૧૪. એતદગ્ગવગ્ગો

(૧૪) ૨. દુતિયએતદગ્ગવગ્ગો

ચૂળપન્થકત્થેરવત્થુ

૧૯૮-૨૦૦. દુતિયસ્સ પઠમે મનોમયન્તિ મનેન નિબ્બત્તિતં. ‘‘મનોમયેન કાયેન, ઇદ્ધિયા ઉપસઙ્કમી’’તિ (થેરગા. ૯૦૧) વુત્તટ્ઠાનસ્મિઞ્હિ મનેન કતકાયો મનોમયકાયો નામ જાતો. ‘‘અઞ્ઞતરં મનોમયં કાયં ઉપપજ્જતી’’તિ (ચૂળવ. ૩૩૩) વુત્તટ્ઠાને મનેન નિબ્બત્તિતકાયો મનોમયકાયો નામ જાતો. અયમિધ અધિપ્પેતો. તત્થ અઞ્ઞે ભિક્ખૂ મનોમયં કાયં નિબ્બત્તેન્તા તયો વા ચત્તારો વા નિબ્બત્તેન્તિ, ન બહુકે. એકસદિસેયેવ ચ કત્વા નિબ્બત્તેન્તિ એકવિધમેવ કમ્મં કુરુમાને. ચૂળપન્થકત્થેરો પન એકાવજ્જનેન સમણસહસ્સં માપેસિ. દ્વેપિ ચ જને ન એકસદિસે અકાસિ ન એકવિધં કમ્મં કુરુમાને. તસ્મા મનોમયં કાયં અભિનિમ્મિનન્તાનં અગ્ગો નામ જાતો.

ચેતોવિવટ્ટકુસલાનમ્પિ ચૂળપન્થકોવ અગ્ગો, સઞ્ઞાવિવટ્ટકુસલાનં પન મહાપન્થકત્થેરો અગ્ગોતિ વુત્તો. તત્થ ચૂળપન્થકત્થેરો ચતુન્નં રૂપાવચરજ્ઝાનાનં લાભિતાય ‘‘ચેતોવિવટ્ટકુસલો’’તિ વુત્તો, મહાપન્થકત્થેરો ચતુન્નં અરૂપાવચરજ્ઝાનાનં લાભિતાય ‘‘સઞ્ઞાવિવટ્ટકુસલો’’તિ વુત્તો. ચૂળપન્થકો ચ સમાધિકુસલતાય ચેતોવિવટ્ટકુસલો નામ, મહાપન્થકો વિપસ્સનાકુસલતાય સઞ્ઞાવિવટ્ટકુસલો નામ. એકો ચેત્થ સમાધિલક્ખણે છેકો, એકો વિપસ્સનાલક્ખણે. તથા એકો સમાધિગાળ્હો, એકો વિપસ્સનાગાળ્હો. એકો ચેત્થ અઙ્ગસંખિત્તે છેકો, એકો આરમ્મણસંખિત્તે. તથા એકો અઙ્ગવવત્થાને છેકો, એકો આરમ્મણવવત્થાનેતિ એવમેત્થ યોજના કાતબ્બા.

અપિચ ચૂળપન્થકત્થેરો રૂપાવચરજ્ઝાનલાભી હુત્વા ઝાનઙ્ગેહિ વુટ્ઠાય અરહત્તં પત્તોતિ ચેતોવિવટ્ટકુસલો, મહાપન્થકો અરૂપાવચરજ્ઝાનલાભી હુત્વા ઝાનઙ્ગેહિ વુટ્ઠાય અરહત્તં પત્તોતિ સઞ્ઞાવિવટ્ટકુસલો. ઉભોપિ પન્થે જાતત્તા પન્થકા નામ જાતા. તેસં પઠમજાતો મહાપન્થકો નામ, પચ્છાજાતો ચૂળપન્થકો નામ.

ઇમેસં પન ઉભિન્નમ્પિ પઞ્હકમ્મે અયમનુપુબ્બિકથા – અતીતે કિર પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતીનગરવાસિનો દ્વે ભાતિકા કુટુમ્બિકા સદ્ધા પસન્ના નિબદ્ધં સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ધમ્મં સુણન્તિ. તેસુ એકદિવસં કનિટ્ઠો સત્થારં દ્વીહઙ્ગેહિ સમન્નાગતં એકં ભિક્ખું ‘‘મમ સાસને મનોમયં કાયં અભિનિમ્મિનન્તાનં ચેતોવિવટ્ટકુસલાનઞ્ચ અયં ભિક્ખુ અગ્ગો’’તિ એતદગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘મહા વતાયં ભિક્ખુ એકો હુત્વા દ્વે અઙ્ગાનિ પરિપૂરેત્વા ચરતિ, મયાપિ અનાગતે એકસ્સ બુદ્ધસ્સ સાસને અઙ્ગદ્વયપૂરકેન હુત્વા વિચરિતું વટ્ટતી’’તિ. સો પુરિમનયેનેવ સત્થારં નિમન્તેત્વા સત્તાહં મહાદાનં દત્વા એવમાહ – ‘‘યં, ભન્તે, ભિક્ખું તુમ્હે ઇતો સત્તદિવસમત્થકે મનોમયઙ્ગેન ચ ચેતોવિવટ્ટકુસલઙ્ગેન ચ ‘અયં મમ સાસને અગ્ગો’તિ એતદગ્ગે ઠપયિત્થ, અહમ્પિ ઇમસ્સ અધિકારકમ્મસ્સ ફલેન સો ભિક્ખુ વિય અઙ્ગદ્વયપૂરકો ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનં અકાસિ.

સત્થા અનાગતં ઓલોકેત્વા અનન્તરાયેનસ્સ પત્થનાય સમિજ્ઝનભાવં દિસ્વા ‘‘અનાગતે કપ્પસતસહસ્સાવસાને ગોતમો નામ બુદ્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, સો તં ઇમસ્મિં ઠાનદ્વયે ઠપેસ્સતી’’તિ બ્યાકરિત્વા અનુમોદનં કત્વા પક્કામિ. ભાતાપિસ્સ એકદિવસં સત્થારં સઞ્ઞાવિવટ્ટકુસલં ભિક્ખું એતદગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા તથેવ અધિકારં કત્વા પત્થનં અકાસિ, સત્થાપિ તં બ્યાકાસિ.

તે ઉભોપિ જના સત્થરિ ધરમાને કુસલકમ્મં કરિત્વા સત્થુ પરિનિબ્બુતકાલે સરીરચેતિયે સુવણ્ણપૂજં કત્વા તતો ચુતા દેવલોકે નિબ્બત્તા. તેસં દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તાનંયેવ કપ્પસતસહસ્સં અતિક્કન્તં. તત્થ મહાપન્થકસ્સ અન્તરા કતકલ્યાણકમ્મં ન કથિયતિ, ચૂળપન્થકો પન કસ્સપભગવતો સાસને પબ્બજિત્વા વીસતિ વસ્સસહસ્સાનિ ઓદાતકસિણકમ્મં કત્વા દેવપુરે નિબ્બત્તિ. અથ અમ્હાકં સત્થા અભિસમ્બોધિં પત્વા પવત્તિતવરધમ્મચક્કો રાજગહં ઉપનિસ્સાય વેળુવનમહાવિહારે પટિવસતિ.

ઇમસ્મિં ઠાને ઠત્વા ઇમેસં દ્વિન્નં નિબ્બત્તિં કથેતું વટ્ટતિ. રાજગહે કિર ધનસેટ્ઠિકુલસ્સ ધીતા અત્તનો દાસેનેવ સદ્ધિં સન્થવં કત્વા ‘‘અઞ્ઞેપિ મે ઇમં કમ્મં જાનેય્યુ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા એવમાહ – ‘‘અમ્હેહિ ઇમસ્મિં ઠાને વસિતું ન સક્કા, સચે મે માતાપિતરો ઇમં દોસં જાનિસ્સન્તિ, ખણ્ડાખણ્ડં કરિસ્સન્તિ, વિદેસં ગન્ત્વા વસિસ્સામા’’તિ હત્થસારં ગહેત્વા અગ્ગદ્વારેન નિક્ખમિત્વા ‘‘યત્થ વા તત્થ વા અઞ્ઞેહિ અજાનનટ્ઠાનં ગન્ત્વા વસિસ્સામા’’તિ ઉભોપિ અગમંસુ.

તેસં એકસ્મિં ઠાને વસન્તાનં સંવાસમન્વાય તસ્સા કુચ્છિયં ગબ્ભો પતિટ્ઠાસિ. સા ગબ્ભસ્સ પરિપાકં આગમ્મ સામિકેન સદ્ધિં મન્તેસિ – ‘‘ગબ્ભો મે પરિપાકં ગતો, ઞાતિમિત્તાદિવિરહિતે ઠાને ગબ્ભવુટ્ઠાનં નામ ઉભિન્નમ્પિ અમ્હાકં દુક્ખમેવ, કુલગેહમેવ ગચ્છામા’’તિ. સો ‘‘અજ્જ ગચ્છામ, સ્વે ગચ્છામા’’તિ દિવસે અતિક્કમાપેસિ. સા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં બાલો અત્તનો દોસમહન્તાય ગન્તું ન ઉસ્સહતિ, માતાપિતરો ચ નામ એકન્તહિતા, અયં ગચ્છતુ વા મા વા, મયા ગન્તું વટ્ટતી’’તિ. તસ્મિં ગેહા નિક્ખન્તે સા ગેહે પરિક્ખારં પટિસામેત્વા અત્તનો કુલઘરં ગતભાવં અનન્તરગેહવાસીનં આરોચેત્વા મગ્ગં પટિપજ્જિ.

અથ સો પુરિસો ઘરં આગતો તં અદિસ્વા પટિવિસ્સકે પુચ્છિત્વા ‘‘કુલઘરં ગતા’’તિ સુત્વા વેગેન અનુબન્ધિત્વા અન્તરામગ્ગે સમ્પાપુણિ. તસ્સાપિ તત્થેવ ગબ્ભવુટ્ઠાનં અહોસિ. સો ‘‘કિં ઇદં ભદ્દે’’તિ પુચ્છિ. સામિ એકો પુત્તો જાતોતિ. ઇદાનિ કિં કરિસ્સામાતિ? યસ્સ અત્થાય મયં કુલઘરં ગચ્છામ, તં કમ્મં અન્તરાવ નિપ્ફન્નં, તત્થ ગન્ત્વા કિં કરિસ્સામ, નિવત્તામાતિ દ્વેપિ એકચિત્તા હુત્વા નિવત્તિંસુ. તસ્સ દારકસ્સ ચ પન્થે જાતત્તા પન્થકોતિ નામં અકંસુ. તસ્સા નચિરસ્સેવ અપરોપિ ગબ્ભો પતિટ્ઠહિ. સબ્બં પુરિમનયેનેવ વિત્થારેતબ્બં. તસ્સપિ દારકસ્સ પન્થે જાતત્તા પઠમજાતસ્સ મહાપન્થકોતિ નામં કત્વા પચ્છાજાતસ્સ ચૂળપન્થકોતિ નામં અકંસુ.

તે દ્વેપિ દારકે ગહેત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનમેવ ગતા. તેસં તત્થ વસન્તાનં અયં મહાપન્થકદારકો અઞ્ઞે દારકજને ‘‘ચૂળપિતા મહાપિતા અય્યકો અય્યિકા’’તિ વદન્તે સુત્વા માતરં પટિપુચ્છિ – ‘‘અમ્મ, અઞ્ઞે દારકા કથેન્તિ ‘અય્યકો અય્યિકા’તિ, કિં અમ્હાકં ઞાતકા નત્થી’’તિ? આમ, તાત, તુમ્હાકં એત્થ ઞાતકા નત્થિ, રાજગહનગરે પન વો ધનસેટ્ઠિ નામ અય્યકો, તત્થ તુમ્હાકં બહૂ ઞાતકાતિ. કસ્મા તત્થ ન ગચ્છથ અમ્માતિ? સા અત્તનો અગમનકારણં પુત્તસ્સ અકથેત્વા પુત્તેસુ પુનપ્પુનં કથેન્તેસુ સામિકમાહ – ‘‘ઇમે દારકા અતિવિય મં કિલમેન્તિ, કિં નો માતાપિતરો દિસ્વા મંસં ખાદિસ્સન્તિ, એહિ દારકાનં અય્યકકુલં દસ્સેમા’’તિ. અહં સમ્મુખા ભવિતું ન સક્ખિસ્સામિ, તં પન નયિસ્સામીતિ. ‘‘સાધુ સામિ, યેન કેનચિ ઉપાયેન દારકાનં અય્યકકુલમેવ દટ્ઠું વટ્ટતી’’તિ દ્વેપિ જના દારકે આદાય અનુપુબ્બેન રાજગહં પત્વા નગરદ્વારે એકિસ્સા સાલાય નિવાસં કત્વા દારકમાતા દ્વે દારકે ગહેત્વા આગતભાવં માતાપિતૂનં આરોચાપેસિ.

તે તં સાસનં સુત્વા સંસારે સંસરન્તાનં ન પુત્તો ન ધીતા નામ નત્થિ, તે અમ્હાકં મહાપરાધિકા, ન સક્કા તેહિ અમ્હાકં ચક્ખુપથે ઠાતું. એત્તકં પન ધનં ગહેત્વા દ્વેપિ જના ફાસુકટ્ઠાનં ગન્ત્વા જીવન્તુ, દારકે પન ઇધ પેસેન્તૂતિ. સેટ્ઠિધીતા માતાપિતૂહિ પેસિતં ધનં ગહેત્વા દારકે આગતદૂતાનં હત્થેયેવ દત્વા પેસેસિ. દારકા અય્યકકુલે વડ્ઢન્તિ. તેસુ ચૂળપન્થકો અતિદહરો, મહાપન્થકો પન અય્યકેન સદ્ધિં દસબલસ્સ ધમ્મકથં સોતું ગચ્છતિ. તસ્સ નિચ્ચં સત્થુ સમ્મુખે ધમ્મં સુણન્તસ્સ પબ્બજ્જાય ચિત્તં નમિ. સો અય્યકં આહ – ‘‘સચે તુમ્હે અનુજાનેય્યાથ, અહં પબ્બજ્જેય્ય’’ન્તિ. ‘‘કિં વદેસિ, તાત, મય્હં સકલલોકસ્સપિ પબ્બજ્જતો તવેવ પબ્બજ્જા ભદ્દિકા. સચે સક્કોસિ, પબ્બજ, તાતા’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા સત્થુ સન્તિકં ગતો. સત્થા ‘‘કિં, મહાસેટ્ઠિ, દારકો તે લદ્ધો’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, અયં દારકો મય્હં નત્તા, તુમ્હાકં સન્તિકે પબ્બજામીતિ વદતી’’તિ આહ.

સત્થા અઞ્ઞતરં પિણ્ડચારિકં ‘‘ઇમં દારકં પબ્બાજેહી’’તિ આણાપેસિ. થેરો તસ્સ તચપઞ્ચકકમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખિત્વા પબ્બાજેસિ. સો બહું બુદ્ધવચનં ઉગ્ગણ્હિત્વા પરિપુણ્ણવસ્સો ઉપસમ્પદં લભિ. ઉપસમ્પન્નો હુત્વા યોનિસોમનસિકારે કમ્મં કરોન્તો ચતુન્નં અરૂપાવચરજ્ઝાનાનં લાભી હુત્વા ઝાનઙ્ગેહિ વુટ્ઠાય અરહત્તં પાપુણિ. ઇતિ સો સઞ્ઞાવિવટ્ટકુસલાનં અગ્ગો જાતો. સો ઝાનસુખેન ફલસુખેન વીતિનામેન્તો ચિન્તેસિ – ‘‘સક્કા નુ ખો ઇમં સુખં ચૂળપન્થકસ્સ દાતુ’’ન્તિ. તતો અય્યકસેટ્ઠિસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘મહાસેટ્ઠિ સચે તુમ્હે સમ્પટિચ્છથ, અહં ચૂળપન્થકં પબ્બાજેય્ય’’ન્તિ આહ. પબ્બાજેથ, ભન્તેતિ. થેરો ચૂળપન્થકદારકં પબ્બાજેત્વા દસસુ સીલેસુ પતિટ્ઠાપેસિ. ચૂળપન્થકસામણેરો ભાતિકસ્સ સન્તિકે.

‘‘પદુમં યથા કોકનદં સુગન્ધં,

પાતો સિયા ફુલ્લમવીતગન્ધં;

અઙ્ગીરસં પસ્સ વિરોચમાનં,

તપન્તમાદિચ્ચમિવન્તલિક્ખે’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૨૩; અ. નિ. ૫.૧૯૫) –

ઇમં ગાથં ગણ્હાતિ. ગહિતગહિતપદં ઉપરૂપરિપદં ગણ્હન્તસ્સ નસ્સતિ. તસ્સ ઇમં ગાથં ગહેતું વાયમન્તસ્સેવ ચત્તારો માસા અતિક્કન્તા. અથ નં મહાપન્થકો આહ – ‘‘ચૂળપન્થક, ત્વં ઇમસ્મિં સાસને અભબ્બો, ચતૂહિ માસેહિ એકગાથમ્પિ ગહેતું ન સક્કોસિ, પબ્બજિતકિચ્ચં પન ત્વં કથં મત્થકં પાપેસ્સસિ, નિક્ખમ ઇતો’’તિ. સો થેરેન પણામિતો વિહારપચ્ચન્તે રોદમાનો અટ્ઠાસિ.

તેન સમયેન સત્થા રાજગહં ઉપનિસ્સાય જીવકમ્બવને વિહરતિ. તસ્મિં સમયે જીવકો પુરિસં પેસેસિ ‘‘પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં સત્થારં નિમન્તેહી’’તિ. તેન ખો પન સમયેન મહાપન્થકો ભત્તુદ્દેસકો હોતિ. સો ‘‘પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં ભિક્ખં સમ્પટિચ્છથ, ભન્તે’’તિ વુત્તો ‘‘ચૂળપન્થકં ઠપેત્વા સેસાનં સમ્પટિચ્છામી’’તિ આહ. ચૂળપન્થકો તં કથં સુત્વા ભિય્યોસોમત્તાય દોમનસ્સપ્પત્તો અહોસિ. સત્થા ચૂળપન્થકસ્સ ખેદં દિસ્વા ‘‘ચૂળપન્થકો મયિ ગતે બુજ્ઝિસ્સતી’’તિ ગન્ત્વા અવિદૂરે ઠાને અત્તાનં દસ્સેત્વા ‘‘કિં ત્વં, પન્થક, રોદસી’’તિ આહ. ભાતા મં, ભન્તે, પણામેતીતિ. પન્થક, તુય્હં ભાતિકસ્સ પરપુગ્ગલાનં આસયાનુસયઞાણં નત્થિ, ત્વં બુદ્ધવેનેય્યપુગ્ગલો નામાતિ ઇદ્ધિયા અભિસઙ્ખરિત્વા સુદ્ધં ચોળખણ્ડં અદાસિ ‘‘ઇમં ગહેત્વા ‘રજોહરણં રજોહરણ’ન્તિ વત્વા ભાવેહિ પન્થકા’’તિ.

સો સત્થારા દિન્નં ચોળખણ્ડં ‘‘રજોહરણં રજોહરણ’’ન્તિ હત્થેન પરિમજ્જન્તો નિસીદિ. તસ્સ પરિમજ્જન્તસ્સ લોમાનિ કિલિટ્ઠધાતુકાનિ જાતાનિ. પુન પરિમજ્જન્તસ્સ ઉક્ખલિપરિપુઞ્છનસદિસં જાતં. સો ઞાણપરિપાકં આગમ્મ તત્થ ખયવયં પટ્ઠપેત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇદં ચોળખણ્ડં પકતિયા પણ્ડરં પરિસુદ્ધં, ઉપાદિન્નકસરીરં નિસ્સાય કિલિટ્ઠં જાતં, ઇદં ચિત્તમ્પિ એવંગતિકમેવા’’તિ. સમાધિં ભાવેત્વા ચત્તારિ રૂપાવચરજ્ઝાનાનિ પાદકાનિ કત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. સો મનોમયજ્ઝાનલાભી હુત્વા એકો હુત્વા બહુધા, બહુધા હુત્વા એકો ભવિતું સમત્થો અહોસિ. અરહત્તમગ્ગેનેવ ચસ્સ તેપિટકઞ્ચ છ અભિઞ્ઞા ચ આગમિંસુ.

પુનદિવસે સત્થા એકૂનેહિ પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં ગન્ત્વા જીવકસ્સ નિવેસને નિસીદિ. ચૂળપન્થકો પન અત્તનો ભિક્ખાય અસમ્પટિચ્છિતત્તાયેવ ન ગતો. જીવકો યાગું દાતું આરભિ, સત્થા હત્થેન પત્તં પિદહિ. કસ્મા, ભન્તે, ન ગણ્હથાતિ? વિહારે એકો ભિક્ખુ અત્થિ જીવકાતિ. સો પુરિસં પહિણિ ‘‘ગચ્છ, ભણે, વિહારે નિસિન્નં અય્યં ગહેત્વા એહી’’તિ. ચૂળપન્થકત્થેરોપિ તસ્સ પુરિસસ્સ પુરે આગમનાયેવ ભિક્ખુસહસ્સં નિમ્મિનિત્વા એકમ્પિ એકેન અસદિસં, એકસ્સપિ ચ ચીવરવિચારણાદિસમણકમ્મં અઞ્ઞેન અસદિસં અકાસિ. સો પુરિસો વિહારે ભિક્ખૂનં બહુભાવં દિસ્વા ગન્ત્વા જીવકસ્સ કથેસિ – ‘‘ભન્તે, ઇમસ્મિં વિહારે ભિક્ખુસઙ્ઘો બહુતરો, તતો પક્કોસિતબ્બં ભદન્તં ન જાનામી’’તિ. જીવકો સત્થારં પટિપુચ્છિ – ‘‘કોનામો, ભન્તે, વિહારે નિસિન્નભિક્ખૂ’’તિ? ચૂળપન્થકો નામ જીવકાતિ. ગચ્છ ભો ‘‘ચૂળપન્થકો નામ કતરો’’તિ પુચ્છિત્વા આનેહીતિ. સો વિહારં ગન્ત્વા ‘‘ચૂળપન્થકો નામ, ભન્તે, કતરો’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અહં ચૂળપન્થકો અહં ચૂળપન્થકો’’તિ ભિક્ખુસહસ્સમ્પિ કથેસિ. સો પુનાગન્ત્વા જીવકસ્સ કથેસિ ‘‘સહસ્સમત્તા ભિક્ખૂ સબ્બેપિ ‘અહં ચૂળપન્થકો અહં ચૂળપન્થકો’તિ કથેન્તિ, અહં ‘અસુકો નામ પક્કોસિતબ્બો’તિ ન જાનામી’’તિ. જીવકોપિ પટિવિદ્ધસચ્ચતાય ‘‘ઇદ્ધિમા ભિક્ખૂ’’તિ નયતો ઞત્વા ‘‘પઠમં કથનભિક્ખુમેવ ‘તુમ્હે સત્થા પક્કોસતી’તિ વત્વા ચીવરકણ્ણે ગણ્હ તાતા’’તિ આહ. સો વિહારં ગન્ત્વા તથા અકાસિ, તાવદેવ સહસ્સમત્તા ભિક્ખૂ અન્તરધાયિંસુ. સો થેરં ગહેત્વા અગમાસિ. સત્થા તસ્મિં ખણે યાગું ગણ્હિ.

દસબલે ભત્તકિચ્ચં કત્વા વિહારં ગતે ધમ્મસભાયં કથા ઉદપાદિ ‘‘યાવ મહન્તા વત બુદ્ધા નામ ચત્તારો માસે એકગાથં ગણ્હિતું અસક્કોન્તં ભિક્ખું એવંમહિદ્ધિકં અકંસૂ’’તિ. સત્થા તેસં ભિક્ખૂનં ચિત્તાચારં ઞત્વા ગન્ત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસજ્જ ‘‘કિં વદેથ, ભિક્ખવે’’તિ પુચ્છિ. ન ભગવા અઞ્ઞં કિઞ્ચિ કથેમ, ચૂળપન્થકેન તુમ્હાકં સન્તિકા મહાલાભો લદ્ધોતિ તુમ્હાકંયેવ ગુણં કથેમાતિ. અનચ્છરિયં, ભિક્ખવે, ઇદાનિ મય્હં ઓવાદં કત્વા લોકુત્તરદાયજ્જલાભો, અયં અતીતેપિ અપરિપક્કઞાણે ઠિતસ્સ મય્હં ઓવાદં કત્વા લોકિયદાયજ્જં લભીતિ. ભિક્ખૂ ‘‘કદા, ભન્તે’’તિ આયાચિંસુ. સત્થા તેસં ભિક્ખૂનં અતીતં આહરિત્વા દસ્સેસિ.

ભિક્ખવે, અતીતે બારાણસીનગરે બ્રહ્મદત્તો નામ રાજા રજ્જં કારેસિ. તસ્મિં સમયે ચૂળકસેટ્ઠિ નામ પણ્ડિતો બ્યત્તો સબ્બનિમિત્તાનિ જાનાતિ. સો એકદિવસં રાજૂપટ્ઠાનં ગચ્છન્તો અન્તરવીથિયં મતમૂસિકં દિસ્વા તસ્મિં ખણે નક્ખત્તં સમાનેત્વા ઇદમાહ – ‘‘સક્કા ચક્ખુમતા કુલપુત્તેન ઇમં ઉન્દૂરં ગહેત્વા દારભરણઞ્ચ કાતું કમ્મન્તે ચ પયોજેતુ’’ન્તિ. અઞ્ઞતરો દુગ્ગતકુલપુત્તો તં સેટ્ઠિસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘નાયં અજાનિત્વા કથેસ્સતી’’તિ મૂસિકં ગહેત્વા એકસ્મિં આપણે બિળારસ્સત્થાય દત્વા કાકણિકં લભિ. તાય કાકણિકાય ફાણિતં કિણિત્વા એકેન કુટેન પાનીયં ગણ્હિત્વા અરઞ્ઞતો આગચ્છન્તે માલાકારે દિસ્વા થોકં થોકં ફાણિતખણ્ડં દત્વા ઉળુઙ્કેન પાનીયં અદાસિ. તે તસ્સ એકેકં પુપ્ફમુટ્ઠિં અદંસુ. સો તેન પુપ્ફમૂલેન પુનદિવસેપિ ફાણિતઞ્ચ પાનીયઘટઞ્ચ ગહેત્વા પુપ્ફારામમેવ ગતો. તસ્સ તંદિવસં માલાકારા અડ્ઢઓચિતકે પુપ્ફગચ્છે દત્વા અગમંસુ. સો નચિરસ્સેવ ઇમિના ઉપાયેન અટ્ઠ કહાપણે લભિ.

પુન એકસ્મિં વાતવુટ્ઠિદિવસે છડ્ડિતઉય્યાનં ગન્ત્વા પતિતદારૂનં રાસિં કત્વા નિસિન્નો રાજકુમ્ભકારસ્સ સન્તિકા સોળસ કહાપણે લભિ. સો ચતુવીસતિયા કહાપણેસુ જાતેસુ ‘‘અત્થિ અયં ઉપાયો મય્હ’’ન્તિ નગરદ્વારતો અવિદૂરે ઠાને એકં પાનીયચાટિં ઠપેત્વા પઞ્ચસતે તિણહારકે પાનીયેન ઉપટ્ઠહિ. તે આહંસુ – ‘‘ત્વં, સમ્મ, અમ્હાકં બહુપકારો, કિં તે કરોમા’’તિ? સોપિ ‘‘મય્હં કિચ્ચે ઉપ્પન્ને કરિસ્સથા’’તિ વત્વા ઇતો ચિતો ચ વિચરન્તો થલપથકમ્મિકેન ચ જલપથકમ્મિકેન ચ સદ્ધિં મિત્તસન્થવં અકાસિ. તસ્સ થલપથકમ્મિકો ‘‘સ્વે ઇમં નગરં અસ્સવાણિજકો પઞ્ચ અસ્સસતાનિ ગહેત્વા આગમિસ્સતી’’તિ આચિક્ખિ. સો તસ્સ વચનં સુત્વા તિણહારકાનં સઞ્ઞં દત્વા એકેકં તિણકલાપં દિગુણં કત્વા આહરાપેસિ. અથ સો અસ્સાનં નગરં પવિટ્ઠવેલાય તિણકલાપસહસ્સં અન્તરદ્વારે રાસિં કત્વા નિસીદિ. અસ્સવાણિજો સકલનગરે અસ્સાનં ચારિં અલભિત્વા તસ્સ સહસ્સં દત્વા તં તિણં ગણ્હિ.

તતો કતિપાહચ્ચયેનસ્સ સમુદ્દકમ્મિકસહાયકો આરોચેસિ ‘‘પટ્ટનં મહાનાવા આગતા’’તિ. સો ‘‘અત્થિ અયં ઉપાયો’’તિ અટ્ઠહિ કહાપણેહિ સબ્બપરિવારસમ્પન્નં તાવકાલિકં રથં ગહેત્વા નાવાપટ્ટનં ગન્ત્વા એકં અઙ્ગુલિમુદ્દિકં નાવિકસ્સ સચ્ચકારં દત્વા અવિદૂરે ઠાને સાણિં પરિક્ખિપાપેત્વા તત્થ નિસિન્નો પુરિસે આણાપેસિ ‘‘બાહિરકેસુ વાણિજેસુ આગતેસુ તતિયેન પટિહારેન આરોચેથા’’તિ. ‘‘નાવા આગતા’’તિ સુત્વા બારાણસિતો સતમત્તા વાણિજા ‘‘ભણ્ડં ગણ્હામા’’તિ આગમંસુ. ભણ્ડં તુમ્હે ન લભિસ્સથ, અસુકટ્ઠાને નામ મહાવાણિજેન સચ્ચકારો દિન્નોતિ. તે તેસં સુત્વા તસ્સ સન્તિકં આગતા, પાદમૂલિકપુરિસા પુરિમસઞ્ઞાવસેન તતિયેન પાટિહારેન તેસં આગતભાવં આરોચેસું. તે સતમત્તાપિ વાણિજા એકેકં સહસ્સં દત્વા તેન સદ્ધિં નાવાય પત્તિકા હુત્વા પુન એકેકં સહસ્સં દત્વા પત્તિં વિસ્સજ્જાપેત્વા ભણ્ડં અત્તનો સન્તકં અકંસુ. સો પુરિસો દ્વે સતસહસ્સાનિ ગહેત્વા બારાણસિં આગન્ત્વા ‘‘કતઞ્ઞુના ભવિતું વટ્ટતી’’તિ એકં સતસહસ્સં ગહેત્વા ચૂળસેટ્ઠિસ્સ સન્તિકં ગતો.

અથ તં ચૂળસેટ્ઠિ ‘‘કિં તે, તાત, કત્વા ઇદં ધનં લદ્ધ’’ન્તિ પુચ્છિ. સો ‘‘તુમ્હેહિ કથિતઉપાયે ઠત્વા ચતુમાસબ્ભન્તરેયેવ લદ્ધ’’ન્તિ આહ. સેટ્ઠિ તસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘ઇદાનિ એવરૂપં દારકં પરસન્તકં કાતું ન વટ્ટતી’’તિ વયપ્પત્તં ધીતરં દત્વા સકલકુટુમ્બસ્સ સામિકં અકાસિ. સોપિ કુલપુત્તો સેટ્ઠિનો અચ્ચયેન તસ્મિં નગરે સેટ્ઠિટ્ઠાનં ગહેત્વા યાવતાયુકં ઠત્વા યથાકમ્મં ગતો. સત્થા દ્વે વત્થૂનિ કથેત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા અભિસમ્બુદ્ધકાલે ઇમં ગાથમાહ –

‘‘અપ્પકેનપિ મેધાવી, પાભતેન વિચક્ખણો;

સમુટ્ઠાપેતિ અત્તાનં, અણું અગ્ગિંવ સન્ધમ’’ન્તિ. (જા. ૧.૧.૪);

ઇતિ સત્થા ધમ્મસભાયં સન્નિસિન્નાનં ઇમં કારણં દસ્સેસિ. અયં દ્વિન્નમ્પિ મહાસાવકાનં પુબ્બપત્થનતો પટ્ઠાય અનુપુબ્બિકથા. અપરભાગે પન સત્થા અરિયગણપરિવુતો ધમ્માસને નિસિન્નો મનોમયં કાયં અભિનિમ્મિનન્તાનં ચેતોવિવટ્ટકુસલાનઞ્ચ ચૂળપન્થકત્થેરં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ, સઞ્ઞાવિવટ્ટકુસલાનં મહાપન્થકન્તિ.

સુભૂતિત્થેરવત્થુ

૨૦૧. તતિયે અરણવિહારીનન્તિ નિક્કિલેસવિહારીનં. રણન્તિ હિ રાગાદયો કિલેસા વુચ્ચન્તિ, તેસં અભાવેન નિક્કિલેસવિહારો અરણવિહારો નામ. સો યેસં અત્થિ, તે અરણવિહારિનો. તેસં અરણવિહારીનં સુભૂતિત્થેરો અગ્ગોતિ. કિઞ્ચાપિ હિ અઞ્ઞેપિ ખીણાસવા અરણવિહારિનોવ, થેરેન પન ધમ્મદેસનાય એતં નામં લદ્ધં. અઞ્ઞે હિ ભિક્ખૂ ધમ્મં દેસેન્તો ઉદ્દિસ્સકં કત્વા વણ્ણં વા અવણ્ણં વા કથેન્તિ, થેરો પન ધમ્મં દેસેન્તો સત્થારા દેસિતનિયામતો અનોક્કમિત્વા દેસેતિ, તસ્મા અરણવિહારીનં અગ્ગો નામ જાતો.

૨૦૨. ચતુત્થે દક્ખિણેય્યાનન્તિ દક્ખિણારહાનં. તત્થ કિઞ્ચાપિ અઞ્ઞેપિ ખીણાસવા અગ્ગદક્ખિણેય્યા, થેરો પન પિણ્ડાય ચરન્તો ઘરે ઘરે મેત્તાઝાનં સમાપજ્જિત્વા સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય ભિક્ખં ગણ્હાતિ ‘‘એવં ભિક્ખાદાયકાનં મહપ્ફલં ભવિસ્સતી’’તિ. તસ્મા દક્ખિણેય્યાનં અગ્ગોતિ વુત્તો. અત્તભાવો પનસ્સ સુસમિદ્ધો, અલઙ્કતતોરણં વિય ચિત્તપટો વિય ચ અતિવિય વિરોચતિ. તસ્મા સુભૂતીતિ વુચ્ચતિ.

તસ્સ પઞ્હકમ્મે અયમનુપુબ્બિકથા – અયં કિર પદુમુત્તરે ભગવતિ અનુપ્પન્નેયેવ હંસવતીનગરે બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિ, નન્દમાણવોતિસ્સ નામં અકંસુ. સો વયપ્પત્તો તયો વેદે ઉગ્ગણ્હિત્વા તત્થ સારં અપસ્સન્તો અત્તનો પરિવારેહિ ચતુચત્તાલીસાય માણવકસહસ્સેહિ સદ્ધિં પબ્બતપાદે ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા પઞ્ચ અભિઞ્ઞા અટ્ઠ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેસિ, અન્તેવાસિકેપિ ઝાનલાભિનો અકાસિ.

તસ્મિં સમયે પદુમુત્તરો ભગવા લોકે નિબ્બત્તિત્વા હંસવતીનગરં ઉપનિસ્સાય વિહરન્તો એકદિવસં પચ્ચૂસસમયે લોકં ઓલોકેન્તો નન્દતાપસસ્સ અન્તેવાસિકાનં જટિલાનં અરહત્તૂપનિસ્સયં નન્દતાપસસ્સ ચ દ્વીહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ સાવકસ્સ ઠાનન્તરપત્થનં દિસ્વા પાતોવ સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા પુબ્બણ્હસમયં પત્તચીવરમાદાય સારિપુત્તત્થેરસ્સ વત્થુમ્હિ વુત્તનયેનેવ નન્દતાપસસ્સ અસ્સમં અગમાસિ. તત્થ ફલાફલદાનઞ્ચ પુપ્ફાસનપઞ્ઞાપનઞ્ચ નિરોધસમાપત્તિસમાપજ્જનઞ્ચ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

સત્થા પન નિરોધા વુટ્ઠિતો અરણવિહારિઅઙ્ગેન ચ દક્ખિણેય્યઙ્ગેન ચાતિ દ્વીહઙ્ગેહિ સમન્નાગતં એકં સાવકં ‘‘ઇસિગણસ્સ પુપ્ફાસનાનુમોદનં કરોહી’’તિ આણાપેસિ. સો અત્તનો વિસયે ઠત્વા તેપિટકં સમ્મસિત્વા અનુમોદનં અકાસિ. તસ્સ દેસનાવસાને સત્થા સયં ધમ્મં દેસેસિ. દેસનાપરિયોસાને સબ્બે ચતુચત્તાલીસસહસ્સાપિ તાપસા અરહત્તં પાપુણિંસુ. નન્દતાપસો પન અનુમોદકસ્સ ભિક્ખુનો નિમિત્તં ગણ્હિત્વા સત્થુ દેસનાનુસારેન ઞાણં પેસેતું નાસક્ખિ. સત્થા ‘‘એથ, ભિક્ખવો’’તિ સેસભિક્ખૂનં હત્થં પસારેસિ. સબ્બેપિ અન્તરહિતકેસમસ્સૂ ઇદ્ધિમયપરિક્ખારા વસ્સસટ્ઠિકત્થેરા વિય અહેસું.

નન્દતાપસો તથાગતં વન્દિત્વા સમ્મુખે ઠિતો આહ – ‘‘ભન્તે, યેન ભિક્ખુના ઇસિગણસ્સ પુપ્ફાસનાનુમોદના કતા, કો નામોયં તુમ્હાકં સાસને’’તિ? અરણવિહારિઅઙ્ગેન ચ દક્ખિણેય્યઙ્ગેન ચ એતદગ્ગં પત્તો એસોતિ. ‘‘ભન્તે, અહમ્પિ ઇમિના સત્તાહકતેન અધિકારકમ્મેન અઞ્ઞં સમ્પત્તિં ન પત્થેમિ, અનાગતે પનાહં એકસ્સ બુદ્ધસ્સ સાસને અયં થેરો વિય દ્વીહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનં અકાસિ. સત્થા અનન્તરાયં દિસ્વા બ્યાકરિત્વા પક્કામિ. નન્દતાપસોપિ કાલેન કાલં દસબલસ્સ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા અપરિહીનજ્ઝાનો બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તો. ઇદમસ્સ કલ્યાણકમ્મં. અન્તરા પન કમ્મં ન કથિયતિ.

સો કપ્પસતસહસ્સં અતિક્કમિત્વા સાવત્થિયં સુમનસેટ્ઠિસ્સ ગેહે નિબ્બત્તિ, સુભૂતીતિસ્સ નામં અકંસુ. અપરભાગે અમ્હાકં સત્થા લોકે નિબ્બત્તો રાજગહં ઉપનિસ્સાય વિહરતિ. તદા અનાથપિણ્ડિકો સેટ્ઠિ સાવત્થિયં ઉટ્ઠાનકભણ્ડં ગહેત્વા અત્તનો સહાયકસ્સ રાજગહસેટ્ઠિનો ઘરં ગતો સત્થુ ઉપ્પન્નભાવં ઞત્વા સત્થારં સીતવને વિહરન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પઠમદસ્સનેનેવ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય સત્થારં સાવત્થિં આગમનત્થાય યાચિત્વા પઞ્ચચત્તાલીસયોજને મગ્ગે યોજને યોજને સતસહસ્સપરિચ્ચાગેન વિહારે પતિટ્ઠાપેત્વા સાવત્થિયં રાજમાનેન અટ્ઠકરીસપ્પમાણં જેતરાજકુમારસ્સ ઉય્યાનભૂમિં કોટિસન્થારેન કિણિત્વા તત્થ ભગવતો વિહારં કારેત્વા અદાસિ. વિહારમહદિવસે અયં સુભૂતિકુટિમ્બિકો અનાથપિણ્ડિકસેટ્ઠિના સદ્ધિં ગન્ત્વા ધમ્મં સુણન્તો સદ્ધં પટિલભિત્વા પબ્બજિ. સો ઉપસમ્પન્નો દ્વે માતિકા પગુણં કત્વા કમ્મટ્ઠાનં કથાપેત્વા અરઞ્ઞે સમણધમ્મં કરોન્તો વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા મેત્તાઝાનં પાદકં કત્વા અરહત્તં પાપુણિ. ધમ્મં દેસેન્તો વુત્તનયેનેવ ધમ્મં કથેતિ, પિણ્ડાય ચરન્તો વુત્તનયેનેવ મેત્તાઝાનતો વુટ્ઠાય ભિક્ખં ગણ્હાતિ. અથ નં સત્થા ઇમં કારણદ્વયં પટિચ્ચ અરણવિહારીનઞ્ચ દક્ખિણેય્યાનઞ્ચ ભિક્ખૂનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

ખદિરવનિયરેવતત્થેરવત્થુ

૨૦૩. પઞ્ચમે આરઞ્ઞકાનન્તિ અરઞ્ઞવાસીનં. રેવતો ખદિરવનિયોતિ ધમ્મસેનાપતિત્થેરસ્સ કનિટ્ઠભાતિકો. સો યથા અઞ્ઞે થેરા અરઞ્ઞે વસમાના વનસભાગં ઉદકસભાગં ભિક્ખાચારસભાગઞ્ચ સલ્લક્ખેત્વા અરઞ્ઞે વસન્તિ, ન એવં વસિ. એતાનિ પન સભાગાનિ અનાદિયિત્વા ઉજ્જઙ્ગલસક્ખરપાસાણવિસમે ખદિરવને પટિવસતિ. તસ્મા આરઞ્ઞકાનં અગ્ગોતિ વુત્તો.

તસ્સ પઞ્હકમ્મે અયમનુપુબ્બિકથા – અયં કિર અતીતે પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતીનગરે નિબ્બત્તો મહાગઙ્ગાય પયાગપતિટ્ઠાનતિત્થે નાવાકમ્મં કરોન્તો પટિવસતિ. તસ્મિં સમયે સત્થા સતસહસ્સભિક્ખુપરિવારો ચારિકં ચરન્તો પયાગપતિટ્ઠાનતિત્થં સમ્પાપુણિ. સો દસબલં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘મય્હં કાલેન કાલં બુદ્ધદસ્સનં નામ નત્થિ, અયં મે કલ્યાણકમ્માયૂહનક્ખણો’’તિ નાવાસઙ્ઘાટં બન્ધાપેત્વા ઉપરિ ચેલવિતાનં કારેત્વા ગન્ધમાલાદામાનિ ઓસારેત્વા હેટ્ઠા વરપોત્થકં ચિત્તત્થરણં અત્થરાપેત્વા સપરિવારં સત્થારં પરતીરં તારેસિ.

તસ્મિં સમયે સત્થા એકં આરઞ્ઞકં ભિક્ખું એતદગ્ગે ઠપેસિ. સો નાવિકો તં દિસ્વા ‘‘મયાપિ એવમેવં અનાગતે એકસ્સ બુદ્ધસ્સ સાસને આરઞ્ઞકાનં અગ્ગેન ભવિતું વટ્ટતી’’તિ સત્થારં નિમન્તેત્વા સત્તાહં મહાદાનં દત્વા સત્થુ પાદમૂલે નિપજ્જિત્વા, ‘‘ભન્તે, તુમ્હેહિ એતદગ્ગે ઠપિતો સો ભિક્ખુ વિય અહમ્પિ અનાગતે એકસ્સ બુદ્ધસ્સ સાસને આરઞ્ઞકાનં અગ્ગો ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનં અકાસિ. સત્થા અનન્તરાયં દિસ્વા ‘‘અનાગતે ગોતમબુદ્ધસ્સ સાસને ત્વં આરઞ્ઞકાનં અગ્ગો ભવિસ્સસી’’તિ બ્યાકરિત્વા પક્કામિ. અન્તરા પન અઞ્ઞં કમ્મં ન કથિયતિ.

સો યાવજીવં કલ્યાણકમ્મં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે મગધક્ખેત્તે નાલકબ્રાહ્મણગામે સારીબ્રાહ્મણિયા કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં ગહેત્વા તિણ્ણં ભાતિકાનં તિસ્સન્નઞ્ચ ભગિનીનં સબ્બકનિટ્ઠો હુત્વા નિબ્બત્તિ, રેવતોતિસ્સ નામં અકંસુ. અથસ્સ માતાપિતરો ચિન્તેસું – ‘‘વડ્ઢિતવડ્ઢિતે દારકે સમણા સક્યપુત્તિયા નેત્વા પબ્બાજેન્તિ, અમ્હાકં પુત્તં રેવતં દહરમેવ ઘરબન્ધનેન બન્ધિસ્સામા’’તિ સમાનકુલતો દારિકં આનેત્વા રેવતસ્સ અય્યિકં વન્દાપેત્વા, ‘‘અમ્મ, તવ અય્યિકાય મહલ્લકતરા હોહી’’તિ આહંસુ. રેવતો તેસં કથં સુત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં દારિકા દહરા પઠમવયે ઠિતા, ઇમિસ્સા કિર એવંવિધં રૂપં મમ અય્યિકાય રૂપસદિસં ભવિસ્સતિ, પુચ્છિસ્સામિ તાવ નેસં અધિપ્પાય’’ન્તિ ચિન્તેત્વા આહ – ‘‘તુમ્હે કિં કથેથા’’તિ? તાત, ‘‘અયં દારિકા અય્યિકા વિય તે જરં પાપુણાતૂ’’તિ વદામાતિ. સો ‘‘ઇમિસ્સા રૂપં એવંવિધં ભવિસ્સતી’’તિ પુચ્છિ. તાત, કિં વદેસિ, મહાપુઞ્ઞા એવંવિધા હોન્તીતિ.

સો ચિન્તેસિ – ‘‘ઇદં કિર રૂપં ઇમિના નિયામેન વલિત્તચં ભવિસ્સતિ પલિતકેસં ખણ્ડદન્તં, અહં એવરૂપે રૂપે રજ્જિત્વા કિં કરિસ્સામિ, મમ ભાતિકાનં ગતમગ્ગમેવ ગમિસ્સામી’’તિ કીળન્તો વિય હુત્વા સમવયે તરુણદારકે આહ – ‘‘એથ, ભો, વિધાવનિકં કરિસ્સામા’’તિ નિક્ખમિ. તાત, મઙ્ગલદિવસે મા બહિ ગચ્છાતિ. સો દારકેહિ સદ્ધિં કીળન્તો વિય અત્તનો ધાવનવારે સમ્પત્તે થોકં ગન્ત્વા પપઞ્ચેત્વા આગચ્છતિ. પુન દુતિયવારે સમ્પત્તે તતો તુરિતં વિય ગન્ત્વા આગતો, તતિયવારે સમ્પત્તે ‘‘અયં મે કાલો’’તિ ઞત્વા સમ્મુખટ્ઠાનેનેવ પલાયિત્વા પંસુકૂલિકભિક્ખૂનં નિવાસટ્ઠાનં અરઞ્ઞં ગન્ત્વા થેરે અભિવાદેત્વા પબ્બજ્જં યાચિ. સપ્પુરિસ મયં તં ન જાનામ ‘‘કસ્સાસિ પુત્તો’’તિ, ત્વઞ્ચ અલઙ્કતનિયામેનેવ આગતો, કો તં પબ્બાજેતું ઉસ્સહિસ્સતીતિ. સો ઉભો બાહા પગ્ગય્હ ‘‘વિલુમ્પન્તિ મં વિલુમ્પન્તિ મ’’ન્તિ મહારવં વિરવિ. ઇતો ચિતો ચ ભિક્ખૂ સન્નિપતિત્વા ‘‘સપ્પુરિસ, ઇમસ્મિં ઠાને તવ વત્થં વા પિળન્ધનં વા કોચિ ગણ્હન્તો નામ નત્થિ, ત્વઞ્ચ ‘વિલુમ્પન્તી’તિ વદસિ, કિં સન્ધાય વદસી’’તિ? ભન્તે, નાહં વત્થાલઙ્કારં સન્ધાય વદામિ, તિસ્સન્નં પન મે સમ્પત્તીનં વિલોપો વત્તતિ, તં સન્ધાય વદામિ. મં તાવ તુમ્હે મા પબ્બાજયિત્થ, ભાતરં પન મે જાનાથાતિ. કોનામો પન તે ભાતાતિ? ગિહિકાલે ઉપતિસ્સો નામ, ઇદાનિ પન સારિપુત્તો નામ જાતોતિ વદન્તીતિ. ‘‘આવુસો, એવં સન્તે અયં કુલપુત્તો અમ્હાકં કનિટ્ઠભાતિકો નામ હોતિ, જેટ્ઠભાતિકો નો ધમ્મસેનાપતિ પુરેતરંયેવ આહ – ‘અમ્હાકં ઞાતકા સબ્બેવ મિચ્છાદિટ્ઠિકા, યો કોચિ અમ્હાકં ઞાતીતિ આગચ્છતિ, તં યેન તેનુપાયેન પબ્બાજેય્યથા’તિ. અયં પન થેરસ્સ અજ્ઝત્તભાતિકો, પબ્બાજેથ ન’’ન્તિ વત્વા તચપઞ્ચકકમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખિત્વા પબ્બાજયિંસુ. અથ નં પરિપુણ્ણવસ્સં ઉપસમ્પાદેત્વા કમ્મટ્ઠાને યોજયિંસુ.

થેરો કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા આચરિયુપજ્ઝાયાનં અવિદૂરે ઠાને વુત્તપ્પકારં ખદિરવનં પવિસિત્વા સમણધમ્મં કરોતિ. તસ્સ ‘‘અરહત્તં અપ્પત્વા દસબલં વા ભાતિકત્થેરં વા ન પસ્સિસ્સામી’’તિ વાયમન્તસ્સેવ તયો માસા અતિક્કન્તા, સુખુમાલકુલપુત્તસ્સ લૂખભોજનં ભુઞ્જન્તસ્સ ચિત્તં વલીતં નામ હોતિ, કમ્મટ્ઠાનં વિમોક્ખં ન ગતં. સો તેમાસચ્ચયેન પવારેત્વા વુત્થવસ્સો હુત્વા તસ્મિંયેવ ઠાને સમણધમ્મં કરોતિ. તસ્સ સમણધમ્મં કરોન્તસ્સ ચિત્તં એકગ્ગં અહોસિ, સો વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ.

અથાયસ્મા સારિપુત્તો સત્થારં આહ – ‘‘ભન્તે, મય્હં કિર કનિટ્ઠભાતા રેવતો પબ્બજિતો, સો અભિરમેય્ય વા ન વા, ગન્ત્વા નં પસ્સિસ્સામી’’તિ. ભગવા રેવતસ્સ આરદ્ધવિપસ્સકભાવં ઞત્વા દ્વે વારે પટિક્ખિપિત્વા તતિયવારે યાચિતો અરહત્તં પત્તભાવં ઞત્વા, ‘‘સારિપુત્ત, અહમ્પિ ગમિસ્સામિ, ભિક્ખૂનં આરોચેહી’’તિ. થેરો ભિક્ખુસઙ્ઘં સન્નિપાતેત્વા, ‘‘આવુસો, સત્થા ચારિકં ચરિતુકામો, ગન્તુકામા આગચ્છન્તૂ’’તિ સબ્બેસંયેવ આરોચેસિ. દસબલસ્સ ચારિકત્થાય ગમનકાલે ઓહીનકભિક્ખૂ નામ અપ્પકા હોન્તિ, ‘‘સત્થુ સુવણ્ણવણ્ણં સરીરં પસ્સિસ્સામ, મધુરધમ્મકથં વા સુણિસ્સામા’’તિ યેભુય્યેન ગન્તુકામાવ બહુકા હોન્તિ. ઇતિ સત્થા મહાભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો ‘‘રેવતં પસ્સિસ્સામી’’તિ નિક્ખન્તો.

અથેકસ્મિં પદેસે આનન્દત્થેરો દ્વેધાપથં પત્વા ભગવન્તં પુચ્છિ – ‘‘ભન્તે, ઇમસ્મિં ઠાને દ્વે મગ્ગા, કતરમગ્ગેન સઙ્ઘો ગચ્છતૂ’’તિ. કતરમગ્ગો, આનન્દ, ઉજુકોતિ? ભન્તે, ઉજુમગ્ગો તિંસયોજનો અમનુસ્સપથો, પરિહારમગ્ગો પન સટ્ઠિયોજનિકો ખેમો સુભિક્ખોતિ. આનન્દ, સીવલિ અમ્હેહિ સદ્ધિં આગતોતિ? આમ, ભન્તે, આગતોતિ. તેન હિ સઙ્ઘો ઉજુમગ્ગમેવ ગણ્હતુ, સીવલિસ્સ પુઞ્ઞં વીમંસિસ્સામાતિ. સત્થા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો સીવલિત્થેરસ્સ પુઞ્ઞવીમંસનત્થં અટવિમગ્ગં અભિરુહિ. મગ્ગં અભિરુહનટ્ઠાનતો પટ્ઠાય દેવસઙ્ઘો યોજને યોજને ઠાને નગરં માપેત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ વસનત્થાય વિહારે પટિયાદેસિ. દેવપુત્તા રઞ્ઞા પેસિતકમ્મકારા વિય હુત્વા યાગુખજ્જકાદીનિ ગહેત્વા ‘‘કહં અય્યો સીવલિ, કહં અય્યો સીવલી’’તિ પુચ્છન્તા ગચ્છન્તિ. થેરો તં સક્કારસમ્માનં ગણ્હાપેત્વા સત્થુ સન્તિકં ગચ્છતિ. સત્થા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં પરિભુઞ્જિ.

ઇમિનાવ નિયામેન સત્થા સક્કારસમ્માનં અનુભવન્તો દેવસિકં યોજનપરમં ગન્ત્વા તિંસયોજનિકં કન્તારં અતિક્કમ્મ ખદિરવનિયત્થેરસ્સ સભાગટ્ઠાનં પત્તો. થેરો સત્થુ આગમનં ઞત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાને બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પહોનકવિહારે દસબલસ્સ ગન્ધકુટિં રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનાદીનિ ચ ઇદ્ધિયા માપેત્વા તથાગતસ્સ પચ્ચુગ્ગમનં ગતો. સત્થા અલઙ્કતપટિયત્તેન મગ્ગેન વિહારં પાવિસિ. અથ તથાગતે ગન્ધકુટિં પવિટ્ઠે ભિક્ખૂ વસ્સગ્ગેન પત્તસેનાસનાનિ પવિસિંસુ. દેવતા ‘‘અકાલો આહારસ્સા’’તિ અટ્ઠવિધં પાનકં આહરિંસુ. સત્થા સઙ્ઘેન સદ્ધિં પાનકં પિવિ. ઇમિનાવ નિયામેન તથાગતસ્સ સક્કારસમ્માનં અનુભવન્તસ્સેવ અદ્ધમાસો અતિક્કન્તો.

અથેકચ્ચે ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખૂ એકસ્મિં ઠાને નિસીદિત્વા કથં ઉપ્પાદયિંસુ ‘‘સત્થા દસબલો ‘મય્હં અગ્ગસાવકસ્સ કનિટ્ઠભાતા’તિ વત્વા એવરૂપં નવકમ્મિકભિક્ખું પસ્સિતું આગતો, ઇમસ્સ વિહારસ્સ સન્તિકે જેતવનમહાવિહારો વા વેળુવનવિહારાદયો વા કિં કરિસ્સન્તિ. અયમ્પિ ભિક્ખુ એવરૂપસ્સ નવકમ્મસ્સ કારકો, કિં નામ સમણધમ્મં કરિસ્સતી’’તિ? અથ સત્થા ચિન્તેસિ – ‘‘મયિ ચિરં વસન્તે ઇદં ઠાનં આકિણ્ણં ભવિસ્સતિ, આરઞ્ઞકા ભિક્ખૂ નામ પવિવેકત્થિકા હોન્તિ, રેવતસ્સ અફાસુવિહારો ભવિસ્સતી’’તિ તતો રેવતસ્સ દિવાટ્ઠાનં ગતો. થેરો એકકોવ ચઙ્કમનકોટિયં આલમ્બનફલકં નિસ્સાય પાસાણફલકે નિસિન્નો સત્થારં દૂરતોવ આગચ્છન્તં દિસ્વા પચ્ચુગ્ગન્ત્વા વન્દિ.

અથ નં સત્થા પુચ્છિ – ‘‘રેવત, ઇમં વાળમિગટ્ઠાનં, ચણ્ડાનં હત્થિઅસ્સાદીનં સદ્દં સુત્વા કિન્તિ કરોસી’’તિ? તેસં મે, ભન્તે, સદ્દં સુણતો અરઞ્ઞરતિ નામ ઉપ્પજ્જતીતિ. સત્થા તસ્મિં ઠાને રેવતત્થેરસ્સ પઞ્ચહિ ગાથાસતેહિ અરઞ્ઞે નિવાસાનિસંસં નામ કથેત્વા પુનદિવસે અવિદૂરે ઠાને પિણ્ડાય ચરિત્વા રેવતત્થેરં નિવત્તેત્વા યેહિ ભિક્ખૂહિ થેરસ્સ અવણ્ણો કથિતો, તેસં કત્તરયટ્ઠિઉપાહનાતેલનાળિછત્તાનં પમુસ્સનભાવં અકાસિ. તે અત્તનો પરિક્ખારત્થાય નિવત્તા આગતમગ્ગેનેવ ગચ્છન્તાપિ તં ઠાનં સલ્લક્ખેતું ન સક્કોન્તિ. પઠમં હિ તે અલઙ્કતપટિયત્તેન મગ્ગેન ગન્ત્વા તંદિવસં પન વિસમમગ્ગેન ગચ્છન્તા તસ્મિં તસ્મિં ઠાને ઉક્કુટિકં નિસીદન્તિ, જાણુકેન ગચ્છન્તિ. તે ગુમ્બે ચ ગચ્છે ચ કણ્ટકે ચ મદ્દન્તા અત્તનો વસિતસભાગટ્ઠાનં ગન્ત્વા તસ્મિં તસ્મિં ખદિરખાણુકે અત્તનો છત્તં સઞ્જાનન્તિ, ઉપાહનં કત્તરયટ્ઠિં તેલનાળિં સઞ્જાનન્તિ. તે તસ્મિં સમયે ‘‘ઇદ્ધિમા અયં ભિક્ખૂ’’તિ ઞત્વા અત્તનો પરિક્ખારે આદાય ‘‘દસબલસ્સ પટિયત્તસક્કારો નામ એવરૂપો હોતી’’તિ વદન્તા આગમંસુ.

પુરતો ગતભિક્ખૂ, વિસાખા ઉપાસિકા, અત્તનો ગેહે નિસિન્નકાલે પુચ્છતિ – ‘‘મનાપં નુ ખો, ભન્તે, રેવતત્થેરસ્સ વસનટ્ઠાન’’ન્તિ? મનાપં ઉપાસિકે નન્દનવનચિત્તલતાદિપટિભાગં તં સેનાસનન્તિ. અથ નેસં સબ્બપચ્છતો આગતભિક્ખૂ પુચ્છિ – ‘‘મનાપં, અય્યા, રેવતત્થેરસ્સ વસનટ્ઠાન’’ન્તિ. મા પુચ્છ ઉપાસિકે, કથેતું અયુત્તટ્ઠાનમેતં, ઉજ્જઙ્ગલં સક્ખરપાસાણવિસમં ખદિરવનં એતં, તત્થ સો ભિક્ખુ વિહરતીતિ. વિસાખા, પુરિમાનઞ્ચ પચ્છિમાનઞ્ચ ભિક્ખૂનં કથં સુત્વા ‘‘કેસં નુ ખો કથા સચ્ચા’’તિ પચ્છાભત્તે ગન્ધમાલં આદાય દસબલસ્સ ઉપટ્ઠાનં ગન્ત્વા, વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્ના સત્થારં પુચ્છિ – ‘‘ભન્તે, રેવતત્થેરસ્સ વસનટ્ઠાનં એકચ્ચે, અય્યા, વણ્ણેન્તિ, એકચ્ચે નિન્દન્તિ, કિં નામેતં, ભન્તે’’તિ? વિસાખે રમણીયં વા હોતુ મા વા, યસ્મિં ઠાને અરિયાનં ચિત્તં રમતિ, તદેવ ઠાનં રમણીયં નામાતિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘ગામે વા યદિ વારઞ્ઞે, નિન્ને વા યદિ વા થલે;

યત્થ અરહન્તો વિહરન્તિ, તં ભૂમિરામણેય્યક’’ન્તિ. (ધ. પ. ૯૮; સં. નિ. ૧.૨૬૧);

અથ સત્થા અપરભાગે જેતવનમહાવિહારે અરિયગણમજ્ઝે નિસિન્નો થેરં આરઞ્ઞકાનં ભિક્ખૂનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

કઙ્ખારેવતત્થેરવત્થુ

૨૦૪. છટ્ઠે ઝાયીનન્તિ ઝાનલાભીનં ઝાનાભિરતાનં. સો કિર થેરો યા ઝાનસમાપત્તિયો દસબલો સમાપજ્જતિ, તતો અપ્પતરં ઠપેત્વા બહુતરા સમાપજ્જતિ. તસ્મા ઝાયીનં અગ્ગો નામ જાતો. કઙ્ખાયનભાવેન કઙ્ખારેવતોતિ વુચ્ચતિ. કઙ્ખા નામ કુક્કુચ્ચં, કુક્કુચ્ચકોતિ અત્થો. કિં પન અઞ્ઞે કુક્કુચ્ચકા નત્થીતિ? અત્થિ, અયં પન થેરો કપ્પિયેપિ કુક્કુચ્ચં ઉપ્પાદેસિ. તેનસ્સ કુક્કુચ્ચકતા અતિપાકટા જાતાતિ કઙ્ખારેવતોત્વેવ સઙ્ખં ગતો.

તસ્સ પઞ્હકમ્મે અયમનુપુબ્બિકથા – અયં કિર પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે પુરિમનયેનેવ મહાજનેન સદ્ધિં વિહારં ગન્ત્વા પરિસપરિયન્તે ઠિતો ધમ્મં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું ઝાનાભિરતાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા ‘‘મયાપિ અનાગતે એવરૂપેન ભવિતું વટ્ટતી’’તિ દેસનાવસાને સત્થારં નિમન્તેત્વા પુરિમનયેનેવ સત્તાહં મહાસક્કારં કત્વા ભગવન્તં આહ – ‘‘ભન્તે, અહં ઇમિના અધિકારકમ્મેન ન અઞ્ઞં સમ્પત્તિં પત્થેમિ, યથા પન સો તુમ્હેહિ ઇતો સત્તદિવસમત્થકે ભિક્ખુ ઝાયીનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપિતો, એવં અહમ્પિ અનાગતે એકસ્સ બુદ્ધસ્સ સાસને ઝાયીનં અગ્ગો ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનં અકાસિ. સત્થા અનાગતં ઓલોકેત્વા સમિજ્ઝનભાવં દિસ્વા ‘‘અનાગતે કપ્પસતસહસ્સાવસાને ગોતમો નામ બુદ્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ સાસને ત્વં ઝાયીનં અગ્ગો ભવિસ્સસી’’તિ બ્યાકરિત્વા પક્કામિ.

સો યાવજીવં કલ્યાણકમ્મં કત્વા કપ્પસતસહસ્સં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા અમ્હાકં ભગવતો કાલે સાવત્થિનગરે મહાભોગકુલે નિબ્બત્તો પચ્છાભત્તં ધમ્મસ્સવનત્થં ગચ્છન્તેન મહાજનેન સદ્ધિં વિહારં ગન્ત્વા પરિસપરિયન્તે ઠિતો દસબલસ્સ ધમ્મકથં સુત્વા સદ્ધં પટિલભિત્વા પબ્બજિતો ઉપસમ્પદં લભિત્વા કમ્મટ્ઠાનં કથાપેત્વા ઝાનપરિકમ્મં કરોન્તો ઝાનલાભી હુત્વા ઝાનમેવ પાદકં કત્વા અરહત્તફલં પાપુણિ. સો દસબલેન સમાપજ્જિતબ્બસમાપત્તીનં અપ્પતરા ઠપેત્વા બહુતરા સમાપજ્જન્તો અહોરત્તં ઝાનેસુ ચિણ્ણવસી અહોસિ. અથ નં અપરભાગે સત્થા ઇમં ગુણં ગહેત્વા ઝાયીનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ. ‘‘અકપ્પિયો, આવુસો ગુળો, અકપ્પિયા મુગ્ગા’’તિ (મહાવ. ૨૭૨) એવં પન કપ્પિયેસ્વેવ વત્થૂસુ કુક્કુચ્ચસ્સ ઉપ્પાદિતતાય કુક્કુચ્ચસઙ્ખાતાય કઙ્ખાય ભાવેન કઙ્ખારેવતોતિ સઙ્ખં ગતોતિ.

સોણકોળિવિસત્થેરવત્થુ

૨૦૫. સત્તમે આરદ્ધવીરિયાનન્તિ પગ્ગહિતવીરિયાનં પરિપુણ્ણવીરિયાનં. સોણો કોળિવિસોતિ સોણોતિ તસ્સ નામં, કોળિવિસોતિ ગોત્તં. કોટિવેસ્સોતિ વા અત્થો, ઇસ્સરિયેન કોટિપ્પત્તસ્સ વેસ્સકુલસ્સ દારકોતિ અધિપ્પાયો. યસ્મા પન અઞ્ઞેસં ભિક્ખૂનં વીરિયં નામ વડ્ઢેતબ્બં હોતિ, થેરસ્સ પન હાપેતબ્બમેવ અહોસિ. તસ્મા એસ આરદ્ધવીરિયાનં અગ્ગો નામ જાતો.

તસ્સ પઞ્હકમ્મે અયમનુપુબ્બિકથા – અયં કિર અતીતે પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે સેટ્ઠિકુલે નિબ્બત્તિ, સિરિવડ્ઢકુમારોતિસ્સ નામં અકંસુ. સો વયપ્પત્તો પુરિમનયેનેવ વિહારં ગન્ત્વા પરિસપરિયન્તે ઠિતો ધમ્મં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું આરદ્ધવીરિયાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા ‘‘મયાપિ અનાગતે એવરૂપેન ભવિતું વટ્ટતી’’તિ દેસનાપરિયોસાને દસબલં નિમન્તેત્વા સત્તાહં મહાદાનં દત્વા વુત્તનયેનેવ પત્થનં અકાસિ. સત્થા તસ્સ પત્થનાય સમિજ્ઝનભાવં દિસ્વા પુરિમનયેનેવ બ્યાકરિત્વા વિહારં ગતો.

સોપિ સિરિવડ્ઢસેટ્ઠિ યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો કપ્પસતસહસ્સં અતિક્કમિત્વા ઇમસ્મિં કપ્પે પરિનિબ્બુતે કસ્સપદસબલે અનુપ્પન્ને અમ્હાકં ભગવતિ બારાણસિયં કુલગેહે પટિસન્ધિં ગણ્હિ. સો અત્તનો સહાયકેહિ સદ્ધિં ગઙ્ગાયં કીળતિ. તસ્મિં સમયે એકો જિણ્ણચીવરિકો પચ્ચેકબુદ્ધો ‘‘બારાણસિં ઉપનિસ્સાય ગઙ્ગાતીરે પણ્ણસાલં કત્વા વસ્સં ઉપગચ્છિસ્સામી’’તિ ઉદકેન સમુપબ્યૂળ્હે દણ્ડકે ચ વલ્લિયો ચ સંકડ્ઢતિ. અયં કુમારો સહાયકેહિ સદ્ધિં ગન્ત્વા અભિવાદેત્વા ઠિતો, ‘‘ભન્તે, કિં કરોથા’’તિ પુચ્છિ. કુમાર ઉપકટ્ઠે અન્તોવસ્સે પબ્બજિતાનં વસનટ્ઠાનં નામ લદ્ધું વટ્ટતીતિ. ‘‘ભન્તે, અજ્જેવ એકદિવસં અય્યો યથા તથા આગમેતુ, અહં સ્વે અય્યસ્સ વસનટ્ઠાનં કરિસ્સામી’’તિ આહ. પચ્ચેકબુદ્ધો ‘‘તસ્સેવ કુમારસ્સ સઙ્ગહં કરિસ્સામી’’તિ આગતત્તા અધિવાસેસિ. સો તસ્સ અધિવાસનં વિદિત્વા ગતો પુનદિવસે સક્કારસમ્માનં સજ્જેત્વા પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ આગમનં ઓલોકેન્તો અટ્ઠાસિ. પચ્ચેકબુદ્ધોપિ ‘‘કહં નુ ખો અજ્જ ભિક્ખાચારં લભિસ્સામી’’તિ આવજ્જેન્તો ઞત્વા તસ્સેવ ગેહદ્વારં અગમાસિ.

કુમારો પચ્ચેકબુદ્ધં દિસ્વા સમ્પિયાયમાનો પત્તં આદાય ભિક્ખં દત્વા ‘‘ઇમં અન્તોવસ્સં મય્હં ગેહદ્વારમેવ આગચ્છથ, ભન્તે’’તિ પટિઞ્ઞં ગહેત્વા પચ્ચેકબુદ્ધે ભત્તકિચ્ચં કત્વા પક્કન્તે અત્તનો સહાયકેહિ સદ્ધિં ગન્ત્વા એકદિવસેનેવ પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ વસનપણ્ણસાલઞ્ચ ચઙ્કમનઞ્ચ રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનાનિ ચ કારાપેત્વા અદાસિ. તસ્સેવ પણ્ણસાલં પવિસનવેલાય હરિતૂપલિત્તાય ભૂમિયા ‘‘પાદેસુ કલલં મા લગ્ગી’’તિ અત્તનો પારુપનં સતસહસ્સગ્ઘનકં રત્તકમ્બલં ભૂમત્થરણં સન્થરિત્વા કમ્બલસ્સ વણ્ણેન સદ્ધિં પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ સરીરપ્પભં એકસદિસં દિસ્વા અતિવિય પસન્નો હુત્વા આહ – ‘‘યથા તુમ્હેહિ અક્કન્તકાલતો પટ્ઠાય ઇમસ્સ કમ્બલસ્સ અતિવિય પભા વિરોચતિ, એવમેવ મય્હમ્પિ નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને હત્થપાદાનં વણ્ણો બન્ધુજીવકપુપ્ફવણ્ણો હોતુ, સતક્ખત્તું વિહતકપ્પાસપટલફસ્સસદિસોવ ફસ્સો હોતૂ’’તિ. સો તેમાસં પચ્ચેકબુદ્ધં ઉપટ્ઠહિત્વા પવારિતકાલે તિચીવરં અદાસિ. પચ્ચેકબુદ્ધો પરિપુણ્ણપત્તચીવરો ગન્ધમાદનમેવ ગતો.

સોપિ કુલપુત્તો દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો અમ્હાકં ભગવતો કાલે કાળચમ્પાનગરે ઉપસેટ્ઠિસ્સ ઘરે પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તસ્સ પટિસન્ધિગ્ગહણકાલતો પટ્ઠાય સેટ્ઠિકુલં અનેકાનિ પણ્ણાકારસહસ્સાનિ આગચ્છન્તિ. જાતદિવસે ચ સકલનગરં એકસક્કારસમ્માનં અહોસિ. અથસ્સ નામગ્ગહણદિવસે માતાપિતરો ‘‘અમ્હાકં પુત્તો અત્તનો નામં ગણ્હિત્વાવ આગતો, રત્તસુવણ્ણરસપરિસિત્તા વિયસ્સ સરીરચ્છવી’’તિ સોણકુમારોત્વેવસ્સ નામં અકંસુ.

અથસ્સ સટ્ઠિ ધાતિયો ઉપનેત્વા દેવકુમારં વિય નં સુખેન વડ્ઢેસું. તસ્સ એવરૂપં આહારવિધાનં અહોસિ – સટ્ઠિકરીસમત્તં ઠાનં કસિત્વા તિવિધેન ઉદકેન પોસેન્તિ. કેદારે પવિસન્તીસુ ઉદકમાતિકાસુ ખીરોદકસ્સ ચ ગન્ધોદકસ્સ ચ અનેકાનિ ચાટિસહસ્સાનિ આસિઞ્ચન્તિ. સાલિસીસાનં ખીરગ્ગહણકાલે સુકાદીનં પાણાનં ઉચ્છિટ્ઠકરણનિવારણત્થં વીહિગબ્ભાનં સુખુમાલભાવત્થઞ્ચ પરિયન્તપરિક્ખેપે ચ અન્તરન્તરા ચ થમ્ભે નિખનિત્વા ઉપરિ દણ્ડકે દત્વા કિલઞ્જેહિ છાદેત્વા સમન્તા સાણિયા પરિક્ખિપિત્વા સબ્બપરિયન્તે આરક્ખં ગણ્હન્તિ. સસ્સે નિપ્ફન્ને કોટ્ઠે ચતુજાતિગન્ધેહિ પરિભણ્ડં કત્વા ઉપરિ ઉત્તમગન્ધેહિ પરિભાવેન્તિ. અનેકસહસ્સપુરિસા ખેત્તં ઓરુય્હ સાલિસીસાનિ વણ્ટેસુ છિન્દિત્વા મુટ્ઠિમુટ્ઠિયો કત્વા રજ્જુકેહિ બન્ધિત્વા સુક્ખાપેન્તિ. તતો કોટ્ઠકસ્સ હેટ્ઠિમતલે ગન્ધે સન્થરિત્વા ઉપરિ સાલિસીસાનિ સન્થરન્તિ. એવં એકન્તરિકં કત્વા સન્થરન્તા કોટ્ઠકં પૂરેત્વા દ્વારં પિદહન્તિ, તિવસ્સસમ્પત્તકાલે કોટ્ઠકં વિવરન્તિ. વિવટકાલે સકલનગરં સુગન્ધગન્ધિકં હોતિ. સાલિમ્હિ પહતે ધુત્તા થુસે કિણિત્વા ગણ્હન્તિ, કુણ્ડકં પન ચૂળુપટ્ઠાકા લભન્તિ. મુસલઘટ્ટિતકે સાલિતણ્ડુલે વિચિનિત્વા ગણ્હન્તિ. તે સુવણ્ણહીરકપચ્છિયં પક્ખિપિત્વા સતકાલં પરિસ્સાવેત્વા ગહિતે પક્કુથિતજાતિરસે એકવારં પક્ખિપિત્વા ઉદ્ધરન્તિ, પમુખટ્ઠાનં સુમનપુપ્ફસદિસં હોતિ. તં ભોજનં સુવણ્ણસરકે પક્ખિપિત્વા પક્કુથિતઅપ્પોદકમધુપાયાસપૂરિતસ્સ રજતથાલસ્સ ઉપરિ કત્વા આદાય ગન્ત્વા સેટ્ઠિપુત્તસ્સ પુરતો ઠપેન્તિ.

સો અત્તનો યાપનમત્તં ભુઞ્જિત્વા ગન્ધવાસિતેન ઉદકેન મુખં વિક્ખાલેત્વા હત્થપાદે ધોવતિ. અથસ્સ ધોતહત્થપાદસ્સ નાનપ્પકારં મુખવાસં ઉપનેન્તિ. તસ્સ અક્કમનટ્ઠાને વરપોત્થકચિત્તત્થરણં અત્થરન્તિ. હત્થપાદતલાનિસ્સ બન્ધુજીવકપુપ્ફવણ્ણાનિ હોન્તિ, સતકાલવિહતકપ્પાસસ્સ વિય ફસ્સો, પાદતલેસુ મણિકુણ્ડલાવત્તવણ્ણાનિ લોમાનિ જાયિંસુ. સો કસ્સચિદેવ કુજ્ઝિત્વા ‘‘આજાનાહિ ભૂમિં અક્કમિસ્સામી’’તિ વદતિ. તસ્સ વયપ્પત્તસ્સ તિણ્ણં ઉતૂનં અનુચ્છવિકે તયો પાસાદે કારેત્વા નાટકાનિ ચ ઉપટ્ઠાપેસું. સો મહાસમ્પત્તિં અનુભવન્તો દેવો મઞ્ઞે પટિવસતિ.

અથ અમ્હાકં સત્થરિ સબ્બઞ્ઞુતં પત્વા પવત્તિતવરધમ્મચક્કે રાજગહં ઉપનિસ્સાય વિહરન્તે પાદલોમદસ્સનત્થં રઞ્ઞા માગધેન પક્કોસાપેત્વા અસીતિયા ગામિયસહસ્સેહિ સદ્ધિં સત્થુ સન્તિકં પહિતો ધમ્મદેસનં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો સત્થારં પબ્બજ્જં યાચિ. અથ નં ભગવા ‘‘અનુઞ્ઞાતોસિ માતાપિતૂહી’’તિ પુચ્છિત્વા અનનુઞ્ઞાતભાવં સુત્વા ‘‘ન ખો, સોણ, તથાગતા માતાપિતૂહિ અનનુઞ્ઞાતં પુત્તં પબ્બાજેન્તી’’તિ પટિક્ખિપિ. સો ‘‘સાધુ ભગવા’’તિ તથાગતસ્સ વચનં સિરસા સમ્પટિચ્છિત્વા માતાપિતૂનં સન્તિકં ગન્ત્વા અનુજાનાપેત્વા સત્થુ સન્તિકં આગમ્મ અઞ્ઞતરસ્સ ભિક્ખુનો સન્તિકે પબ્બજિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પનસ્સ પબ્બજ્જાવિધાનં પાળિયં (મહાવ. ૨૪૩) આગતમેવ.

તસ્સ પબ્બજ્જઞ્ચ ઉપસમ્પદઞ્ચ લભિત્વા રાજગહે વિહરન્તસ્સ સમ્બહુલા ઞાતિસાલોહિતા ચ સન્દિટ્ઠસમ્ભત્તા ચ સક્કારસમ્માનં આહરન્તિ, રૂપનિપ્ફત્તિયા વણ્ણં કથેન્તિ, અઞ્ઞેપિ જના પસ્સિતું આગચ્છન્તિ. થેરો ચિન્તેસિ – ‘‘મમ સન્તિકં બહૂ જના આગચ્છન્તિ, કમ્મટ્ઠાને વા વિપસ્સનાય વા કમ્મં કાતું કથં સક્ખિસ્સામિ, યંનૂનાહં સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં કથાપેત્વા સીતવનસુસાનં ગન્ત્વા સમણધમ્મં કરેય્યં. તત્ર હિ સુસાનન્તિ જિગુચ્છિત્વા બહૂ જના નાગમિસ્સન્તિ, એવંસન્તે મમ કિચ્ચં મત્થકં પાપુણિસ્સતી’’તિ સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં કથાપેત્વા સીતવનં ગન્ત્વા સમણધમ્મં કાતું આરભિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘મય્હં સરીરં પરમસુખુમાલં, ન ખો પન સક્કા સુખેનેવ સુખં પાપુણિતું, કાયં કિલમેત્વાપિ સમણધમ્મં કાતું વટ્ટતી’’તિ. તતો ઠાનચઙ્કમમેવ અધિટ્ઠાય પધાનમકાસિ. તસ્સ સુખુમાલાનં પાદતલાનં અન્તન્તેહિ ફોટા ઉટ્ઠાય ભિજ્જિંસુ, ચઙ્કમો એકલોહિતોવ અહોસિ. પાદેસુ અવહન્તેસુ જણ્ણુકેહિપિ હત્થેહિપિ વાયમિત્વા ચઙ્કમતિ. એવં વીરિયં દળ્હં કરોન્તોપિ ઓભાસમત્તમ્પિ નિબ્બત્તેતું અસક્કોન્તો ચિન્તેસિ – ‘‘સચે અઞ્ઞોપિ આરદ્ધવીરિયો ભવેય્ય, માદિસોવ ભવેય્ય. અહં ખો પન એવં વાયમન્તોપિ મગ્ગં વા ફલં વા ઉપ્પાદેતું ન સક્કોમિ, અદ્ધા નેવાહં ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ, ન વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ, ન નેય્યો, પદપરમેન મયા ભવિતબ્બં. કિં મે પબ્બજ્જાય, હીનાયાવત્તિત્વા ભોગે ચ ભુઞ્જિસ્સામિ પુઞ્ઞાનિ ચ કરિસ્સામી’’તિ.

તસ્મિં સમયે સત્થા થેરસ્સ વિતક્કં ઞત્વા સાયન્હસમયે ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો તત્થ ગન્ત્વા લોહિતેન ફુટ્ઠં ચઙ્કમં દિસ્વા થેરં વીણોવાદેન (મહાવ. ૨૪૩) ઓવદિત્વા વીરિયસમથયોજનત્થાય તસ્સ કમ્મટ્ઠાનં કથેત્વા ગિજ્ઝકૂટમેવ ગતો. સોણત્થેરોપિ દસબલસ્સ સમ્મુખા ઓવાદં લભિત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ. અથ સત્થા અપરભાગે જેતવને ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો ધમ્મં દેસેન્તો થેરં આરદ્ધવીરિયાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

સોણકુટિકણ્ણત્થેરવત્થુ

૨૦૬. અટ્ઠમે કલ્યાણવાક્કરણાનન્તિ વાક્કરણં વુચ્ચતિ વચનકિરિયા, મધુરવચનાનન્તિ અત્થો. અયઞ્હિ થેરો દસબલેન સદ્ધિં એકગન્ધકુટિયા તથાગતસ્સ મધુરેન સરેન ધમ્મકથં કથેસિ. અથસ્સ સત્થા સાધુકારં અદાસિ. તસ્મા સો કલ્યાણવાક્કરણાનં અગ્ગો નામ જાતો. સોણોતિ તસ્સ નામં, કોટિઅગ્ઘનકં પન કણ્ણપિળન્ધનં ધારેસિ. તસ્મા કુટિકણ્ણોતિ વુચ્ચતિ, કોટિકણ્ણોતિ અત્થો.

તસ્સ પઞ્હકમ્મે અયમનુપુબ્બિકથા – અયમ્પિ પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે પુરિમનયેનેવ મહાજનેન સદ્ધિં વિહારં ગન્ત્વા પરિસપરિયન્તે ઠત્વા સત્થુ ધમ્મં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું કલ્યાણવાક્કરણાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા ‘‘મયાપિ અનાગતે એકસ્સ બુદ્ધસ્સ સાસને કલ્યાણવાક્કરણાનં અગ્ગેન ભવિતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા દસબલં નિમન્તેત્વા સત્તાહં મહાદાનં દત્વા, ‘‘ભન્તે, યં ભિક્ખું તુમ્હે ઇતો સત્તદિવસમત્થકે કલ્યાણવાક્કરણાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપયિત્થ, અહમ્પિ ઇમસ્સ અધિકારકમ્મસ્સ ફલેન અનાગતે એકસ્સ બુદ્ધસ્સ સાસને તથારૂપો ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનં અકાસિ. સત્થા તસ્સ અનન્તરાયં દિસ્વા ‘‘અનાગતે ગોતમબુદ્ધસ્સ સાસને કલ્યાણવાક્કરણાનં અગ્ગો ભવિસ્સસી’’તિ બ્યાકરિત્વા પક્કામિ.

સોપિ યાવજીવં કુસલં કત્વા કપ્પસતસહસ્સં દેવેસુ ચ મનુસ્સેસુ ચ સંસરન્તો અમ્હાકં દસબલસ્સ ઉપ્પત્તિતો પુરેતરમેવ દેવલોકા ચવિત્વા કાળિયા નામ કુરરઘરિકાય ઉપાસિકાય કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગણ્હિ. સા પરિપક્કે ગબ્ભે રાજગહનગરે અત્તનો કુલનિવેસનં આગતા.

તસ્મિં સમયે અમ્હાકં સત્થા સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો ઇસિપતને ધમ્મચક્કં પવત્તેસિ. ધમ્મચક્કપ્પવત્તને દસસહસ્સચક્કવાળદેવતા સન્નિપતિંસુ. તત્થ એકો અટ્ઠવીસતિયા યક્ખસેનાપતીનં અબ્ભન્તરે સાતાગિરો નામ યક્ખો દસબલસ્સ ધમ્મકથં સુત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય ચિન્તેસિ – ‘‘કિં નુ ખો અયં એવં મધુરધમ્મકથા મમ સહાયેન હેમવતેન સુતા ન સુતા’’તિ? સો દેવસઙ્ઘસ્સ અન્તરે ઓલોકેન્તો તં અપસ્સિત્વા ‘‘અદ્ધા મમ સહાયો તિણ્ણં રતનાનં ઉપ્પન્નભાવં ન જાનાતિ, ગચ્છામિ દસબલસ્સ ચેવ વણ્ણં કથેસ્સામિ, પટિવિદ્ધધમ્મઞ્ચ આરોચેસ્સામી’’તિ અત્તનો પરિસાય સદ્ધિં રાજગહમત્થકેન તસ્સ સન્તિકં પાયાસિ.

હેમવતોપિ તિયોજનસહસ્સં હિમવન્તં અકાલપુપ્ફિતં દિસ્વા ‘‘મમ સહાયેન સાતાગિરેન સદ્ધિં હિમવન્તકીળિતં કીળિસ્સામી’’તિ અત્તનો પરિસાય સદ્ધિં રાજગહમત્થકેનેવ પાયાસિ. તેસં દ્વિન્નમ્પિ અગ્ગબલકાયા કુલઘરિકાય કાળિઉપાસિકાય નિવેસનમત્થકે સમાગન્ત્વા ‘‘તુમ્હે કસ્સ પરિસા, મયં સાતાગિરસ્સ. તુમ્હે કસ્સ પરિસા, મયં હેમવતસ્સા’’તિ આહંસુ. તે હટ્ઠતુટ્ઠાવ ગન્ત્વા તેસં યક્ખસેનાપતીનં આરોચયિંસુ. તેપિ તંખણઞ્ઞેવ ઉપાસિકાય નિવેસનમત્થકે સમાગચ્છિંસુ. સાતાગિરો હેમવતં આહ – ‘‘કહં, સમ્મ, ગચ્છસી’’તિ? તવ સન્તિકં સમ્માતિ. કિંકારણાતિ? હિમવન્તં પુપ્ફિતં દિસ્વા તયા સદ્ધિં તત્થ કીળિસ્સામીતિ. ત્વં પન, સમ્મ, કહં ગચ્છસીતિ? તવ સન્તિકં, સમ્માતિ. કિંકારણાતિ? ત્વં હિમવન્તસ્સ કેન પુપ્ફિતભાવં જાનાસીતિ? ન જાનામિ, સમ્માતિ. સુદ્ધોદનમહારાજસ્સ પુત્તો સિદ્ધત્થકુમારો દસસહસ્સિલોકધાતું કમ્પેત્વા પટિવિદ્ધસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણો દસસહસ્સચક્કવાળદેવતાનં મજ્ઝે અનુત્તરં ધમ્મચક્કં પવત્તેસિ. તસ્સ પવત્તિતભાવં ન જાનાસીતિ? ન જાનામિ, સમ્માતિ. ત્વં એત્તકમેવ ઠાનં પુપ્ફિતન્તિ અઞ્ઞાસિ, તસ્સ પન પુરિસસ્સ સક્કારત્થાય સકલદસસહસ્સચક્કવાળં એકમાલાગુળસદિસં અજ્જ જાતં સમ્માતિ. માલા તાવ પુપ્ફન્તુ, તયા સો સત્થા અક્ખીનિ પૂરેત્વા દિટ્ઠોતિ. આમ, સમ્મ, સત્થા ચ મે દિટ્ઠો, ધમ્મો ચ સુતો, અમતઞ્ચ પીતં. અહં ‘‘એતં અમતધમ્મં તમ્પિ જાનાપેસ્સામી’’તિ તવ સન્તિકં આગતોસ્મિ, સમ્માતિ. તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં કથેન્તાનંયેવ ઉપાસિકા સિરિસયનતો ઉટ્ઠાય નિસિન્ના તં કથાસલ્લાપં સુત્વા સદ્દે નિમિત્તં ગણ્હિ. ‘‘અયં સદ્દો ઉદ્ધં, ન હેટ્ઠા, અમનુસ્સભાસિતો, નો મનુસ્સભાસિતો’’તિ સલ્લક્ખેત્વા ઓહિતસોતા પગ્ગહિતમાનસા હુત્વા નિસીદિ. તતો –

‘‘અજ્જ પન્નરસો ઉપોસથો (ઇતિ સાતાગિરો યક્ખો),

દિબ્બા રત્તિ ઉપટ્ઠિતા;

અનોમનામં સત્થારં,

હન્દ પસ્સામ ગોતમ’’ન્તિ. (સુ. નિ. ૧૫૩) –

એવં સાતાગિરેન વુત્તે –

‘‘કચ્ચિ મનો સુપણિહિતો (ઇતિ હેમવતો યક્ખો),

સબ્બભૂતેસુ તાદિનો;

કચ્ચિ ઇટ્ઠે અનિટ્ઠે ચ,

સઙ્કપ્પસ્સ વસીકતા’’તિ. (સુ. નિ. ૧૫૪);

એવં હેમવતો સત્થુ કાયસમાચારઞ્ચ આજીવઞ્ચ મનોસમાચારઞ્ચ પુચ્છિ. પુચ્છિતં પુચ્છિતં સાતાગિરો વિસ્સજ્જેસિ. એવં સત્થુ સરીરવણ્ણગુણવણ્ણકથનવસેન હેમવતસુત્તન્તે નિટ્ઠિતે હેમવતો સહાયકસ્સ ધમ્મદેસનાનુસારેન ઞાણં પેસેત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ.

અથ, કાળી ઉપાસિકા, પરસ્સ ધમ્મે દેસીયમાને તથાગતં અદિટ્ઠપુબ્બાવ હુત્વા અનુસ્સવપ્પસાદં ઉપ્પાદેત્વા પરસ્સ વડ્ઢિતં ભોજનં ભુઞ્જમાના વિય સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ. સા સબ્બમાતુગામાનં અન્તરે પઠમકસોતાપન્ના સબ્બજેટ્ઠિકા અહોસિ. તસ્સા સહ સોતાપત્તિભાવેન તમેવ રત્તિં ગબ્ભવુટ્ઠાનં જાતં, પટિલદ્ધદારકસ્સ નામગ્ગહણદિવસે સોણોતિ નામં અકાસિ. સા યથારુચિયા કુલગેહે વસિત્વા કુલઘરમેવ અગમાસિ.

તસ્મિં સમયે મહાકચ્ચાનત્થેરો તં નગરં ઉપનિસ્સાય ઉપવત્તે પબ્બતે પટિવસતિ. ઉપાસિકા થેરં ઉપટ્ઠાતિ. થેરો નિબદ્ધં તસ્સા નિવેસનં ગચ્છતિ. સોણદારકોપિ નિબદ્ધં થેરસ્સ સન્તિકે વિચરન્તો વિસ્સાસિકો અહોસિ. સો અપરેન સમયેન થેરસ્સ સન્તિકે પબ્બજિ. થેરો તં ઉપસમ્પાદેતુકામો તીણિ વસ્સાનિ ગણં પરિયેસિત્વા ઉપસમ્પાદેસિ. સો ઉપસમ્પન્નો કમ્મટ્ઠાનં કથાપેત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પત્વા થેરસ્સેવ સન્તિકે સુત્તનિપાતં ઉગ્ગણ્હિત્વા વુત્થવસ્સો પવારેત્વા સત્થારં પસ્સિતુકામો હુત્વા ઉપજ્ઝાયં આપુચ્છિ. થેરો આહ – ‘‘સોણ, તયિ ગતે સત્થા તં એકગન્ધકુટિયં વસાપેત્વા ધમ્મં અજ્ઝેસિસ્સતિ, ત્વં ધમ્મં કથેસ્સસિ. સત્થા તવ ધમ્મકથાય પસીદિત્વા તુય્હં વરં દસ્સતિ. ત્વં વરં ગણ્હન્તો ઇમઞ્ચ ઇમઞ્ચ ગણ્હાહિ, મમ વચનેન દસબલસ્સ પાદે વન્દાહી’’તિ. સો ઉપજ્ઝાયેન અનુઞ્ઞાતો માતુઉપાસિકાય ગેહં ગન્ત્વા આરોચેસિ. સાપિ ‘‘સાધુ, તાત, ત્વં દસબલં પસ્સિતું ગચ્છન્તો ઇમં કમ્બલં આહરિત્વા સત્થુ વસનગન્ધકુટિયા ભૂમત્થરણં કત્વા અત્થરાહી’’તિ કમ્બલં અદાસિ. સોણત્થેરો તં આદાય સેનાસનં સંસામેત્વા અનુપુબ્બેન સત્થુ વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા દસબલસ્સ બુદ્ધાસને નિસિન્નવેલાયમેવ ઉપસઙ્કમિત્વા અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. સત્થા તેન સદ્ધિં પટિસન્થારં કત્વા આનન્દત્થેરં આમન્તેસિ – ‘‘આનન્દ, ઇમસ્સ ભિક્ખુસ્સ સેનાસનં જાનાહી’’તિ. થેરો સત્થુ અધિપ્પાયં ઞત્વા અન્તોગન્ધકુટિયંયેવ ભૂમત્થરણં ઉસ્સારેન્તો વિય અત્થરિ.

અથ ખો ભગવા બહુદેવરત્તિં અજ્ઝોકાસે વીતિનામેત્વા વિહારં પાવિસિ, આયસ્માપિ ખો સોણો બહુદેવરત્તિં અજ્ઝોકાસે વીતિનામેત્વા વિહારં પાવિસિ. સત્થા પચ્છિમયામે સીહસેય્યં કપ્પેત્વા પચ્ચૂસસમયે વુટ્ઠાય નિસીદિત્વા ‘‘એત્તકેન કાલેન સોણસ્સ કાયદરથો પટિપ્પસ્સદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા આયસ્મન્તં સોણં અજ્ઝેસિ – ‘‘પટિભાતુ તં ભિક્ખુ ધમ્મો ભાસિતુ’’ન્તિ. સોણત્થેરો મધુરસ્સરેન એકબ્યઞ્જનમ્પિ અવિનાસેન્તો અટ્ઠકવગ્ગિયાનિ સુત્તાનિ (સુ. નિ. ૭૭૨ આદયો) અભાસિ. કથાપરિયોસાને ભગવા સાધુકારં દત્વા ‘‘સુગ્ગહિતો તે ભિક્ખુ ધમ્મો, મયા દેસિતકાલે ચ અજ્જ ચ એકસદિસાવ દેસના, કિઞ્ચિ ઊનં વા અધિકં વા નત્થી’’તિ પસન્નભાવં પકાસેસિ. સોણત્થેરોપિ ‘‘અયં ઓકાસો’’તિ સલ્લક્ખેત્વા ઉપજ્ઝાયસ્સ વચનેન દસબલં વન્દિત્વા વિનયધરપઞ્ચમેન ગણેન ઉપસમ્પદં આદિં કત્વા સબ્બે વરે યાચિ, સત્થા અદાસિ. પુન થેરો માતુઉપાસિકાય વચનેન વન્દિત્વા ‘‘અયં, ભન્તે, ઉપાસિકાય તુમ્હાકં વસનગન્ધકુટિયં ભૂમત્થરણત્થં કમ્બલો પહિતો’’તિ કમ્બલં દત્વા ઉટ્ઠાયાસના સત્થારં વન્દિત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પન થેરસ્સ પબ્બજ્જં આદિં કત્વા સબ્બં સુત્તે આગતમેવ.

ઇતિ થેરો સત્થુ સન્તિકા અટ્ઠ વરે લભિત્વા ઉપજ્ઝાયસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા સબ્બં તં પવત્તિં આરોચેસિ. પુનદિવસે માતુઉપાસિકાય નિવેસનદ્વારં ગન્ત્વા ભિક્ખાય અટ્ઠાસિ. ઉપાસિકા ‘‘પુત્તો કિર મે દ્વારે ઠિતો’’તિ સુત્વા વેગેન આગન્ત્વા અભિવાદેત્વા હત્થતો પત્તં ગહેત્વા અન્તોનિવેસને નિસીદાપેત્વા ભોજનં અદાસિ. અથ નં ભત્તકિચ્ચપરિયોસાને આહ – ‘‘દિટ્ઠો તે, તાત, દસબલો’’તિ? આમ ઉપાસિકેતિ. વન્દિતો તે મમ વચનેનાતિ? આમ વન્દિતો, સોપિ ચ મે કમ્બલો તથાગતસ્સ વસનટ્ઠાને ભૂમત્થરણં કત્વા અત્થતોતિ. કિં, તાત, તયા કિર સત્થુ ધમ્મકથા કથિતા, સત્થારા ચ તે સાધુકારો દિન્નોતિ? તયા કથં ઞાતં ઉપાસિકેતિ? તાત, મય્હં ગેહે અધિવત્થા દેવતા દસબલેન તુય્હં સાધુકારં દિન્નદિવસે ‘‘સકલદસસહસ્સચક્કવાળે દેવતા સાધુકારં અદંસૂ’’તિ આહ – તાત, તયા કથિતધમ્મકથં બુદ્ધાનં કથિતનિયામેનેવ મય્હમ્પિ કથેતું પચ્ચાસીસામીતિ. થેરો માતુ કથં સમ્પટિચ્છિ. સા તસ્સ અધિવાસનં વિદિત્વા દ્વારે મણ્ડપં કારેત્વા દસબલસ્સ કથિતનિયામેનેવ અત્તનો ધમ્મકથં કથાપેસીતિ વત્થુ એત્થ સમુટ્ઠિતં. સત્થા અપરભાગે અરિયગણમજ્ઝે નિસિન્નો થેરં કલ્યાણવાક્કરણાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

સીવલિત્થેરવત્થુ

૨૦૭. નવમે લાભીનં યદિદં સીવલીતિ ઠપેત્વા તથાગતં લાભીનં ભિક્ખૂનં સીવલિત્થેરો અગ્ગોતિ દસ્સેતિ. તસ્સ પઞ્હકમ્મે અયમનુપુબ્બિકથા – અયમ્પિ અતીતે પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે વુત્તનયેનેવ વિહારં ગન્ત્વા પરિસપરિયન્તે ઠિતો ધમ્મં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું લાભીનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા ‘‘મયાપિ અનાગતે એવરૂપેન ભવિતું વટ્ટતી’’તિ દસબલં નિમન્તેત્વા પુરિમનયેનેવ સત્તાહં મહાદાનં દત્વા ‘‘ભગવા અહમ્પિ ઇમિના અધિકારકમ્મેન અઞ્ઞં સમ્પત્તિં ન પત્થેમિ, અનાગતે પન એકસ્સ બુદ્ધસ્સ સાસને અહમ્પિ તુમ્હેહિ સો એતદગ્ગે ઠપિતભિક્ખુ વિય લાભીનં અગ્ગો ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનં અકાસિ. સત્થા અનન્તરાયં દિસ્વા ‘‘અયં તે પત્થના અનાગતે ગોતમસ્સ બુદ્ધસ્સ સાસને સમિજ્ઝિસ્સતી’’તિ બ્યાકરિત્વા પક્કામિ.

સોપિ કુલપુત્તો યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો વિપસ્સીબુદ્ધકાલે બન્ધુમતીનગરતો અવિદૂરે એકસ્મિં ગામે પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તસ્મિં સમયે બન્ધુમતીનગરવાસિનો રઞ્ઞા સદ્ધિં સાકચ્છિત્વા સાકચ્છિત્વા દસબલસ્સ દાનં દેન્તિ. તે એકદિવસં સબ્બેવ એકતો હુત્વા દાનં દેન્તા ‘‘કિં નુ ખો અમ્હાકં દાનમુખે નત્થી’’તિ મધુઞ્ચ ગુળદધિઞ્ચ ન અદ્દસંસુ. તે ‘‘યતો કુતોચિ આહરિસ્સામા’’તિ જનપદતો નગરં પવિસનમગ્ગે પુરિસં ઠપેસું. તદા એસ કુલપુત્તો અત્તનો ગામતો ગુળદધિવારકં ગહેત્વા ‘‘કિઞ્ચિદેવ આહરિસ્સામી’’તિ નગરં ગચ્છન્તો મુખં ધોવિત્વા ‘‘ધોતહત્થપાદો પવિસિસ્સામી’’તિ ફાસુકટ્ઠાનં ઓલોકેન્તો નઙ્ગલસીસમત્તં નિમ્મક્ખિકં દણ્ડકમધું દિસ્વા ‘‘પુઞ્ઞેન મે ઇદં ઉપ્પન્ન’’ન્તિ ગહેત્વા નગરં પવિસતિ. નાગરેહિ ઠપિતપુરિસો તં દિસ્વા, ‘‘ભો પુરિસ, કસ્સિમં આહરસી’’તિ પુચ્છિ. ન કસ્સચિ સામિ, વિક્કિણિતું પન મે ઇદં આનીતન્તિ. તેન હિ, ભો પુરિસ, ઇમં કહાપણં ગહેત્વા એતં મધુઞ્ચ ગુળદધિઞ્ચ દેહીતિ.

સો ચિન્તેસિ – ‘‘ઇદં ન બહુમૂલં, અયઞ્ચ એકપ્પહારેનેવ બહું દેતિ, વીમંસિતું વટ્ટતી’’તિ. તતો નં ‘‘નાહં એકકહાપણેન દેમી’’તિ આહ. યદિ એવં, દ્વે ગહેત્વા દેહીતિ. દ્વીહિપિ ન દેમીતિ. એતેનુપાયેન વડ્ઢન્તં વડ્ઢન્તં સહસ્સં પાપુણિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘અતિઅઞ્છિતું ન વટ્ટતિ, હોતુ તાવ, ઇમસ્સ કત્તબ્બકિચ્ચં પુચ્છિસ્સામી’’તિ. અથ નં આહ – ‘‘ઇદં ન બહુઅગ્ઘનકં, ત્વઞ્ચ બહું દેસિ, કેન કમ્મેન ઇદં ગણ્હાસી’’તિ? ઇધ, ભો, નગરવાસિનો રઞ્ઞા સદ્ધિં પટિવિરુજ્ઝિત્વા વિપસ્સીદસબલસ્સ દાનં દેન્તા ઇદં દ્વયં દાનમુખે અપસ્સન્તા પરિયેસન્તિ. સચે ઇદં દ્વયં ન લભિસ્સન્તિ, નાગરાનં પરાજયો ભવિસ્સતિ. તસ્મા સહસ્સં દત્વા ગણ્હામીતિ. કિં પનેતં નાગરાનમેવ વટ્ટતિ, ન અઞ્ઞેસં દાતું વટ્ટતીતિ? યસ્સ કસ્સચિ દાતું અવારિતમેતન્તિ. અત્થિ પન તે કોચિ નાગરાનં દાને એકદિવસં સહસ્સં દાતાતિ? નત્થિ સમ્માતિ. ઇમેસં પન દ્વિન્નં સહસ્સગ્ઘનકભાવં જાનાસીતિ? આમ જાનામીતિ. તેન હિ ગચ્છ, નાગરાનં આચિક્ખ – ‘‘એકો પુરિસો ઇમાનિ દ્વે મૂલેન ન દેતિ, સહત્થેનેવ દાતુકામો, તુમ્હે ઇમેસં દ્વિન્નં કારણા નિરુસ્સુક્કા હોથા’’તિ. ત્વં પન મે ઇમસ્મિં દાનમુખે જેટ્ઠકભાવસ્સ કાયસક્ખી હોહીતિ.

સો ગામવાસી પરિબ્બયત્થં ગહિતમાસકેન પઞ્ચકટુકં ગહેત્વા ચુણ્ણં કત્વા દધિતો કઞ્જિયં વાહેત્વા તત્થ મધુપટલં પીળેત્વા પઞ્ચકટુકચુણ્ણેન યોજેત્વા એકસ્મિં પદુમિનિપત્તે પક્ખિપિત્વા તં સંવિદહિત્વા આદાય દસબલસ્સ અવિદૂરે ઠાને નિસીદિ. મહાજનેન આહરિયમાનસ્સ સક્કારસ્સ અન્તરે અત્તનો પત્તવારં ઓલોકયમાનો ઓકાસં ઞત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘ભગવા અયં મય્હં દુગ્ગતપણ્ણાકારો, ઇમં મે અનુકમ્પં પટિચ્ચ ગણ્હથા’’તિ. સત્થા તસ્સ અનુકમ્પં પટિચ્ચ ચતુમહારાજદત્તિયેન સેલમયેન પત્તેન તં પટિગ્ગહેત્વા યથા અટ્ઠસટ્ઠિભિક્ખુસતસહસ્સસ્સ દિય્યમાનં ન ખીયતિ, એવં અધિટ્ઠાસિ. સોપિ કુલપુત્તો નિટ્ઠિતભત્તકિચ્ચં ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં ઠિતો આહ – ‘‘દિટ્ઠો મે ભગવા અજ્જ બન્ધુમતીનગરવાસિકેહિ તુમ્હાકં સક્કારો આહરિયમાનો, અહમ્પિ ઇમસ્સ કમ્મસ્સ નિસ્સન્દેન નિબ્બત્તનિબ્બત્તભવે લાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તો ભવેય્ય’’ન્તિ. સત્થા ‘‘એવં હોતુ કુલપુત્તા’’તિ વત્વા તસ્સ ચ નગરવાસીનઞ્ચ ભત્તાનુમોદનં કત્વા પક્કામિ.

સોપિ કુલપુત્તો યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સુપ્પવાસાય રાજધીતાય કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગણ્હિ. પટિસન્ધિગ્ગહણતો પટ્ઠાય સાયં પાતઞ્ચ પણ્ણાકારસતાનિ પાપુણન્તિ, સુપ્પવાસા સમ્પત્તિં ગચ્છતિ. અથ નં પુઞ્ઞવીમંસનત્થં હત્થેન બીજપચ્છિં ફુસાપેન્તિ, એકેકબીજતો સલાકસતમ્પિ સલાકસહસ્સમ્પિ નિગચ્છતિ. એકકરીસખેત્તતો પઞ્ઞાસમ્પિ સટ્ઠિપિ સકટાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. કોટ્ઠપૂરણકાલેપિ કોટ્ઠદ્વારં હત્થેન ફુસાપેન્તિ, રાજધીતાય પુઞ્ઞેન ગણ્હન્તાનં ગહિતગહિતટ્ઠાનં પુન પૂરતિ. પરિપુણ્ણભત્તકુમ્ભિતોપિ ‘‘રાજધીતાય પુઞ્ઞ’’ન્તિ વત્વા યસ્સ કસ્સચિ દેન્તાનં યાવ ન ઉક્કડ્ઢન્તિ, ન તાવ ભત્તં ખીયતિ. દારકે કુચ્છિગતેયેવ સત્ત વસ્સાનિ અતિક્કમિંસુ.

ગબ્ભે પન પરિપક્કે સત્તાહં મહાદુક્ખં અનુભોસિ. સા સામિકં આમન્તેત્વા ‘‘પુરે મરણા જીવમાનાવ દાનં દસ્સામી’’તિ સત્થુ સન્તિકં પેસેસિ – ‘‘ગચ્છ ઇમં પવત્તિં સત્થુ આરોચેત્વા સત્થારં નિમન્તેહિ, યઞ્ચ સત્થા વદેતિ, તં સાધુકં ઉપલક્ખેત્વા આગન્ત્વા મય્હં કથેહી’’તિ. સો ગન્ત્વા તસ્સા સાસનં ભગવતો આરોચેસિ. સત્થા ‘‘સુખિની હોતુ સુપ્પવાસા કોલિયધીતા, સુખિની અરોગા અરોગં પુત્તં વિજાયતૂ’’તિ આહ. રાજા તં સુત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા અન્તોગામાભિમુખો પાયાસિ. તસ્સ પુરે આગમનાયેવ સુપ્પવાસાય કુચ્છિતો ધમકરણા ઉદકં વિય ગબ્ભો નિક્ખમિ, પરિવારેત્વા નિસિન્નજનો અસ્સુમુખોવ હસિતું આરદ્ધો. હટ્ઠતુટ્ઠો મહાજનો રઞ્ઞો પુત્તસાસનં આરોચેતું અગમાસિ.

રાજા તેસં ઇઙ્ગિતં દિસ્વાવ ‘‘દસબલેન કથિતકથા નિપ્ફન્ના મઞ્ઞે’’તિ ચિન્તેસિ. સો આગન્ત્વા સત્થુ સાસનં રાજધીતાય આરોચેસિ. રાજધીતા ‘‘તયા નિમન્તિતં જીવિતભત્તમેવ મઙ્ગલભત્તં ભવિસ્સતિ, ગચ્છ સત્તાહં દસબલં નિમન્તેહી’’તિ. રાજા તથા અકાસિ. સત્તાહં બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં પવત્તયિંસુ. દારકો સબ્બેસં ઞાતીનં સન્તત્તચિત્તં નિબ્બાપેન્તો જાતોતિ સીવલિદારકોત્વેવસ્સ નામં અકંસુ. સો સત્ત વસ્સાનિ ગબ્ભે વસિતત્તા જાતકાલતો પટ્ઠાય સબ્બકમ્મક્ખમો અહોસિ. ધમ્મસેનાપતિ સારિપુત્તો સત્તમે દિવસે તેન સદ્ધિં કથાસલ્લાપં અકાસિ. સત્થાપિ ધમ્મપદે ગાથં અભાસિ –

‘‘યોમં પલિપથં દુગ્ગં, સંસારં મોહમચ્ચગા;

તિણ્ણો પારઙ્ગતો ઝાયી, અનેજો અકથંકથી;

અનુપાદાય નિબ્બુતો, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૪૧૪);

અથ નં થેરો એવમાહ – ‘‘કિં પન તયા એવરૂપં દુક્ખરાસિં અનુભવિત્વા પબ્બજિતું ન વટ્ટતી’’તિ? લભમાનો પબ્બજેય્યં, ભન્તેતિ. સુપ્પવાસા તં દારકં થેરેન સદ્ધિં કથેન્તં દિસ્વા ‘‘કિં નુ ખો મે પુત્તો ધમ્મસેનાપતિના સદ્ધિં કથેતી’’તિ થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિ – ‘‘મય્હં પુત્તો તુમ્હેહિ સદ્ધિં કિં કથેતિ, ભદન્તે’’તિ? અત્તના અનુભૂતં ગબ્ભવાસદુક્ખં કથેત્વા તુમ્હેહિ અનુઞ્ઞાતો પબ્બજિસ્સામીતિ વદતીતિ. સાધુ, ભન્તે, પબ્બાજેથ નન્તિ. થેરો તં વિહારં નેત્વા તચપઞ્ચકકમ્મટ્ઠાનં દત્વા પબ્બાજેન્તો, ‘‘સીવલિ, ન તુય્હં અઞ્ઞેન ઓવાદેન કમ્મં અત્થિ, તયા સત્ત વસ્સાનિ અનુભૂતદુક્ખમેવ પચ્ચવેક્ખાહી’’તિ. ભન્તે, પબ્બાજનમેવ તુમ્હાકં ભારો, યં પન મયા કાતું સક્કા, તમહં જાનિસ્સામીતિ. સો પઠમકેસવટ્ટિયા ઓહારિતક્ખણેયેવ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ, દુતિયાય ઓહારિતક્ખણે સકદાગામિફલે, તતિયાય અનાગામિફલે. સબ્બેસંયેવ પન કેસાનં ઓરોપનઞ્ચ અરહત્તસચ્છિકિરિયા ચ અપચ્છા અપુરિમા અહોસિ. તસ્સ પબ્બજિતદિવસતો પટ્ઠાય ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચત્તારો પચ્ચયા યદિચ્છકં ઉપ્પજ્જન્તિ. એવં એત્થ વત્થુ સમુટ્ઠિતં.

અપરભાગે સત્થા સાવત્થિં અગમાસિ. થેરો સત્થારં અભિવાદેત્વા, ‘‘ભન્તે, મય્હં પુઞ્ઞં વીમંસિસ્સામિ, પઞ્ચ મે ભિક્ખુસતાનિ દેથા’’તિ આહ. ગણ્હ, સીવલીતિ. સો પઞ્ચસતે ભિક્ખૂ ગહેત્વા હિમવન્તાભિમુખં ગચ્છન્તો અટવિમગ્ગં ગચ્છતિ. તસ્સ પઠમં દિટ્ઠા નિગ્રોધે અધિવત્થા દેવતા સત્ત દિવસાનિ દાનં અદાસિ. ઇતિ સો –

‘‘નિગ્રોધં પઠમં પસ્સિ, દુતિયં પણ્ડવપબ્બતં;

તતિયં અચિરવતિયં, ચતુત્થં વરસાગરં.

‘‘પઞ્ચમં હિમવન્તં સો, છટ્ઠં છદ્દન્તુપાગમિ;

સત્તમં ગન્ધમાદનં, અટ્ઠમં અથ રેવત’’ન્તિ.

સબ્બટ્ઠાનેસુ સત્ત સત્ત દિવસાનેવ દાનં અદંસુ. ગન્ધમાદનપબ્બતે પન નાગદત્તદેવરાજા નામ સત્તદિવસેસુ એકદિવસં ખીરપિણ્ડપાતં અદાસિ, એકદિવસં સપ્પિપિણ્ડપાતં અદાસિ. ભિક્ખુસઙ્ઘો આહ – ‘‘આવુસો, ઇમસ્સ દેવરઞ્ઞો નેવ ધેનુયો દુય્હમાના પઞ્ઞાયન્તિ, ન દધિનિમ્મથનં, કુતો તે, દેવરાજ, ઇમં ઉપ્પજ્જતી’’તિ? ‘‘ભન્તે, કસ્સપદસબલસ્સ કાલે ખીરસલાકભત્તદાનસ્સેતં ફલ’’ન્તિ દેવરાજા આહ. અપરભાગે સત્થા ખદિરવનિયરેવતસ્સ પચ્ચુગ્ગમનં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા થેરં અત્તનો સાસને લાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

વક્કલિત્થેરવત્થુ

૨૦૮. દસમે સદ્ધાધિમુત્તાનન્તિ સદ્ધાય અધિમુત્તાનં, બલવસદ્ધાનં ભિક્ખૂનં વક્કલિત્થેરો અગ્ગોતિ દસ્સેતિ. અઞ્ઞેસં હિ સદ્ધા વડ્ઢેતબ્બા હોતિ, થેરસ્સ પન હાપેતબ્બા જાતા. તસ્મા સો સદ્ધાધિમુત્તાનં અગ્ગોતિ વુત્તો. વક્કલીતિ પનસ્સ નામં.

તસ્સ પઞ્હકમ્મે અયમનુપુબ્બિકથા – અયમ્પિ હિ અતીતે પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે વુત્તનયેનેવ વિહારં ગન્ત્વા પરિસપરિયન્તે ઠિતો ધમ્મં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું સદ્ધાધિમુત્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા ‘‘મયાપિ અનાગતે એવરૂપેન ભવિતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તનયેનેવ સત્થારં નિમન્તેત્વા સત્તાહં મહાદાનં દત્વા દસબલં વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, અહમ્પિ ઇમિના અધિકારકમ્મેન તુમ્હેહિ સદ્ધાધિમુત્તાનં એતદગ્ગે ઠપિતભિક્ખુ વિય અનાગતે એકસ્સ બુદ્ધસ્સ સાસને સદ્ધાધિમુત્તાનં અગ્ગો ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનં અકાસિ. સત્થા તસ્સ અનન્તરાયં દિસ્વા બ્યાકરિત્વા પક્કામિ.

સોપિ યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો અમ્હાકં સત્થુકાલે સાવત્થિયં બ્રાહ્મણકુલે પટિસન્ધિં ગણ્હિ, વક્કલીતિસ્સ નામં અકંસુ. સો વુદ્ધિપ્પત્તો તયો વેદે ઉગ્ગણ્હિત્વા દસબલં ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતં સાવત્થિયં ચરન્તં દિસ્વા સત્થુ સરીરસમ્પત્તિં ઓલોકેન્તો સરીરસમ્પત્તિદસ્સનેન અતિત્તો દસબલેન સદ્ધિંયેવ વિચરતિ. વિહારં ગચ્છન્તેન સદ્ધિં વિહારં ગન્ત્વા સરીરનિપ્ફત્તિં ઓલોકેન્તોવ તિટ્ઠતિ. ધમ્મસભાયં નિસીદિત્વા ધમ્મં કથેન્તસ્સ સમ્મુખટ્ઠાને ઠિતો ધમ્મં સુણાતિ. સો સદ્ધં પટિલભિત્વા ‘‘અગારમજ્ઝે વસન્તો નિબદ્ધં દસબલસ્સ દસ્સનં ન લભિસ્સામી’’તિ પબ્બજ્જં યાચિત્વા સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિ.

તતો પટ્ઠાય ઠપેત્વા આહારકરણવેલં અવસેસકાલે યત્થ ઠિતેન સક્કા દસબલં પસ્સિતું, તત્થ ઠિતો યોનિસોમનસિકારં પહાય દસબલં ઓલોકેન્તોવ વિહરતિ. સત્થા તસ્સ ઞાણપરિપાકં આગમેન્તો દીઘમ્પિ અદ્ધાનં તસ્મિં રૂપદસ્સનવસેનેવ વિચરન્તે કિઞ્ચિ અવત્વા ‘‘ઇદાનિસ્સ ઞાણં પરિપાકગતં, સક્કા એતં બોધેતુ’’ન્તિ ઞત્વા એવમાહ – ‘‘કિં તે, વક્કલિ, ઇમિના પૂતિકાયેન દિટ્ઠેન, યો ખો, વક્કલિ, ધમ્મં પસ્સતિ, સો મં પસ્સતિ. યો મં પસ્સતિ, સો ધમ્મં પસ્સતિ. ધમ્મઞ્હિ, વક્કલિ, પસ્સન્તો મં પસ્સતિ, મં પસ્સન્તો ધમ્મં પસ્સતી’’તિ.

સત્થરિ એવં ઓવદન્તેપિ થેરો દસબલસ્સ દસ્સનં પહાય નેવ અઞ્ઞત્થ ગન્તું સક્કોતિ. તતો સત્થા ‘‘નાયં ભિક્ખુ સંવેગં અલભિત્વા બુજ્ઝિસ્સતી’’તિ ઉપકટ્ઠાય વસ્સૂપનાયિકાય રાજગહં ગન્ત્વા વસ્સૂપનાયિકદિવસે ‘‘અપેહિ, વક્કલી’’તિ થેરં પણામેતિ. બુદ્ધા ચ નામ આદેય્યવચના હોન્તિ, તસ્મા થેરો સત્થારં પટિપ્ફરિત્વા ઠાતું અસક્કોન્તો તેમાસં દસબલસ્સ સમ્મુખે આગન્તું અવિસહન્તો ‘‘કિં દાનિ સક્કા કાતું, તથાગતેનમ્હિ પણામિતો, સમ્મુખીભાવં ન લભામિ, કિં મય્હં જીવિતેના’’તિ ગિજ્ઝકૂટપબ્બતે પપાતટ્ઠાનં અભિરુહિ. સત્થા તસ્સ કિલમનભાવં ઞત્વા ‘‘અયં ભિક્ખુ મમ સન્તિકા અસ્સાસં અલભન્તો મગ્ગફલાનં ઉપનિસ્સયં નાસેય્યા’’તિ અત્તાનં દસ્સેતું ઓભાસં વિસ્સજ્જેસિ. અથસ્સ સત્થુ દિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય એવ મહન્તં સોકસલ્લં પહીનં. સત્થા સુક્ખતળાકે ઓઘં આહરન્તો વિય વક્કલિત્થેરસ્સ બલવપીતિસોમનસ્સં ઉપ્પાદેતું ધમ્મપદે ઇમં ગાથમાહ –

‘‘પામોજ્જબહુલો ભિક્ખુ, પસન્નો બુદ્ધસાસને;

અધિગચ્છે પદં સન્તં, સઙ્ખારૂપસમં સુખ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૮૧);

વક્કલિત્થેરસ્સ ચ ‘‘એહિ, વક્કલી’’તિ હત્થં પસારેસિ. થેરો ‘‘દસબલો મે દિટ્ઠો, એહીતિ અવ્હાયનમ્પિ લદ્ધ’’ન્તિ બલવપીતિં ઉપ્પાદેત્વા ‘‘કુતો ગચ્છામી’’તિ અત્તનો ગમનભાવં અજાનિત્વાવ દસબલસ્સ સમ્મુખે આકાસે પક્ખન્દિત્વા પઠમપાદેન પબ્બતે ઠિતોયેવ સત્થારા વુત્તગાથં આવજ્જેન્તો આકાસેયેવ પીતિં વિક્ખમ્ભેત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પત્વા તથાગતં વન્દમાનોવ ઓતરિ. અપરભાગે સત્થા અરિયગણમજ્ઝે નિસિન્નો થેરં સદ્ધાધિમુત્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

દુતિયવગ્ગવણ્ણના.