન્તં દિસ્વા વાતપાનેસુ અપ્પહોન્તેસુ તાનિ ખણ્ડિત્વાપિ ઓકાસં કત્વા ઓલોકેન્તી’’તિ આહ. રાજા ‘‘ન તા એવરૂપં કરિસ્સન્તી’’તિ ન સદ્દહતિ. પુન વુત્તેપિ ન સદ્દહતિયેવ. અથ નં તિક્ખત્તું વુત્તેપિ અસ્સદ્દહન્તં ‘‘સચે મે વચનં ન સદ્દહસિ, તાસં વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા ઉપધારેહિ, મહારાજા’’તિ આહ. રાજા ગન્ત્વા ગબ્ભેસુ છિદ્દં દિસ્વા ‘‘ઇદં કિ’’ન્તિ પુચ્છિત્વા તસ્મિં અત્થે આરોચિતે તાસં અક્કુજ્ઝિત્વા કિઞ્ચિ અવત્વા છિદ્દાનિ પિદહાપેસિ. રાજા તતો પટ્ઠાય તાસં પાસાદે ઉદ્ધચ્છિદ્દકજાલવાતપાનાનિ કારેસિ.

સા તેન કારણેન રાજાનં કોપેતું અસક્કોન્તી, ‘‘દેવ, એતાસં તુમ્હેસુ પેમં અત્થિ વા નત્થિ વાતિ જાનિસ્સામ, અટ્ઠ કુક્કુટે પેસેત્વા તુમ્હાકં અત્થાય પચાપેથા’’તિ આહ. રાજા તસ્સા વચનં સુત્વા ‘‘ઇમે પચિત્વા પેસેતૂ’’તિ સામાવતિયા અટ્ઠ કુક્કુટે પહિણિ. સોતાપન્ના અરિયસાવિકા જીવમાને કુક્કુટે કિં પચિસ્સતિ, અલન્તિ વત્વા પન હત્થેનપિ ફુસિતું ન ઇચ્છિ. માગણ્ડિયા ‘‘હોતુ, મહારાજ, એતેયેવ ચ કુક્કુટે સમણસ્સ ગોતમસ્સ પચનત્થાય પેસેહી’’તિ. રાજા તથા અકાસિ. માગણ્ડિયા અન્તરામગ્ગેયેવ કુક્કુટે મારાપેત્વા ‘‘ઇમે કુક્કુટે પચાપેત્વા સમણસ્સ ગોતમસ્સ દેતૂ’’તિ પહિણિ. સા તેસં મતભાવેન દસબલઞ્ચ ઉદ્દિસ્સ પહિતભાવેન પચિત્વા દસબલસ્સ પેસેસિ. માગણ્ડિયા ‘‘પસ્સ, મહારાજા’’તિ વત્વા એત્તકેનપિ રાજાનં કોપેતું નાસક્ખિ.

અયં પન ઉદેનો તાસુ એકેકિસ્સા વસનટ્ઠાને સત્ત સત્ત દિવસાનિ વસિ. અથાયં માગણ્ડિયા એકં કણ્હસપ્પપોતકં વેળુપબ્બે પક્ખિપાપેત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાને ઠપેસિ. રઞ્ઞો ચ યત્થ કત્થચિ ગચ્છન્તસ્સ હત્થિકન્તવીણં આદાયયેવ ગમનં આચિણ્ણં, માગણ્ડિયા રઞ્ઞો અત્તનો સન્તિકં આગમનકાલે તં સપ્પપોતકં અન્તોવીણાય પક્ખિપિત્વા છિદ્દં પિદહાપેસિ. અથ નં સામાવતિયા સન્તિકં ગમનકાલે, ‘‘મહારાજ, સામાવતી નામ સમણસ્સ ગોતમસ્સ પક્ખા, તુમ્હે ન ગણેતિ. યં કિઞ્ચિ કત્વા તુમ્હાકં દોસમેવ ચિન્તેતિ, અપ્પમત્તા હોથા’’તિ આહ. રાજા સામાવતિયા વસનટ્ઠાને સત્તાહં વીતિનામેત્વા પુન સત્તાહે માગણ્ડિયાય નિવેસનં અગમાસિ. સા તસ્મિં આગચ્છન્તેયેવ ‘‘કચ્ચિ તે, મહારાજ, સામાવતી ઓતારં ન ગવેસતી’’તિ કથેન્તી વિય રઞ્ઞો હત્થતો વીણં ગહેત્વા ચાલેત્વા ‘‘કિં નુ ખો, મહારાજ, એત્થ અબ્ભન્તરે વિચરતી’’તિ વત્વા સપ્પસ્સ નિક્ખમનોકાસં કત્વા ‘‘અબ્ભુમ્મે અન્તો સપ્પો’’તિ વીણં છડ્ડેત્વા પલાયિ. તસ્મિં કાલે રાજા પદિત્તં વેણુવનં વિય પક્ખિત્તલોણં ઉદ્ધનં વિય ચ દોસેન તટતટાયન્તો ‘‘વેગેન સપરિવારં સામાવતિં પક્કોસથા’’તિ આહ. રાજપુરિસા ગન્ત્વા પક્કોસિંસુ.

સા રઞ્ઞો કુદ્ધભાવં ઞત્વા સેસમાતુગામાનં સઞ્ઞમદાસિ. ‘‘રાજા તુમ્હે ઘાતેતુકામો પક્કોસતિ, અજ્જ દિવસં ઓદિસ્સકેન મેત્તાફરણેન રાજાનં ફરથા’’તિ આહ. રાજા તા ઇત્થિયો પક્કોસાપેત્વા સબ્બાવ પટિપાટિયા ઠપેત્વા મહાધનું આદાય વિસપીતકણ્ડં સન્નય્હિત્વા ધનું પૂરેત્વા અટ્ઠાસિ. તસ્મિં ખણે સબ્બાવ તા સામાવતિપ્પમુખા ઇત્થિયો ઓધિસો મેત્તં ફરિંસુ. રાજા કણ્ડં નેવ ખિપિતું ન અપનેતું સક્કોતિ, ગત્તેહિ સેદા મુચ્ચન્તિ, સરીરં વેધતિ, મુખતો ખેળો પતતિ, ગહેતબ્બગહણં ન પસ્સતિ. અથ નં સામાવતી ‘‘કિં, મહારાજ, કિલમસી’’તિ આહ. આમ, દેવિ, કિલમામિ, અવસ્સયો મે હોહીતિ. સાધુ, મહારાજ, કણ્ડં મહાપથવિમુખં કરોહીતિ. રાજા તથા અકાસિ. સા ‘‘રઞ્ઞો હત્થતો કણ્ડં મુચ્ચતૂ’’તિ અધિટ્ઠાસિ. તસ્મિં ખણે કણ્ડં મુચ્ચિ. રાજા તંખણંયેવ ઉદકે નિમુજ્જિત્વા આગમ્મ અલ્લકેસો અલ્લવત્થો સામાવતિયા પાદેસુ પતિત્વા ‘‘ખમ, દેવિ, મય્હં, ભેદકાનં મે વચનેન અનુપધારેત્વા એતં કત’’ન્તિ આહ. ખમામિ, દેવાતિ. ‘‘સાધુ, દેવિ, એવં તયા મય્હં ખમિતં નામ હોતિ. ઇતો પટ્ઠાય તુમ્હાકં યથારુચિયા દસબલસ્સ દાનં દેથ, પચ્છાભત્તં વિહારં ગન્ત્વા ધમ્મકથં સુણાથ, અજ્જ વો પટ્ઠાય પરિહારં દમ્મીતિ. તેન હિ, દેવ, અજ્જ પટ્ઠાય એકં ભિક્ખું યાચિત્વા આનેથ, યો નો ધમ્મં વાચેસ્સતીતિ. રાજા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા યાચન્તો આનન્દત્થેરં લભિ. તતો પટ્ઠાય તા પઞ્ચસતા ઇત્થિયો થેરં પક્કોસાપેત્વા સક્કારસમ્માનં કત્વા કતભત્તકિચ્ચસ્સ થેરસ્સ સન્તિકે ધમ્મં પરિયાપુણન્તિ.

તા એકદિવસં થેરસ્સ અનુમોદનાય પસન્ના થેરસ્સ પઞ્ચ ઉત્તરાસઙ્ગસતાનિ અદંસુ. થેરો કિર પુબ્બે તુન્નવાયકાલે એકસ્સ પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ એકાય સૂચિયા સદ્ધિં હત્થતલમત્તં ચોળખણ્ડં અદાસિ. સો સૂચિયા ફલેન ઇમસ્મિં અત્તભાવે મહાપઞ્ઞો અહોસિ, ચોળખણ્ડસ્સ ફલેન ઇમિનાવ નિયામેન પઞ્ચસતક્ખત્તું દુસ્સાનિ પટિલભિ.

તતો માગણ્ડિયા અઞ્ઞં કાતબ્બં અપસ્સન્તી ‘‘ઉય્યાનં ગચ્છામ, મહારાજા’’તિ આહ. સાધુ, દેવીતિ. સા રઞ્ઞો સમ્પટિચ્છિતભાવં ઞત્વા ચૂળપિતરં પક્કોસાપેત્વા આહ – ‘‘અમ્હાકં ઉય્યાનં ગતકાલે સામાવતિયા વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા સામાવતિં સપરિવારં અન્તોકરિત્વા ‘રઞ્ઞો આણા’તિ વત્વા દ્વારં પિદહિત્વા પલાલેન પલિવેઠેત્વા ગેહે અગ્ગિં દેથા’’તિ. માગણ્ડિયો તસ્સા વચનં સુત્વા તથા અકાસિ. તસ્મિં દિવસે સબ્બાપિ તા ઇત્થિયો પુબ્બે કતસ્સ ઉપપીળકકમ્મસ્સાનુભાવેન સમાપત્તિં અપ્પેતું નાસક્ખિંસુ, એકપ્પહારેનેવ ભુસમુટ્ઠિ વિય ઝાયિંસુ. તાસં આરક્ખપુરિસા રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘દેવ, ઇદં નામ કરિંસૂ’’તિ આચિક્ખિંસુ.

રાજા ‘‘કેન કત’’ન્તિ પરિયેસન્તો માગણ્ડિયાય કારિતભાવં ઞત્વા તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘ભદ્દે, ભદ્દકં તયા કમ્મં કતં મયા કાતબ્બં કરોન્તિયા, ‘‘ઉટ્ઠાય સમુટ્ઠાય મય્હં વધાય પરિસક્કમાના ઘાતિતા, પસન્નોસ્મિ, તુય્હં સમ્પત્તિં દસ્સામીતિ તવ ઞાતકે પક્કોસાપેહી’’તિ આહ. સા રઞ્ઞો કથં સુત્વા અઞ્ઞાતકેપિ ઞાતકે કત્વા પક્કોસાપેસિ. રાજા સબ્બેસં સન્નિપતિતભાવં ઞત્વા રાજઙ્ગણે ગલપ્પમાણેસુ આવાટેસુ નિખનિત્વા ઉપરિ ઠિતાનિ સીસાનિ ભિન્દાપેન્તો મહન્તેહિ અયનઙ્ગલેહિ કસાપેસિ. માગણ્ડિયમ્પિ ખણ્ડાખણ્ડિકં છિન્દાપેત્વા પૂવપચનકટાહે પચાપેસિ.

કિં પન સામાવતિયા સપરિવારાય અગ્ગિના ઝાપનકમ્મન્તિ? સા કિર અનુપ્પન્ને બુદ્ધે તેહેવ પઞ્ચહિ માતુગામસતેહિ સદ્ધિં ગઙ્ગાયં કીળિત્વા બહિતિત્થે ઠિતા સીતે જાતે અવિદૂરટ્ઠાને પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ પણ્ણસાલં દિસ્વા અન્તો અસોધેત્વાવ બહિ અગ્ગિં દત્વા વિસિબ્બેસું. અન્તોપણ્ણસાલાય પચ્ચેકબુદ્ધો નિરોધસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા નિસિન્નો. તા જાલાસુ પચ્છિન્નાસુ પચ્ચેકબુદ્ધં દિસ્વા ‘‘કિં અમ્હેહિ કતં, અયં પચ્ચેકબુદ્ધો રઞ્ઞો કુલૂપકો, ઇમં દિસ્વા રાજા અમ્હાકં કુજ્ઝિસ્સતિ, ઇદાનિ નં સુજ્ઝાપિતં કાતું વટ્ટતી’’તિ અઞ્ઞાનિપિ દારૂનિ પક્ખિપિત્વા અગ્ગિં અદંસુ. પુન જાલાય પચ્છિન્નાય પચ્ચેકબુદ્ધો સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય તાસં પસ્સન્તીનંયેવ ચીવરાનિ પપ્ફોટેત્વા વેહાસં ઉપ્પતિત્વા ગતો. તેન કમ્મેન નિરયે પચ્ચિત્વા પક્કાવસેસેન ઇમં બ્યસનં પાપુણિંસુ. ચતુપરિસમજ્ઝે પન કથા ઉદપાદિ – ‘‘બહુસ્સુતા વત ખુજ્જુત્તરા, માતુગામઅત્તભાવે ઠત્વા પઞ્ચન્નં માતુગામસતાનં ધમ્મં કથેત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાપેસિ. સામાવતીપિ રઞ્ઞા અત્તનો અપ્પિતં કણ્ડં મેત્તાફરણેન ફરિત્વા પટિબાહી’’તિ તસ્સાપિ મહાજનો ગુણં કથેસિ. એવમેતં વત્થુ સમુટ્ઠિતં. અથ સત્થા અપરભાગે જેતવને નિસિન્નો તદેવ કારણં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા ખુજ્જુત્તરં બહુસ્સુતાનં, સામાવતિં મેત્તાવિહારીનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

ઉત્તરાનન્દમાતાવત્થુ

૨૬૨. પઞ્ચમે ઝાયીનન્તિ ઝાનાભિરતાનં ઉપાસિકાનં, ઉત્તરા નન્દમાતા, અગ્ગાતિ દસ્સેતિ. સા કિર પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતિયં કુલગેહે નિબ્બત્તા સત્થુ ધમ્મકથં સુણન્તી સત્થારં એકં ઉપાસિકં ઝાનાભિરતાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ. સા કપ્પસતસહસ્સં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહનગરે સુમનસેટ્ઠિં નિસ્સાય વસન્તસ્સ પુણ્ણસીહસ્સ નામ ભરિયાય કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગણ્હિ, ઉત્તરાતિસ્સા નામં અકંસુ.

અથેકસ્મિં નક્ખત્તમહદિવસે રાજગહસેટ્ઠિ પુણ્ણં પક્કોસાપેત્વા આહ – ‘‘તાત પુણ્ણ, નક્ખત્તં વા ઉપોસથો વા દુગ્ગતસ્સ કિં કરિસ્સતિ, એવં સન્તેપિ વદેહિ ‘કિં નક્ખત્તપરિબ્બયં ગહેત્વા નક્ખત્તં કીળિસ્સસિ, બલવગોણે ચ ફાલઞ્ચ નઙ્ગલઞ્ચ ગહેત્વા કસિસ્સસી’’’તિ. ‘‘મમ ભરિયાય સદ્ધિં મન્તેત્વા જાનિસ્સામિ, અય્યા’’તિ તં કથં ભરિયાય આરોચેસિ. ‘‘સેટ્ઠિ નામ અય્યો ઇસ્સરો, તસ્સ તયા સદ્ધિં કથેન્તસ્સ કથા સોભતિ, ત્વં પન અત્તનો કસિકમ્મં મા વિસ્સજ્જેસી’’તિ આહ. સો તસ્સા વચનં સુત્વા કસિભણ્ડં આદાય કસિતું ગતો.

તંદિવસઞ્ચ સારિપુત્તત્થેરો નિરોધસમાપત્તિતો વુટ્ઠાય ‘‘કસ્સ અજ્જ મયા સઙ્ગહં કાતું વટ્ટતી’’તિ આવજ્જેન્તો ઇમસ્સ પુણ્ણસ્સ ઉપનિસ્સયં દિસ્વા ભિક્ખાચારવેલાય પત્તચીવરમાદાય પુણ્ણસ્સ કસનટ્ઠાનં ગચ્છન્તો અવિદૂરે અત્તાનં દસ્સેસિ. પુણ્ણો થેરં દિસ્વા કસિં ઠપેત્વા થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિ. થેરો તં ઓલોકેત્વા ઉદકસભાગં પુચ્છિ. તસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અય્યો મુખં ધોવિતુકામો ભવિસ્સતી’’તિ. તતો વેગેન ગન્ત્વા દન્તકટ્ઠં આહરિત્વા કપ્પિયં કત્વા થેરસ્સ અદાસિ. થેરે દન્તકટ્ઠં ખાદન્તે પત્તેન સદ્ધિં ધમ્મકરણં નીહરિત્વા ઉદકસ્સ પૂરેત્વા આહરિ. થેરો મુખં ધોવિત્વા ભિક્ખાચારમગ્ગં પટિપજ્જિ. પુણ્ણો ચિન્તેસિ – ‘‘થેરો અઞ્ઞેસુ દિવસેસુ ઇમં મગ્ગં ન પટિપજ્જતિ, અજ્જ પન મય્હં સઙ્ગહત્થાય પટિપન્નો ભવિસ્સતિ. અહો વત મે ભરિયા મમત્થાય આહરણકં આહારં થેરસ્સ પત્તે પતિટ્ઠપેય્યા’’તિ.

અથસ્સ ભરિયા ‘‘અજ્જ નક્ખત્તદિવસો’’તિ પાતોવ અત્તનો લભનકનિયામેન ખાદનીયભોજનીયં સંવિધાય ગહેત્વા સામિકસ્સ કસનટ્ઠાનં આગચ્છન્તી અન્તરામગ્ગે થેરં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અઞ્ઞેસુ દિવસેસુ મય્હં થેરં દિસ્વા દેય્યધમ્મો ન હોતિ, દેય્યધમ્મે સન્તેપિ મમ અય્યં ન પસ્સામિ, અજ્જ પન દ્વિન્નમ્પિ સમ્મુખીભાવો જાતો. મમ સામિકસ્સ પુન સમ્પાદેત્વા આહરિસ્સામિ, ઇમં તાવ આહારં થેરસ્સ દસ્સામી’’તિ તીહિ ચેતનાહિ સમ્પયુત્તં કત્વા તં ભોજનં સારિપુત્તત્થેરસ્સ પત્તે પતિટ્ઠપેત્વા ‘‘એવંવિધા દુગ્ગતજીવિતા મુચ્ચામી’’તિ આહ. થેરોપિ ‘‘તવ અજ્ઝાસયો પૂરતૂ’’તિ તસ્સાનુમોદનં કત્વા તતો નિવત્તિત્વા વિહારં અગમાસિ.

સાપિ પુન અત્તનો ગેહં ગન્ત્વા સામિકસ્સ આહારં સમ્પાદેત્વા આદાય કસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા સામિકસ્સ કુજ્ઝનભાવતો ભીતા ‘‘સામિ, અજ્જ એકદિવસં તવ મનં સન્ધારેહી’’તિ આહ. કિં કારણાતિ? અહં અજ્જ તાવ આહારં આહરન્તી અન્તરામગ્ગે થેરં દિસ્વા તવ ભાગભત્તં થેરસ્સ પત્તે પતિટ્ઠપેત્વા પુન ગેહં ગન્ત્વા આહારં પચિત્વા આદાય આગતામ્હીતિ. મનાપં તે, ભદ્દે, કતં, મયાપિ પાતોવ થેરસ્સ દન્તકટ્ઠઞ્ચ મુખોદકઞ્ચ દિન્નં. અજ્જ અમ્હાકં સુપ્પભાતં, સબ્બમ્પિ થેરસ્સ અમ્હાકં સન્તકમેવ જાતન્તિ દ્વિન્નમ્પિ જનાનં એકસદિસમેવ ચિત્તં અહોસિ. અથ પુણ્ણો આહારકિચ્ચં કત્વા ભરિયાય ઊરુમ્હિ સીસં કત્વા મુહુત્તં નિપજ્જિ. અથસ્સ નિદ્દા ઓક્કમિ. સો થોકં નિદ્દાયિત્વા પબુદ્ધો કસિતટ્ઠાનં ઓલોકેસિ, ઓલોકિતોલોકિતટ્ઠાનં મહાકોસાતકિપુપ્ફેહિ સમ્પરિકિણ્ણં વિય અહોસિ. સો ભરિયં આહ – ‘‘ભદ્દે, કિન્નામેતં અજ્જ ઇદં કસિતટ્ઠાનં સુવણ્ણવણ્ણં હુત્વા ખાયતી’’તિ. અય્ય, અજ્જ તે સકલદિવસં કિલન્તતાય અક્ખીનિ મઞ્ઞે ભમન્તીતિ. ભદ્દે, મય્હં અસ્સદ્દહન્તી સયં ઓલોકેહીતિ. તસ્મિં કાલે સા ઓલોકેત્વા સભાવં અય્ય, કથેસિ, એવમેતં ભવિસ્સતીતિ.

પુણ્ણો ઉટ્ઠાય એકં કટ્ઠિં ગહેત્વા નઙ્ગલસીસે પહરિ, ગુળપિણ્ડો વિય નઙ્ગલસીસે અલ્લીયિત્વા અટ્ઠાસિ. સો ભરિયં પક્કોસિત્વા આહ – ‘‘ભદ્દે, અઞ્ઞેસં વપિતબીજં નામ તીહિ વા ચતૂહિ વા માસેહિ ફલં દેતિ, અમ્હાકં પન અય્યસ્સ સારિપુત્તત્થેરસ્સ અન્તરે રોપિતેન સદ્ધાબીજેન અજ્જેવ અવસ્સં ફલં દિન્નં. ઇમસ્મિં કરીસમત્તે પદેસે આમલકમત્તોપિ પંસુપિણ્ડો અસુવણ્ણો નામ નત્થી’’તિ. ઇદાનિ કિં કરિસ્સામ, અય્યાતિ? ‘‘ભદ્દે, ઇમં એત્તકં સુવણ્ણં થેનેત્વા ખાદિતું નામ ન સક્કા’’તિ ભરિયં તસ્મિં ઠાને ઠપેત્વા ભત્તસ્સ પૂરેત્વા આભતં પાતિં સુવણ્ણસ્સ પૂરેત્વા ગન્ત્વા રઞ્ઞો આરોચાપેસિ – ‘‘એકો મનુસ્સો સુવણ્ણપાતિં ગહેત્વા ઠિતો’’તિ. રાજા તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘કહં તે, તાત, લદ્ધ’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘દેવ, મય્હં એકં કસિતટ્ઠાનં સબ્બં સુવણ્ણમેવ જાતં, પહિણિત્વા આહરાપેથા’’તિ આહ. ત્વં કિન્નામોસીતિ? પુણ્ણો નામ અહં, દેવાતિ. ગચ્છથ, ભણે, સકટાનિ યોજેત્વા પુણ્ણસ્સ કસિતટ્ઠાનતો સુવણ્ણમાહરથાતિ.

સકટેહિ સદ્ધિં ગતરાજપુરિસા ‘‘રઞ્ઞો પુઞ્ઞ’’ન્તિ વત્વા સુવણ્ણપિણ્ડે ગણ્હન્તિ, ગહિતગહિતમ્પિ કસિતલેડ્ડુયેવ હોતિ. તે ગન્ત્વા રઞ્ઞો આરોચેસું. તેન હિ ભણે ગન્ત્વા ‘‘પુણ્ણસ્સ પુઞ્ઞ’’ન્તિ વત્વા ગણ્હથાતિ. ગહિતગહિતં સુવણ્ણમેવ હોતિ. તે સબ્બમ્પિ તં સુવણ્ણં આહરિત્વા રાજઙ્ગણે રાસિં અકંસુ. રાસિ ઉબ્બેધેન તાલપ્પમાણો અહોસિ. રાજા વાણિજે પક્કોસાપેત્વા ‘‘કસ્સ ગેહે એત્તકં સુવણ્ણં અત્થી’’તિ પુચ્છિ. નત્થિ, દેવ, કસ્સચીતિ. એત્તકસ્સ પન ધનસ્સ સામિનો કિં કાતું વટ્ટતીતિ? ધનસેટ્ઠિં નામ નં કાતું વટ્ટતિ, દેવાતિ? તેન હિ પુણ્ણં ઇમસ્મિં નગરે ધનસેટ્ઠિં નામ કરોથાતિ સબ્બં તં સુવણ્ણં તસ્સેવ દત્વા તંદિવસંયેવસ્સ સેટ્ઠિટ્ઠાનં અદાસિ. સો સેટ્ઠિ મઙ્ગલં કરોન્તો સત્તાહં બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં અદાસિ. સત્તમે દિવસે દસબલસ્સ ભત્તાનુમોદનાય પુણ્ણસેટ્ઠિપિ ભરિયાપિ ધીતાપિ સબ્બે સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસુ.

અપરભાગે રાજગહસેટ્ઠિ ‘‘પુણ્ણસેટ્ઠિનો વયપ્પત્તા દારિકા અત્થી’’તિ સુત્વા અત્તનો પુત્તસ્સ કારણા તસ્સ ગેહં પેસેસિ. સો તસ્સ સાસનં સુત્વા ‘‘નાહં ધીતરં દસ્સામી’’તિ પટિસાસનં પેસેસિ. સુમનસેટ્ઠિપિ પુન પેસેસિ – ‘‘ત્વં મમ ગેહં નિસ્સાય વસિત્વા ઇદાનિ એકપ્પહારેનેવ ઇસ્સરો હુત્વા મય્હં દારિકં ન દેસી’’તિ. તતો પુણ્ણસેટ્ઠિ આહ – ‘‘ઇમં તાવ તુમ્હાકં સેટ્ઠિ સભાવમેવ કથેસિ, પુરિસો નામ સબ્બકાલે એવંવિધોયેવાતિ ન સલ્લક્ખેતબ્બો. અહઞ્હિ ઇદાનિ તાદિસે પુરિસે દાસે કત્વા ગહેતું સક્કોમિ, તુય્હં પન જાતિં વા ગોત્તં વા ન કોપેમિ. અપિચ ખો મમ ધીતા સોતાપન્ના અરિયસાવિકા દેવસિકં કહાપણગ્ઘનકેહિ પુપ્ફેહિ પૂજં કરોતિ, તમહં તુમ્હાદિસસ્સ મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ ગેહં ન પેસેસ્સામી’’તિ. એવં પુણ્ણસેટ્ઠિસ્સ પટિબાહકભાવં ઞત્વા રાજગહસેટ્ઠિ પુન સાસનં પેસેસિ – ‘‘પોરાણકં વિસ્સાસં મા ભિન્દતુ, અહં મય્હં સુણિસાય દેવસિકં દ્વિન્નં કહાપણાનં અન્ધનકાનિ પુપ્ફાનિ સજ્જાપેસ્સામી’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા ધીતરં તસ્સ ઘરં પેસેસિ.

અથેકદિવસં સા પુણ્ણસેટ્ઠિનો ધીતા ઉત્તરા અત્તનો સામિકં એવમાહ – ‘‘અહં અત્તનો કુલગેહે માસસ્સ અટ્ઠ દિવસાનિ નિબદ્ધં ઉપોસથકમ્મં કરોમિ, ઇદાનિપિ તુમ્હેસુ સમ્પટિચ્છન્તેસુ ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠહેય્ય’’ન્તિ. સો ‘‘ન સક્કા’’તિ તં ન સમ્પટિચ્છિ. સા તં સઞ્ઞાપેતું અસક્કોન્તી તુણ્હી અહોસિ. પુન અન્તોવસ્સે ‘‘ઉપોસથિકા ભવિસ્સામી’’તિ તદાપિ ઓકાસં કારેન્તી નેવ અલત્થ. સા અન્તોવસ્સે અડ્ઢતિયેસુ માસેસુ અતિક્કન્તેસુ અડ્ઢમાસે અવસિટ્ઠે માતાપિતૂનં સાસનં પેસેસિ – ‘‘અહં તુમ્હેહિ ચારકે પક્ખિત્તા એત્તકે અદ્ધાને એકદિવસમ્પિ ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાતું ન લભામિ, પઞ્ચદસ મે કહાપણસહસ્સાનિ પેસેથા’’તિ. તે ધીતુ સાસનં સુત્વા ‘‘કિંકારણા’’તિ અપુચ્છિત્વાવ પહિણિંસુ. ઉત્તરા તે કહાપણે ગણ્હિત્વા તસ્મિં નગરે સિરિમા નામ ગણિકા અત્થિ, તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘અમ્મ સિરિમે, અહં ઇમં અડ્ઢમાસં ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠહિસ્સામિ, ત્વં ઇમાનિ પઞ્ચદસ કહાપણસહસ્સાનિ ગહેત્વા ઇમં અડ્ઢમાસં સેટ્ઠિપુત્તં પરિચરાહી’’તિ. સા ‘‘સાધુ, અય્યે’’તિ સમ્પટિચ્છિ. તતો પટ્ઠાય સેટ્ઠિપુત્તો ‘‘અહં સિરિમાય સદ્ધિં મોદિસ્સામી’’તિ ઉત્તરાય અડ્ઢમાસં ઉપોસથકમ્મં સમ્પટિચ્છિ.

સા તેન સમ્પટિચ્છિતભાવં ઞત્વા દિવસે દિવસે પાતોવ દાસિગણપરિવુતા સત્થુ સહત્થા ખાદનીયભોજનીયં સંવિદહિત્વા સત્થરિ ભત્તકિચ્ચં કત્વા વિહારં ગતે ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાય પાસાદવરં આરુય્હ અત્તનો સીલાનિ આવજ્જમાના નિસીદતિ. એવં અડ્ઢમાસં વીતિનામેત્વા ઉપોસથં વિસ્સજ્જનદિવસે પાતોવ યાગુખજ્જકાદીનિ સંવિદહન્તી વિચરતિ. તસ્મિં સમયે સેટ્ઠિપુત્તો સિરિમાય સદ્ધિં ઉપરિપાસાદવરગતો જાલવાતપાનં વિવરિત્વા અન્તરવત્થું ઓલોકેન્તો અટ્ઠાસિ. ઉત્તરા, વાતપાનચ્છિદ્દેન ઉદ્ધં ઓલોકેસિ. સેટ્ઠિપુત્તો ઉત્તરં ઓલોકેત્વા ‘‘નેરયિકજાતિકા વતાયં એવંવિધં નામ સમ્પત્તિં પહાય ઉક્ખલિકમસિમક્ખિતા હુત્વા નિક્કારણા દાસીનં અન્તરે વિચરતી’’તિ સિતં અકાસિ. ઉત્તરા, તસ્સ પમાદભાવં ઞત્વા ‘‘અયં બાલો નામ અત્તનો સમ્પત્તિ સબ્બકાલં થાવરાતિ સઞ્ઞી ભવિસ્સતી’’તિ સયમ્પિ સિતં અકાસિ. તતો સિરિમા ‘‘અયં ચેટિકા મયિ ઠિતાય એવં મમ સામિકેન સદ્ધિં સિતં કરોતી’’તિ કુપિતા વેગેન ઓતરિ. ઉત્તરા, તસ્સા આગમનાકપ્પેનેવ ‘‘અયં બાલા અડ્ઢમાસમત્તં ઇમસ્મિં ગેહે વસિત્વા મય્હમેવેતં ગેહન્તિસઞ્ઞી જાતા’’તિ ઞત્વા તઙ્ખણઞ્ઞેવ મેત્તાઝાનં સમાપજ્જિત્વા અટ્ઠાસિ. સિરિમાપિ દાસીનં અન્તરેન આગન્ત્વા ઉળુઙ્કં ગહેત્વા પૂવપચનટ્ઠાને પક્કુથિતતેલસ્સ પૂરેત્વા ઉત્તરાય મત્થકે આસિઞ્ચિ, મેત્તાઝાનસ્સ વિપ્ફારેન ઉત્તરાય મત્થકે આસિત્તં પક્કુથિતતેલં પદુમપત્તે આસિત્તઉદકં વિય વિનિવત્તિત્વા ગતં.

તસ્મિં ખણે સિરિમાય સમીપે ઠિતા દાસિયો તં ઓલોકેત્વા, ‘‘ભો જે, ત્વં અમ્હાકં અય્યાય હત્થતો મૂલં ગહેત્વા આગતા ઇમસ્મિં ગેહે વસમાના અમ્હાકં અય્યાય સદિસા ભવિતું વાયમસી’’તિ સમ્મુખટ્ઠાને તં પરિભાસિંસુ. તસ્મિં ખણે સિરિમા અત્તનો આગન્તુકભાવં અઞ્ઞાસિ. સા તતોવ ગન્ત્વા ઉત્તરાય પાદેસુ પતિત્વા, ‘‘અય્યે, અનુપધારેત્વા મે કતં, ખમથ મય્હ’’ન્તિ આહ. અમ્મ સિરિમે, નાહં તવ ઇમસ્મિં ઠાને ખમિસ્સામિ, અહં સપિતિકા ધીતા, દસબલે ખમન્તેયેવ ખમિસ્સામીતિ.

સત્થાપિ ખો ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો આગન્ત્વા ઉત્તરાય નિવેસને પઞ્ઞત્તાસને નિસીદિ. સિરિમા ગન્ત્વા સત્થુ પાદેસુ પતિત્વા, ‘‘ભન્તે, મયા અય્યાય ઉત્તરાય અન્તરે એકો દોસો કતો, તુમ્હેસુ ખમન્તેસુ ખમિસ્સામીતિ વદતિ, ખમથ મય્હં ભગવા’’તિ. ખમામિ તે સિરિમેતિ. સા તસ્મિં કાલે ગન્ત્વા ઉત્તરં ખમાપેસિ. તંદિવસઞ્ચ સિરિમા દસબલસ્સ ભત્તાનુમોદનં સુત્વા –

‘‘અક્કોધેન જિને કોધં, અસાધું સાધુના જિને;

જિને કદરિયં દાનેન, સચ્ચેનાલિકવાદિન’’ન્તિ. (ધ. પ. ૨૨૩) –

ગાથાપરિયોસાને સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠિતા દસબલં નિમન્તેત્વા પુનદિવસે મહાદાનં અદાસિ. એવમેતં વત્થુ સમુટ્ઠિતં. અપરભાગે પન સત્થા જેતવને નિસીદિત્વા ઉપાસિકાયો ઠાનન્તરેસુ ઠપેન્તો ઉત્તરં નન્દમાતરં ઝાયીનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

સુપ્પવાસાવત્થુ

૨૬૩. છટ્ઠે પણીતદાયિકાનન્તિ પણીતરસદાયિકાનં ઉપાસિકાનં, સુપ્પવાસા કોલિયધીતા, અગ્ગાતિ દસ્સેતિ. સા કિર પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતિયં કુલગેહે નિબ્બત્તા સત્થુ ધમ્મદેસનં સુણન્તી સત્થારં એકં ઉપાસિકં પણીતદાયિકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ. સા કપ્પસતસહસ્સં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કોલિયનગરે ખત્તિયકુલે નિબ્બત્તિ, સુપ્પવાસાતિસ્સા નામં અકંસુ. સા વયપ્પત્તા એકસ્સ સક્યકુમારસ્સ ગેહં ગતા, પઠમદસ્સનેયેવ સત્થુ ધમ્મકથં સુત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ. સા અપરભાગે સીવલિં નામ દારકં વિજાયિ. તસ્સ વત્થુ હેટ્ઠા વિત્થારિતમેવ.

સા એકસ્મિં સમયે બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ નાનગ્ગરસપણીતભોજનં અદાસિ. સત્થા કતભત્તકિચ્ચો અનુમોદનં કરોન્તો સુપ્પવાસાય ઇમં ધમ્મં દેસેસિ ‘‘ભોજનં સુપ્પવાસે દેન્તી અરિયસાવિકા પટિગ્ગાહકાનં પઞ્ચ ઠાનાનિ દેતિ. આયું દેતિ, વણ્ણં દેતિ, સુખં દેતિ, બલં દેતિ, પટિભાનં દેતિ. આયું ખો પન દત્વા આયુસ્સ ભાગિની હોતિ દિબ્બસ્સ વા માનુસસ્સ વા…પે… પટિભાનં દત્વા પટિભાનસ્સ ભાગિની હોતિ દિબ્બસ્સ વા માનુસસ્સ વા’’તિ. એવમેતં વત્થુ સમુટ્ઠિતં. અથ અપરભાગે સત્થા જેતવને નિસીદિત્વા ઉપાસિકાયો ઠાનન્તરેસુ ઠપેન્તો સુપ્પવાસં કોલિયધીતરં પણીતદાયિકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

સુપ્પિયાવત્થુ

૨૬૪. સત્તમે ગિલાનુપટ્ઠાકીનન્તિ ગિલાનુપટ્ઠાકીનં ઉપાસિકાનં, સુપ્પિયા ઉપાસિકા, અગ્ગાતિ દસ્સેતિ. અયં કિર પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતિયં કુલગેહે નિબ્બત્તા અપરભાગે સત્થુ ધમ્મદેસનં સુણન્તી સત્થારં એકં ઉપાસિકં ગિલાનુપટ્ઠાકીનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ. સા કપ્પસતસહસ્સં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે બારાણસિયં કુલગેહે નિબ્બત્તિ, સુપ્પિયાતિસ્સા નામં અકંસુ. અપરભાગે સત્થા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો બારાણસિં અગમાસિ. સા તથાગતસ્સ પઠમદસ્સનેયેવ ધમ્મં સુત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ.

અથેકદિવસં ધમ્મસ્સવનત્થાય વિહારં ગતા. વિહારચારિકં ચરમાના એકં ભિક્ખું ગિલાનં દિસ્વા અભિવાદેત્વા પટિસન્થારં કત્વા ‘‘અય્યસ્સ કિં લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ પુચ્છિ. રસં લદ્ધું વટ્ટતિ, ઉપાસિકેતિ. ‘‘હોતુ, ભન્તે, અહં પહિણિસ્સામી’’તિ થેરં અભિવાદેત્વા અન્તોનગરં ગન્ત્વા પુનદિવસે પવત્તમંસત્થાય દાસિં અન્તરાપણં પેસેસિ. સા સકલનગરે પવત્તમંસં અલભિત્વા અલદ્ધભાવં કથેસિ. ઉપાસિકા ચિન્તેસિ – ‘‘અહં અય્યસ્સ રસં પહિણિસ્સામીતિ વત્વા સચે ન પેસેસ્સામિ, અય્યો અઞ્ઞતોપિ અલભન્તો કિલમિસ્સતિ, યંકિઞ્ચિ કત્વા પેસેતું વટ્ટતી’’તિ ગબ્ભં પવિસિત્વા ઊરુમંસં છિન્દિત્વા દાસિયા અદાસિ ‘‘ઇદં મંસં ગહેત્વા સમ્ભારેહિ યોજેત્વા રસં કત્વા વિહારં નેત્વા અય્યસ્સ દેહિ. સો ચે મં પુચ્છતિ, ગિલાનાતિ વદેહી’’તિ. સા તથા અકાસિ.

સત્થા તં કારણં ઞત્વા પુનદિવસે ભિક્ખાચારવેલાય ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો ઉપાસિકાય ગેહં અગમાસિ. સા તથાગતસ્સ આગતભાવં સુત્વા સામિકં આમન્તેસિ – ‘‘અય્યપુત્ત, અહં સત્થુ સન્તિકં ગન્તું ન સક્કોમિ, ગચ્છ ત્વં સત્થારં અન્તોગેહં પવેસેત્વા નિસીદાપેહી’’તિ. સો તથા અકાસિ. સત્થા ‘‘કહં સુપ્પિયા’’તિ પુચ્છિ. ગિલાના, ભન્તેતિ. પક્કોસથ, નન્તિ. અથ તે ગન્ત્વા ‘‘સત્થા તં પક્કોસતી’’તિ આહંસુ. સા ચિન્તેસિ – ‘‘સબ્બલોકસ્સ હિતાનુકમ્પકો સત્થા ન ઇમં કારણં અદિસ્વા પક્કોસાપેસ્સતી’’તિ સહસા મઞ્ચમ્હા વુટ્ઠાસિ. અથસ્સા બુદ્ધાનુભાવેન તંખણંયેવ વણો રુહિત્વા સુચ્છવિ અહોસિ સેસટ્ઠાનતો અતિરેકતરં વિપ્પસન્નવણ્ણો. તસ્મિં ખણે ઉપાસિકા સિતં કત્વા દસબલં પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. સત્થા ‘‘ઇમિસ્સા ઉપાસિકાય કિં અફાસુક’’ન્તિ પુચ્છિ. સા અત્તના કતકારણં સબ્બં કથેસિ. સત્થા કતભત્તકિચ્ચો વિહારં ગન્ત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં સન્નિપાતાપેત્વા તં ભિક્ખું અનેકપરિયાયેન વિગરહિત્વા સિક્ખાપદં (મહાવ. ૨૮૦) પઞ્ઞપેસિ. એવમેતં વત્થુ સમુટ્ઠિતં. અપરભાગે સત્થા જેતવને નિસિન્નો ઉપાસિકાયો ઠાનન્તરેસુ ઠપેન્તો સુપ્પિયં ઉપાસિકં ગિલાનુપટ્ઠાકીનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

કાતિયાનીવત્થુ

૨૬૫. અટ્ઠમે અવેચ્ચપ્પસન્નાનન્તિ અધિગતેન અચલપ્પસાદેન સમન્નાગતાનં ઉપાસિકાનં, કાતિયાની, અગ્ગાતિ દસ્સેતિ. સા કિર પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતિયં કુલગેહે નિબ્બત્તા સત્થારં એકં ઉપાસિકં અવેચ્ચપ્પસન્નાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ. સા કપ્પસતસહસ્સં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કુરરઘરનગરે નિબ્બત્તિ, કાતિયાનીતિસ્સા નામં અકંસુ.

સા અપરભાગે વયપ્પત્તા કુરરઘરિકાય, કાળિયા સહાયિકા, દળ્હમિત્તા અહોસિ. યદા પન કુટિકણ્ણસોણત્થેરો ‘‘દસબલસ્સ કથિતનિયામેન મય્હમ્પિ ધમ્મં કથેહી’’તિ માતરા યાચિતો રત્તિભાગે અન્તોનગરે અલઙ્કતધમ્માસને નિસીદિત્વા માતરં કાયસક્ખિં કત્વા ધમ્મદેસનં આરભિ, તદા અયં કાતિયાની ઉપાસિકા કાળિયા સદ્ધિં ગન્ત્વા પરિસપરિયન્તે ધમ્મં સુણન્તી અટ્ઠાસિ. તસ્મિં સમયે પઞ્ચમત્તાનિ ચોરસતાનિ અન્તોનગરે દિવા કતસઞ્ઞાય કોટિતો પટ્ઠાય ઉમ્મઙ્ગં ખનિત્વા ઇમિસ્સા કાતિયાનિયા ઘરં સમ્પાપુણિંસુ. તેસં ચોરજેટ્ઠકો તેહિ સદ્ધિં અપવિસિત્વા ‘‘કિં નુ ખો અયં પરિસા સન્નિપતિતા’’તિ વીમંસનત્થાય સોણત્થેરસ્સ ધમ્મકથનટ્ઠાનં ગન્ત્વા પરિસપરિયન્તે તિટ્ઠમાનો ઇમિસ્સા કાતિયાનિયા પિટ્ઠિપસ્સે અટ્ઠાસિ.

તસ્મિં સમયે, કાતિયાની, દાસિં આમન્તેસિ – ‘‘ગચ્છ જે, ગેહં પવિસિત્વા દીપતેલં આહર, મયં દીપે જાલેત્વા ધમ્મં સોસ્સામા’’તિ. સા ઘરં ગન્ત્વા ઉમ્મઙ્ગે ચોરે દિસ્વા દીપતેલં અગણ્હિત્વાવ આગન્ત્વા અત્તનો અય્યાય આરોચેસિ – ‘‘અય્યે, ગેહે ચોરા ઉમ્મઙ્ગં ખનન્તી’’તિ. તં સુત્વા ચોરજેટ્ઠકો ચિન્તેસિ – ‘‘સચાયં ઇમિસ્સા કથં ગણ્હિત્વા ગેહં ગમિસ્સતિ, એત્થેવ નં અસિના દ્વેધા છિન્દિસ્સામિ. સચે પન ગહિતનિમિત્તેનેવ ધમ્મં સુણિસ્સતિ, ચોરેહિ ગહિતભણ્ડકમ્પિ પુન દાપેસ્સામી’’તિ. કાતિયાનીપિ ખો દાસિયા કથં સુત્વા, ‘‘અમ્મ, મા સદ્દં કરિ, ચોરા નામ હરન્તા અત્તના દિટ્ઠમેવ હરિસ્સન્તિ, અહં પન અજ્જ દુલ્લભસ્સવનં સુણામિ, મા ધમ્મસ્સ અન્તરાયં કરોહી’’તિ આહ. ચોરજેટ્ઠકો તસ્સા વચનં સુત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમિના અજ્ઝાસયેન ઠિતાય નામ ગેહે ભણ્ડં હરન્તેહિ અમ્હેહિ મહાપથવી પવિસિતબ્બા ભવેય્યા’’તિ. સો તાવદેવ ગન્ત્વા ચોરેહિ ગહિતભણ્ડં છડ્ડાપેત્વા ચોરેહિ સદ્ધિં આગન્ત્વા ધમ્મં સુણન્તો પરિસપરિયન્તે અટ્ઠાસિ. કાતિયાનીપિ ઉપાસિકા થેરસ્સ દેસનાપરિયોસાને સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ.

અથ અરુણે ઉગ્ગતે ચોરજેટ્ઠકો ગન્ત્વા ઉપાસિકાય પાદેસુ પતિત્વા, ‘‘અય્યે, સબ્બેસંયેવ નો ખમાહી’’તિ આહ. કિં પન તુમ્હેહિ મય્હં કતન્તિ? સો સબ્બં અત્તના કતદોસં આરોચેસિ. તેન હિ, તાતા, ખમામિ તુમ્હાકન્તિ. અય્યે, અમ્હાકં એવં ખમિતં નામ ન હોતિ, તુમ્હાકં પન પુત્તત્થેરસ્સ સન્તિકે સબ્બેસંયેવ નો પબ્બજ્જં દાપેહીતિ. સા સબ્બેપિ તે ગહેત્વા કુટિકણ્ણસોણત્થેરસ્સ સન્તિકે પબ્બાજેસિ. તેપિ ખો ચોરા થેરસ્સ સન્તિકે પબ્બજિતા સબ્બેવ અરહત્તં પાપુણિંસુ. એવમેતં વત્થુ સમુટ્ઠિતં. અપરભાગે સત્થા જેતવને વિહરન્તો ઉપાસિકાયો ઠાનન્તરેસુ ઠપેન્તો કાતિયાનિં ઉપાસિકં અવેચ્ચપ્પસન્નાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

નકુલમાતાવત્થુ

૨૬૬. નવમે વિસ્સાસિકાનન્તિ વિસ્સાસકથં કથેન્તીનં ઉપાસિકાનં, નકુલમાતા ગહપતાની, અગ્ગાતિ દસ્સેતિ. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં સબ્બં હેટ્ઠા ઉપાસકપાળિયં વુત્તમેવ. કેવલં ઇધ નકુલમાતરં ધુરં કત્વા વેદિતબ્બન્તિ.

કાળીકુરરઘરિકાવત્થુ

૨૬૭. દસમે અનુસ્સવપ્પસન્નાનન્તિ અનુસ્સવેનેવ ઉપ્પન્નેન પસાદેન સમન્નાગતાનં ઉપાસિકાનં અન્તરે, કાળી ઉપાસિકા, કુરરઘરિકા અગ્ગાતિ દસ્સેતિ. સા કિર પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતિયં કુરરઘરનગરે નિબ્બત્તા સત્થુ ધમ્મકથં સુણન્તી સત્થારં એકં ઉપાસિકં અનુસ્સવપ્પસન્નાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ. સા કપ્પસતસહસ્સં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહનગરે કુલગેહે નિબ્બત્તિ, કાળીતિસ્સા નામં અકંસુ.

સા વયપ્પત્તા કુરરઘરનગરે કુલગેહં ગતા. અથસ્સા સંવાસેન ગબ્ભો પતિટ્ઠહિ. સા પરિપુણ્ણગબ્ભા ‘‘પરેસં ગેહે ગબ્ભવુટ્ઠાનં નામ અપ્પતિરૂપ’’ન્તિ અત્તનો કુલનગરમેવ આગન્ત્વા રત્તિભાગસમનન્તરે અત્તનો પાસાદસ્સ ઉપરિ આકાસે ઠિતાનં સાતાગિરહેમવતાનં રતનત્તયસ્સ વણ્ણં કથેન્તાનં કથં સુત્વા અનુસ્સવિકપ્પસાદં ઉપ્પાદેત્વા સત્થુ અદસ્સનેનેવ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ, અપરભાગે પનસ્સા ગબ્ભવુટ્ઠાનં અહોસીતિ સબ્બં વત્થુ હેટ્ઠા વિત્થારિતમેવ. અપરભાગે પન સત્થા જેતવને ભિક્ખુસઙ્ઘમજ્ઝે નિસીદિત્વા ઉપાસિકાયો ઠાનન્તરેસુ ઠપેન્તો ઇમં ઉપાસિકં અનુસ્સવપ્પસન્નાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

દસસુત્તપરિમાણાય ઉપાસિકાપાળિયા વણ્ણના નિટ્ઠિતા.

એત્તાવતા ચ મનોરથપૂરણિયા

અઙ્ગુત્તરનિકાય-અટ્ઠકથાય

સબ્બાપિ એતદગ્ગપાળિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.