૧૪. એતદગ્ગવગ્ગો

(૧૪) ૧. પઠમએતદગ્ગવગ્ગો

એતદગ્ગપદવણ્ણના

૧૮૮. એતદગ્ગેસુ પઠમવગ્ગસ્સ પઠમે એતદગ્ગન્તિ એતં અગ્ગં. એત્થ ચ અયં અગ્ગસદ્દો આદિકોટિકોટ્ઠાસસેટ્ઠેસુ દિસ્સતિ. ‘‘અજ્જતગ્ગે, સમ્મ દોવારિક, આવરામિ દ્વારં નિગણ્ઠાનં નિગણ્ઠીન’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૭૦) હિ આદિમ્હિ દિસ્સતિ. ‘‘તેનેવ અઙ્ગુલગ્ગેન તં અઙ્ગુલગ્ગં પરામસેય્ય (કથા. ૪૪૧), ઉચ્છગ્ગં વેળગ્ગ’’ન્તિઆદીસુ કોટિયં. ‘‘અમ્બિલગ્ગં વા મધુરગ્ગં વા તિત્તકગ્ગં વા (સં. નિ. ૫.૩૭૪), અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વિહારગ્ગેન વા પરિવેણગ્ગેન વા ભાજેતુ’’ન્તિઆદીસુ (ચૂળવ. ૩૧૮) કોટ્ઠાસે. ‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, સત્તા અપદા વા…પે… તથાગતો તેસં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૩૪; ઇતિવુ. ૯૦) સેટ્ઠે. સ્વાયમિધ કોટિયમ્પિ વટ્ટતિ સેટ્ઠેપિ. તે હિ થેરા અત્તનો અત્તનો ઠાને કોટિભૂતાતિપિ અગ્ગા, સેટ્ઠભૂતાતિપિ. તસ્મા એતદગ્ગન્તિ એસા કોટિ એસો સેટ્ઠોતિ અયમેત્થ અત્થો. એસેવ નયો સબ્બસુત્તેસુ.

અયઞ્ચ એતદગ્ગસન્નિક્ખેપો નામ ચતૂહિ કારણેહિ લબ્ભતિ અટ્ઠુપ્પત્તિતો આગમનતો ચિણ્ણવસિતો ગુણાતિરેકતોતિ. તત્થ કોચિ થેરો એકેન કારણેન એતદગ્ગટ્ઠાનં લભતિ, કોચિ દ્વીહિ, કોચિ તીહિ, કોચિ સબ્બેહેવ ચતૂહિપિ આયસ્મા સારિપુત્તત્થેરો વિય. સો હિ અટ્ઠુપ્પત્તિતોપિ મહાપઞ્ઞતાય એતદગ્ગટ્ઠાનં લભિ આગમનાદીહિપિ. કથં? એકસ્મિં હિ સમયે સત્થા જેતવનમહાવિહારે વિહરન્તો કણ્ડમ્બરુક્ખમૂલે તિત્થિયમદ્દનં યમકપાટિહારિયં દસ્સેત્વા ‘‘કહં નુ ખો પુરિમબુદ્ધા યમકપાટિહારિયં કત્વા વસ્સં ઉપગચ્છન્તી’’તિ આવજ્જેન્તો ‘‘તાવતિંસભવને’’તિ ઞત્વા દ્વે પદન્તરાનિ દસ્સેત્વા તતિયેન પદેન તાવતિંસભવને પચ્ચુટ્ઠાસિ. સક્કો દેવરાજા ભગવન્તં દિસ્વા પણ્ડુકમ્બલસિલાતો ઉટ્ઠાય સદ્ધિં દેવગણેન પચ્ચુગ્ગમનં અગમાસિ. દેવા ચિન્તયિંસુ – ‘‘સક્કો દેવરાજા દેવગણપરિવુતો સટ્ઠિયોજનાયામાય પણ્ડુકમ્બલસિલાય નિસીદિત્વા સમ્પત્તિં અનુભવતિ, બુદ્ધાનં નામ નિસિન્નકાલતો પટ્ઠાય ન સક્કા અઞ્ઞેન એત્થ હત્થમ્પિ ઠપેતુ’’ન્તિ. સત્થાપિ તત્થ નિસિન્નો તેસં ચિત્તાચારં ઞત્વા મહાપંસુકૂલિકો વિય મુણ્ડપીઠકં સબ્બમેવ પણ્ડુકમ્બલસિલં અવત્થરિત્વા નિસીદિ. એવં નિસીદન્તો પન અત્તનો વા સરીરં મહન્તં કત્વા માપેસિ, પણ્ડુકમ્બલસિલં વા ખુદ્દકં અકાસીતિ ન સલ્લક્ખેતબ્બં. અચિન્તેય્યો હિ બુદ્ધવિસયો. એવં નિસિન્નો પન માતરં કાયસક્ખિં કત્વા દસસહસ્સચક્કવાળદેવતાનં ‘‘કુસલા ધમ્મા અકુસલા ધમ્મા અબ્યાકતા ધમ્મા’’તિ અભિધમ્મપિટકં દેસેસિ.

પાટિહારિયટ્ઠાનેપિ સબ્બાપિ દ્વાદસયોજનિકા પરિસા અનુરુદ્ધત્થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘કહં, ભન્તે, દસબલો ગતો’’તિ પુચ્છિ. તાવતિંસભવને પણ્ડુકમ્બલસિલાયં વસ્સં ઉપગન્ત્વા અભિધમ્મકથં દેસેતું ગતોતિ. ભન્તે, ન મયં સત્થારં અદિસ્વા ગમિસ્સામ. કદા સત્થા આગમિસ્સતીતિ સત્થુ આગમનકાલં જાનાથાતિ? મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરસ્સ ભારં કરોથ, સો બુદ્ધાનં સન્તિકં ગન્ત્વા સાસનં આહરિસ્સતીતિ. કિં પન થેરસ્સ તત્થ ગન્તું બલં નત્થીતિ? અત્થિ, વિસેસવન્તાનં પન વિસેસં પસ્સન્તૂતિ એવમાહ. મહાજનો મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા સત્થુ સાસનં ગહેત્વા આગમનત્થાય યાચિ. થેરો પસ્સન્તેયેવ મહાજને પથવિયં નિમુજ્જિત્વા અન્તોસિનેરુના ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા આહ – ‘‘ભન્તે, મહાજનો તુમ્હાકં દસ્સનકામો, આગમનદિવસં વો જાનિતું ઇચ્છતી’’તિ. તેન હિ ‘‘ઇતો તેમાસચ્ચયેન સઙ્કસ્સનગરદ્વારે પસ્સથા’’તિસ્સ વદેહીતિ. થેરો ભગવતો સાસનં આહરિત્વા મહાજનસ્સ કથેસિ. મહાજનો તત્થેવ તેમાસં ખન્ધાવારં બન્ધિત્વા વસિ. ચૂળઅનાથપિણ્ડિકો દ્વાદસયોજનાય પરિસાય તેમાસં યાગુભત્તં આદાસિ.

સત્થાપિ સત્તપ્પકરણાનિ દેસેત્વા મનુસ્સલોકં આગમનત્થાય આકપ્પં દસ્સેસિ. સક્કો દેવરાજા વિસ્સકમ્મં આમન્તેત્વા તથાગતસ્સ ઓતરણત્થાય સોપાનં માપેતું આણાપેસિ. સો એકતો સોવણ્ણમયં એકતો રજતમયં સોપાનં માપેત્વા મજ્ઝે મણિમયં માપેસિ. સત્થા મણિમયે સોપાને ઠત્વા ‘‘મહાજનો મં પસ્સતૂ’’તિ અધિટ્ઠાસિ. અત્તનો આનુભાવેનેવ ‘‘મહાજનો અવીચિમહાનિરયં પસ્સતૂ’’તિપિ અધિટ્ઠાસિ. નિરયદસ્સનેન ચસ્સ ઉપ્પન્નસંવેગતં ઞત્વા દેવલોકં દસ્સેસિ. અથસ્સ ઓતરન્તસ્સ મહાબ્રહ્મા છત્તં ધારેસિ, સક્કો દેવરાજા પત્તં ગણ્હિ, સુયામો દેવરાજા દિબ્બં વાળબીજનિં બીજિ, પઞ્ચસિખો ગન્ધબ્બદેવપુત્તો બેલુવપણ્ડુવીણં સમપઞ્ઞાસાય મુચ્છનાહિ મુચ્છિત્વા વાદેન્તો પુરતો ઓતરિ. બુદ્ધાનં પથવિયં પતિટ્ઠિતકાલે ‘‘અહં પઠમં વન્દિસ્સામિ, અહં પઠમં વન્દિસ્સામી’’તિ મહાજનો અટ્ઠાસિ. સહ મહાપથવીઅક્કમનેન પન ભગવતો નેવ મહાજનો ન અસીતિમહાસાવકા પઠમકવન્દનં સમ્પાપુણિંસુ, ધમ્મસેનાપતિ સારિપુત્તત્થેરોયેવ પન સમ્પાપુણિ.

અથ સત્થા દ્વાદસયોજનાય પરિસાય અન્તરે ‘‘થેરસ્સ પઞ્ઞાનુભાવં જાનન્તૂ’’તિ પુથુજ્જનપઞ્ચકં પઞ્હં આરભિ. પઠમં લોકિયમહાજનો સલ્લક્ખેસ્સતીતિ પુથુજ્જનપઞ્હં પુચ્છિ. યે યે સલ્લક્ખિંસુ, તે તે કથયિંસુ. દુતિયં પુથુજ્જનવિસયં અતિક્કમિત્વા સોતાપત્તિમગ્ગે પઞ્હં પુચ્છિ. પુથુજ્જના તુણ્હી અહેસું, સોતાપન્નાવ કથયિંસુ. તતો સોતાપન્નાનં વિસયં અતિક્કમિત્વા સકદાગામિમગ્ગે પઞ્હં પુચ્છિ. સોતાપન્ના તુણ્હી અહેસું, સકદાગામિનોવ કથયિંસુ. તેસમ્પિ વિસયં અતિક્કમિત્વા અનાગામિમગ્ગે પઞ્હં પુચ્છિ. સકદાગામિનો તુણ્હી અહેસું, અનાગામિનોવ કથયિંસુ. તેસમ્પિ વિસયં અતિક્કમિત્વા અરહત્તમગ્ગે પઞ્હં પુચ્છિ. અનાગામિનો તુણ્હી અહેસું, અરહન્તાવ કથયિંસુ. તતો હેટ્ઠિમકોટિતો પટ્ઠાય અભિઞ્ઞાતે અભિઞ્ઞાતે સાવકે પુચ્છિ, તે અત્તનો અત્તનો પટિસમ્ભિદાવિસયે ઠત્વા કથયિંસુ. અથ મહામોગ્ગલ્લાનં પુચ્છિ, સેસસાવકા તુણ્હી અહેસું, થેરોવ કથેસિ. તસ્સાપિ વિસયં અતિક્કમિત્વા સારિપુત્તત્થેરસ્સ વિસયે પઞ્હં પુચ્છિ. મહામોગ્ગલ્લાનો તુણ્હી અહોસિ, સારિપુત્તત્થેરોવ કથેસિ. થેરસ્સાપિ વિસયં અતિક્કમિત્વા બુદ્ધવિસયે પઞ્હં પુચ્છિ. ધમ્મસેનાપતિ આવજ્જેન્તોપિ પસ્સિતું ન સક્કોતિ, પુરત્થિમપચ્છિમુત્તરદક્ખિણા ચતસ્સો દિસા ચતસ્સો અનુદિસાતિ ઇતો ચિતો ચ ઓલોકેન્તો પઞ્હુપ્પત્તિટ્ઠાનં સલ્લક્ખેતું નાસક્ખિ.

સત્થા થેરસ્સ કિલમનભાવં જાનિત્વા ‘‘સારિપુત્તો કિલમતિ, નયમુખમસ્સ દસ્સેસ્સામી’’તિ ‘‘આગમેહિ ત્વં, સારિપુત્તા’’તિ વત્વા ‘‘નાયં તુય્હં વિસયો પઞ્હો, બુદ્ધાનં એસ વિસયો સબ્બઞ્ઞૂનં યસસ્સીન’’ન્તિ બુદ્ધવિસયભાવં આચિક્ખિત્વા ‘‘ભૂતમિદન્તિ, સારિપુત્ત, સમનુપસ્સસી’’તિ આહ. થેરો ‘‘ચતુમહાભૂતિકકાયપરિગ્ગહં મે ભગવા આચિક્ખતી’’તિ ઞત્વા ‘‘અઞ્ઞાતં ભગવા, અઞ્ઞાતં સુગતા’’તિ આહ. એતસ્મિં ઠાને અયં કથા ઉદપાદિ – મહાપઞ્ઞો વત, ભો, સારિપુત્તત્થેરો, યત્ર હિ નામ સબ્બેહિ અનઞ્ઞાતં પઞ્હં કથેસિ, બુદ્ધેહિ ચ દિન્નનયે ઠત્વા બુદ્ધવિસયે પઞ્હં કથેસિ, ઇતિ થેરસ્સ પઞ્ઞાનુભાવો યત્તકં ઠાનં બુદ્ધાનં કિત્તિસદ્દેન ઓત્થટં, સબ્બં અજ્ઝોત્થરિત્વા ગતોતિ એવં તાવ થેરો અટ્ઠુપ્પત્તિતો મહાપઞ્ઞતાય એતદગ્ગટ્ઠાનં લભિ.

કથં આગમનતો? ઇમિસ્સાયેવ હિ અટ્ઠુપ્પત્તિયા સત્થા આહ – સારિપુત્તો ન ઇદાનેવ પઞ્ઞવા, અતીતે પઞ્ચ જાતિસતાનિ ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વાપિ મહાપઞ્ઞોવ અહોસિ –

‘‘યો પબ્બજી જાતિસતાનિ પઞ્ચ,

પહાય કામાનિ મનોરમાનિ;

તં વીતરાગં સુસમાહિતિન્દ્રિયં,

પરિનિબ્બુતં વન્દથ સારિપુત્ત’’ન્તિ.

એવં પબ્બજ્જં ઉપબ્રૂહયમાનો એકસ્મિં સમયે બારાણસિયં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તો. તયો વેદે ઉગ્ગણ્હિત્વા તત્થ સારં અપસ્સન્તો ‘‘પબ્બજિત્વા એકં મોક્ખધમ્મં ગવેસિતું વટ્ટતી’’તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેસિ. તસ્મિં કાલે બોધિસત્તોપિ કાસિરટ્ઠે ઉદિચ્ચબ્રાહ્મણમહાસાલકુલે નિબ્બત્તો વુદ્ધિમન્વાય ઉગ્ગહિતસિપ્પો કામેસુ આદીનવં નેક્ખમ્મે ચ આનિસંસં દિસ્વા ઘરાવાસં પહાય હિમવન્તં પવિસિત્વા કસિણપરિકમ્મં કત્વા પઞ્ચ અભિઞ્ઞા અટ્ઠ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા વનમૂલફલાહારો હિમવન્તપ્પદેસે વસતિ. સોપિ માણવો નિક્ખમિત્વા તસ્સેવ સન્તિકે પબ્બજિ. પરિવારો મહા અહોસિ પઞ્ચસતમત્તા ઇસયો.

અથસ્સ સો જેટ્ઠન્તેવાસિકો એકદેસં પરિસં ગહેત્વા લોણમ્બિલસેવનત્થં મનુસ્સપથં અગમાસિ. તસ્મિં સમયે બોધિસત્તો તસ્મિંયેવ હિમવન્તપ્પદેસે કાલં અકાસિ. કાલકિરિયસમયેવ નં અન્તેવાસિકા સન્નિપતિત્વા પુચ્છિંસુ – ‘‘અત્થિ તુમ્હેહિ કોચિ વિસેસો અધિગતો’’તિ. બોધિસત્તો ‘‘નત્થિ કિઞ્ચી’’તિ વત્વા અપરિહીનજ્ઝાનો આભસ્સરબ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તો. સો કિઞ્ચાપિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસ્સ લાભી, બોધિસત્તાનં પન અરૂપાવચરે પટિસન્ધિ નામ ન હોતિ. કસ્મા? અભબ્બટ્ઠાનત્તા. ઇતિ સો અરૂપસમાપત્તિલાભી સમાનોપિ રૂપાવચરે નિબ્બત્તિ. અન્તેવાસિકાપિસ્સ ‘‘આચરિયો ‘નત્થિ કિઞ્ચી’તિ આહ, મોઘા તસ્સ કાલકિરિયા’’તિ ન કિઞ્ચિ સક્કારસમ્માનં અકંસુ. અથ સો જેટ્ઠન્તેવાસિકો અતિક્કન્તે વસ્સાવાસે આગન્ત્વા ‘‘કહં આચરિયો’’તિ પુચ્છિ. કાલં કતોતિ. અપિ નુ આચરિયેન લદ્ધગુણં પુચ્છિત્થાતિ? આમ પુચ્છિમ્હાતિ. કિં વદેતીતિ? નત્થિ કિઞ્ચીતિ. મયમ્પિ ‘‘આચરિયેન લદ્ધગુણો નામ નત્થી’’તિ નાસ્સ સક્કારસમ્માનં કરિમ્હાતિ. તુમ્હે ભાસિતસ્સ અત્થં ન જાનિત્થ, આચરિયો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસ્સ લાભીતિ.

અથ તે જેટ્ઠન્તેવાસિકસ્સ કથં ન સદ્દહિંસુ. સો પુનપ્પુનં કથેન્તોપિ સદ્દહાપેતું નાસક્ખિ. અથ બોધિસત્તો આવજ્જમાનો ‘‘અન્ધબાલો મહાજનો મય્હં જેટ્ઠન્તેવાસિકસ્સ કથં ન ગણ્હાતિ, ઇમં કારણં પાકટં કરિસ્સામી’’તિ બ્રહ્મલોકતો ઓતરિત્વા અસ્સમપદમત્થકે ઠિતો આકાસગતોવ જેટ્ઠન્તેવાસિકસ્સ પઞ્ઞાનુભાવં વણ્ણેત્વા ઇમં ગાથં અભાસિ –

‘‘પરોસહસ્સમ્પિ સમાગતાનં,

કન્દેય્યું તે વસ્સસતં અપઞ્ઞા;

એકોવ સેય્યો પુરિસો સપઞ્ઞો,

યો ભાસિતસ્સ વિજાનાતિ અત્થ’’ન્તિ. (જા. ૧.૧.૧૦૧);

એવં ઇસિગણં સઞ્ઞાપેત્વા બોધિસત્તો બ્રહ્મલોકમેવ ગતો. સેસઇસિગણોપિ અપરિહીનજ્ઝાનો હુત્વા કાલં કત્વા બ્રહ્મલોકપરાયણો જાતો. તત્થ બોધિસત્તો સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો, જેટ્ઠન્તેવાસિકો સારિપુત્તત્થેરો જાતો, સેસા ઇસયો બુદ્ધપરિસા જાતાતિ એવં અતીતેપિ સારિપુત્તો મહાપઞ્ઞોવ સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ વિત્થારેન અત્થં જાનિતું સમત્થોતિ વેદિતબ્બો.

ઇદમેવ ચ પુથુજ્જનપઞ્ચકં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા –

‘‘પરોસતઞ્ચેપિ સમાગતાનં,

ઝાયેય્યું તે વસ્સસતં અપઞ્ઞા;

એકોવ સેય્યો પુરિસો સપઞ્ઞો,

સો ભાસિતસ્સ વિજાનાતિ અત્થ’’ન્તિ. (જા. ૧.૧.૧૦૧) –

ઇમમ્પિ જાતકં કથેસિ. તસ્સ પુરિમજાતકે વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો.

અપરમ્પિ ઇદમેવ પુથુજ્જનપઞ્ચકં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા –

‘‘યે સઞ્ઞિનો તેપિ દુગ્ગતા, યેપિ અસઞ્ઞિનો તેપિ દુગ્ગતા;

એતં ઉભયં વિવજ્જય, તં સમાપત્તિસુખં અનઙ્ગણ’’ન્તિ. (જા. ૧.૧.૧૩૪) –

ઇમં અનઙ્ગણજાતકં કથેસિ. એત્થ ચ આચરિયો કાલં કરોન્તો અન્તેવાસિકેહિ પુચ્છિતો ‘‘નેવસઞ્ઞી નાસઞ્ઞી’’તિ આહ. સેસં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

અપરમ્પિ ઇદમેવ પુથુજ્જનપઞ્ચકં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા –

‘‘ચન્દાભં સૂરિયાભઞ્ચ, યોધ પઞ્ઞાય ગાધતિ;

અવિતક્કેન ઝાનેન, હોતિ આભસ્સરૂપગો’’તિ. (જા. ૧.૧.૧૩૫) –

ઇદં ચન્દાભજાતકં કથેસિ. એત્થાપિ આચરિયો કાલં કરોન્તો અન્તેવાસિકેહિ પુચ્છિતો ‘‘ઓદાતકસિણં ચન્દાભં નામ, પીતકસિણં સૂરિયાભં નામાતિ તં ઉભયં યો પઞ્ઞાય ગાધતિ પવિસતિ પક્ખન્દતિ, સો અવિતક્કેન દુતિયજ્ઝાનેન આભસ્સરૂપગો હોતિ, તાદિસો અહ’’ન્તિ સન્ધાય – ‘‘ચન્દાભં સૂરિયાભ’’ન્તિ આહ. સેસં પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બં.

ઇદમેવ ચ પુથુજ્જનપઞ્ચકં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા –

‘‘આસીસેથેવ પુરિસો, ન નિબ્બિન્દેય્ય પણ્ડિતો;

પસ્સામિ વોહં અત્તાનં, યથા ઇચ્છિં તથા અહુ.

‘‘આસીસેથેવ પુરિસો, ન નિબ્બિન્દેય્ય પણ્ડિતો;

પસ્સામિ વોહં અત્તાનં, ઉદકા થલમુબ્ભતં.

‘‘વાયમેથેવ પુરિસો, ન નિબ્બિન્દેય્ય પણ્ડિતો;

પસ્સામિ વોહં અત્તાનં, યથા ઇચ્છિં તથા અહુ.

‘‘વાયમેથેવ પુરિસો, ન નિબ્બિન્દેય્ય પણ્ડિતો;

પસ્સામિ વોહં અત્તાનં, ઉદકા થલમુબ્ભતં.

‘‘દુક્ખૂપનીતોપિ નરો સપઞ્ઞો,

આસં ન છિન્દેય્ય સુખાગમાય;

બહૂ હિ ફસ્સા અહિતા હિતા ચ,

અવિતક્કિતા મચ્ચમુપબ્બજન્તિ.

‘‘અચિન્તિતમ્પિ ભવતિ, ચિન્તિતમ્પિ વિનસ્સતિ;

ન હિ ચિન્તામયા ભોગા, ઇત્થિયા પુરિસસ્સ વા.

‘‘સરભં ગિરિદુગ્ગસ્મિં, યં ત્વં અનુસરી પુરે;

અલીનચિત્તસ્સ તુવં, વિક્કન્તમનુજીવસિ.

‘‘યો તં વિદુગ્ગા નરકા સમુદ્ધરિ,

સિલાય યોગ્ગં સરભો કરિત્વા;

દુક્ખૂપનીતં મચ્ચુમુખા પમોચયિ,

અલીનચિત્તં ત મિગં વદેસિ.

‘‘કિં ત્વં નુ તત્થેવ તદા અહોસિ,

ઉદાહુ તે કોચિ નં એતદક્ખા;

વિવટ્ટચ્છદ્દો નુસિ સબ્બદસ્સી,

ઞાણં નુ તે બ્રાહ્મણ ભિંસરૂપં.

‘‘ન ચેવહં તત્થ તદા અહોસિં,

ન ચાપિ મે કોચિ નં એતદક્ખા;

ગાથાપદાનઞ્ચ સુભાસિતાનં,

અત્થં તદાનેન્તિ જનિન્દ ધીરા’’તિ. (જા. ૧.૧૩.૧૩૪-૧૪૩) –

ઇમં તેરસનિપાતે સરભજાતકઞ્ચ કથેસિ. ઇમાનિ પન પઞ્ચપિ જાતકાનિ અતીતેપિ સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ વિત્થારેન અત્થં મય્હં પુત્તો જાનાતીતિ સત્થારા ધમ્મસેનાપતિસારિપુત્તત્થેરસ્સ પઞ્ઞાનુભાવપ્પકાસનત્થમેવ કથિતાનીતિ એવં આગમનતોપિ થેરો મહાપઞ્ઞતાય એતદગ્ગટ્ઠાનં લભિ.

કથં ચિણ્ણવસિતોતિ? ચિણ્ણં કિરેતં થેરસ્સ ચતુપરિસમજ્ઝે ધમ્મં કથેન્તો ચત્તારિ સચ્ચાનિ અમુઞ્ચિત્વા કથેતીતિ એવં ચિણ્ણવસિતોપિ થેરો મહાપઞ્ઞતાય એતદગ્ગટ્ઠાનં લભિ.

કથં ગુણાતિરેકતોતિ? ઠપેત્વા હિ દસબલં અઞ્ઞો કોચિ એકસાવકોપિ મહાપઞ્ઞતાય ધમ્મસેનાપતિના સદિસો નામ નત્થીતિ એવં ગુણાતિરેકતોપિ થેરો મહાપઞ્ઞતાય એતદગ્ગટ્ઠાનં લભિ.

યથા ચ સારિપુત્તત્થેરો, એવં મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરોપિ સબ્બેહેવ ચતૂહિપિ ઇમેહિ કારણેહિ એતદગ્ગટ્ઠાનં લભિ. કથં? થેરો હિ મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો નન્દોપનન્દસદિસમ્પિ નાગરાજાનં દમેસીતિ એવં તાવ અટ્ઠુપ્પત્તિતો લભિ. ન પનેસ ઇદાનેવ મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો, અતીતે પઞ્ચ જાતિસતાનિ ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિતોપિ મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો અહોસીતિ.

‘‘યો પબ્બજી જાતિસતાનિ પઞ્ચ,

પહાય કામાનિ મનોરમાનિ;

તં વીતરાગં સુસમાહિતિન્દ્રિયં,

પરિનિબ્બુતં વન્દથ મોગ્ગલ્લાન’’ન્તિ. –

એવં આગમનતોપિ લભિ. ચિણ્ણં ચેતં થેરસ્સ નિરયં ગન્ત્વા અત્તનો ઇદ્ધિબલેન નિરયસત્તાનં અસ્સાસજનનત્થં સીતં અધિટ્ઠાય ચક્કમત્તં પદુમં માપેત્વા પદુમકણ્ણિકાયં નિસીદિત્વા ધમ્મકથં કથેતિ, દેવલોકં ગન્ત્વા દેવસઙ્ઘં કમ્મગતિં જાનાપેત્વા સચ્ચકથં કથેતીતિ એવં ચિણ્ણવસિતો લભિ. ઠપેત્વા ચ સમ્માસમ્બુદ્ધં અઞ્ઞો સાવકો મહામોગ્ગલ્લાનો વિય મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો નત્થીતિ એવં ગુણાતિરેકતો લભિ.

યથા ચેસ, એવં મહાકસ્સપત્થેરોપિ સબ્બેહેવિમેહિ કારણેહિ એતદગ્ગટ્ઠાનં લભિ. કથં? સમ્માસમ્બુદ્ધો હિ થેરસ્સ તિગાવુતં મગ્ગં પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા તીહિ ઓવાદેહિ ઉપસમ્પાદેત્વા ચીવરં પરિવત્તેત્વા અદાસિ. તસ્મિં સમયે મહાપથવી ઉદકપરિયન્તં કત્વા કમ્પિ, મહાજનસ્સ અબ્ભન્તરે થેરસ્સ કિત્તિસદ્દો અજ્ઝોત્થરિત્વા ગતો. એવં અટ્ઠુપ્પત્તિતો લભિ. ન ચેસ ઇદાનેવ ધુતધરો, અતીતે પઞ્ચ જાતિસતાનિ ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિતોપિ ધુતધરોવ અહોસિ.

‘‘યો પબ્બજી જાતિસતાનિ પઞ્ચ,

પહાય કામાનિ મનોરમાનિ;

તં વીતરાગં સુસમાહિતિન્દ્રિયં,

પરિનિબ્બુતં વન્દથ મહાકસ્સપ’’ન્તિ. –

એવં આગમનતોપિ લભિ. ચિણ્ણં ચેતં થેરસ્સ ચતુપરિસમજ્ઝગતો ધમ્મં કથેન્તો દસ કથાવત્થૂનિ અવિજહિત્વાવ કથેતીતિ એવં ચિણ્ણવસિતો લભિ. ઠપેત્વા ચ સમ્માસમ્બુદ્ધં અઞ્ઞો સાવકો તેરસહિ ધુતગુણેહિ મહાકસ્સપસદિસો નત્થીતિ એવં ગુણાતિરેકતો લભિ. ઇમિનાવ નિયામેન તેસં તેસં થેરાનં યથાલાભતો ગુણે કિત્તેતું વટ્ટતિ.

ગુણવસેનેવ હિ સમ્માસમ્બુદ્ધો યથા નામ રાજા ચક્કવત્તી ચક્કરતનાનુભાવેન ચક્કવાળગબ્ભે રજ્જસિરિં પત્વા ‘‘પત્તબ્બં મે પત્તં, કિં મે ઇદાનિ મહાજનેન ઓલોકિતેના’’તિ ન અપ્પોસ્સુક્કો હુત્વા રજ્જસિરિંયેવ અનુભોતિ, કાલેન પન કાલં વિનિચ્છયટ્ઠાને નિસીદિત્વા નિગ્ગહેતબ્બે નિગ્ગણ્હાતિ, પગ્ગહેતબ્બે પગ્ગણ્હાતિ, ઠાનન્તરેસુ ચ ઠપેતબ્બયુત્તકે ઠાનન્તરેસુ ઠપેતિ, એવમેવં મહાબોધિમણ્ડે અધિગતસ્સ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ આનુભાવેન અનુપ્પત્તધમ્મરજ્જો ધમ્મરાજાપિ ‘‘કિં મે ઇદાનિ લોકેન ઓલોકિતેન, અનુત્તરં ફલસમાપત્તિસુખં અનુભવિસ્સામી’’તિ અપ્પોસ્સુક્કતં અનાપજ્જિત્વા ચતુપરિસમજ્ઝે પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસિન્નો અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં બ્રહ્મસ્સરં નિચ્છારેત્વા ધમ્મં દેસયમાનો નિગ્ગહેતબ્બયુત્તે કણ્હધમ્મે પુગ્ગલે સિનેરુપાદે પક્ખિપન્તો વિય અપાયભયસન્તજ્જનેન નિગ્ગહેત્વા પગ્ગહેતબ્બયુત્તે કલ્યાણધમ્મે પુગ્ગલે ઉક્ખિપિત્વા ભવગ્ગે નિસીદાપેન્તો વિય પગ્ગણ્હિત્વા ઠાનન્તરેસુ ઠપેતબ્બયુત્તકે અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞત્થેરાદયો સાવકે યાથાવસરસગુણવસેનેવ ઠાનન્તરેસુ ઠપેન્તો એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં રત્તઞ્ઞૂનં, યદિદં અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞોતિઆદિમાહ.

અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞત્થેરવત્થુ

તત્થ એતદગ્ગન્તિ પદં વુત્તત્થમેવ. રત્તઞ્ઞૂનન્તિ રત્તિયો જાનન્તાનં. ઠપેત્વા હિ સમ્માસમ્બુદ્ધં અઞ્ઞો સાવકો અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞત્થેરતો પઠમતરં પબ્બજિતો નામ નત્થીતિ પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય થેરો ચિરકાલં રત્તિયો જાનાતીતિ રત્તઞ્ઞૂ. સબ્બપઠમં ધમ્મસ્સ પટિવિદ્ધત્તા યદા તેન ધમ્મો પટિવિદ્ધો, ચિરકાલતો પટ્ઠાય તં રત્તિં જાનાતીતિપિ રત્તઞ્ઞૂ. અપિચ ખીણાસવાનં રત્તિદિવસપરિચ્છેદો પાકટોવ હોતિ, અયઞ્ચ પઠમખીણાસવોતિ એવમ્પિ રત્તઞ્ઞૂનં સાવકાનં અયમેવ અગ્ગો પુરિમકોટિભૂતો સેટ્ઠો. તેન વુત્તં – ‘‘રત્તઞ્ઞૂનં યદિદં અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞો’’તિ.

એત્થ ચ યદિદન્તિ નિપાતો, તસ્સ થેરં અવેક્ખિત્વા યો એસોતિ, અગ્ગસદ્દં અવેક્ખિત્વા યં એતન્તિ અત્થો. અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞોતિ ઞાતકોણ્ડઞ્ઞો પટિવિદ્ધકોણ્ડઞ્ઞો. તેનેવાહ – ‘‘અઞ્ઞાસિ વત, ભો, કોણ્ડઞ્ઞો, અઞ્ઞાસિ વત, ભો, કોણ્ડઞ્ઞોતિ. ઇતિ હિદં આયસ્મતો કોણ્ડઞ્ઞસ્સ અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞો ત્વેવ નામં અહોસી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૭).

અયં પન થેરો કતરબુદ્ધકાલે પુબ્બપત્થનં અભિનીહારં અકાસિ, કદા પબ્બજિતો, કદાનેન પઠમં ધમ્મો અધિગતો, કદા ઠાનન્તરે ઠપિતોતિ ઇમિના નયેન સબ્બેસુપિ એતદગ્ગેસુ પઞ્હકમ્મં વેદિતબ્બં.

તત્થ ઇમસ્સ તાવ થેરસ્સ પઞ્હકમ્મે અયમનુપુબ્બિકથા – ઇતો કપ્પસતસહસ્સમત્થકે પદુમુત્તરો નામ બુદ્ધો લોકે ઉદપાદિ, તસ્સ પટિવિદ્ધસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ મહાબોધિપલ્લઙ્કતો ઉટ્ઠહન્તસ્સ મહાપથવિયં ઠપેતું પાદે ઉક્ખિત્તમત્તે પાદસમ્પટિચ્છનત્થં મહન્તં પદુમપુપ્ફં ઉગ્ગઞ્છિ, તસ્સ ધુરપત્તાનિ નવુતિહત્થાનિ હોન્તિ, કેસરં તિંસહત્થં, કણ્ણિકા દ્વાદસહત્થા, પાદેન પતિટ્ઠિતટ્ઠાનં એકાદસહત્થં. તસ્સ પન ભગવતો સરીરં અટ્ઠપણ્ણાસહત્થુબ્બેધં અહોસિ. તસ્સ પદુમકણ્ણિકાય દક્ખિણપાદે પતિટ્ઠહન્તે મહાતુમ્બમત્તા રેણુ ઉગ્ગન્ત્વા સરીરં ઓકિરમાના ઓતરિ, વામપાદસ્સ ઠપનકાલેપિ તથારૂપંયેવ પદુમં ઉગ્ગન્ત્વા પાદં સમ્પટિચ્છિ. તતોપિ ઉગ્ગન્ત્વા વુત્તપ્પમાણાવ રેણુ સરીરં ઓકિરિ. તં પન રેણું અભિભવમાના તસ્સ ભગવતો સરીરપ્પભા નિક્ખમિત્વા યન્તનાળિકાય વિસ્સટ્ઠસુવણ્ણરસધારા વિય સમન્તા દ્વાદસયોજનટ્ઠાનં એકોભાસં અકાસિ. તતિયપાદુદ્ધરણકાલે પથમુગ્ગતં પદુમં અન્તરધાયિ, પાદસમ્પટિચ્છનત્થં અઞ્ઞં નવં પદુમં ઉગ્ગઞ્છિ. ઇમિનાવ નિયામેન યત્થ યત્થ ગન્તુકામો હોતિ, તત્થ તત્થાપિ મહાપદુમં ઉગ્ગચ્છતિ. તેનેવસ્સ ‘‘પદુમુત્તરસમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ નામં અહોસિ.

એવં સો ભગવા લોકે ઉપ્પજ્જિત્વા ભિક્ખુસતસહસ્સપરિવારો મહાજનસ્સ સઙ્ગહત્થાય ગામનિગમરાજધાનીસુ ભિક્ખાય ચરન્તો હંસવતીનગરં સમ્પાપુણિ. તસ્સ આગતભાવં સુત્વા પિતા મહારાજા પચ્ચુગ્ગમનં અકાસિ. સત્થા તસ્સ ધમ્મકથં કથેસિ. દેસનાપરિયોસાને કેચિ સોતાપન્ના કેચિ સકદાગામી કેચિ અનાગામી કેચિ અરહત્તં પાપુણિંસુ. રાજા સ્વાતનાય દસબલં નિમન્તેત્વા પુનદિવસે કાલં આરોચાપેત્વા ભિક્ખુસતસહસ્સપરિવારસ્સ ભગવતો સકનિવેસને મહાદાનં અદાસિ. સત્થા ભત્તાનુમોદનં કત્વા વિહારમેવ ગતો. તેનેવ નિયામેન પુનદિવસે નાગરા, પુનદિવસે રાજાતિ દીઘમદ્ધાનં દાનં અદંસુ.

તસ્મિં કાલે અયં થેરો હંસવતીનગરે ગહપતિમહાસાલકુલે નિબ્બત્તો. એકદિવસં બુદ્ધાનં ધમ્મદેસનાકાલે હંસવતીનગરવાસિનો ગન્ધમાલાદિહત્થે યેન બુદ્ધો, યેન ધમ્મો, યેન સઙ્ઘો, તન્નિન્ને તપ્પોણે તપ્પબ્ભારે ગચ્છન્તે દિસ્વા તેન મહાજનેન સદ્ધિં ધમ્મદેસનટ્ઠાનં અગમાસિ. તસ્મિઞ્ચ સમયે પદુમુત્તરો ભગવા અત્તનો સાસને પઠમં પટિવિદ્ધધમ્મં એકં ભિક્ખું એતદગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ. સો કુલપુત્તો તં કારણં સુત્વા ‘‘મહા વતાયં ભિક્ખુ, ઠપેત્વા કિર બુદ્ધં અઞ્ઞો ઇમિના પઠમતરં પટિવિદ્ધધમ્મો નામ નત્થિ. અહો વતાહમ્પિ અનાગતે એકસ્સ બુદ્ધસ્સ સાસને પઠમં ધમ્મં પટિવિજ્ઝનસમત્થો ભવેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેત્વા દેસનાપરિયોસાને ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘સ્વે મય્હં ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ નિમન્તેસિ. સત્થા અધિવાસેસિ.

સો ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા સકનિવેસનં ગન્ત્વા સબ્બરત્તિં બુદ્ધાનં નિસજ્જનટ્ઠાનં ગન્ધદામમાલાદામાદીહિ અલઙ્કરિત્વા પણીતં ખાદનીયં ભોજનીયં પટિયાદાપેત્વા તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન સકનિવેસને ભિક્ખુસતસહસ્સપરિવારસ્સ ભગવતો વિચિત્રયાગુખજ્જકપરિવારં નાનારસસૂપબ્યઞ્જનં ગન્ધસાલિભોજનં દત્વા ભત્તકિચ્ચપરિયોસાને તિચીવરપહોનકે વઙ્ગપટ્ટે તથાગતસ્સ પાદમૂલે ઠપેત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘નાહં પરિત્તકસ્સ ઠાનસ્સત્થાય ચરામિ, મહન્તં ઠાનં પત્થેન્તો ચરામિ, ન ખો પન સક્કા એકમેવ દિવસં દાનં દત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેતુ’’ન્તિ ‘‘અનુપટિપાટિયા સત્ત દિવસાનિ મહાદાનં દત્વા પત્થેસ્સામી’’તિ. સો તેનેવ નિયામેન સત્ત દિવસાનિ મહાદાનં દત્વા ભત્તકિચ્ચપરિયોસાને દુસ્સકોટ્ઠાગારં વિવરાપેત્વા ઉત્તમસુખુમવત્થં બુદ્ધાનં પાદમૂલે ઠપેત્વા ભિક્ખુસતસહસ્સં તિચીવરેન અચ્છાદેત્વા તથાગતં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘ભન્તે, યો તુમ્હેહિ ઇતો સત્તદિવસમત્થકે ભિક્ખુ એતદગ્ગે ઠપિતો, અહમ્પિ સો ભિક્ખુ વિય અનાગતે ઉપ્પજ્જનકબુદ્ધસ્સ સાસને પબ્બજિત્વા પઠમં ધમ્મં પટિવિજ્ઝિતું સમત્થો ભવેય્ય’’ન્તિ વત્વા સત્થુ પાદમૂલે સીસં કત્વા નિપજ્જિ.

સત્થા તસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘ઇમિના કુલપુત્તેન મહાઅધિકારો કતો, સમિજ્ઝિસ્સતિ નુ ખો એતસ્સ અયં પત્થના નો’’તિ અનાગતંસઞાણં પેસેત્વા આવજ્જેન્તો ‘‘સમિજ્ઝિસ્સતી’’તિ પસ્સિ. બુદ્ધાનઞ્હિ અતીતં વા અનાગતં વા પચ્ચુપ્પન્નં વા આરબ્ભ આવજ્જેન્તાનં આવરણં નામ નત્થિ, અનેકકપ્પકોટિસતસહસ્સન્તરમ્પિ ચ અતીતં વા અનાગતં વા ચક્કવાળસહસ્સન્તરમ્પિ ચ પચ્ચુપ્પન્નં વા આવજ્જનપટિબદ્ધમેવ મનસિકારપટિબદ્ધમેવ હોતિ. એવં અપ્પટિવત્તિયેન ઞાણેન સો ભગવા ઇદં અદ્દસ – ‘‘અનાગતે સતસહસ્સકપ્પપરિયોસાને ગોતમો નામ બુદ્ધો લોકે ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તદા ઇમસ્સ પત્થના સમિજ્ઝિસ્સતી’’તિ. અથ નં એવમાહ – ‘‘અમ્ભો, કુલપુત્ત, અનાગતે સતસહસ્સકપ્પપરિયોસાને ગોતમો નામ બુદ્ધો લોકે ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, ત્વં તસ્સ પઠમકધમ્મદેસનાય તેપરિવટ્ટધમ્મચક્કપ્પવત્તનસુત્તન્તપરિયોસાને અટ્ઠારસહિ બ્રહ્મકોટીહિ સદ્ધિં સહસ્સનયસમ્પન્ને સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિસ્સસી’’તિ.

ઇતિ સત્થા તં કુલપુત્તં બ્યાકરિત્વા ચતુરાસીતિ ધમ્મક્ખન્ધસહસ્સાનિ દેસેત્વા અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયિ. તસ્સ પરિનિબ્બુતસ્સ સરીરં સુવણ્ણક્ખન્ધો વિય એકગ્ઘનં અહોસિ, સરીરચેતિયં પનસ્સુબ્બેધેન સત્તયોજનિકં અકંસુ. ઇટ્ઠકા સુવણ્ણમયા અહેસું, હરિતાલમનોસિલાય મત્તિકાકિચ્ચં, તેલેન ઉદકકિચ્ચં સાધયિંસુ. બુદ્ધાનં ધરમાનકાલે સરીરપ્પભા દ્વાદસયોજનિકં ફરિ, પરિનિબ્બુતાનં પન તેસં રસ્મિ નિક્ખમિત્વા સમન્તા યોજનસતં અવત્થરિ.

અયં સેટ્ઠિ બુદ્ધાનં સરીરચેતિયં પરિવારેત્વા સહસ્સરતનગ્ઘિયાનિ કારેસિ. ચેતિયપતિટ્ઠાપનદિવસે અન્તોચેતિયે રતનઘરં કારેસિ. સો વસ્સસતસહસ્સં મહન્તં દાનાદિમયં કલ્યાણકમ્મં કત્વા તતો ચુતો દેવપુરે નિબ્બત્તિ. તસ્સ દેવેસુ ચ મનુસ્સેસુ ચ સંસરન્તસ્સેવ નવનવુતિ કપ્પસહસ્સાનિ નવ કપ્પસતાનિ નવ ચ કપ્પા સમતિક્કન્તા. એત્તકસ્સ કાલસ્સ અચ્ચયેન ઇતો એકનવુતિકપ્પમત્થકે અયં કુલપુત્તો બન્ધુમતીનગરસ્સ દ્વારસમીપે ગામે કુટુમ્બિયગેહે નિબ્બત્તો. તસ્સ મહાકાલોતિ નામં અહોસિ, કનિટ્ઠભાતા પનસ્સ ચૂળકાલો નામ.

તસ્મિં સમયે વિપસ્સી બોધિસત્તો તુસિતપુરા ચવિત્વા બન્ધુમતીનગરે બન્ધુમસ્સ રઞ્ઞો અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિસ્મિં નિબ્બત્તો. અનુક્કમેન સબ્બઞ્ઞુતં પત્વા ધમ્મદેસનત્થાય મહાબ્રહ્મુના આયાચિતો ‘‘કસ્સ નુ ખો પઠમં ધમ્મં દેસેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા અત્તનો કનિટ્ઠં ખણ્ડં નામ રાજકુમારં તિસ્સઞ્ચ પુરોહિતપુત્તં ‘‘પઠમં ધમ્મં પટિવિજ્ઝિતું સમત્થા’’તિ દિસ્વા ‘‘તેસઞ્ચ ધમ્મં દેસેસ્સામિ, પિતુ ચ સઙ્ગહં કરિસ્સામી’’તિ બોધિમણ્ડતો આકાસેનેવ આગન્ત્વા ખેમે મિગદાયે ઓતિણ્ણો તે પક્કોસાપેત્વા ધમ્મં દેસેસિ. દેસનાપરિયોસાને તે દ્વેપિ જના ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સેહિ સદ્ધિં અરહત્તફલે પતિટ્ઠહિંસુ.

અથાપરેપિ બોધિસત્તકાલે અનુપબ્બજિતા ચતુરાસીતિસહસ્સા કુલપુત્તા તં પવત્તિં સુત્વા સત્થુ સન્તિકં આગન્ત્વા ધમ્મદેસનં સુત્વા અરહત્તફલે પતિટ્ઠહિંસુ. સત્થા તં તત્થેવ ખણ્ડત્થેરં અગ્ગસાવકટ્ઠાને, તિસ્સત્થેરં દુતિયસાવકટ્ઠાને ઠપેસિ. રાજાપિ તં પવત્તિં સુત્વા ‘‘પુત્તં પસ્સિસ્સામી’’તિ ઉય્યાનં ગન્ત્વા ધમ્મદેસનં સુત્વા તીસુ સરણેસુ પતિટ્ઠાય સત્થારં સ્વાતનાય નિમન્તેત્વા અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ.

સો પાસાદવરગતો નિસીદિત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘મય્હં જેટ્ઠપુત્તો નિક્ખમિત્વા બુદ્ધો જાતો, દુતિયપુત્તો મે અગ્ગસાવકો, પુરોહિતપુત્તો દુતિયસાવકો. ઇમે ચ અવસેસભિક્ખૂ ગિહિકાલેપિ મય્હં પુત્તમેવ પરિવારેત્વા વિચરિંસુ, ઇમે પુબ્બેપિ દાનિપિ મય્હમેવ ભારા, અહમેવ તે ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠહિસ્સામિ, અઞ્ઞેસં ઓકાસં ન દસ્સામી’’તિ. વિહારદ્વારકોટ્ઠકતો પટ્ઠાય યાવ રાજગેહદ્વારા ઉભોસુ પસ્સેસુ ખદિરપાકારં કારેત્વા વત્થેહિ પટિચ્છાદાપેત્વા ઉપરિ સુવણ્ણતારકવિચિત્તં સમોલમ્બિતતાલક્ખન્ધમત્તવિવિધપુપ્ફદામવિતાનં કારેત્વા હેટ્ઠાભૂમિં વિચિત્તત્થરણેહિ સન્થરાપેત્વા અન્તો ઉભોસુ પસ્સેસુ માલાગચ્છકેસુ પુણ્ણઘટે સકલમગ્ગવાસત્થાય ચ ગન્ધન્તરેસુ પુપ્ફાનિ પુપ્ફન્તરેસુ ગન્ધે ચ ઠપાપેત્વા ભગવતો કાલં આરોચાપેસિ. ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો અન્તોસાણિયાવ રાજગેહં ગન્ત્વા ભત્તકિચ્ચં કત્વા વિહારં પચ્ચાગચ્છતિ. અઞ્ઞો કોચિ દટ્ઠુમ્પિ ન લભતિ, કુતો પન ભિક્ખં વા દાતું પૂજં વા કાતું.

નાગરા ચિન્તેસું – ‘‘અજ્જ સત્થુ લોકે ઉપ્પન્નસ્સ સત્તમાસાધિકાનિ સત્ત સંવચ્છરાનિ, મયઞ્ચ દટ્ઠુમ્પિ ન લભામ, પગેવ ભિક્ખં વા દાતું પૂજં વા કાતું ધમ્મં વા સોતું. રાજા ‘મય્હં એવ બુદ્ધો, મય્હં ધમ્મો, મય્હં સઙ્ઘો’તિ મમાયિત્વા સયમેવ ઉપટ્ઠહતિ. સત્થા ચ ઉપ્પજ્જમાનો સદેવકસ્સ લોકસ્સ અત્થાય ઉપ્પન્નો, ન રઞ્ઞોયેવ અત્થાય. ન હિ રઞ્ઞોયેવ નિરયો ઉણ્હો, અઞ્ઞેસં નીલુપ્પલવનસદિસો. તસ્મા રાજાનં એવં વદામ ‘સચે નો સત્થારં દેતિ, ઇચ્ચેતં કુસલં. નો ચે દેતિ, રઞ્ઞા સદ્ધિં યુજ્ઝિત્વા સઙ્ઘં ગહેત્વા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કરોમ. ન સક્કા ખો પન સુદ્ધનાગરેહેવ એવં કાતું, એકં જેટ્ઠકપુરિસમ્પિ ગણ્હામા’’’તિ સેનાપતિં ઉપસઙ્કમિત્વા તસ્સ તમત્થં આરોચેત્વા ‘‘સામિ કિં અમ્હાકં પક્ખો હોહિસિ, ઉદાહુ રઞ્ઞો’’તિ આહંસુ. સો આહ – ‘‘તુમ્હાકં પક્ખો હોમિ, અપિચ ખો પન પઠમદિવસો મય્હં દાતબ્બો’’તિ. તે સમ્પટિચ્છિંસુ.

સો રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘નાગરા, દેવ, તુમ્હાકં કુપિતા’’તિ આહ. કિમત્થં તાતાતિ? સત્થારં કિર તુમ્હેવ ઉપટ્ઠહથ, અમ્હે ન લભામાતિ. સચે ઇદાનિપિ લભન્તિ, ન કુપ્પન્તિ. અલભન્તા તુમ્હેહિ સદ્ધિં યુજ્ઝિતુકામા, દેવાતિ. યુજ્ઝામિ, તાત, ન ભિક્ખુસઙ્ઘં દેમીતિ. દેવ, તુમ્હાકં દાસા તુમ્હેહિ સદ્ધિં યુજ્ઝામાતિ વદન્તિ, તુમ્હે કં ગણ્હિત્વા યુજ્ઝિસ્સથાતિ? નનુ ત્વં સેનાપતીતિ? નાગરેહિ વિના અસમત્થો અહં, દેવાતિ. તતો રાજા ‘‘બલવન્તો નાગરા, સેનાપતિપિ તેસંયેવ પક્ખો’’તિ ઞત્વા ‘‘અઞ્ઞાનિ સત્તમાસાધિકાનિ સત્ત સંવચ્છરાનિ મય્હં ભિક્ખુસઙ્ઘં દેન્તૂ’’તિ આહ. નાગરા ન સમ્પટિચ્છિંસુ. રાજા ‘‘છબ્બસ્સાનિ પઞ્ચવસ્સાની’’તિ એવં હાપેત્વા અઞ્ઞે સત્ત દિવસે યાચિ. નાગરા ‘‘અતિકક્ખળં દાનિ રઞ્ઞા સદ્ધિં કાતું ન વટ્ટતી’’તિ અનુજાનિંસુ. રાજા સત્તમાસાધિકાનં સત્તન્નં સંવચ્છરાનં સજ્જિતં દાનમુખં સત્તન્નમેવ દિવસાનં સજ્જેત્વા છ દિવસે કેસઞ્ચિ અપસ્સન્તાનંયેવ દાનં દત્વા સત્તમે દિવસે નાગરે પક્કોસાપેત્વા ‘‘સક્ખિસ્સથ, તાતા, એવરૂપં દાનં દાતુ’’ન્તિ આહ. તેપિ ‘‘નનુ અમ્હેયેવ નિસ્સાયેતં દેવસ્સ ઉપ્પન્ન’’ન્તિ વત્વા ‘‘સક્ખિસ્સામા’’તિ આહંસુ. રાજા પિટ્ઠિહત્થેન અસ્સૂનિ પુઞ્છમાનો ભગવન્તં વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, અટ્ઠસટ્ઠિભિક્ખુસતસહસ્સં અઞ્ઞસ્સુ ભારં અકત્વા યાવજીવં ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠહિસ્સામીતિ ચિન્તેસિં, નાગરાનં દાનિ મે અનુઞ્ઞાતં, નાગરા હિ ‘મયં દાનં દાતું ન લભામા’તિ ભગવા કુપ્પન્તિ. સ્વેવ પટ્ઠાય તેસં અનુગ્ગહં કરોથા’’તિ આહ.

અથ દુતિયદિવસે સેનાપતિ મહાદાનં અદાસિ. તતો નાગરા રઞ્ઞા કતસક્કારતો ઉત્તરિતરં સક્કારસમ્માનં કત્વા દાનં અદંસુ. એતેનેવ નિયામેન સકલનગરસ્સ પટિપાટિયા ગતાય દ્વારગામવાસિનો સક્કારસમ્માનં સજ્જયિંસુ. મહાકાલકુટુમ્બિકો ચૂળકાલં આહ – ‘‘દસબલસ્સ સક્કારસમ્માનં સ્વેવ અમ્હાકં પાપુણાતિ, કિં સક્કારં કરિસ્સામા’’તિ? ત્વમેવ ભાતિક જાનાહીતિ. સચે મય્હં રુચિયા કરોસિ, અમ્હાકં સોળસકરીસમત્તેસુ ખેત્તેસુ ગહિતગબ્ભા સાલિયો અત્થિ. સાલિગબ્ભં ફાલેત્વા આદાય બુદ્ધાનં અનુચ્છવિકં પચાપેમાતિ. એવં કયિરમાને કસ્સચિ ઉપકારો ન હોતિ, તસ્મા નેતં મય્હં રુચ્ચતીતિ. સચે ત્વં એવં ન કરોસિ, અહં મય્હં સન્તકં મમાયિતું લભામીતિ સોળસકરીસમત્તં ખેત્તં મજ્ઝે ભિન્દિત્વા અટ્ઠકરીસટ્ઠાને સીમં ઠપેત્વા સાલિગબ્ભં ફાલેત્વા આદાય અસમ્ભિન્ને ખીરે પચાપેત્વા ચતુમધુરં પક્ખિપિત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ અદાસિ. કુટુમ્બિકસ્સ ખો ગબ્ભં ફાલેત્વા ગહિતગહિતટ્ઠાનં પુન પૂરતિ. પુથુકકાલે પુથુકગ્ગં નામ અદાસિ, ગામવાસીહિ સદ્ધિં અગ્ગસસ્સં નામ અદાસિ, લાયને લાયનગ્ગં, વેણિકરણે વેણગ્ગં, કલાપાદીસુ કલાપગ્ગં ખલગ્ગં ખલભણ્ડગ્ગં કોટ્ઠગ્ગન્તિ. એવં સો એકસસ્સેવ નવ વારે અગ્ગદાનં અદાસિ. તમ્પિ સસ્સં અતિરેકં ઉટ્ઠાનસમ્પન્નં અહોસિ.

યાવ બુદ્ધા ધરતિ, યાવ ચ સઙ્ઘો ધરતિ, એતેનેવ નિયામેન કલ્યાણકમ્મં કત્વા તતો ચુતો દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા દેવેસુ ચેવ મનુસ્સેસુ ચ સંસરન્તો એકનવુતિકપ્પે સમ્પત્તિં અનુભવિત્વા અમ્હાકં સત્થુ લોકે ઉપ્પન્નકાલે કપિલવત્થુનગરસ્સ અવિદૂરે દોણવત્થુબ્રાહ્મણગામે બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિ. તસ્સ નામગ્ગહણદિવસે કોણ્ડઞ્ઞમાણવોતિ નામં અકંસુ. સો વુડ્ઢિમન્વાય તયો વેદે ઉગ્ગહેત્વા લક્ખણમન્તાનં પારં અગમાસિ. તેન સમયેન અમ્હાકં બોધિસત્તો તુસિતપુરા ચવિત્વા કપિલવત્થુપુરે નિબ્બત્તિ. તસ્સ નામગ્ગહણદિવસે અટ્ઠુત્તરં બ્રાહ્મણસતં અહતવત્થેહિ અચ્છાદેત્વા અપ્પોદકં મધુપાયાસં પાયેત્વા તેસં અન્તરે અટ્ઠ જને ઉચ્ચિનિત્વા મહાતલે નિસીદાપેત્વા અલઙ્કતપટિયત્તં બોધિસત્તં દુકૂલચુમ્બટકે નિપજ્જાપેત્વા લક્ખણપરિગ્ગહણત્થં તેસં સન્તિકં આનયિંસુ. ધુરાસને નિસિન્નબ્રાહ્મણો મહાપુરિસસ્સ સરીરસમ્પત્તિં ઓલોકેત્વા દ્વે અઙ્ગુલિયો ઉક્ખિપિ. એવં પટિપાટિયા સત્ત જના ઉક્ખિપિંસુ. તેસં પન સબ્બનવકો કોણ્ડઞ્ઞમાણવો, સો બોધિસત્તસ્સ લક્ખણવરનિપ્ફત્તિં ઓલોકેત્વા ‘‘અગારમજ્ઝે ઠાનકારણં નત્થિ, એકન્તેનેસ વિવટ્ટચ્છદો બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ એકમેવ અઙ્ગુલિં ઉક્ખિપિ. ઇતરે પન સત્ત જના ‘‘સચે અગારં અજ્ઝાવસિસ્સતિ, રાજા ભવિસ્સતિ ચક્કવત્તી. સચે પબ્બજિસ્સતિ, બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ દ્વે ગતિયો દિસ્વા દ્વે અઙ્ગુલિયો ઉક્ખિપિંસુ. અયં પન કોણ્ડઞ્ઞો કતાધિકારો પચ્છિમભવિકસત્તો પઞ્ઞાય ઇતરે સત્ત જને અભિભવિત્વા ‘‘ઇમેહિ લક્ખણેહિ સમન્નાગતસ્સ અગારમજ્ઝે ઠાનકરણં નામ નત્થિ, નિસ્સંસયં બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ એકમેવ ગતિં અદ્દસ, તસ્મા એકં અઙ્ગુલિં ઉક્ખિપિ. તતો બ્રાહ્મણા અત્તનો ઘરાનિ ગન્ત્વા પુત્તે આમન્તયિંસુ – ‘‘તાતા, અમ્હે મહલ્લકા, સુદ્ધોદનમહારાજસ્સ પુત્તં સબ્બઞ્ઞુતપ્પત્તં મયં સમ્ભાવેય્યામ વા નો વા. તુમ્હે તસ્મિં કુમારે સબ્બઞ્ઞુતં પત્તે તસ્સ સાસને પબ્બજેય્યાથા’’તિ.

સુદ્ધોદનમહારાજાપિ બોધિસત્તસ્સ ધાતિયો આદિં કત્વા પરિહારં ઉપટ્ઠપેન્તો બોધિસત્તં વુદ્ધિં આપાદેસિ. મહાસત્તોપિ વુદ્ધિપ્પત્તો દેવો વિય સમ્પત્તિં અનુભવિત્વા પરિપક્કે ઞાણે કામેસુ આદીનવં નેક્ખમ્મે ચ આનિસંસં દિસ્વા રાહુલકુમારસ્સ જાતદિવસે છન્નસહાયો કણ્ડકં આરુય્હ દેવતાહિ વિવટેન દ્વારેન મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિત્વા તેનેવ રત્તિભાગેન તીણિ રજ્જાનિ અતિક્કમિત્વા અનોમાનદીતીરે પબ્બજિત્વા ઘટિકારમહાબ્રહ્મુના આભતે અરહદ્ધજે ગહિતમત્તેયેવ વસ્સસટ્ઠિકત્થેરો વિય પાસાદિકેન ઇરિયાપથેન રાજગહં પત્વા તત્થ પિણ્ડાય ચરિત્વા પણ્ડવપબ્બતચ્છાયાય પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જિત્વા રઞ્ઞા માગધેન રજ્જસિરિયા નિમન્તિયમાનોપિ તં પટિક્ખિપિત્વા અનુક્કમેન ઉરુવેલં ગન્ત્વા ‘‘રમણીયો વત અયં ભૂમિભાગો, અલં વતિદં કુલપુત્તસ્સ પધાનત્થિકસ્સ પધાનાયા’’તિ પધાનાભિમુખં ચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા તત્થ વાસં ઉપગતો.

તેન સમયેન ઇતરે સત્ત બ્રાહ્મણા યથાકમ્મં ગતા, સબ્બદહરો પન લક્ખણપરિગ્ગાહકો કોણ્ડઞ્ઞમાણવો અરોગો. સો ‘‘મહાપુરિસો પબ્બજિતો’’તિ સુત્વા તેસં બ્રાહ્મણાનં પુત્તે ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહ – ‘‘સિદ્ધત્થકુમારો કિર પબ્બજિતો. સો હિ નિસ્સંસયં બુદ્ધો ભવિસ્સતિ. સચે તુમ્હાકં પિતરો અરોગા અસ્સુ, અજ્જ નિક્ખમિત્વા પબ્બજેય્યું. સચે તુમ્હેપિ ઇચ્છથ, એથ મયં તં મહાપુરિસમનુપબ્બજિસ્સામા’’તિ. તે સબ્બે એકચ્છન્દા ભવિતું નાસક્ખિંસુ. તયો જના ન પબ્બજિંસુ, કોણ્ડઞ્ઞબ્રાહ્મણં જેટ્ઠકં કત્વા ઇતરે ચત્તારો પબ્બજિંસુ. ઇમે પઞ્ચ પબ્બજિત્વા ગામનિગમરાજધાનીસુ ભિક્ખાય ચરન્તા બોધિસત્તસ્સ સન્તિકં અગમિંસુ. તે છબ્બસ્સાનિ બોધિસત્તે મહાપધાનં પદહન્તે ‘‘ઇદાનિ બુદ્ધો ભવિસ્સતિ ઇદાનિ બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ મહાસત્તં ઉપટ્ઠહમાના સન્તિકાવચરાવસ્સ અહેસું. યદા પન બોધિસત્તો એકતિલતણ્ડુલાદીહિ વીતિનામેન્તોપિ દુક્કરકારિકાય અરિયધમ્મપટિવેધસ્સ અભાવં ઞત્વા ઓળારિકં આહારં આહરિ, તદા તે પક્કમિત્વા ઇસિપતનં અગમંસુ.

અથ બોધિસત્તો ઓળારિકાહારપરિભોગેન છવિમંસલોહિતપારિપૂરિં કત્વા વિસાખપુણ્ણમદિવસે સુજાતાય દિન્નં વરભોજનં ભુઞ્જિત્વા સુવણ્ણપાતિં નદિયા પટિસોતં ખિપિત્વા ‘‘અજ્જ બુદ્ધો ભવિસ્સામી’’તિ કતસન્નિટ્ઠાનો સાયન્હસમયે કાલેન નાગરાજેન અનેકેહિ થુતિસતેહિ અભિત્થવિયમાનો મહાબોધિમણ્ડં આરુય્હ અચલટ્ઠાને પાચીનલોકધાતુઅભિમુખો પલ્લઙ્કેન નિસીદિત્વા ચતુરઙ્ગસમન્નાગતં વીરિયં અધિટ્ઠાય સૂરિયે ધરમાનેયેવ મારબલં વિધમિત્વા પઠમયામે પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરિત્વા મજ્ઝિમયામે દિબ્બચક્ખું વિસોધેત્વા પચ્ચૂસકાલસમનન્તરે પટિચ્ચસમુપ્પાદે ઞાણં ઓતારેત્વા અનુલોમપટિલોમં પચ્ચયાકારવટ્ટં સમ્મસન્તો સબ્બબુદ્ધેહિ પટિવિદ્ધં અસાધારણં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પટિવિજ્ઝિત્વા નિબ્બાનારમ્મણાય ફલસમાપત્તિયા તત્થેવ સત્તાહં વીતિનામેસિ.

એતેનેવ ઉપાયેન સત્તસત્તાહં બોધિમણ્ડે વિહરિત્વા રાજાયતનમૂલે મધુપિણ્ડિકભોજનં પરિભુઞ્જિત્વા પુન અજપાલનિગ્રોધમૂલં આગન્ત્વા તત્થ નિસિન્નો ધમ્મગમ્ભીરતં પચ્ચવેક્ખિત્વા અપ્પોસ્સુક્કતાય ચિત્તે નમન્તે મહાબ્રહ્મુના યાચિતો બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો તિક્ખિન્દ્રિયાદિભેદે સત્તે દિસ્વા મહાબ્રહ્મુનો ધમ્મદેસનાય પટિઞ્ઞં દત્વા ‘‘કસ્સ નુ ખો અહં પઠમં ધમ્મં દેસેસ્સામી’’તિ આળારુદકાનં કાલકતભાવં ઞત્વા પુન ચિન્તેન્તો ‘‘બહૂપકારા ખો પન મે પઞ્ચવગ્ગિયા ભિક્ખૂ, યે મં પધાનપહિતત્તં ઉપટ્ઠહિંસુ. યંનૂનાહં પઞ્ચવગ્ગિયાનં ભિક્ખૂનં પઠમં ધમ્મં દેસેય્ય’’ન્તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેસિ. ઇદં પન સબ્બમેવ બુદ્ધાનં પરિવિતક્કમત્તમેવ, ઠપેત્વા પન કોણ્ડઞ્ઞબ્રાહ્મણં અઞ્ઞો કોચિ પઠમં ધમ્મં પટિવિજ્ઝિતું સમત્થો નામ નત્થિ. સોપિ એતદત્થમેવ કપ્પસતસહસ્સં અધિકારકમ્મં અકાસિ, બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ નવ વારે અગ્ગસસ્સદાનં અદાસિ.

અથ સત્થા પત્તચીવરમાદાય અનુપુબ્બેન ઇસિપતનં ગન્ત્વા યેન પઞ્ચવગ્ગિયા ભિક્ખૂ, તેનુપસઙ્કમિ. તે તથાગતં આગચ્છન્તં દિસ્વાવ અત્તનો કતિકાય સણ્ઠાતું નાસક્ખિંસુ. એકો પત્તચીવરં પટિગ્ગહેસિ, એકો આસનં પઞ્ઞાપેસિ, એકો પાદોદકં પચ્ચુપટ્ઠાપેસિ, એકો પાદે ધોવિ, એકો તાલવણ્ટં ગહેત્વા બીજમાનો ઠિતો. એવં તેસુ વત્તં દસ્સેત્વા સન્તિકે નિસિન્નેસુ કોણ્ડઞ્ઞત્થેરં કાયસક્ખિં કત્વા સત્થા અનુત્તરં તેપરિવટ્ટં ધમ્મચક્કપ્પવત્તનસુત્તન્તં આરભિ. મનુસ્સપરિસા પઞ્ચ જનાવ અહેસું, દેવપરિસા અપરિચ્છિન્ના. દેસનાપરિયોસાને કોણ્ડઞ્ઞત્થેરો અટ્ઠારસહિ મહાબ્રહ્મકોટીહિ સદ્ધિં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠિતો. અથ સત્થા ‘‘મયા દુક્કરસતાભતં ધમ્મં પઠમમેવ અઞ્ઞાસીતિ અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞો નામ અય’’ન્તિ થેરં આલપન્તો ‘‘અઞ્ઞાસિ વત, ભો, કોણ્ડઞ્ઞો, અઞ્ઞાસિ વત, ભો, કોણ્ડઞ્ઞો’’તિ આહ. તસ્સ તદેવ નામં જાતં. તેન વુત્તં – ‘‘ઇતિ હિદં આયસ્મતો કોણ્ડઞ્ઞસ્સ અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞોત્વેવ નામં અહોસી’’તિ.

ઇતિ થેરો આસાળ્હિપુણ્ણમાયં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠિતો, પાટિપદદિવસે ભદ્દિયત્થેરો, દુતિયપક્ખદિવસે વપ્પત્થેરો, તતિયપક્ખદિવસે મહાનામત્થેરો, પક્ખસ્સ ચતુત્થિયં અસ્સજિત્થેરો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠિતો. પઞ્ચમિયા પન પક્ખસ્સ અનત્તલક્ખણસુત્તન્તદેસનાપરિયોસાને સબ્બેપિ અરહત્તે પતિટ્ઠિતા.

તેન ખો પન સમયેન છ લોકે અરહન્તો હોન્તિ. તતો પટ્ઠાય સત્થા યસદારકપ્પમુખે પઞ્ચપઞ્ઞાસ પુરિસે, કપ્પાસિયવનસણ્ડે તિંસમત્તે ભદ્દવગ્ગિયે, ગયાસીસે પિટ્ઠિપાસાણે સહસ્સમત્તે પુરાણજટિલેતિ એવં મહાજનં અરિયભૂમિં ઓતારેત્વા બિમ્બિસારપ્પમુખાનિ એકાદસનહુતાનિ સોતાપત્તિફલે, એકં નહુતં સરણત્તયે પતિટ્ઠાપેત્વા જમ્બુદીપતલે સાસનં પુપ્ફિતફલિતં કત્વા સકલજમ્બુદીપમણ્ડલં કાસાવપજ્જોતં ઇસિવાતપટિવાતં કરોન્તો એકસ્મિં સમયે જેતવનમહાવિહારં પત્વા તત્થ વસન્તો ભિક્ખુસઙ્ઘમજ્ઝે પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસનગતો ધમ્મં દેસેન્તો ‘‘પઠમં ધમ્મં પટિવિદ્ધભિક્ખૂનં અન્તરે મમ પુત્તો કોણ્ડઞ્ઞો અગ્ગો’’તિ દસ્સેતું એતદગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ.

થેરોપિ દ્વે અગ્ગસાવકે અત્તનો નિપચ્ચકારં કરોન્તે દિસ્વા બુદ્ધાનં સન્તિકા અપક્કમિતુકામો હુત્વા ‘‘પુણ્ણમાણવો પબ્બજિત્વા સાસને અગ્ગધમ્મકથિકો ભવિસ્સતી’’તિ દિસ્વા દોણવત્થુબ્રાહ્મણગામં ગન્ત્વા અત્તનો ભાગિનેય્યં પુણ્ણમાણવં પબ્બાજેત્વા ‘‘અયં બુદ્ધાનં સન્તિકે વસિસ્સતી’’તિ તસ્સ બુદ્ધાનં અન્તેવાસિકભાવં કત્વા સયં દસબલં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ભગવા મય્હં ગામન્તસેનાસનં અસપ્પાયં, આકિણ્ણો વિહરિતું ન સક્કોમિ, છદ્દન્તદહં ગન્ત્વા વસિસ્સામી’’તિ ભગવન્તં અનુજાનાપેત્વા ઉટ્ઠાયાસના સત્થારં વન્દિત્વા છદ્દન્તદહં ગન્ત્વા છદ્દન્તહત્થિકુલં નિસ્સાય દ્વાદસ વસ્સાનિ વીતિનામેત્વા તત્થેવ અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયિ.

સારિપુત્ત-મોગ્ગલ્લાનત્થેરવત્થુ

૧૮૯-૧૯૦. દુતિયતતિયેસુ મહાપઞ્ઞાનન્તિ મહતિયા પઞ્ઞાય સમન્નાગતાનં. ઇદ્ધિમન્તાનન્તિ ઇદ્ધિયા સમ્પન્નાનં. સારિપુત્તો મોગ્ગલ્લાનોતિ તેસં થેરાનં નામં.

ઇમેસમ્પિ પઞ્હકમ્મે અયમનુપુબ્બિકથા – ઇતો સતસહસ્સકપ્પાધિકે અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પમત્થકે સારિપુત્તો બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિ, નામેન સરદમાણવો નામ અહોસિ. મોગ્ગલ્લાનો ગહપતિમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિ, નામેન સિરિવડ્ઢનકુટુમ્બિયો નામ અહોસિ. તે ઉભોપિ સહપંસુકીળિતાવ સહાયકા અહેસું. સરદમાણવો પિતુ અચ્ચયેન કુલસન્તકં મહાધનં પટિપજ્જિત્વા એકદિવસં રહોગતો ચિન્તેસિ – ‘‘અહં ઇધલોકત્તભાવમેવ જાનામિ, નો પરલોકત્તભાવં, જાતસત્તાનઞ્ચ મરણં નામ ધુવં, મયા એકં પબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા મોક્ખધમ્મગવેસનં કાતું વટ્ટતી’’તિ. સો સહાયકં ઉપસઙ્કમિત્વા આહ – ‘‘સમ્મ સિરિવડ્ઢન, અહં પબ્બજિત્વા મોક્ખધમ્મં ગવેસિસ્સામિ, ત્વં મયા સદ્ધિં પબ્બજિતું સક્ખિસ્સસી’’તિ. ન સક્ખિસ્સામિ, સમ્મ, ત્વંયેવ પબ્બજાહીતિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘પરલોકં ગચ્છન્તા સહાયે વા ઞાતિમિત્તે વા ગહેત્વા ગતા નામ નત્થિ, અત્તના કતં અત્તનોવ હોતી’’તિ. તતો રતનકોટ્ઠાગારં વિવરાપેત્વા કપણદ્ધિકવણિબ્બકયાચકાનં મહાદાનં દત્વા પબ્બતપાદં પવિસિત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિ. તસ્સ એકો દ્વે તયોતિ એવં અનુપબ્બજ્જં પબ્બજિતા ચતુસત્તતિસહસ્સમત્તા જટિલા અહેસું. સો પઞ્ચાભિઞ્ઞા અટ્ઠ ચ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા તેસમ્પિ જટિલાનં કસિણપરિકમ્મં આચિક્ખિ. તેપિ સબ્બે પઞ્ચ અભિઞ્ઞા અટ્ઠ ચ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેસું.

તેન સમયેન અનોમદસ્સી નામ બુદ્ધો લોકે ઉદપાદિ. નગરં ચન્દવતી નામ અહોસિ, પિતા યસવન્તો નામ ખત્તિયો, માતા યસોધરા નામ દેવી, બોધિ અજ્જુનરુક્ખો, નિસભત્થેરો ચ અનોમત્થેરો ચાતિ દ્વે અગ્ગસાવકા, વરુણત્થેરો નામ ઉપટ્ઠાકો, સુન્દરા ચ સુમના ચાતિ દ્વે અગ્ગસાવિકા, આયુ વસ્સસતસહસ્સં અહોસિ, સરીરં અટ્ઠપઞ્ઞાસહત્થુબ્બેધં, સરીરપ્પભા દ્વાદસયોજનં ફરિ, ભિક્ખુસતસહસ્સપરિવારો અહોસિ.

અથેકદિવસં પચ્ચૂસકાલે મહાકરુણાસમાપત્તિતો વુટ્ઠાય લોકં વોલોકેન્તો સરદતાપસં દિસ્વા ‘‘અજ્જ મય્હં સરદતાપસસ્સ સન્તિકં ગતપચ્ચયેન ધમ્મદેસના ચ મહતી ભવિસ્સતિ, સો ચ અગ્ગસાવકટ્ઠાનં પત્થેસ્સતિ, તસ્સ સહાયકો સિરિવડ્ઢનકુટુમ્બિયો દુતિયસાવકટ્ઠાનં, દેસનાપરિયોસાને ચસ્સ પરિવારા ચતુસત્તતિસહસ્સજટિલા અરહત્તં પાપુણિસ્સન્તિ, મયા તત્થ ગન્તું વટ્ટતી’’તિ અત્તનો પત્તચીવરમાદાય અઞ્ઞં કઞ્ચિ અનામન્તેત્વા સીહો વિય એકચરો હુત્વા સરદતાપસસ્સ અન્તેવાસિકેસુ ફલાફલત્થાય ગતેસુ ‘‘બુદ્ધભાવં મે જાનાતૂ’’તિ તસ્સ પસ્સન્તસ્સેવ સરદતાપસસ્સ આકાસતો ઓતરિત્વા પથવિયં પતિટ્ઠાસિ. સરદતાપસો બુદ્ધાનુભાવં ચેવ સરીરસમ્પત્તિં ચસ્સ દિસ્વા લક્ખણમન્તે સમ્મસિત્વા ‘‘ઇમેહિ લક્ખણેહિ સમન્નાગતો નામ અગારમજ્ઝે વસન્તો રાજા હોતિ ચક્કવત્તી, પબ્બજ્જન્તો લોકે વિવટ્ટચ્છદો સબ્બઞ્ઞુ બુદ્ધો હોતિ, અયં પુરિસો નિસ્સંસયં બુદ્ધો’’તિ જાનિત્વા પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા આસનં પઞ્ઞાપેત્વા અદાસિ. નિસીદિ ભગવા પઞ્ઞત્તાસને. સરદતાપસોપિ અત્તનો અનુચ્છવિકં આસનં ગહેત્વા એકમન્તં નિસીદિ.

તસ્મિં સમયે ચતુસત્તતિસહસ્સજટિલા પણીતપણીતાનિ ઓજવન્તાનિ ફલાફલાનિ ગહેત્વા આચરિયસ્સ સન્તિકં સમ્પત્તા બુદ્ધાનઞ્ચેવ આચરિયસ્સ ચ નિસિન્નાસનં ઓલોકેત્વા આહંસુ – ‘‘આચરિય, મયં ‘ઇમસ્મિં લોકે તુમ્હેહિ મહન્તતરો નત્થી’તિ વિચરામ, અયં પન પુરિસો તુમ્હેહિ મહન્તતરો મઞ્ઞે’’તિ. તાતા, કિં વદથ? સાસપેન સદ્ધિં અટ્ઠસટ્ઠિયોજનસતસહસ્સુબ્બેધં સિનેરું સમં કાતું ઇચ્છથ, સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધેન સદ્ધિં મય્હં ઉપમં મા કરિત્થ પુત્તકાતિ. અથ તે તાપસા ‘‘સચે અયં ઇત્તરસત્તો અભવિસ્સ, ન અમ્હાકં આચરિયો એવરૂપં ઉપમં આહરેય્ય, યાવ મહા વતાયં પુરિસો’’તિ સબ્બેવ પાદેસુ નિપતિત્વા સિરસા વન્દિંસુ.

અથ ને આચરિયો આહ – ‘‘તાતા, અમ્હાકં બુદ્ધાનં અનુચ્છવિકો દેય્યધમ્મો નત્થિ, સત્થા ચ ભિક્ખાચારવેલાય ઇધાગતો, મયં યથાબલં દેય્યધમ્મં દસ્સામ. તુમ્હે યં યં પણીતં ફલાફલં, તં તં આહરથા’’તિ. આહરાપેત્વા હત્થે ધોવિત્વા સયં તથાગતસ્સ પત્તે પતિટ્ઠાપેસિ. સત્થારા ચ ફલાફલે પટિગ્ગહિતમત્તે દેવતા દિબ્બોજં પક્ખિપિંસુ. તાપસો ઉદકમ્પિ સયમેવ પરિસ્સાવેત્વા અદાસિ. તતો ભત્તકિચ્ચં નિટ્ઠાપેત્વા હત્થં ધોવિત્વા નિસિન્ને સત્થરિ સબ્બે અન્તેવાસિકે પક્કોસિત્વા સત્થુ સન્તિકે સારણીયં કથં કથેન્તો નિસીદિ. સત્થા ‘‘દ્વે અગ્ગસાવકા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં આગચ્છન્તૂ’’તિ ચિન્તેસિ. તે સત્થુ ચિત્તં ઞત્વા સતસહસ્સખીણાસવપરિવારા આગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસુ.

તતો સરદતાપસો અન્તેવાસિકે આમન્તેસિ – ‘‘તાતા, બુદ્ધાનં નિસિન્નાસનમ્પિ નીચં, સમણસતસહસ્સાનમ્પિ આસનં નત્થિ, તુમ્હેહિ અજ્જ ઉળારં બુદ્ધસક્કારં કાતું વટ્ટતિ, પબ્બતપાદતો વણ્ણગન્ધસમ્પન્નાનિ પુપ્ફાનિ આહરથા’’તિ. કથનકાલો પપઞ્ચો વિય હોતિ, ઇદ્ધિમન્તાનં પન વિસયો અચિન્તેય્યોતિ મુહુત્તમત્તેનેવ તે તાપસા વણ્ણગન્ધસમ્પન્નાનિ પુપ્ફાનિ આહરિત્વા બુદ્ધાનં યોજનપ્પમાણં પુપ્ફાસનં પઞ્ઞાપેસું, ઉભિન્નં અગ્ગસાવકાનં તિગાવુતં, સેસભિક્ખૂનં અડ્ઢયોજનિકાદિભેદં, સઙ્ઘનવકસ્સ ઉસભમત્તં અહોસિ. એવં પઞ્ઞત્તેસુ આસનેસુ સરદતાપસો તથાગતસ્સ પુરતો અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા ઠિતો, ‘‘ભન્તે, મય્હં દીઘરત્તં હિતસુખત્થાય ઇમં પુપ્ફાસનં અભિરુહથા’’તિ આહ.

‘‘નાનાપુપ્ફઞ્ચ ગન્ધઞ્ચ, સમ્પાદેત્વાન એકતો;

પુપ્ફાસનં પઞ્ઞાપેત્વા, ઇદં વચનમબ્રવિં.

‘‘ઇદં તે આસનં વીર, પઞ્ઞત્તં તવનુચ્છવિં;

મમ ચિત્તં પસાદેન્તો, નિસીદ પુપ્ફમાસને.

‘‘સત્તરત્તિદિવં બુદ્ધો, નિસીદિ પુપ્ફમાસને;

મમ ચિત્તં પસાદેત્વા, હાસયિત્વા સદેવકે’’તિ.

એવં નિસિન્ને સત્થરિ દ્વે અગ્ગસાવકા ચ સેસભિક્ખૂ ચ અત્તનો અત્તનો પત્તાસનેસુ નિસીદિંસુ. સરદતાપસો મહન્તં પુપ્ફચ્છત્તં ગહેત્વા તથાગતસ્સ મત્થકે ધારયન્તો અટ્ઠાસિ. સત્થા ‘‘જટિલાનં અયં સક્કારો મહપ્ફલો હોતૂ’’તિ નિરોધસમાપત્તિં સમાપજ્જિ. સત્થુ સમાપન્નભાવં ઞત્વા દ્વે અગ્ગસાવકાપિ સેસભિક્ખૂપિ સમાપત્તિં સમાપજ્જિંસુ. તથાગતે સત્તાહં નિરોધસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા નિસિન્ને અન્તેવાસિકા ભિક્ખાચારકાલે સમ્પત્તે વનમૂલફલાફલં પરિભુઞ્જિત્વા સેસકાલે બુદ્ધાનં અઞ્જલિં પગ્ગય્હ તિટ્ઠન્તિ. સરદતાપસો પન ભિક્ખાચારમ્પિ અગન્ત્વા પુપ્ફચ્છત્તં ગહિતનિયામેનેવ સત્તાહં પીતિસુખેન વીતિનામેસિ.

સત્થા નિરોધતો વુટ્ઠાય દક્ખિણપસ્સે નિસિન્નં અગ્ગસાવકં નિસભત્થેરં આમન્તેસિ – ‘‘નિસભ સક્કારકારકાનં તાપસાનં પુપ્ફાસનાનુમોદનં કરોહી’’તિ. થેરો ચક્કવત્તિરઞ્ઞો સન્તિકા પટિલદ્ધમહાલાભો મહાયોધો વિય તુટ્ઠમાનસો સાવકપારમિઞાણે ઠત્વા પુપ્ફાસનાનુમોદનં આરભિ. તસ્સ દેસનાવસાને દુતિયસાવકં આમન્તેસિ – ‘‘ત્વમ્પિ ધમ્મં દેસેહી’’તિ. અનોમત્થેરો તેપિટકં બુદ્ધવચનં સમ્મસિત્વા ધમ્મં કથેસિ. દ્વિન્નં સાવકાનં દેસનાય એકસ્સપિ અભિસમયો નાહોસિ. અથ સત્થા અપરિમાણે બુદ્ધવિસયે ઠત્વા ધમ્મદેસનં આરભિ. દેસનાપરિયોસાને ઠપેત્વા સરદતાપસં સબ્બેપિ ચતુસત્તતિસહસ્સજટિલા અરહત્તં પાપુણિંસુ. સત્થા ‘‘એથ ભિક્ખવો’’તિ હત્થં પસારેસિ. તેસં તાવદેવ કેસમસ્સુ અન્તરધાયિ, અટ્ઠ પરિક્ખારા કાયે પટિમુક્કાવ અહેસું.

સરદતાપસો કસ્મા અરહત્તં ન પત્તોતિ? વિક્ખિત્તચિત્તત્તા. તસ્સ કિર બુદ્ધાનં દુતિયાસને નિસીદિત્વા સાવકપારમિઞાણે ઠત્વા ધમ્મં દેસયતો અગ્ગસાવકસ્સ દેસનં સોતું આરદ્ધકાલતો પટ્ઠાય ‘‘અહો વતાહમ્પિ અનાગતે ઉપ્પજ્જનકસ્સ બુદ્ધસ્સ સાસને ઇમિનાવ સાવકેન લદ્ધધુરં લભેય્ય’’ન્તિ ચિત્તં ઉદપાદિ. સો તેન પરિવિતક્કેન મગ્ગફલપટિવેધં કાતું નાસક્ખિ. તથાગતં પન વન્દિત્વા સમ્મુખે ઠત્વા આહ – ‘‘ભન્તે, તુમ્હાકં અનન્તરાસને નિસિન્નો ભિક્ખુ તુમ્હાકં સાસને કો નામ હોતી’’તિ? મયા પવત્તિતં ધમ્મચક્કં અનુપ્પવત્તેતા સાવકપારમિઞાણસ્સ કોટિપ્પત્તો સોળસ પઞ્ઞા પટિવિજ્ઝિત્વા ઠિતો મય્હં સાસને અગ્ગસાવકો નિસભત્થેરો નામ એસોતિ. ‘‘ભન્તે, ય્વાયં મયા સત્તાહં પુપ્ફચ્છત્તં ધારેન્તેન સક્કારો કતો, અહં ઇમસ્સ ફલેન અઞ્ઞં સક્કત્તં વા બ્રહ્મત્તં વા ન પત્થેમિ, અનાગતે પન અયં નિસભત્થેરો વિય એકસ્સ બુદ્ધસ્સ અગ્ગસાવકો ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનં અકાસિ.

સત્થા ‘‘સમિજ્ઝિસ્સતિ નુ ખો ઇમસ્સ પુરિસસ્સ પત્થના’’તિ અનાગતંસઞાણં પેસેત્વા ઓલોકેન્તો કપ્પસતસહસ્સાધિકં અસઙ્ખ્યેય્યં અતિક્કમિત્વા સમિજ્ઝનભાવં અદ્દસ. દિસ્વા સરદતાપસં આહ – ‘‘ન તે અયં પત્થના મોઘા ભવિસ્સતિ, અનાગતે પન કપ્પસતસહસ્સાધિકં અસઙ્ખ્યેય્યં અતિક્કમિત્વા ગોતમો નામ બુદ્ધો લોકે ઉપ્પજ્જિસ્સતિ. તસ્સ માતા મહામાયા નામ દેવી ભવિસ્સતિ, પિતા સુદ્ધોદનો નામ રાજા, પુત્તો રાહુલો નામ, ઉપટ્ઠાકો આનન્દો નામ, દુતિયસાવકો મોગ્ગલ્લાનો નામ, ત્વં પન તસ્સ અગ્ગસાવકો ધમ્મસેનાપતિ સારિપુત્તો નામ ભવિસ્સસી’’તિ. એવં તાપસં બ્યાકરિત્વા ધમ્મકથં કથેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો આકાસં પક્ખન્દિ.

સરદતાપસોપિ અન્તેવાસિકત્થેરાનં સન્તિકં ગન્ત્વા સહાયકસ્સ સિરિવડ્ઢનકુટુમ્બિકસ્સ સાસનં પેસેસિ – ‘‘ભન્તે, મમ સહાયકસ્સ વદેથ ‘સહાયકેન તે સરદતાપસેન અનોમદસ્સિબુદ્ધસ્સ પાદમૂલે અનાગતે ઉપ્પજ્જનકસ્સ ગોતમબુદ્ધસ્સ સાસને અગ્ગસાવકટ્ઠાનં પત્થિતં, ત્વં દુતિયસાવકટ્ઠાનં પત્થેહી’’’તિ. એવઞ્ચ પન વત્વા થેરેહિ પુરેતરમેવ એકપસ્સેન ગન્ત્વા સિરિવડ્ઢસ્સ નિવેસનદ્વારે અટ્ઠાસિ.

સિરિવડ્ઢનો ‘‘ચિરસ્સં વત મે અય્યો આગતો’’તિ આસને નિસીદાપેત્વા અત્તના નીચાસને નિસિન્નો ‘‘અન્તેવાસિકપરિસા પન વો, ભન્તે, ન પઞ્ઞાયતી’’તિ પુચ્છિ. આમ સમ્મ, અમ્હાકં અસ્સમં અનોમદસ્સી નામ બુદ્ધો આગતો, મયં તસ્સ અત્તનો બલેન સક્કારં અકરિમ્હ. સત્થા સબ્બેસં ધમ્મં દેસેસિ, દેસનાપરિયોસાને ઠપેત્વા મં સેસા અરહત્તં પત્વા પબ્બજિંસૂતિ. તુમ્હે કસ્મા ન પબ્બજિતાતિ? અહં સત્થુ અગ્ગસાવકં નિસભત્થેરં દિસ્વા અનાગતે ઉપ્પજ્જનકસ્સ ગોતમસ્સ નામ બુદ્ધસ્સ સાસને અગ્ગસાવકટ્ઠાનં પત્થેસિં, ત્વમ્પિ તસ્સ સાસને દુતિયસાવકટ્ઠાનં પત્થેહીતિ. મય્હં બુદ્ધેહિ સદ્ધિં પરિચયો નત્થિ, ભન્તેતિ. બુદ્ધેહિ સદ્ધિં કથનં મય્હં ભારો હોતુ, ત્વં મહન્તં અધિકારં સજ્જેહીતિ.

સિરિવડ્ઢનો સરદતાપસસ્સ વચનં સુત્વા અત્તનો નિવેસનદ્વારે રાજમાનેન અટ્ઠકરીસમત્તં ઠાનં સમતલં કારેત્વા વાલુકં ઓકિરાપેત્વા લાજપઞ્ચમાનિ પુપ્ફાનિ વિકિરિત્વા નીલુપ્પલચ્છદનં મણ્ડપં કારેત્વા બુદ્ધાસનં પઞ્ઞાપેત્વા સેસભિક્ખૂનમ્પિ આસનાનિ પટિયાદાપેત્વા મહન્તં સક્કારસમ્માનં સજ્જેત્વા બુદ્ધાનં નિમન્તનત્થાય સરદતાપસસ્સ સઞ્ઞં અદાસિ. તાપસો તસ્સ વચનં સુત્વા બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં ગહેત્વા તસ્સ નિવેસનં અગમાસિ. સિરિવડ્ઢનો પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા તથાગતસ્સ હત્થતો પત્તં ગહેત્વા મણ્ડપં પવેસેત્વા પઞ્ઞત્તાસનેસુ નિસિન્નસ્સ બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દક્ખિણોદકં દત્વા પણીતેન ભોજનેન પરિવિસિત્વા ભત્તકિચ્ચપરિયોસાને બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં મહારહેહિ વત્થેહિ અચ્છાદેત્વા, ‘‘ભન્તે, નાયં આરમ્ભો અપ્પમત્તકટ્ઠાનત્થાય, ઇમિનાવ નિયામેન સત્તાહં અનુકમ્પં કરોથા’’તિ આહ. સત્થા અધિવાસેસિ. સો તેનેવ નિયામેન સત્તાહં મહાદાનં પવત્તેત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા ઠિતો આહ – ‘‘ભન્તે, મમ સહાયો સરદતાપસો યસ્સ સત્થુ અગ્ગસાવકો હોમીતિ પત્થેસિ, અહમ્પિ તસ્સેવ દુતિયસાવકો ભવામી’’તિ.

સત્થા અનાગતં ઓલોકેત્વા તસ્સ પત્થનાય સમિજ્ઝનભાવં દિસ્વા બ્યાકાસિ – ‘‘ત્વં ઇતો કપ્પસતસહસ્સાધિકં અસઙ્ખ્યેય્યં અતિક્કમિત્વા ગોતમબુદ્ધસ્સ દુતિયસાવકો ભવિસ્સસી’’તિ. બુદ્ધાનં બ્યાકરણં સુત્વા સિરિવડ્ઢનો હટ્ઠપહટ્ઠો અહોસિ. સત્થાપિ ભત્તાનુમોદનં કત્વા સપરિવારો વિહારમેવ ગતો. સિરિવડ્ઢનો તતો પટ્ઠાય યાવજીવં કલ્યાણકમ્મં કત્વા દુતિયત્તવારે કામાવચરદેવલોકે નિબ્બત્તો. સરદતાપસો ચત્તારો બ્રહ્મવિહારે ભાવેત્વા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તો.

તતો પટ્ઠાય ઇમેસં ઉભિન્નમ્પિ અન્તરાકમ્મં ન કથિતં. અમ્હાકં પન બુદ્ધસ્સ નિબ્બત્તિતો પુરેતરમેવ સરદતાપસો રાજગહનગરસ્સ અવિદૂરે ઉપતિસ્સગામે સારિબ્રાહ્મણિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તંદિવસમેવ ચસ્સ સહાયોપિ રાજગહસ્સેવ અવિદૂરે કોલિતગામે મોગ્ગલ્લિબ્રાહ્મણિયા કુચ્છિયં પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તાનિ કિર દ્વેપિ કુલાનિ યાવ સત્તમા કુલપરિવટ્ટા આબદ્ધપટિબદ્ધસહાયકાનેવ. તેસં દ્વિન્નમ્પિ એકદિવસમેવ ગબ્ભપરિહારં અદંસુ. દસમાસચ્ચયેન જાતાનમ્પિ તેસં છસટ્ઠિ ધાતિયો ઉપટ્ઠહિંસુ. નામગ્ગહણદિવસે સારિબ્રાહ્મણિયા પુત્તસ્સ ઉપતિસ્સગામે જેટ્ઠકુલસ્સ પુત્તત્તા ઉપતિસ્સોતિ નામં અકંસુ, ઇતરસ્સ કોલિતગામે જેટ્ઠકુલસ્સ પુત્તત્તા કોલિતોતિ નામં અકંસુ. તે ઉભોપિ વુદ્ધિમન્વાય સબ્બસિપ્પાનં પારં અગમંસુ.

ઉપતિસ્સમાણવસ્સ કીળનત્થાય નદિં વા ઉય્યાનં વા પબ્બતં વા ગમનકાલે પઞ્ચ સુવણ્ણસિવિકાસતાનિ પરિવારા હોન્તિ, કોલિતમાણવસ્સ પઞ્ચ આજઞ્ઞરથસતાનિ. દ્વેપિ જના પઞ્ચપઞ્ચમાણવકસતપરિવારા હોન્તિ. રાજગહે ચ અનુસંવચ્છરં ગિરગ્ગસમજ્જં નામ હોતિ, તેસં દ્વિન્નમ્પિ એકટ્ઠાનેયેવ મઞ્ચં બન્ધન્તિ. દ્વેપિ જના એકતોવ નિસીદિત્વા સમજ્જં પસ્સન્તા હસિતબ્બટ્ઠાને હસન્તિ, સંવેગટ્ઠાને સંવિજ્જન્તિ, દાયં દાતું યુત્તટ્ઠાને દાયં દેન્તિ. તેસં ઇમિનાવ નિયામેન એકદિવસં સમજ્જં પસ્સન્તાનં પરિપાકગતત્તા ઞાણસ્સ પુરિમદિવસેસુ વિય હસિતબ્બટ્ઠાને હાસો વા સંવેગટ્ઠાને સંવેજનં વા દાયં દાતું યુત્તટ્ઠાને દાયદાનં વા નાહોસિ. દ્વેપિ પન જના એવં ચિન્તયિંસુ – ‘‘કિં એત્થ ઓલોકેતબ્બં અત્થિ, સબ્બેપિમે અપ્પત્તે વસ્સસતે અપણ્ણત્તિકભાવં ગમિસ્સન્તિ. અમ્હેહિ પન એકં મોક્ખધમ્મં ગવેસિતું વટ્ટતી’’તિ આરમ્મણં ગહેત્વા નિસીદિંસુ.

તતો કોલિતો ઉપતિસ્સં આહ – ‘‘સમ્મ ઉપતિસ્સ, ન ત્વં અઞ્ઞસુ દિવસેસુ વિય હટ્ઠપહટ્ઠો, અનત્તમનધાતુકોસિ, કિં તે સલ્લક્ખિત’’ન્તિ? સમ્મ કોલિત, ‘‘એતેસં ઓલોકને સારો નત્થિ, નિરત્થકમેતં, અત્તનો મોક્ખધમ્મં ગવેસિતું વટ્ટતી’’તિ ઇદં ચિન્તયન્તો નિસિન્નોમ્હીતિ, ત્વં પન કસ્મા અનત્તમનોસીતિ? સોપિ તથેવ આહ. અથસ્સ અત્તના સદ્ધિં એકજ્ઝાસયતં ઞત્વા ઉપતિસ્સો તં એવમાહ – ‘‘અમ્હાકં ઉભિન્નમ્પિ સુચિન્તિતં, મોક્ખધમ્મં ગવેસન્તેહિ પન એકા પબ્બજ્જા લદ્ધું વટ્ટતિ, કસ્સ સન્તિકે પબ્બજામા’’તિ.

તેન ખો પન સમયેન સઞ્ચયો પરિબ્બાજકો રાજગહે પટિવસતિ મહતિયા પરિબ્બાજકપરિસાય સદ્ધિં. તે ‘‘તસ્સ સન્તિકે પબ્બજિસ્સામા’’તિ પઞ્ચહિ માણવકસતેહિ સદ્ધિં સઞ્ચયસ્સ સન્તિકે પબ્બજિંસુ. તેસં પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય સઞ્ચયો અતિરેકલાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તો અહોસિ. તે કતિપાહેનેવ સબ્બં સઞ્ચયસ્સ સમયં પરિગ્ગણ્હિત્વા, ‘‘આચરિય, તુમ્હાકં જાનનસમયો એત્તકોવ, ઉદાહુ ઉત્તરિપિ અત્થી’’તિ પુચ્છિંસુ. સઞ્ચયો ‘‘એત્તકોવ, સબ્બં તુમ્હેહિ ઞાત’’ન્તિ આહ. તે તસ્સ કથં સુત્વા ચિન્તયિંસુ – ‘‘એવં સતિ ઇમસ્સ સન્તિકે બ્રહ્મચરિયવાસો નિરત્થકો, મયં મોક્ખધમ્મં ગવેસિતું નિક્ખન્તા, સો ઇમસ્સ સન્તિકે ઉપ્પાદેતું ન સક્કા. મહા ખો પન જમ્બુદીપો, ગામનિગમરાજધાનિયો ચરન્તા મયં અવસ્સં મોક્ખધમ્મદેસકં એકં આચરિયં લભિસ્સામા’’તિ. તે તતો પટ્ઠાય યત્થ યત્થ પણ્ડિતા સમણબ્રાહ્મણા અત્થીતિ સુણન્તિ, તત્થ તત્થ ગન્ત્વા પઞ્હસાકચ્છં કરોન્તિ. તેહિ પુટ્ઠં પઞ્હં અઞ્ઞે કથેતું સમત્થા નત્થિ, તે પન તેસં પઞ્હં વિસ્સજ્જેન્તિ. એવં સકલજમ્બુદીપં પરિગ્ગણ્હિત્વા નિવત્તિત્વા સકટ્ઠાનમેવ આગન્ત્વા, ‘‘સમ્મ કોલિત, યો પઠમં અમતં અધિગચ્છતિ, સો આરોચેતૂ’’તિ કતિકં અકંસુ.

તેન સમયેન અમ્હાકં સત્થા પઠમાભિસમ્બોધિં પત્વા પવત્તિતવરધમ્મચક્કો અનુપુબ્બેન રાજગહં સમ્પત્તો હોતિ. અથ ‘‘એકસટ્ઠિ અરહન્તો લોકે ઉપ્પન્ના હોન્તી’’તિ વુત્તકાલે ‘‘ચરથ, ભિક્ખવે, ચારિકં બહુજનહિતાયા’’તિ રતનત્તયગુણપ્પકાસનત્થં ઉય્યોજિતાનં ભિક્ખૂનં અન્તરે પઞ્ચવગ્ગિયબ્ભન્તરો અસ્સજિત્થેરો પટિનિવત્તિત્વા રાજગહમેવ આગતો. પુનદિવસે પાતોવ પત્તચીવરં આદાય રાજગહં પિણ્ડાય પાવિસિ.

તસ્મિં સમયે ઉપતિસ્સપરિબ્બાજકો પાતોવ ભત્તકિચ્ચં કત્વા પરિબ્બાજકારામં ગચ્છન્તો થેરં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘મયા એવરૂપો પબ્બજિતો નામ ન દિટ્ઠપુબ્બો. યે વત લોકે અરહન્તો વા અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્ના, અયં તેસં ભિક્ખૂનં અઞ્ઞતરો, યંનૂનાહં ઇમં ભિક્ખું ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્હં પુચ્છેય્યં – ‘કંસિ ત્વં, આવુસો ઉદ્દિસ્સ, પબ્બજિતો, કો વા તે સત્થા, કસ્સ વા ત્વં ધમ્મં રોચેસી’’’તિ. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અકાલો ખો ઇમં ભિક્ખું પઞ્હં પુચ્છિતું, અન્તરઘરં પવિટ્ઠો પિણ્ડાય ચરતિ, યંનૂનાહં ઇમં ભિક્ખું પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધેય્યં અત્થિકેહિ ઉપઞ્ઞાતં મગ્ગ’’ન્તિ. સો થેરં લદ્ધપિણ્ડપાતં અઞ્ઞતરં ઓકાસં ગચ્છન્તં દિસ્વા નિસીદિતુકામતઞ્ચસ્સ ઞત્વા અત્તનો પરિબ્બાજકપીઠકં પઞ્ઞાપેત્વા અદાસિ. ભત્તકિચ્ચપરિયોસાનેપિસ્સ અત્તનો કુણ્ડિકાય ઉદકં અદાસિ.

એવં આચરિયવત્તં કત્વા કતભત્તકિચ્ચેન થેરેન સદ્ધિં મધુરપટિસન્થારં કત્વા ‘‘વિપ્પસન્નાનિ ખો તે, આવુસો, ઇન્દ્રિયાનિ, પરિસુદ્ધો છવિવણ્ણો પરિયોદાતો, કંસિ ત્વં, આવુસો ઉદ્દિસ્સ, પબ્બજિતો, કો વા તે સત્થા, કસ્સ વા ત્વં ધમ્મં રોચેસી’’તિ પુચ્છિ. થેરો ‘‘અત્થાવુસો, મહાસમણો સક્યપુત્તો સક્યકુલા પબ્બજિતો, તાહં ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિતો, સો ચ મે ભગવા સત્થા, તસ્સેવાહં ભગવતો ધમ્મં રોચેમી’’તિ આહ. અથ નં ‘‘કિંવાદી પનાયસ્મતો સત્થા, કિમક્ખાયી’’તિ પુચ્છિ. થેરો ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમે પરિબ્બાજકા નામ સાસનસ્સ પટિપક્ખભૂતા, ઇમસ્સ સાસનસ્સ ગમ્ભીરતં દસ્સેસ્સામી’’તિ. અત્તનો નવકભાવં દસ્સેન્તો આહ – ‘‘અહં ખો, આવુસો, નવો અચિરપબ્બજિતો, અધુનાગતો ઇમં ધમ્મવિનયં, ન તાવાહં સક્કોમિ વિત્થારેન ધમ્મં દેસેતુ’’ન્તિ. પરિબ્બાજકો ‘‘અહં ઉપતિસ્સો નામ, ત્વં યથાસત્તિયા અપ્પં વા બહું વા વદ, એતં નયસતેન નયસહસ્સેન પટિવિજ્ઝિતું મય્હં ભારો’’તિ ચિન્તેત્વા આહ –

‘‘અપ્પં વા બહું વા ભાસસ્સુ, અત્થંયેવ મે બ્રૂહિ;

અત્થેનેવ મે અત્થો, કિં કાહસિ બ્યઞ્જનં બહુ’’ન્તિ. (મહાવ. ૬૦);

એવં વુત્તે થેરો ‘‘યે ધમ્મા હેતુપ્પભવા’’તિ (મહાવ. ૬૦; અપ. થેર. ૧.૧.૨૮૬) ગાથં આહ. પરિબ્બાજકો પઠમપદદ્વયમેવ સુત્વા સહસ્સનયસમ્પન્ને સોતાપત્તિમગ્ગે પતિટ્ઠહિ. ઇતરં પદદ્વયં સોતાપન્નકાલે નિટ્ઠાસિ.

સો સોતાપન્નો હુત્વા ઉપરિવિસેસે અપ્પવત્તન્તે ‘‘ભવિસ્સતિ એત્થ કારણ’’ન્તિ સલ્લક્ખેત્વા થેરં આહ – ‘‘ભન્તે, મા ઉપરિ ધમ્મદેસનં વડ્ઢયિત્થ, એત્તકમેવ હોતુ, કહં અમ્હાકં સત્થા વસતી’’તિ? વેળુવને પરિબ્બાજકાતિ. ભન્તે, તુમ્હે પુરતો યાથ, મય્હં એકો સહાયકો અત્થિ. અમ્હેહિ ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં કતિકા કતા ‘‘યો પઠમં અમતં અધિગચ્છતિ, સો આરોચેતૂ’’તિ. અહં તં પટિઞ્ઞં મોચેત્વા સહાયકં ગહેત્વા તુમ્હાકં ગતમગ્ગેનેવ સત્થુ સન્તિકં આગમિસ્સામીતિ પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન થેરસ્સ પાદેસુ નિપતિત્વા તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કત્વા થેરં ઉય્યોજેત્વા પરિબ્બાજકારામાભિમુખો અગમાસિ.

કોલિતપરિબ્બાજકો તં દૂરતોવ આગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘અજ્જ મય્હં સહાયકસ્સ મુખવણ્ણો ન અઞ્ઞેસુ દિવસેસુ વિય, અદ્ધા તેન અમતં અધિગતં ભવિસ્સતી’’તિ અમતાધિગમં પુચ્છિ. સોપિસ્સ ‘‘આમ આવુસો, અમતં અધિગત’’ન્તિ પટિજાનિત્વા તમેવ ગાથં અભાસિ. ગાથાપરિયોસાને કોલિતો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિત્વા આહ – ‘‘કહં કિર, સમ્મ, સત્થા વસતી’’તિ? ‘‘વેળુવને કિર, સમ્મ, વસતી’’તિ એવં નો આચરિયેન અસ્સજિત્થેરેન કથિતન્તિ. તેન હિ સમ્મ આયામ, સત્થારં પસ્સિસ્સામાતિ. સારિપુત્તત્થેરો ચ નામેસ સદાપિ આચરિયપૂજકોવ, તસ્મા સહાયં કોલિતમાણવં એવમાહ – ‘‘સમ્મ, અમ્હેહિ અધિગતં અમતં અમ્હાકં આચરિયસ્સ સઞ્ચયપરિબ્બાજકસ્સાપિ કથેસ્સામ. બુજ્ઝમાનો પટિવિજ્ઝિસ્સતિ, અપ્પટિવિજ્ઝન્તો અમ્હાકં સદ્દહિત્વા સત્થુ સન્તિકં ગમિસ્સતિ, બુદ્ધાનં દેસનં સુત્વા મગ્ગફલપટિવેધં કરિસ્સતી’’તિ.

તતો દ્વેપિ જના સઞ્ચયસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘આચરિય, ત્વં કિં કરોસિ, બુદ્ધો લોકે ઉપ્પન્નો, સ્વાક્ખાતો ધમ્મો, સુપ્પટિપન્નો સઙ્ઘો. આયામ, દસબલં પસ્સિસ્સામા’’તિ. સો ‘‘કિં વદેથ, તાતા’’તિ તેપિ વારેત્વા લાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તિમેવ તેસં દીપેસિ. તે ‘‘અમ્હાકં એવરૂપો અન્તેવાસિકવાસો નિચ્ચમેવ હોતુ, તુમ્હાકં પન ગમનં વા અગમનં વા જાનાથા’’તિ આહંસુ. સઞ્ચયો ‘‘ઇમે એત્તકં જાનન્તા મમ વચનં ન કરિસ્સન્તી’’તિ ઞત્વા ‘‘ગચ્છથ તુમ્હે, તાતા, અહં મહલ્લકકાલે અન્તેવાસિકવાસં વસિતું ન સક્કોમી’’તિ આહ. તે અનેકેહિપિ કારણેહિ તં બોધેતું અસક્કોન્તા અત્તનો ઓવાદે વત્તમાનં જનં આદાય વેળુવનં અગમંસુ. અથ તેસં પઞ્ચસુ અન્તેવાસિકસતેસુ અડ્ઢતેય્યસતા નિવત્તિંસુ, અડ્ઢતેય્યસતા તેહિ સદ્ધિં અગમંસુ.

સત્થા ચતુપરિસમજ્ઝે ધમ્મં દેસેન્તો તે દૂરતોવ દિસ્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘એતે, ભિક્ખવે, દ્વે સહાયા આગચ્છન્તિ કોલિતો ચ ઉપતિસ્સો ચ, એતં મે સાવકયુગં ભવિસ્સતિ અગ્ગં ભદ્દયુગ’’ન્તિ. અથ તેસં પરિસાય ચરિયવસેન ધમ્મદેસનં વડ્ઢેસિ. ઠપેત્વા દ્વે અગ્ગસાવકે સબ્બેપિ તે અડ્ઢતેય્યસતા પરિબ્બાજકા અરહત્તં પાપુણિંસુ. સત્થા ‘‘એથ ભિક્ખવો’’તિ હત્થં પસારેસિ. સબ્બેસં કેસમસ્સુ અન્તરધાયિ, ઇદ્ધિમયં પત્તચીવરં કાયપ્પટિબદ્ધં અહોસિ. દ્વિન્નં અગ્ગસાવકાનમ્પિ ઇદ્ધિમયપત્તચીવરં આગતં, ઉપરિમગ્ગત્તયકિચ્ચં પન ન નિટ્ઠાસિ. કસ્મા? સાવકપારમિઞાણસ્સ મહન્તતાય.

અથાયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો પબ્બજિતદિવસતો સત્તમે દિવસે મગધરટ્ઠે કલ્લવાલગામકં ઉપનિસ્સાય સમણધમ્મં કરોન્તો થિનમિદ્ધે ઓક્કન્તે સત્થારા સંવેજિતો થિનમિદ્ધં વિનોદેત્વા તથાગતેન દિન્નં ધાતુકમ્મટ્ઠાનં સુણન્તોવ ઉપરિમગ્ગત્તયકિચ્ચં નિટ્ઠાપેત્વા સાવકપારમિઞાણસ્સ મત્થકં પત્તો. સારિપુત્તત્થેરોપિ પબ્બજિતદિવસતો અદ્ધમાસં અતિક્કમિત્વા સત્થારા સદ્ધિં તમેવ રાજગહં ઉપનિસ્સાય સૂકરખતલેણે વિહરન્તો અત્તનો ભાગિનેય્યસ્સ દીઘનખપરિબ્બાજકસ્સ વેદનાપરિગ્ગહસુત્તન્તે (મ. નિ. ૨.૨૦૫-૨૦૬) દેસિયમાને સુત્તાનુસારેન ઞાણં પેસેત્વા પરસ્સ વડ્ઢિતભત્તં ભુઞ્જન્તો વિય સાવકપારમિઞાણસ્સ મત્થકં પત્તો. ભાગિનેય્યો પનસ્સ દેસનાપરિયોસાને સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠિતો. ઇતિ દ્વિન્નમ્પિ મહાસાવકાનં તથાગતે રાજગહે વિહરન્તેયેવ સાવકપારમિઞાણકિચ્ચં મત્થકં પત્તં. અપરભાગે પન સત્થા જેતવને વિહરન્તો ‘‘મહાપઞ્ઞાનં યદિદં સારિપુત્તો, ઇદ્ધિમન્તાનં યદિદં મહામોગ્ગલ્લાનો’’તિ દ્વેપિ મહાસાવકે ઠાનન્તરે ઠપેસીતિ.

મહાકસ્સપત્થેરવત્થુ

૧૯૧. ચતુત્થે ધુતવાદાનન્તિ એત્થ ધુતો વેદિતબ્બો, ધુતવાદો વેદિતબ્બો, ધુતધમ્મા વેદિતબ્બા, ધુતઙ્ગાનિ વેદિતબ્બાનિ. તત્થ ધુતોતિ ધુતકિલેસો વા પુગ્ગલો કિલેસધુનનો વા ધમ્મો.

ધુતવાદોતિ એત્થ પન અત્થિ ધુતો ન ધુતવાદો, અત્થિ ન ધુતો ધુતવાદો, અત્થિ નેવ ધુતો ન ધુતવાદો, અત્થિ ધુતો ચેવ ધુતવાદો ચ. તત્થ યો ધુતઙ્ગેન અત્તનો કિલેસે ધુનિ, પરં પન ધુતઙ્ગેન ન ઓવદતિ નાનુસાસતિ બાકુલત્થેરો વિય, અયં ધુતો ન ધુતવાદો. યથાહ – ‘‘તયિદં આયસ્મા બાકુલો ધુતો ન ધુતવાદો’’તિ. યો પન ધુતઙ્ગેન અત્તનો કિલેસે ન ધુનિ, કેવલં અઞ્ઞે ધુતઙ્ગેન ઓવદતિ અનુસાસતિ ઉપનન્દત્થેરો વિય, અયં ન ધુતો ધુતવાદો. યથાહ – ‘‘તયિદં આયસ્મા ઉપનન્દો ન ધુતો ધુતવાદો’’તિ. યો પન ઉભયવિપન્નો લાળુદાયી વિય, અયં નેવ ધુતો ન ધુતવાદો. યથાહ – ‘‘તયિદં આયસ્મા લાળુદાયી નેવ ધુતો ન ધુતવાદો’’તિ. યો પન ઉભયસમ્પન્નો આયસ્મા મહાકસ્સપત્થેરો વિય, અયં ધુતો ચેવ ધુતવાદો ચ. યથાહ – ‘‘તયિદં આયસ્મા મહાકસ્સપો ધુતો ચેવ ધુતવાદો ચા’’તિ.

ધુતધમ્મા વેદિતબ્બાતિ અપ્પિચ્છતા સન્તુટ્ઠિતા સલ્લેખતા પવિવેકતા ઇદમટ્ઠિકતાતિ ઇમે ધુતઙ્ગચેતનાય પરિવારા પઞ્ચ ધમ્મા ‘‘અપ્પિચ્છંયેવ નિસ્સાયા’’તિઆદિવચનતો (અ. નિ. ૫.૧૮૧; પરિ. ૩૨૫) ધુતધમ્મા નામ. તત્થ અપ્પિચ્છતા ચ સન્તુટ્ઠિતા ચ અલોભો, સલ્લેખતા ચ પવિવેકતા ચ દ્વીસુ ધમ્મેસુ અનુપતન્તિ અલોભે ચેવ અમોહે ચ, ઇદમટ્ઠિતા ઞાણમેવ. તત્થ અલોભેન પટિક્ખેપવત્થૂસુ લોભં, અમોહેન તેસ્વેવ આદીનવપ્પટિચ્છાદકં મોહં ધુનાતિ. અલોભેન ચ અનુઞ્ઞાતાનં પટિસેવનમુખેન પવત્તં કામસુખલ્લિકાનુયોગં, અમોહેન ધુતઙ્ગેસુ અતિસલ્લેખમુખેન પવત્તં અત્તકિલમથાનુયોગં ધુનાતિ. તસ્મા ઇમે ધમ્મા ધુતધમ્માતિ વેદિતબ્બા.

ધુતઙ્ગાનિ વેદિતબ્બાનીતિ તેરસ ધુતઙ્ગાનિ વેદિતબ્બાનિ પંસુકૂલિકઙ્ગં…પે… નેસજ્જિકઙ્ગન્તિ.

ધુતવાદાનં યદિદં મહાકસ્સપોતિ યત્તકા ધુતવાદં વદન્તિ, તેસં સબ્બેસમ્પિ અન્તરે અયં મહાકસ્સપત્થેરો અગ્ગોતિ અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ. મહાકસ્સપોતિ ઉરુવેળકસ્સપો નદીકસ્સપો ગયાકસ્સપો કુમારકસ્સપોતિ ઇમે ખુદ્દાનુખુદ્દકે થેરે ઉપાદાય અયં મહા, તસ્મા મહાકસ્સપોતિ વુત્તો.