૧૪. એતદગ્ગવગ્ગો

(૧૪) ૩. તતિયએતદગ્ગવગ્ગો

૨૦૯. તતિયવગ્ગસ્સ પઠમે સિક્ખાકામાનન્તિ તિસ્સો સિક્ખા કામયમાનાનં સમ્પિયાયિત્વા સિક્ખન્તાનન્તિ અત્થો. રાહુલોતિ અત્તનો પુત્તં રાહુલત્થેરં દસ્સેતિ. થેરો કિર પબ્બજિતદિવસતો પટ્ઠાય પાતોવ ઉટ્ઠહન્તો હત્થપૂરં વાલિકં ઉક્ખિપિત્વા ‘‘અહો વતાહં અજ્જ દસબલસ્સ ચેવ આચરિયુપજ્ઝાયાનઞ્ચ સન્તિકા એત્તકં ઓવાદઞ્ચેવ અનુસાસનિઞ્ચ લભેય્ય’’ન્તિ પત્થેતિ. તસ્મા સિક્ખાકામાનં અગ્ગો નામ જાતોતિ.

૨૧૦. દુતિયે સદ્ધાપબ્બજિતાનન્તિ સદ્ધાય પબ્બજિતાનં. રટ્ઠપાલોતિ રટ્ઠં પાલેતું સમત્થો, ભિન્નં વા રટ્ઠં સન્ધારેતું સમત્થે કુલે જાતોતિપિ રટ્ઠપાલોતિ સઙ્ખં ગતો. સો હિ સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો ચુદ્દસભત્તચ્છેદે કત્વા માતાપિતરો પબ્બજ્જં અનુજાનાપેત્વા પબ્બજિતો. તસ્મા સદ્ધાપબ્બજિતાનં અગ્ગો નામ જાતો.

રાહુલ-રટ્ઠપાલત્થેરવત્થુ

ઇમેસં પન ઉભિન્નમ્પિ થેરાનં પઞ્હકમ્મે અયમનુપુબ્બિકથા – એતે કિર દ્વેપિ અતીતે પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતીનગરે ગહપતિમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિંસુ. તેસં દહરકાલે નામં વા ગોત્તં વા ન કથિયતિ. વયપ્પત્તા પન ઘરાવાસે પતિટ્ઠાય અત્તનો અત્તનો પિતુ અચ્ચયેન ઉભોપિ અત્તનો અત્તનો રતનકોટ્ઠાગારકમ્મિકે પક્કોસાપેત્વા અપરિમાણં ધનં દિસ્વા – ‘‘ઇમં એત્તકં ધનરાસિં અય્યકપય્યકાદયો અત્તના સદ્ધિં ગહેત્વા ગન્તું નાસક્ખિંસુ, અમ્હેહિ દાનિ યેન કેનચિ ઉપાયેન ઇમં ધનં ગહેત્વા ગન્તું વટ્ટતી’’તિ તે ઉભોપિ જના ચતૂસુ ઠાનેસુ કપણદ્ધિકાદીનં મહાદાનં દાતું આરદ્ધા. એકો અત્તનો દાનગ્ગે આગતાગતજનં પુચ્છિત્વા યાગુખજ્જકાદીસુ યસ્સ યં પટિભાતિ, તસ્સ તં અદાસિ, તસ્સ તેનેવ કારણેન આગતપાકોતિ નામં જાતં. ઇતરો અપુચ્છિત્વાવ ગહિતગહિતભાજનં પૂરેત્વા પૂરેત્વા દેતિ, તસ્સપિ તેનેવ કારણેન અનગ્ગપાકોતિ નામં જાતં, અપ્પમાણપાકોતિ અત્થો.

તે ઉભોપિ એકદિવસં પાતોવ મુખધોવનત્થં બહિગામં અગમંસુ. તસ્મિં સમયે હિમવન્તતો દ્વે મહિદ્ધિકા તાપસા ભિક્ખાચારત્થાય આકાસેન આગન્ત્વા તેસં સહાયકાનં અવિદૂરે ઓતરિત્વા ‘‘મા નો એતે પસ્સિંસૂ’’તિ એકપસ્સે અટ્ઠંસુ. તે ઉભોપિ જના તેસં લાબુભાજનાદિપરિક્ખારં સંવિધાય અન્તોગામં સન્ધાય ભિક્ખાય ગતાનં સન્તિકં આગમ્મ વન્દિંસુ. અથ ને તાપસા ‘‘કાય વેલાય આગતત્થ મહાપુઞ્ઞા’’તિ આહંસુ. તે ‘‘અધુનાવ, ભન્તે’’તિ વત્વા તેસં હત્થતો લાબુભાજનં ગહેત્વા અત્તનો અત્તનો ગેહં નેત્વા ભત્તકિચ્ચપરિયોસાને નિબદ્ધં ભિક્ખાગહણત્થં પટિઞ્ઞં ગણ્હિંસુ.

તેસુ એકો તાપસો સપરિળાહકાયધાતુકો હોતિ. સો અત્તનો આનુભાવેન મહાસમુદ્દઉદકં દ્વેધા કત્વા પથવિન્ધરનાગરાજસ્સ ભવનં ગન્ત્વા દિવાવિહારં નિસીદતિ. સો ઉતુસપ્પાયં ગહેત્વા પચ્ચાગન્ત્વા અત્તનો ઉપટ્ઠાકસ્સ ગેહે ભત્તાનુમોદનં કરોન્તો ‘‘પથવિન્ધરનાગભવનં વિય હોતૂ’’તિ વદતિ. અથ નં એકદિવસં ઉપટ્ઠાકો પુચ્છિ – ‘‘ભન્તે, તુમ્હે અનુમોદનં કરોન્તા ‘પથવિન્ધરનાગભવનં વિય હોતૂ’તિ વદથ, મયમસ્સ અત્થં ન જાનામ, કિં વુત્તં હોતિ ઇદં, ભન્તે’’તિ? આમ, કુટુમ્બિય અહં ‘‘તુમ્હાકં સમ્પત્તિ પથવિન્ધરનાગરાજસમ્પત્તિસદિસા હોતૂ’’તિ વદામીતિ. કુટુમ્બિકો તતો પટ્ઠાય પથવિન્ધરનાગરાજભવને ચિત્તં ઠપેસિ.

ઇતરો તાપસો તાવતિંસભવનં ગન્ત્વા સુઞ્ઞે સેરિસકવિમાને દિવાવિહારં કરોતિ. સો આગચ્છન્તો ગચ્છન્તો ચ સક્કસ્સ દેવરાજસ્સ સમ્પત્તિં દિસ્વા અત્તનો ઉપટ્ઠાકસ્સ અનુમોદનં કરોન્તો ‘‘સક્કવિમાનં વિય હોતૂ’’તિ વદતિ. અથ નં સોપિ કુટુમ્બિયો ઇતરો સહાયકો તં તાપસં વિય પુચ્છિ. સો તસ્સ વચનં સુત્વા સક્કભવને ચિત્તં ઠપેસિ. તે ઉભોપિ પત્થિતટ્ઠાનેસુયેવ નિબ્બત્તા.

પથવિન્ધરભવને નિબ્બત્તો પથવિન્ધરનાગરાજા નામ જાતો. સો નિબ્બત્તક્ખણે અત્તનો અત્તભાવં દિસ્વા ‘‘અમનાપસ્સ વત મે ઠાનસ્સ કુલુપકતાપસો વણ્ણં કથેસિ, ઉરેન પરિસક્કિત્વા વિચરણટ્ઠાનમેતં, નૂન સો અઞ્ઞં ઠાનં ન જાનાતી’’તિ વિપ્પટિસારી અહોસિ. અથસ્સ તંખણેયેવ અલઙ્કતપટિયત્તાનિ નાગનાટકાનિ સબ્બદિસાસુ તૂરિયાનિ પગ્ગણ્હિંસુ. સો તસ્મિંયેવ ખણે તં અત્તભાવં વિજહિત્વા માણવકવણ્ણી અહોસિ. અન્વદ્ધમાસઞ્ચ ચત્તારો મહારાજાનો સક્કસ્સ ઉપટ્ઠાનં ગચ્છન્તિ. તસ્મા સોપિ વિરૂપક્ખેન નાગરઞ્ઞા સદ્ધિં સક્કસ્સ ઉપટ્ઠાનં ગતો. સક્કો તં દૂરતોવ આગચ્છન્તં દિસ્વા સઞ્જાનિ. અથ નં સમીપે આગન્ત્વા ઠિતકાલે ‘‘કહં નિબ્બત્તોસિ સમ્મા’’તિ પુચ્છિ. મા કથેસિ, મહારાજ, ઉરેન પરિસક્કનટ્ઠાને નિબ્બત્તોમ્હિ, તુમ્હે પન કલ્યાણમિત્તં લભિત્થાતિ. સમ્મ, ત્વં ‘‘અટ્ઠાને નિબ્બત્તોમ્હી’’તિ મા વિતક્કયિ, પદુમુત્તરદસબલો લોકે નિબ્બત્તો, તસ્સ અધિકારકમ્મં કત્વા ઇમંયેવ ઠાનં પત્થેહિ, ઉભો સુખં વસિસ્સામાતિ. સો ‘‘એવં, દેવ, કરિસ્સામી’’તિ ગન્ત્વા પદુમુત્તરદસબલં નિમન્તેત્વા અત્તનો નાગભવને નાગપરિસાય સદ્ધિં સબ્બરત્તિં સક્કારસમ્માનં સજ્જેસિ.

સત્થા પુનદિવસે ઉટ્ઠિતે અરુણે અત્તનો ઉપટ્ઠાકં સુમનત્થેરં આમન્તેસિ – ‘‘સુમન, અજ્જ તથાગતો દૂરં ભિક્ખાચારં ગમિસ્સતિ, મા પુથુજ્જનભિક્ખૂ આગચ્છન્તુ, તેપિટકા પટિસમ્ભિદાપ્પત્તા છળભિઞ્ઞાવ આગચ્છન્તૂ’’તિ. થેરો સત્થુ વચનં સુત્વા સબ્બેસં આરોચેસિ. સત્થારા સદ્ધિં સતસહસ્સા ભિક્ખૂ આકાસં પક્ખન્દિંસુ. પથવિન્ધરો નાગપરિસાય સદ્ધિં દસબલસ્સ પચ્ચુગ્ગમનં આગતો સત્થારં પરિવારેત્વા સમુદ્દમત્થકે મણિવણ્ણા ઊમિયો મદ્દમાનં ભિક્ખુસઙ્ઘં ઓલોકેત્વા આદિતો સત્થારં, પરિયોસાને સઙ્ઘનવકં તથાગતસ્સ પુત્તં ઉપરેવતસામણેરં નામ ઓલોકેન્તો ‘‘અનચ્છરિયો સેસસાવકાનં એવરૂપો ઇદ્ધાનુભાવો, ઇમસ્સ પન તરુણબાલદારકસ્સ એવરૂપો ઇદ્ધાનુભાવો અતિવિય અચ્છરિયો’’તિ પીતિપામોજ્જં ઉપ્પાદેસિ.

અથસ્સ ભવને દસબલે નિસિન્ને સેસભિક્ખૂસુ કોટિતો પટ્ઠાય નિસીદન્તેસુ સત્થુ સમ્મુખટ્ઠાનેયેવ ઉપરેવતસામણેરસ્સ આસનં પાપુણિ. નાગરાજા યાગું દેન્તોપિ ખજ્જકં દેન્તોપિ સકિં દસબલં ઓલોકેતિ, સકિં ઉપરેવતસામણેરં. તસ્સ કિર સરીરે સત્થુ સરીરે વિય દ્વત્તિંસ મહાપુરિસલક્ખણાનિ પઞ્ઞાયન્તિ. તતો નાગરાજા ‘‘અયં સામણેરો બુદ્ધાનં સદિસો પઞ્ઞાયતિ, કિં નુ ખો હોતી’’તિ અવિદૂરે નિસિન્નં અઞ્ઞતરં ભિક્ખું પુચ્છિ – ‘‘અયં, ભન્તે, સામણેરો દસબલસ્સ કિં હોતી’’તિ? પુત્તો, મહારાજાતિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘મહા વતાયં ભિક્ખુ, એવરૂપસ્સ સોભગ્ગપ્પત્તસ્સ તથાગતસ્સ પુત્તભાવં લભિ. સરીરમ્પિસ્સ એકદેસેન બુદ્ધાનં સરીરસદિસં પઞ્ઞાયતિ, મયાપિ અનાગતે એવરૂપેન ભવિતું વટ્ટતી’’તિ સત્તાહં મહાદાનં દત્વા, ‘‘ભન્તે, અહં ઇમસ્સ અધિકારકમ્મસ્સાનુભાવેન અયં ઉપરેવતો વિય અનાગતે એકસ્સ બુદ્ધસ્સ પુત્તો ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનં અકાસિ. સત્થા અનન્તરાયં દિસ્વા ‘‘અનાગતે ગોતમબુદ્ધસ્સ પુત્તો ભવિસ્સસી’’તિ બ્યાકરિત્વા પક્કામિ.

પથવિન્ધરોપિ પુન અદ્ધમાસે સમ્પત્તે વિરૂપક્ખેન સદ્ધિં સક્કસ્સ ઉપટ્ઠાનં ગતો. અથ નં સમીપે ઠિતં સક્કો પુચ્છિ – ‘‘પત્થિતો તે, સમ્મ, અયં દેવલોકો’’તિ? ન પત્થિતો મહારાજાતિ. કિં દોસં અદ્દસાતિ? દોસો નત્થિ, મહારાજ, અહં પન દસબલસ્સ પુત્તં ઉપરેવતસામણેરં પસ્સિં. તસ્સ મે દિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય અઞ્ઞત્થ ચિત્તં ન નમિ, સ્વાહં ‘‘અનાગતે એકસ્સ બુદ્ધસ્સ એવરૂપો પુત્તો ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનં અકાસિં. ત્વમ્પિ, મહારાજ, એકં પત્થનં કરોહિ, તે મયં નિબ્બત્તટ્ઠાને ન વિના ભવિસ્સામાતિ. સક્કો તસ્સ વચનં સમ્પટિચ્છિત્વા એકં મહાનુભાવં ભિક્ખું દિસ્વા ‘‘કતરકુલા નુ ખો નિક્ખમિત્વા અયં કુલપુત્તો પબ્બજિતો’’તિ આવજ્જેન્તો ‘‘અયં ભિન્નં રટ્ઠં સન્ધારેતું સમત્થસ્સ કુલસ્સ પુત્તો હુત્વા ચુદ્દસ ભત્તચ્છેદે કત્વા માતાપિતરો પબ્બજ્જં અનુજાનાપેત્વા પબ્બજિતો’’તિ અઞ્ઞાસિ. ઞત્વા ચ પન અજાનન્તો વિય દસબલં પુચ્છિત્વા સત્તાહં મહાસક્કારં કત્વા, ‘‘ભન્તે, અહં ઇમસ્સ કલ્યાણકમ્મસ્સ નિસ્સન્દેન તુમ્હાકં સાસને અયં કુલપુત્તો વિય અનાગતે એકસ્સ બુદ્ધસ્સ સાસને સદ્ધાપબ્બજિતાનં અગ્ગો ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનં અકાસિ. સત્થા અનન્તરાયં દિસ્વા ‘‘ત્વં, મહારાજ, અનાગતે ગોતમસ્સ બુદ્ધસ્સ સાસને સદ્ધાપબ્બજિતાનં અગ્ગો ભવિસ્સસી’’તિ બ્યાકરિત્વા પક્કામિ. સક્કોપિ અત્તનો દેવપુરમેવ ગતો.

તે ઉભોપિ નિબ્બત્તટ્ઠાનતો ચવિત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તા અનેકસહસ્સકપ્પે અતિક્કમિંસુ. ઇતો પન દ્વાનવુતિકપ્પમત્થકે ફુસ્સો નામ બુદ્ધો લોકે ઉદપાદિ. તસ્સ પિતા મહિન્દો નામ રાજા અહોસિ, વેમાતિકા તયો કનિટ્ઠભાતરો. રાજા દિવસે દિવસે ‘‘મય્હંયેવ બુદ્ધો મય્હં ધમ્મો મય્હં સઙ્ઘો’’તિ મમાયન્તો સયમેવ દસબલં નિબદ્ધં ભોજનં ભોજેતિ.

અથસ્સ એકદિવસં પચ્ચન્તો કુપિતો. સો પુત્તે આમન્તેસિ – ‘‘તાતા, પચ્ચન્તો કુપિતો, તુમ્હેહિ વા મયા વા ગન્તબ્બં. યદિ અહં ગચ્છામિ, તુમ્હેહિ ઇમિના નિયામેન દસબલો પરિચરિતબ્બો’’તિ. તે તયોપિ એકપ્પહારેનેવ આહંસુ – ‘‘તાત, તુમ્હાકં ગમનકિચ્ચં નત્થિ, મયં ચોરે વિધમિસ્સામા’’તિ પિતરં વન્દિત્વા પચ્ચન્તં ગન્ત્વા ચોરે વિધમિત્વા વિજિતસઙ્ગામા હુત્વા નિવત્તિંસુ. તે અન્તરામગ્ગે પાદમૂલિકેહિ સદ્ધિં મન્તયિંસુ – ‘‘તાતા, અમ્હાકં ગતક્ખણેયેવ પિતા વરં દસ્સતિ, કતરં વરં ગણ્હામા’’તિ? અય્યા, તુમ્હાકં પિતુ અચ્ચયેન દુલ્લભં નામ નત્થિ, તુમ્હાકં પન જેટ્ઠભાતિકં ફુસ્સબુદ્ધં પટિજગ્ગનવરં ગણ્હથા’’તિ આહંસુ. તે ‘‘કલ્યાણં તુમ્હેહિ વુત્ત’’ન્તિ સબ્બેપિ એકચિત્તા હુત્વા ગન્ત્વા પિતરં અદ્દસંસુ. તદા પિતા તેસં પસીદિત્વા વરં અદાસિ. તે ‘‘તેમાસં તથાગતં પટિજગ્ગિસ્સામા’’તિ વરં યાચિંસુ. રાજા ‘‘અયં દાતું ન સક્કા, અઞ્ઞં વરં ગણ્હથા’’તિ આહ. તાત, અમ્હાકં અઞ્ઞેન વરેન કિચ્ચં નત્થિ, સચે તુમ્હે દાતુકામા, એતંયેવ નો વરં દેથાતિ. રાજા તેસુ પુનપ્પુનં કથેન્તેસુ અત્તના પટિઞ્ઞાતત્તા ‘‘ન સક્કા ન દાતુ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા આહ – ‘‘તાતા, અહં તુમ્હાકં વરં દેમિ, અપિચ ખો પન બુદ્ધા નામ દુરાસદા હોન્તિ સીહા વિય એકચરા, દસબલં પટિજગ્ગન્તા અપ્પમત્તા ભવેય્યાથા’’તિ.

તે ચિન્તયિંસુ – ‘‘અમ્હેહિ તથાગતં પટિજગ્ગન્તેહિ અનુચ્છવિકં કત્વા પટિજગ્ગિતું વટ્ટતી’’તિ સબ્બેપિ એકચિત્તા હુત્વા દસસીલાનિ સમાદાય નિરામગન્ધા હુત્વા સત્થુ દાનગ્ગપરિવહનકે તયો પુરિસે ઠપયિંસુ. તેસુ એકો ધનધઞ્ઞુપ્પાદકો અહોસિ, એકો માપકો, એકો દાનસંવિધાયકો. તેસુ ધનધઞ્ઞુપ્પાદકો પચ્ચુપ્પન્ને બિમ્બિસારો મહારાજા જાતો, માપકો વિસાખો ઉપાસકો, દાનસંવિધાયકો રટ્ઠપાલત્થેરોતિ. સો તત્થ યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવપુરે નિબ્બત્તો. અયં પન રાહુલત્થેરો નામ કસ્સપદસબલસ્સ કાલે કિકિસ્સ કાસિરઞ્ઞો જેટ્ઠપુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, પથવિન્ધરકુમારોતિસ્સ નામં અકંસુ. તસ્સ સત્ત ભગિનિયો અહેસું. તા દસબલસ્સ સત્ત પરિવેણાનિ કારયિંસુ. પથવિન્ધરો ઓપરજ્જં લભિ. સો તા ભગિનિયો આહ – ‘‘તુમ્હેહિ કારિતપરિવેણેસુ મય્હમ્પિ એકં દેથા’’તિ. ભાતિક, તુમ્હે ઉપરાજટ્ઠાને ઠિતા, તુમ્હેહિ નામ અમ્હાકં દાતબ્બં, તુમ્હે અઞ્ઞં પરિવેણં કરોથાતિ. સો તાસં વચનં સુત્વા પઞ્ચ વિહારસતાનિ કારેસિ. પઞ્ચ પરિવેણસતાનીતિપિ વદન્તિ. સો તત્થ યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવપુરે નિબ્બત્તિ. ઇમસ્મિં પન બુદ્ધુપ્પાદે પથવિન્ધરકુમારો અમ્હાકં બોધિસત્તસ્સ અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગણ્હિ, તસ્સ સહાયકો કુરુરટ્ઠે થુલ્લકોટ્ઠિતનિગમે રટ્ઠપાલસેટ્ઠિગેહે નિબ્બત્તિ.

અથ અમ્હાકં દસબલો અભિસમ્બોધિં પત્વા પવત્તિતવરધમ્મચક્કો અનુપુબ્બેન કપિલવત્થું આગન્ત્વા રાહુલકુમારં પબ્બાજેસિ. તસ્સ પબ્બજ્જાવિધાનં પાળિયં (મહાવ. ૧૦૫) આગતમેવ. એવં પબ્બજિતસ્સ પનસ્સ સત્થા અભિણ્હઓવાદવસેન રાહુલોવાદસુત્તં અભાસિ. રાહુલોપિ પાતોવ વુટ્ઠાય હત્થેન વાલુકં ઉક્ખિપિત્વા ‘‘દસબલસ્સ ચેવ આચરિયુપજ્ઝાયાનઞ્ચ સન્તિકા અજ્જ એત્તકં ઓવાદં લભેય્ય’’ન્તિ વદતિ. ભિક્ખુસઙ્ઘમજ્ઝે કથા ઉદપાદિ ‘‘ઓવાદક્ખમો વત રાહુલસામણેરો પિતુ અનુચ્છવિકો પુત્તો’’તિ. સત્થા ભિક્ખૂનં ચિત્તાચારં ઞત્વા ‘‘મયિ ગતે એકા ધમ્મદેસના ચ વડ્ઢિસ્સતિ, રાહુલસ્સ ચ ગુણો પાકટો ભવિસ્સતી’’તિ ગન્ત્વા ધમ્મસભાયં બુદ્ધાસાને નિસિન્નો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ. રાહુલસામણેરસ્સ ઓવાદક્ખમભાવં કથેમ ભગવાતિ. સત્થા ઇમસ્મિં ઠાને ઠત્વા રાહુલસ્સ ગુણદીપનત્થં મિગજાતકં આહરિત્વા કથેસિ –

‘‘મિગં તિપલ્લત્થમનેકમાયં,

અટ્ઠક્ખુરં અડ્ઢરત્તા પપાયિં;

એકેન સોતેન છમા’સ્સસન્તો,

છહિ કલાહિતિભોતિ ભાગિનેય્યો’’તિ. (જા. ૧.૧.૧૬);

અથસ્સ સત્તવસ્સિકસામણેરકાલે ‘‘મા હેવ ખો રાહુલો દહરભાવેન કીળનત્થાયપિ સમ્પજાનમુસા ભાસેય્યા’’તિ અમ્બલટ્ઠિયરાહુલોવાદં (મ. નિ. ૨.૧૦૭ આદયો) દેસેસિ. અટ્ઠારસવસ્સિકસામણેરકાલે તથાગતસ્સ પચ્છતો પિણ્ડાય પવિસન્તસ્સ સત્થુ ચેવ અત્તનો ચ રૂપસમ્પત્તિં દિસ્વા ગેહસિતં વિતક્કં વિતક્કેન્તસ્સ ‘‘યંકિઞ્ચિ, રાહુલ, રૂપ’’ન્તિઆદિના નયેન મહારાહુલોવાદસુત્તન્તં (મ. નિ. ૨.૧૧૩) કથેસિ. સંયુત્તકે (સં. નિ. ૪.૧૨૧) પન રાહુલોવાદોપિ અઙ્ગુત્તરે (અ. નિ. ૪.૧૭૭) રાહુલોવાદોપિ થેરસ્સ વિપસ્સનાચારોયેવ. અથસ્સ સત્થા ઞાણપરિપાકં ઞત્વા અવસ્સિકભિક્ખુકાલે અન્ધવને નિસિન્નો ચૂળરાહુલોવાદં (મ. નિ. ૩.૪૧૬ આદયો) કથેસિ. દેસનાપરિયોસાને રાહુલત્થેરો કોટિસતસહસ્સદેવતાહિ સદ્ધિં અરહત્તં પાપુણિ, સોતાપન્નસકદાગામિઅનાગામિદેવતાનં ગણના નત્થિ. અથ સત્થા અપરભાગે અરિયસઙ્ઘમજ્ઝે નિસિન્નો થેરં ઇમસ્મિં સાસને સિક્ખાકામાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ.

સત્થરિ પન કુરુરટ્ઠે ચારિકાય નિક્ખમિત્વા થુલ્લકોટ્ઠિતં અનુપ્પત્તે રટ્ઠપાલો કુલપુત્તો સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો માતાપિતરો અનુજાનાપેત્વા દસબલં ઉપસઙ્કમિત્વા સત્થુ આણત્તિયા અઞ્ઞતરસ્સ થેરસ્સ સન્તિકે પબ્બજિ. તસ્સ પબ્બજિતદિવસતો પટ્ઠાય સેટ્ઠિગહપતિ ભિક્ખૂ અત્તનો નિવેસનદ્વારેન ગચ્છન્તે દિસ્વા ‘‘કિં તુમ્હાકં ઇમસ્મિં ગેહે કમ્મં, એકોવ પુત્તકો અહોસિ, તં ગણ્હિત્વા ગતત્થ, ઇદાનિ કિં કરિસ્સથા’’તિ અક્કોસતિ પરિભાસતિ. સત્થા અદ્ધમાસં થુલ્લકોટ્ઠિતે વસિત્વા પુન સાવત્થિમેવ અગમાસિ. તત્થાયસ્મા રટ્ઠપાલો યોનિસો મનસિકરોન્તો કમ્મં કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. સો સત્થારં અનુજાનાપેત્વા માતાપિતરો દસ્સનત્થં થુલ્લકોટ્ઠિતં ગન્ત્વા તત્થ સપદાનં પિણ્ડાય ચરન્તો પિતુ નિવેસને આભિદોસિકં કુમ્માસં લભિત્વા તં અમતં વિય પરિભુઞ્જન્તો પિતરા નિમન્તિતો અધિવાસેત્વા દુતિયદિવસે પિતુ નિવેસને પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જિત્વા અલઙ્કતપટિયત્તે ઇત્થિજને અસુભસઞ્ઞં ઉપ્પાદેત્વા ઠિતકોવ ધમ્મં દેસેત્વા જિયા મુત્તો વિય નારાચો આકાસં ઉપ્પતિત્વા કોરબ્યરઞ્ઞો મિગચીરં ગન્ત્વા મઙ્ગલસિલાપટ્ટે નિસિન્નો દસ્સનત્થાય આગતસ્સ રઞ્ઞો ચતુપારિજુઞ્ઞપટિમણ્ડિતં ધમ્મં (મ. નિ. ૨.૩૦૪) દેસેત્વા અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો પુન સત્થુ સન્તિકંયેવ આગતો. એવમેતં વત્થુ સમુટ્ઠિતં. અથ સત્થા અપરભાગે અરિયગણમજ્ઝે નિસિન્નો થેરં ઇમસ્મિં સાસને સદ્ધાપબ્બજિતાનં કુલપુત્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

કુણ્ડધાનત્થેરવત્થુ

૨૧૧. તતિયે પઠમં સલાકં ગણ્હન્તાનન્તિ સબ્બપઠમં સલાકગાહકાનં ભિક્ખૂનં કુણ્ડધાનત્થેરો અગ્ગોતિ દસ્સેતિ. સો કિર થેરો મહાસુભદ્દાય નિમન્તિતદિવસે તથાગતે ઉગ્ગનગરં ગચ્છન્તે ‘‘અજ્જ સત્થા દૂરં ભિક્ખાચારં ગમિસ્સતિ, પુથુજ્જના સલાકં મા ગણ્હન્તુ, પઞ્ચસતા ખીણાસવાવ ગણ્હન્તૂ’’તિ વુત્તે પઠમમેવ સીહનાદં નદિત્વા સલાકં ગણ્હિ. ચૂળસુભદ્દાય નિમન્તિતદિવસે તથાગતે સાકેતં ગચ્છન્તેપિ પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં અન્તરે પઠમમેવ સલાકં ગણ્હિ, સુનાપરન્તજનપદં ગચ્છન્તેપિ. ઇમેહિ કારણેહિ થેરો પઠમં સલાકં ગણ્હન્તાનં અગ્ગો નામ જાતો. કુણ્ડધાનોતિ પનસ્સ નામં.

તસ્સ પઞ્હકમ્મે અયમનુપુબ્બિકથા – અયં કિર પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતીનગરે કુલગેહે નિબ્બત્તો વુત્તનયેનેવ વિહારં ગન્ત્વા ધમ્મં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું પઠમં સલાકં ગણ્હન્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા બુદ્ધાનં અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેત્વા સત્થારા અનન્તરાયં દિસ્વા બ્યાકતો યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવેસુ ચ મનુસ્સેસુ ચ સંસરન્તો કસ્સપબુદ્ધકાલે ભૂમટ્ઠકદેવતા હુત્વા નિબ્બત્તિ. દીઘાયુકબુદ્ધાનઞ્ચ નામ ન અન્વદ્ધમાસિકો ઉપોસથો હોતિ. વિપસ્સીદસબલસ્સ હિ છબ્બસ્સન્તરે છબ્બસ્સન્તરે ઉપોસથો અહોસિ, કસ્સપદસબલો પન છટ્ઠે છટ્ઠે માસે પાતિમોક્ખં ઓસારેસિ. તસ્સ પાતિમોક્ખં ઓસારણકાલે દિસાવાસિકા દ્વે સહાયકા ભિક્ખૂ ‘‘ઉપોસથં કરિસ્સામા’’તિ ગચ્છન્તિ. અયં ભુમ્મદેવતા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમેસં દ્વિન્નં ભિક્ખૂનં મેત્તિ અતિવિય દળ્હા, કિં નુ ખો ભેદકે સતિ ભિજ્જેય્ય, ન ભિજ્જેય્યા’’તિ? તેસં ઓકાસં ઓલોકયમાના તેસં અવિદૂરેનેવ ગચ્છતિ.

અથેકો થેરો એકસ્સ હત્થે પત્તચીવરં દત્વા સરીરવળઞ્જનત્થં ઉદકફાસુકટ્ઠાનં ગન્ત્વા ધોતહત્થપાદો હુત્વા ગુમ્બસભાગતો નિક્ખમતિ. ભુમ્મદેવતા તસ્સ થેરસ્સ પચ્છતો પચ્છતો ઉત્તમરૂપા ઇત્થી હુત્વા કેસે વિધુનિત્વા સંવિધાય બન્ધન્તી વિય પિટ્ઠિતો પંસું પુઞ્છમાના વિય સાટકં સંવિધાય નિવાસયમાના વિય ચ હુત્વા થેરસ્સ પદાનુપદિકા હુત્વા ગુમ્બતો નિક્ખન્તા. એકમન્તે ઠિતો સહાયકત્થેરો ઇમં કારણં દિસ્વા દોમનસ્સજાતો ‘‘નટ્ઠો દાનિ મે ઇમિના ભિક્ખુના સદ્ધિં દીઘરત્તાનુગતો સિનેહો. સચાહં એવંવિધભાવં જાનેય્યં, એત્તકં અદ્ધાનં ઇમિના સદ્ધિં વિસ્સાસં ન કરેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેત્વા આગચ્છન્તસ્સેવસ્સ ‘‘હન્દાવુસો, તુય્હં પત્તચીવરં, તાદિસેન પાપેન સહાયેન સદ્ધિં એકમગ્ગં ન ગચ્છામી’’તિ આહ. તં કથં સુત્વા તસ્સ લજ્જિભિક્ખુનો હદયં તિખિણસત્તિં ગહેત્વા વિદ્ધં વિય અહોસિ. તતો નં આહ – ‘‘આવુસો, કિં નામેતં વદસિ, અહં એત્તકં કાલં દુક્કટમત્તમ્પિ આપત્તિં ન જાનામિ. ત્વં પન મં અજ્જ ‘પાપો’તિ વદસિ, કિં તે દિટ્ઠ’’ન્તિ? કિં અઞ્ઞેન દિટ્ઠેન, કિં ત્વં એવંવિધેન અલઙ્કતપટિયત્તેન માતુગામેન સદ્ધિં એકટ્ઠાને હુત્વા નિક્ખન્તોતિ? નત્થેતં, આવુસો, મય્હં, નાહં એવરૂપં માતુગામં પસ્સામીતિ. તસ્સ યાવતતિયં કથેન્તસ્સાપિ ઇતરો થેરો કથં અસદ્દહિત્વા અત્તના દિટ્ઠકારણંયેવ અત્થં ગહેત્વા તેન સદ્ધિં એકમગ્ગેન અગન્ત્વા અઞ્ઞેન મગ્ગેન સત્થુ સન્તિકં ગતો. ઇતરોપિ અઞ્ઞેન મગ્ગેન સત્થુ સન્તિકંયેવ ગતો.

તતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ઉપોસથાગારં પવિસનવેલાય સો ભિક્ખુ તં ભિક્ખું ઉપોસથગ્ગે સઞ્જાનિત્વા ‘‘ઇમસ્મિં ઉપોસથગ્ગે એવરૂપો નામ પાપભિક્ખુ અત્થિ, નાહં તેન સદ્ધિં ઉપોસથં કરિસ્સામી’’તિ નિક્ખમિત્વા બહિ અટ્ઠાસિ. ભુમ્મદેવતા ‘‘ભારિયં મયા કમ્મં કત’’ન્તિ મહલ્લકઉપાસકવણ્ણેન તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘કસ્મા, ભન્તે, અય્યો ઇમસ્મિં ઠાને ઠિતો’’તિ આહ. ઉપાસક, ઇમં ઉપોસથગ્ગં એકો પાપભિક્ખુ પવિટ્ઠો, અહં તેન સદ્ધિં ઉપોસથં ન કરોમીતિ વત્વા નિક્ખમિત્વા બહિ ઠિતોમ્હીતિ. ભન્તે, મા એવં ગણ્હથ, પરિસુદ્ધસીલો એસ ભિક્ખુ. તુમ્હેહિ દિટ્ઠમાતુગામો નામ અહં, મયા તુમ્હાકં વીમંસનત્થાય ‘‘દળ્હા નુ ખો ઇમેસં થેરાનં મેત્તિ, નો દળ્હા’’તિ લજ્જિઅલજ્જિભાવં ઓલોકેન્તેન તં કમ્મં કતન્તિ. કો પન ત્વં સપ્પુરિસાતિ? અહં એકા ભુમ્મદેવતા, ભન્તેતિ. દેવપુત્તો કથેન્તોવ દિબ્બાનુભાવેન ઠત્વા થેરસ્સ પાદેસુ પતિત્વા ‘‘મય્હં, ભન્તે, ખમથ, એતં દોસં થેરો ન જાનાતિ, ઉપોસથં કરોથા’’તિ થેરં યાચિત્વા ઉપોસથગ્ગં પવેસેસિ. સો થેરો ઉપોસથં તાવ એકટ્ઠાને અકાસિ, મિત્તસન્થવવસેન ન પુન તેન સદ્ધિં એકટ્ઠાને અહોસીતિ. ઇમસ્સ થેરસ્સ કમ્મં ન કથિયતિ, ચુદિતકત્થેરો પન અપરાપરં વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો અરહત્તં પાપુણિ.

ભુમ્મદેવતા તસ્સ કમ્મસ્સ નિસ્સન્દેન એકં બુદ્ધન્તરં અપાયતો ન મુચ્ચિત્થ. સચે પન કાલેન કાલં મનુસ્સત્તં આગચ્છતિ, અઞ્ઞેન યેન કેનચિ કતો દોસો તસ્સેવ ઉપરિ પતતિ. સો અમ્હાકં ભગવતો કાલે સાવત્થિયં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિ, ધાનમાણવોતિસ્સ નામં અકંસુ. સો વયપ્પત્તો તયો વેદે ઉગ્ગણ્હિત્વા મહલ્લકકાલે સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિ, તસ્સ ઉપસમ્પન્નદિવસતો પટ્ઠાય એકા અલઙ્કતપટિયત્તા ઇત્થી તસ્મિં ગામં પવિસન્તે સદ્ધિંયેવ ગામં પવિસતિ, નિક્ખમન્તે નિક્ખમતિ. વિહારં પવિસન્તેપિ પવિસતિ, તિટ્ઠન્તેપિ તિટ્ઠતીતિ એવં નિચ્ચાનુબન્ધા પઞ્ઞાયતિ. થેરો તં ન પસ્સતિ, તસ્સ પન પુરિમસ્સ કમ્મસ્સ નિસ્સન્દેન સા અઞ્ઞેસં ઉપટ્ઠાતિ.

ગામે યાગુભિક્ખં દદમાના ઇત્થિયો, ‘‘ભન્તે, અયં એકો યાગુઉળુઙ્કો તુમ્હાકં, એકો ઇમિસ્સા અમ્હાકં સહાયિકાયા’’તિ પરિહાસં કરોન્તિ. થેરસ્સ મહતી વિહેસા હોતિ. વિહારં ગતમ્પિ નં સામણેરા ચેવ દહરભિક્ખૂ ચ પરિવારેત્વા ‘‘ધાનો કોણ્ડો જાતો’’તિ પરિહાસં કરોન્તિ. અથસ્સ તેનેવ કારણેન કુણ્ડધાનત્થેરોતિ નામં જાતં. સો ઉટ્ઠાય સમુટ્ઠાય તેહિ કયિરમાનં કેળિં સહિતું અસક્કોન્તો ઉમ્માદં ગહેત્વા ‘‘તુમ્હે કોણ્ડા, તુમ્હાકં ઉપજ્ઝાયા કોણ્ડા, આચરિયા કોણ્ડા’’તિ વદતિ. અથ નં સત્થુ આરોચેસું – ‘‘કુણ્ડધાનો દહરસામણેરેહિ સદ્ધિં એવં ફરુસવાચં વદતી’’તિ. સત્થા તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘સચ્ચં ભિક્ખૂ’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચં ભગવા’’તિ વુત્તે ‘‘કસ્મા એવં વદેસી’’તિ આહ. ભન્તે, નિબદ્ધં વિહેસં અસહન્તો એવં કથેમીતિ. ‘‘ત્વં પુબ્બે કતકમ્મં યાવજ્જદિવસા જીરાપેતું ન સક્કોસિ, પુન એવરૂપં ફરુસં મા વદ ભિક્ખૂ’’તિ વત્વા આહ –

‘‘માવોચ ફરુસં કઞ્ચિ, વુત્તા પટિવદેય્યુ તં;

દુક્ખા હિ સારમ્ભકથા, પટિદણ્ડા ફુસેય્યુ તં.

‘‘સચે નેરેસિ અત્તાનં, કંસો ઉપહતો યથા;

એસ પત્તોસિ નિબ્બાનં, સારમ્ભો તે ન વિજ્જતી’’તિ. (ધ. પ. ૧૩૩-૧૩૪);

ઇમઞ્ચ પન તસ્સ થેરસ્સ માતુગામેન સદ્ધિં વિચરણભાવં કોસલરઞ્ઞોપિ કથયિંસુ. રાજા ‘‘ગચ્છથ, ભણે, વીમંસથા’’તિ પેસેત્વા સયમ્પિ મન્દેનેવ પરિવારેન સદ્ધિં થેરસ્સ વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા એકમન્તે ઓલોકેન્તો અટ્ઠાસિ. તસ્મિં ખણે થેરો સૂચિકમ્મં કરોન્તો નિસિન્નો હોતિ, સાપિસ્સ ઇત્થી અવિદૂરે ઠાને ઠિતા વિય પઞ્ઞાયતિ.

રાજા તં દિસ્વા ‘‘અત્થિદં કારણ’’ન્તિ તસ્સા ઠિતટ્ઠાનં અગમાસિ. સા તસ્મિં આગચ્છન્તે થેરસ્સ વસનપણ્ણસાલં પવિટ્ઠા વિય અહોસિ. રાજાપિ તાય સદ્ધિંયેવ પણ્ણસાલં પવિસિત્વા સબ્બત્થ ઓલોકેન્તો અદિસ્વા ‘‘નાયં માતુગામો, થેરસ્સ એકો કમ્મવિપાકો’’તિ સઞ્ઞં કત્વા પઠમં થેરસ્સ સમીપેન ગચ્છન્તોપિ થેરં અવન્દિત્વા તસ્સ કારણસ્સ અભૂતભાવં ઞત્વા આગમ્મ થેરં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્નો ‘‘કચ્ચિ, ભન્તે, પિણ્ડકેન ન કિલમથા’’તિ પુચ્છિ. થેરો ‘‘વટ્ટતિ મહારાજા’’તિ આહ. ‘‘જાનામિ, ભન્તે, અય્યસ્સ કથં, એવરૂપેન ચ પરિક્કિલેસેન સદ્ધિં ચરન્તાનં તુમ્હાકં કે નામ પસીદિસ્સન્તિ, ઇતો પટ્ઠાય વો કત્થચિ ગમનકિચ્ચં નત્થિ, અહં ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠહિસ્સામિ, તુમ્હે યોનિસોમનસિકારે મા પમજ્જિત્થા’’તિ નિબદ્ધં ભિક્ખં પટ્ઠપેસિ. થેરો રાજાનં ઉપત્થમ્ભકં લભિત્વા ભોજનસપ્પાયેન એકગ્ગચિત્તો હુત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તતો પટ્ઠાય સા ઇત્થી અન્તરધાયિ.

મહાસુભદ્દા ઉગ્ગનગરે મિચ્છાદિટ્ઠિકુલે વસમાના ‘‘સત્થા મં અનુકમ્પતૂ’’તિ ઉપોસથં અધિટ્ઠાય નિરામગન્ધા હુત્વા ઉપરિપાસાદતલે ઠિતા ‘‘ઇમાનિ પુપ્ફાનિ અન્તરે અટ્ઠત્વા દસબલસ્સ મત્થકે વિતાનં હુત્વા તિટ્ઠન્તુ, દસબલો ઇમાય સઞ્ઞાય સ્વે પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં મય્હં ભિક્ખં ગણ્હતૂ’’તિ સચ્ચકિરિયં કત્વા અટ્ઠ સુમનપુપ્ફમુટ્ઠિયો વિસ્સજ્જેસિ. પુપ્ફાનિ ગન્ત્વા ધમ્મદેસનાવેલાય સત્થુ મત્થકે વિતાનં હુત્વા અટ્ઠંસુ. સત્થા તં સુમનપુપ્ફવિતાનં દિસ્વા ચિત્તેનેવ સુભદ્દાય ભિક્ખં અધિવાસેત્વા પુનદિવસે અરુણે ઉટ્ઠિતે આનન્દત્થેરં આહ – ‘‘આનન્દ, મયં અજ્જ દૂરં ભિક્ખાચારં ગમિસ્સામ, પુથુજ્જનાનં અદત્વા અરિયાનંયેવ સલાકં દેહી’’તિ. થેરો ભિક્ખૂનં આરોચેસિ – ‘‘આવુસો, સત્થા અજ્જ દૂરં ભિક્ખાચારં ગમિસ્સતિ, પુથુજ્જના મા ગણ્હન્તુ, અરિયાવ સલાકં ગણ્હન્તૂ’’તિ. કુણ્ડધાનત્થેરો ‘‘આહરાવુસો, સલાક’’ન્તિ પઠમંયેવ હત્થં પસારેસિ. આનન્દા ‘‘સત્થા તાદિસાનં ભિક્ખૂનં સલાકં ન દાપેતિ, અરિયાનંયેવ દાપેતી’’તિ વિતક્કં ઉપ્પાદેત્વા ગન્ત્વા સત્થુ આરોચેસિ. સત્થા ‘‘આહરાપેન્તસ્સ સલાકં દેહી’’તિ આહ. થેરો ચિન્તેસિ – ‘‘સચે કુણ્ડધાનસ્સ સલાકા દાતું ન યુત્તા અસ્સ, અથ સત્થા પટિબાહેય્ય, ભવિસ્સતિ એકં કારણ’’ન્તિ. ‘‘કુણ્ડધાનસ્સ સલાકં દસ્સામી’’તિ ગમનં અભિનીહરિ. કુણ્ડધાનત્થેરો તસ્સ પુરે આગમનાવ અભિઞ્ઞાપાદકં ચતુત્થજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા ઇદ્ધિયા આકાસે ઠત્વા ‘‘આહરાવુસો આનન્દ, સત્થા મં જાનાતિ, માદિસં ભિક્ખું પઠમં સલાકં ગણ્હન્તં ન સત્થા વારેતી’’તિ હત્થં પસારેત્વા સલાકં ગણ્હિ. સત્થા તં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા થેરં ઇમસ્મિં સાસને પઠમં સલાકં ગણ્હન્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

વઙ્ગીસત્થેરવત્થુ

૨૧૨. ચતુત્થે પટિભાનવન્તાનન્તિ સમ્પન્નપટિભાનાનં વઙ્ગીસત્થેરો અગ્ગોતિ દસ્સેતિ. અયં કિર થેરો દસબલસ્સ સન્તિકં ઉપસઙ્કમન્તો ચક્ખુપથતો પટ્ઠાય ચન્દેન સદ્ધિં ઉપમેત્વા, સૂરિયેન, આકાસેન, મહાસમુદ્દેન, હત્થિનાગેન, સીહેન મિગરઞ્ઞા સદ્ધિં ઉપમેત્વાપિ અનેકેહિ પદસતેહિ પદસહસ્સેહિ સત્થુ વણ્ણં વદન્તોયેવ ઉપસઙ્કમતિ. તસ્મા પટિભાનવન્તાનં અગ્ગો નામ જાતો.

તસ્સ પઞ્હકમ્મે અયમનુપુબ્બિકથા – અયમ્પિ કિર પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતીનગરે મહાભોગકુલે પટિસન્ધિં ગણ્હિત્વા પુરિમનયેનેવ વિહારં ગન્ત્વા ધમ્મં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું પટિભાનવન્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા સત્થુ અધિકારકમ્મં કત્વા ‘‘અહમ્પિ અનાગતે પટિભાનવન્તાનં અગ્ગો ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનં કત્વા સત્થારા બ્યાકતો યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિ. વઙ્ગીસમાણવોતિસ્સ નામં અકંસુ. સો વયપ્પત્તો તયો વેદે ઉગ્ગણ્હન્તો આચરિયં આરાધેત્વા છવસીસમન્તં નામ સિક્ખિત્વા છવસીસં નખેન આકોટેત્વા ‘‘અયં સત્તો અસુકયોનિયં નામ નિબ્બત્તો’’તિ જાનાતિ.

બ્રાહ્મણા ‘‘અયં અમ્હાકં જીવિકમગ્ગો’’તિ ઞત્વા વઙ્ગીસમાણવં પટિચ્છન્નયાને નિસીદાપેત્વા ગામનિગમરાજધાનિયો ચરન્તા નગરદ્વારે વા નિગમદ્વારે વા ઠપેત્વા મહાજનસ્સ રાસિભૂતભાવં ઞત્વા ‘‘યો વઙ્ગીસં પસ્સતિ, સો ધનં વા લભતિ, યસં વા લભતિ, સગ્ગં વા ગચ્છતી’’તિ વદન્તિ. તેસં કથં સુત્વા બહૂ જના લઞ્જં દત્વા પસ્સિતુકામા હોન્તિ. રાજરાજમહામત્તા તેસં સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘કો આચરિયસ્સ જાનવિસેસો’’તિ પુચ્છન્તિ. તુમ્હે ન જાનાથ, સકલજમ્બુદીપે અમ્હાકં આચરિયસદિસો અઞ્ઞો પણ્ડિતો નામ નત્થિ, તિવસ્સમત્થકે મતકાનં સીસં આહરાપેત્વા નખેન આકોટેત્વા ‘‘અયં સત્તો અસુકયોનિયં નિબ્બત્તો’’તિ જાનાતિ. વઙ્ગીસોપિ મહાજનસ્સ કઙ્ખછેદનત્થં તે તે જને આવાહેત્વા અત્તનો અત્તનો ગતિં કથાપેતિ. તં નિસ્સાય મહાજનસ્સ હત્થતો સતમ્પિ સહસ્સમ્પિ લભતિ.

બ્રાહ્મણા વઙ્ગીસમાણવં આદાય યથારુચિં વિચરિત્વા પુન સાવત્થિં આગમંસુ. વઙ્ગીસો જેતવનમહાવિહારસ્સ અવિદૂરટ્ઠાને ઠિતો ચિન્તેસિ – ‘‘સમણો ગોતમો પણ્ડિતોતિ વદન્તિ, ન ખો પન સબ્બકાલં મયા ઇમેસંયેવ વચનં કરોન્તેન ચરિતું વટ્ટતિ, પણ્ડિતાનમ્પિ સન્તિકં ગન્તું વટ્ટતી’’તિ. સો બ્રાહ્મણે આહ – ‘‘તુમ્હે ગચ્છથ, અહં ન બહુકેહિ સદ્ધિં ગન્ત્વા સમણં ગોતમં પસ્સિસ્સામી’’તિ. તે આહંસુ – ‘‘વઙ્ગીસ, મા તે રુચ્ચિ સમણં ગોતમં પસ્સિતું. યો હિ નં પસ્સતિ, તં સો માયાય આવટ્ટેતી’’તિ. વઙ્ગીસો તેસં કથં અનાદિયિત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા મધુરપટિસન્થારં કત્વા એકમન્તં નિસીદિ.

અથ નં સત્થા પુચ્છિ – ‘‘વઙ્ગીસ, કિઞ્ચિ સિપ્પં જાનાસી’’તિ. આમ, ભો ગોતમ, છવસીસમન્તં નામેકં જાનામીતિ. કિં સો મન્તો કરોતીતિ? તિવસ્સમત્થકે મતાનમ્પિ તં મન્તં જપ્પિત્વા સીસં નખેન આકોટેત્વા નિબ્બત્તટ્ઠાનં જાનામીતિ. સત્થા તસ્સ એકં નિરયે ઉપ્પન્નસ્સ સીસં દસ્સેસિ, એકં મનુસ્સેસુ ઉપ્પન્નસ્સ, એકં દેવેસુ, એકં પરિનિબ્બુતસ્સ સીસં દસ્સેસિ. સો પઠમં સીસં આકોટેત્વા, ‘‘ભો ગોતમ, અયં સત્તો નિરયં ગતો’’તિ આહ. સાધુ સાધુ, વઙ્ગીસ, સુદિટ્ઠં તયા, અયં સત્તો કહં ગતોતિ પુચ્છિ. મનુસ્સલોકં, ભો ગોતમાતિ. અયં સત્તો કહં ગતોતિ? દેવલોકં, ભો ગોતમાતિ તિણ્ણમ્પિ ગતટ્ઠાનં કથેસિ. પરિનિબ્બુતસ્સ પન સીસં નખેન આકોટેન્તો નેવ અન્તં ન કોટિં પસ્સતિ. અથ નં સત્થા ‘‘ન સક્કોસિ ત્વં, વઙ્ગીસા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘પસ્સથ, ભો ગોતમ, ઉપપરિક્ખામિ તાવા’’તિ પુનપ્પુનં પરિવત્તેતિ. બાહિરકમન્તેન ખીણાસવસ્સ ગતિં કથં જાનિસ્સતિ, અથસ્સ મત્થકતો સેદો મુચ્ચિ. સો લજ્જિત્વા તુણ્હીભૂતો અટ્ઠાસિ. અથ નં સત્થા ‘‘કિલમસિ, વઙ્ગીસા’’તિ આહ. આમ, ભો ગોતમ, ઇમસ્સ સત્તસ્સ ગતટ્ઠાનં જાનિતું ન સક્કોમિ. સચે તુમ્હે જાનાથ, કથેથાતિ. ‘‘વઙ્ગીસ, અહં એતમ્પિ જાનામિ ઇતો ઉત્તરિતરમ્પી’’તિ વત્વા ધમ્મપદે ઇમા દ્વે ગાથા અભાસિ –

‘‘ચુતિં યો વેદિ સત્તાનં, ઉપપત્તિં ચ સબ્બસો;

અસત્તં સુગતં બુદ્ધં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણં.

‘‘યસ્સ ગતિં ન જાનન્તિ, દેવા ગન્ધબ્બમાનુસા;

ખીણાસવં અરહન્તં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૪૧૯-૪૨૦);

તતો વઙ્ગીસો આહ – ‘‘ભો ગોતમ, વિજ્જાય વિજ્જં દેન્તસ્સ નામ પરિહાનિ નત્થિ, અહં અત્તના જાનનકં મન્તં તુમ્હાકં દસ્સામિ, તુમ્હે એતં મન્તં મય્હં દેથા’’તિ. વઙ્ગીસ, ન મયં મન્તેન મન્તં દેમ, એવમેવ દેમાતિ. ‘‘સાધુ, ભો ગોતમ, દેથ મે મન્ત’’ન્તિ અપચિતિં દસ્સેત્વા હત્થકચ્છપકં કત્વા નિસીદિ. કિં, વઙ્ગીસ, તુમ્હાકં સમયે મહગ્ઘમન્તં વા કિઞ્ચિ વા ગણ્હન્તાનં પરિવાસો નામ ન હોતીતિ? હોતિ, ભો ગોતમાતિ. અમ્હાકં પન મન્તો નિપ્પરિવાસોતિ સઞ્ઞં કરોસીતિ? બ્રાહ્મણા નામ મન્તેહિ અતિત્તા હોન્તિ, તસ્મા સો ભગવન્તં આહ – ‘‘ભો ગોતમ, તુમ્હેહિ કથિતનિયામં કરિસ્સામી’’તિ. ભગવા આહ – ‘‘વઙ્ગીસ, મયં ઇમં મન્તં દેન્તા અમ્હેહિ સમાનલિઙ્ગસ્સ દેમા’’તિ. વઙ્ગીસો ‘‘યંકિઞ્ચિ કત્વા મયા ઇમં મન્તં ગણ્હિત્વા ગન્તું વટ્ટતી’’તિ બ્રાહ્મણે આહ. તુમ્હે મયિ પબ્બજન્તે મા ચિન્તયિત્થ, અહં ઇમં મન્તં ગણ્હિત્વા સકલજમ્બુદીપે જેટ્ઠકો ભવિસ્સામિ. એવં સન્તે તુમ્હાકમ્પિ ભદ્દકં ભવિસ્સતી’’તિ મન્તત્થાય સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિ. સત્થા ‘‘મન્તપરિવાસં તાવ વસાહી’’તિ દ્વત્તિંસાકારં આચિક્ખિ. પઞ્ઞવા સત્તો દ્વત્તિંસાકારં સજ્ઝાયન્તોવ તત્થ ખયવયં પટ્ઠપેત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ.

તસ્મિં અરહત્તં પત્તે બ્રાહ્મણા ‘‘કા નુ ખો વઙ્ગીસસ્સ પવત્તિ, પસ્સિસ્સામ ન’’ન્તિ તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘કિં, ભો વઙ્ગીસ, સમણસ્સ ગોતમસ્સ સન્તિકે સિપ્પં સિક્ખિત’’ન્તિ પુચ્છિંસુ. આમ, સિક્ખિતન્તિ. તેન હિ એહિ ગમિસ્સામાતિ. ગચ્છથ તુમ્હે, તુમ્હેહિ સદ્ધિં ગન્તબ્બકિચ્ચં મય્હં નિટ્ઠિતન્તિ. પઠમમેવ અમ્હેહિ તુય્હં કથિતં ‘‘સમણો ગોતમો અત્તાનં પસ્સિતું આગતે માયાય આવટ્ટેતી’’તિ. ત્વં હિ ઇદાનિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ વસં આપન્નો, કિં મયં તવ સન્તિકે કરિસ્સામાતિ આગતમગ્ગેનેવ પક્કમિંસુ. વઙ્ગીસત્થેરોપિ યં યં વેલં દસબલં પસ્સિતું ગચ્છતિ, એકં થુતિં કરોન્તોવ ગચ્છતિ. તેન તં સત્થા સઙ્ઘમજ્ઝે નિસિન્નો પટિભાનવન્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

ઉપસેનવઙ્ગન્તપુત્તત્થેરવત્થુ

૨૧૩. પઞ્ચમે સમન્તપાસાદિકાનન્તિ સબ્બપાસાદિકાનં. ઉપસેનોતિ તસ્સ થેરસ્સ નામં. વઙ્ગન્તબ્રાહ્મણસ્સ પન સો પુત્તો, તસ્મા વઙ્ગન્તપુત્તોતિ વુચ્ચતિ. અયં પન થેરો ન કેવલં અત્તનાવ પાસાદિકો, પરિસાપિસ્સ પાસાદિકા, ઇતિ પરિસં નિસ્સાય લદ્ધનામવસેન સમન્તપાસાદિકાનં અગ્ગો નામ જાતો.

પઞ્હકમ્મે પનસ્સ અયમનુપુબ્બિકથા – અયમ્પિ હિ પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતીનગરે કુલગેહે નિબ્બત્તો વયં આગમ્મ પુરિમનયેનેવ સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ધમ્મં સુણમાનો સત્થારં એકં ભિક્ખું સમન્તપાસાદિકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા સત્થુ અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેત્વા યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે નાલકબ્રાહ્મણગામે સારિબ્રાહ્મણિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગણ્હિ, ઉપસેનદારકોતિસ્સ નામં અકંસુ.

સો વયપ્પત્તો તયો વેદે ઉગ્ગણ્હિત્વા દસબલસ્સ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિ. સો ઉપસમ્પદાય એકવસ્સિકો હુત્વા ‘‘અરિયગબ્ભં વડ્ઢેમી’’તિ એકં કુલપુત્તં અત્તનો સન્તિકે પબ્બાજેત્વા ઉપસમ્પાદેસિ. સો પવારેત્વા સદ્ધિવિહારિકસ્સ એકવસ્સિકકાલે અત્તના દુવસ્સો ‘‘દસબલો મં પસ્સિત્વા તુસિસ્સતી’’તિ સદ્ધિવિહારિકં આદાય દસબલં પસ્સિતું આગતો. સત્થા તં વન્દિત્વા એકમન્તે નિસિન્નં પુચ્છિ – ‘‘કતિવસ્સોસિ ત્વં ભિક્ખૂ’’તિ? દુવસ્સો અહં ભગવાતિ. અયં પન ભિક્ખુ કતિવસ્સોતિ? એકવસ્સો ભગવાતિ. કિન્તાયં ભિક્ખુ હોતીતિ? સદ્ધિવિહારિકો મે ભગવાતિ. અથ નં સત્થા ‘‘અતિલહું ખો ત્વં, મોઘપુરિસ, બાહુલ્લાય આવત્તો’’તિ વત્વા અનેકપરિયાયેન વિગરહિ. થેરો સત્થુ સન્તિકા ગરહં લભિત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા ‘‘ઇમિનાવ પુણ્ણચન્દસસ્સિરિકેન મુખેન સત્થારં પરિસમેવ નિસ્સાય સાધુકારં દાપેસ્સામી’’તિ તંદિવસેયેવ એકં ઠાનં ગન્ત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ.

તતો યસ્મા થેરો મહાકુલતો નિક્ખમિત્વા પબ્બજિતો પથવિઘુટ્ઠધમ્મકથિકોવ, તસ્મા તસ્સ ધમ્મકથાય ચેવ પસીદિત્વા મિત્તામચ્ચઞાતિકુલેહિ ચ નિક્ખમિત્વા બહૂ કુલદારકા થેરસ્સ સન્તિકે પબ્બજન્તિ. ‘‘અહં આરઞ્ઞકો, તુમ્હેપિ આરઞ્ઞકા ભવિતું સક્કોન્તા પબ્બજથા’’તિ તેરસ ધુતઙ્ગાનિ આચિક્ખિત્વા ‘‘સક્ખિસ્સામ, ભન્તે’’તિ વદન્તે પબ્બાજેતિ. તે અત્તનો બલેન તં તં ધુતઙ્ગં અધિટ્ઠહન્તિ. થેરો અત્તનો દસવસ્સકાલે વિનયં પગુણં કત્વા સબ્બેવ ઉપસમ્પાદેસિ. એવં ઉપસમ્પન્ના ચસ્સ પઞ્ચસતમત્તા ભિક્ખૂ પરિવારા અહેસું.

તસ્મિં સમયે સત્થા જેતવનમહાવિહારે વસન્તો ‘‘ઇચ્છામહં, ભિક્ખવે, અદ્ધમાસં પટિસલ્લીયિતુ’’ન્તિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ આરોચેત્વા એકવિહારી હોતિ. ભિક્ખુસઙ્ઘોપિ ‘‘યો ભગવન્તં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમતિ, સો પાચિત્તિયં દેસાપેતબ્બો’’તિ કતિકં અકાસિ. તદા ઉપસેનત્થેરો ‘‘ભગવન્તં પસ્સિસ્સામી’’તિ અત્તનો પરિસાય સદ્ધિં જેતવનં ગન્ત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. સત્થા કથાસમુટ્ઠાપનત્થં અઞ્ઞતરં થેરસ્સ સદ્ધિવિહારિકં આમન્તેસિ – ‘‘મનાપાનિ તે ભિક્ખુ પંસુકૂલાની’’તિ. ‘‘ન ખો મે, ભન્તે, મનાપાનિ પંસુકૂલાની’’તિ વત્વા ઉપજ્ઝાયે ગારવેન પંસુકૂલિકભાવં આરોચેસિ. ઇમસ્મિં ઠાને સત્થા ‘‘સાધુ સાધુ, ઉપસેના’’તિ થેરસ્સ સાધુકારં દત્વા અનેકપરિયાયેન ગુણકથં કથેસિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પન ઇદં વત્થુ પાળિયં (પારા. ૫૬૫) આગતમેવ. અથ સત્થા અપરભાગે અરિયગણમજ્ઝે નિસિન્નો ઇમસ્મિં સાસને થેરં સમન્તપાસાદિકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

દબ્બત્થેરવત્થુ

૨૧૪. છટ્ઠે સેનાસનપઞ્ઞાપકાનન્તિ સેનાસનં પઞ્ઞાપેન્તાનં. થેરસ્સ કિર સેનાસનપઞ્ઞાપનકાલે અટ્ઠારસસુ મહાવિહારેસુ અસમ્મટ્ઠં પરિવેણં વા અપટિજગ્ગિતં સેનાસનં વા અસોધિતં મઞ્ચપીઠં વા અનુપટ્ઠિતં પાનીયપરિભોજનીયં વા નાહોસિ. તસ્મા સેનાસનપઞ્ઞાપકાનં અગ્ગો નામ જાતો. દબ્બોતિસ્સ નામં. મલ્લરાજકુલે પન ઉપ્પન્નત્તા મલ્લપુત્તો નામ જાતો.

તસ્સ પઞ્હકમ્મે અયમનુપુબ્બિકથા – અયઞ્હિ પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતીનગરે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો વુત્તનયેનેવ વિહારં ગન્ત્વા ધમ્મં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું સેનાસનપઞ્ઞાપકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેત્વા સત્થારા બ્યાકતો યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા કસ્સપદસબલસ્સ સાસનસ્સ ઓસક્કનકાલે પબ્બજિ, તદા તેન સદ્ધિં અપરે છ જનાતિ સત્ત ભિક્ખૂ એકચિત્તા હુત્વા અઞ્ઞે સાસને અગારવં કરોન્તે દિસ્વા ‘‘ઇધ કિં કરોમ, એકમન્તે સમણધમ્મં કત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સામા’’તિ નિસ્સેણિં બન્ધિત્વા ઉચ્ચપબ્બતસિખરં અભિરુહિત્વા ‘‘અત્તનો ચિત્તબલં જાનન્તા નિસ્સેણિં પાતેન્તુ, જીવિતે સાલયા ઓતરન્તુ, મા પચ્છાનુતાપિનો અહુવત્થા’’તિ વત્વા સબ્બે એકચિત્તા હુત્વા નિસ્સેણિં પાતેત્વા ‘‘અપ્પમત્તા હોથ, આવુસો’’તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં ઓવદિત્વા ચિત્તરુચિયેસુ ઠાનેસુ નિસીદિત્વા સમણધમ્મં કાતું આરભિંસુ.

તત્રેકો થેરો પઞ્ચમે દિવસે અરહત્તં પત્વા ‘‘મમ કિચ્ચં નિપ્ફન્નં, અહં ઇમસ્મિં ઠાને કિં કરિસ્સામી’’તિ ઇદ્ધિયા ઉત્તરકુરુતો પિણ્ડપાતં આહરિત્વા, ‘‘આવુસો, ઇમં પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જથ, ભિક્ખાચારકિચ્ચં મમાયત્તં હોતુ, તુમ્હે અત્તનો કમ્મં કરોથા’’તિ આહ. કિં નુ ખો મયં, આવુસો, નિસ્સેણિં પાતેન્તા એવં અવોચુમ્હા ‘‘યો પઠમં ધમ્મં સચ્છિકરોતિ, સો ભિક્ખં આહરતુ, તેન આભતં સેસા પરિભુઞ્જિત્વા સમણધમ્મં કરિસ્સન્તી’’તિ. નત્થિ, આવુસોતિ. તુમ્હે અત્તનો પુબ્બહેતુના લભિત્થ, મયમ્પિ સક્કોન્તા વટ્ટસ્સન્તં કરિસ્સામ, ગચ્છથ તુમ્હેતિ. થેરો તે સઞ્ઞાપેતું અસક્કોન્તો ફાસુકટ્ઠાને પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જિત્વા ગતો. અપરો થેરો સત્તમે દિવસે અનાગામિફલં પત્વા તતો ચુતો સુદ્ધાવાસબ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તો.

ઇતરેપિ થેરા તતો ચુતા એકં બુદ્ધન્તરં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે તેસુ તેસુ કુલેસુ નિબ્બત્તા. એકો ગન્ધારરટ્ઠે તક્કસિલનગરે રાજગેહે નિબ્બત્તો, એકો પબ્બતેય્યરટ્ઠે પરિબ્બાજિકાય કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તો, એકો બાહિયરટ્ઠે કુટુમ્બિકગેહે નિબ્બત્તો, એકો રાજગહે કુટુમ્બિકગેહે નિબ્બત્તો. અયં પન દબ્બત્થેરો મલ્લરટ્ઠે અનુપિયનગરે એકસ્સ મલ્લરઞ્ઞો ગેહે પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તસ્સ માતા ઉપવિજઞ્ઞકાલે કાલમકાસિ, મતસરીરં સુસાનં નેત્વા દારુચિતકં આરોપેત્વા અગ્ગિં અદંસુ. તસ્સા અગ્ગિવેગસન્તત્તં ઉદરપટલં દ્વેધા અહોસિ. દારકો અત્તનો પુઞ્ઞબલેન ઉપ્પતિત્વા એકસ્મિં દબ્બત્થમ્ભે નિપતિ. તં દારકં ગહેત્વા અય્યિકાય અદંસુ. સા તસ્સ નામં ગણ્હન્તી દબ્બત્થમ્ભે નિપતિત્વા લદ્ધજીવિતત્તા દબ્બોતિસ્સ નામં અકાસિ.

તસ્સ સત્તવસ્સિકકાલે સત્થા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો મલ્લરટ્ઠે ચારિકં ચરમાનો અનુપિયનિગમં પત્વા અનુપિયમ્બવને વિહરતિ. દબ્બકુમારો સત્થારં દિસ્વા દસ્સનેનેવ પસીદિત્વા પબ્બજિતુકામો હુત્વા ‘‘અહં દસબલસ્સ સન્તિકે પબ્બજિસ્સામી’’તિ અય્યિકં આપુચ્છિ. સા ‘‘સાધુ, તાતા’’તિ દબ્બકુમારં આદાય સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘ભન્તે, ઇમં કુમારં પબ્બાજેથા’’તિ આહ. સત્થા અઞ્ઞતરસ્સ ભિક્ખુનો સઞ્ઞં અદાસિ ‘‘ભિક્ખુ ઇમં દારકં પબ્બાજેહી’’તિ. સો થેરો સત્થુ વચનં સુત્વા દબ્બકુમારં પબ્બાજેન્તો તચપઞ્ચકં કમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખિ. પુબ્બહેતુસમ્પન્નો કતાભિનીહારો સત્તો પઠમકેસવટ્ટિયા ઓરોપિયમાનાય સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ, દુતિયકેસવટ્ટિયા ઓરોપિયમાનાય સકદાગામિફલે, તતિયાય અનાગામિફલે. સબ્બકેસાનં પન ઓરોપનઞ્ચ અરહત્તફલસચ્છિકિરિયા ચ અપચ્છા અપુરે અહોસિ.

સત્થા મલ્લરટ્ઠે યથાભિરન્તં વિહરિત્વા રાજગહં ગન્ત્વા વેળુવને વાસં કપ્પેસિ. તત્રાયસ્મા દબ્બો મલ્લપુત્તો રહોગતો અત્તનો કિચ્ચનિપ્ફત્તિં ઓલોકેત્વા સઙ્ઘસ્સ વેય્યાવચ્ચકરણે કાયં યોજેતુકામો ચિન્તેસિ – ‘‘યંનૂનાહં સઙ્ઘસ્સ સેનાસનઞ્ચ પઞ્ઞાપેય્યં, ભત્તાનિ ચ ઉદ્દિસેય્ય’’ન્તિ. સો સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા અત્તનો પરિવિતક્કં આરોચેસિ. સત્થા તસ્સ સાધુકારં દત્વા સેનાસનપઞ્ઞાપકત્તઞ્ચ ભત્તુદ્દેસકત્તઞ્ચ સમ્પટિચ્છિ. અથ નં ‘‘અયં દબ્બો દહરોવ સમાનો મહન્તટ્ઠાને ઠિતો’’તિ સત્તવસ્સિકકાલેયેવ ઉપસમ્પાદેસિ. થેરો ઉપસમ્પન્નકાલતોયેવ પટ્ઠાય રાજગહં ઉપનિસ્સાય વિહરન્તાનં સબ્બભિક્ખૂનં સેનાસનાનિ ચ પઞ્ઞાપેતિ, ભિક્ખઞ્ચ સમ્પટિચ્છિત્વા ઉદ્દિસતિ. તસ્સ સેનાસનપઞ્ઞાપકભાવો સબ્બદિસાસુ પાકટો અહોસિ – ‘‘દબ્બો કિર મલ્લપુત્તો સભાગસભાગાનં ભિક્ખૂનં એકટ્ઠાને સેનાસનાનિ પઞ્ઞાપેતિ, દૂરેપિ સેનાસનં પઞ્ઞાપેતિયેવ. ગન્તું અસક્કોન્તે ઇદ્ધિયા નેતીતિ.

અથ નં ભિક્ખૂ કાલેપિ વિકાલેપિ ‘‘અમ્હાકં, આવુસો, જીવકમ્બવને સેનાસનં પઞ્ઞાપેહિ, અમ્હાકં મદ્દકુચ્છિસ્મિં મિગદાયે’’તિ એવં સેનાસનં ઉદ્દિસાપેત્વા તસ્સ ઇદ્ધિં પસ્સન્તા ગચ્છન્તિ. સોપિ ઇદ્ધિયા મનોમયે કાયે અભિસઙ્ખરિત્વા એકેકસ્સ થેરસ્સ એકેકં અત્તના સદિસં ભિક્ખું નિમ્મિનિત્વા અઙ્ગુલિયા જલમાનાય પુરતો પુરતો ગન્ત્વા ‘‘અયં મઞ્ચો, ઇદં પીઠ’’ન્તિઆદીનિ વત્વા સેનાસનં પઞ્ઞાપેત્વા પુન અત્તનો વસનટ્ઠાનમેવ આગચ્છતિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પનિદં વત્થુ પાળિયં આગતમેવ. સત્થા ઇદમેવ કારણં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા અપરભાગે અરિયગણમજ્ઝે નિસિન્નો થેરં સેનાસનપઞ્ઞાપકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

પિલિન્દવચ્છત્થેરવત્થુ

૨૧૫. સત્તમે દેવતાનં પિયમનાપાનન્તિ દેવતાનં પિયાનઞ્ચેવ મનાપાનઞ્ચ પિલિન્દવચ્છત્થેરો અગ્ગોતિ દસ્સેતિ. સો કિર અનુપ્પન્ને બુદ્ધે ચક્કવત્તી રાજા હુત્વા મહાજનં પઞ્ચસુ સીલેસુ પતિટ્ઠાપેત્વા સગ્ગપરાયણં અકાસિ. યેભુય્યેન કિર છસુ કામસગ્ગેસુ નિબ્બત્તદેવતા તસ્સેવ ઓવાદં લભિત્વા નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને અત્તનો સમ્પત્તિં ઓલોકેત્વા ‘‘કં નુ ખો નિસ્સાય ઇમં સગ્ગસમ્પત્તિં લભિમ્હા’’તિ આવજ્જમાના ઇમં થેરં દિસ્વા ‘‘થેરં નિસ્સાય અમ્હેહિ સમ્પતિ લદ્ધા’’તિ સાયંપાતં થેરં નમસ્સન્તિ. તસ્મા સો દેવતાનં પિયમનાપાનં અગ્ગો નામ જાતો. પિલિન્દોતિ પનસ્સ ગોત્તં, વચ્છોતિ નામં. તદુભયં સંસન્દેત્વા પિલિન્દવચ્છોતિ વુચ્ચતિ.

તસ્સ પઞ્હકમ્મે અયમનુપુબ્બિકથા – અયં કિર પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતીનગરે મહાભોગકુલે નિબ્બત્તો પુરિમનયેનેવ સત્થુ ધમ્મદેસનં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું દેવતાનં પિયમનાપટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેત્વા યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિ. પિલિન્દવચ્છોતિસ્સ નામં અકંસુ. સો અપરેન સમયેન સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા ઉપસમ્પન્નો વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. સો ગિહીહિપિ ભિક્ખૂહિપિ સદ્ધિં કથેન્તો ‘‘એહિ, વસલ, ગચ્છ, વસલ, આહર, વસલ, ગણ્હ, વસલા’’તિ વસલવાદેનેવ સમુદાચરતિ. તં કથં આહરિત્વા તથાગતં પુચ્છિંસુ – ‘‘ભગવા અરિયા નામ ફરુસવાચા ન હોન્તી’’તિ. ભિક્ખવે, અરિયાનં પરવમ્ભનવસેન ફરુસવાચા નામ નત્થિ, અપિચ ખો પન ભવન્તરે આચિણ્ણવસેન ભવેય્યાતિ. ભન્તે, પિલિન્દવચ્છત્થેરો ઉટ્ઠાય સમુટ્ઠાય ગિહીહિપિ ભિક્ખૂહિપિ સદ્ધિં કથેન્તો, ‘‘વસલ, વસલા’’તિ કથેતિ, કિમેત્થ કારણં ભગવાતિ. ભિક્ખવે, ન મય્હં પુત્તસ્સ એતં ઇદાનેવ આચિણ્ણં, અતીતે પનેસ પઞ્ચ જાતિસતાનિ વસલવાદિબ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિ. ઇચ્ચેસ ભવાચિણ્ણેનેવ કથેસિ, ન ફરુસવસેન. અરિયાનઞ્હિ વોહારો ફરુસોપિ સમાનો ચેતનાય અફરુસભાવેન પરિસુદ્ધોવ, અપ્પમત્તકમ્પેત્થ પાપં ન ઉપલબ્ભતીતિ વત્વા ધમ્મપદે ઇમં ગાથમાહ –

‘‘અકક્કસં વિઞ્ઞાપનિં, ગિરં સચ્ચમુદીરયે;

યાય નાભિસજે કઞ્ચિ, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ.

અથેકદિવસં થેરો રાજગહં પિણ્ડાય પવિસન્તો એકં પુરિસં પિપ્પલીનં ભાજનં પૂરેત્વા આદાય અન્તોનગરં પવિસન્તં દિસ્વા ‘‘કિં તે, વસલ, ભાજને’’તિ આહ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં સમણો મયા સદ્ધિં પાતોવ ફરુસકથં કથેસિ, ઇમસ્સ અનુચ્છવિકમેવ વત્તું વટ્ટતી’’તિ ‘‘મૂસિકવચ્ચં મે, ભન્તે, ભાજને’’તિ આહ. એવં ભવિસ્સતિ, વસલાતિ. તસ્સ થેરસ્સ દસ્સનં વિજહન્તસ્સ સબ્બં મૂસિકવચ્ચમેવ અહોસિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમા પિપ્પલિયો મૂસિકવચ્ચસદિસા પઞ્ઞાયન્તિ, સભાવો નુ ખો નો’’તિ વીમંસન્તો હત્થેન ઉપ્પીળેસિ. અથસ્સ ઉન્દૂરવચ્ચભાવં ઞત્વા બલવદોમનસ્સં ઉપ્પજ્જિ. સો ‘‘ઇમાયેવ નુ ખો એવરૂપા, ઉદાહુ સકટેપી’’તિ ગન્ત્વા ઓલોકેન્તો સબ્બાપિ પિપ્પલિયો તાદિસાવ દિસ્વા હદયં હત્થેન સન્ધારેત્વા ‘‘ઇદં ન અઞ્ઞસ્સ કમ્મં, મયા પાતોવ દિટ્ઠભિક્ખુસ્સેતં કમ્મં, અદ્ધા એકં ઉપાયં ભવિસ્સતિ, તસ્સ ગતટ્ઠાનં અનુવિચિનિત્વા એતં કારણં જાનિસ્સામી’’તિ થેરસ્સ ગતમગ્ગં પુચ્છિત્વા પાયાસિ.

અથેકો પુરિસો તં અતિવિય ચણ્ડિકતં ગચ્છન્તં દિસ્વા, ‘‘ભો પુરિસ, ત્વં અતિવિય ચણ્ડિકતોવ ગચ્છસિ, કેન કમ્મેન ગચ્છસી’’તિ પુચ્છિ. સો તસ્સ તં પવત્તિં આરોચેસિ. સો તસ્સ કથં સુત્વા એવમાહ – ‘‘ભો, મા ચિન્તયિ, મય્હં અય્યો પિલિન્દવચ્છો ભવિસ્સતિ, ત્વં એતદેવ ભાજનં પૂરેત્વા આદાય ગન્ત્વા થેરસ્સ પુરતો તિટ્ઠ. ‘કિં નામેતં, વસલા’તિ વુત્તકાલે ચ ‘પિપ્પલિયો, ભન્તે’તિ વદ, થેરો ‘એવં ભવિસ્સતિ, વસલા’તિ વક્ખતિ. પુન સબ્બાપિ પિપ્પલિયો ભવિસ્સન્તી’’તિ. સો તથા અકાસિ. સબ્બા પિપ્પલિયો પટિપાકતિકા અહેસું. ઇદમેત્તકં વત્થુ. અપરભાગે પન સત્થા દેવતાનં પિયમનાપકારણમેવ વત્થું કત્વા થેરં દેવતાનં પિયમનાપાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

બાહિયદારુચીરિયત્થેરવત્થુ

૨૧૬. અટ્ઠમે ખિપ્પાભિઞ્ઞાનન્તિ ખિપ્પં અધિગતઅભિઞ્ઞાનં દારુચીરિયત્થેરો અગ્ગોતિ દસ્સેતિ. અયઞ્હિ થેરો સંખિત્તધમ્મદેસનાપરિયોસાને અરહત્તં પાપુણિ, મગ્ગફલાનં પરિકમ્મકિચ્ચં નાહોસિ. તસ્મા ખિપ્પાભિઞ્ઞાનં અગ્ગો નામ જાતો. બાહિયરટ્ઠે પન જાતત્તા બાહિયોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો અપરભાગે દારુચીરં નિવાસેસિ. તસ્મા દારુચીરિયો નામ જાતો.

તસ્સ પઞ્હકમ્મે અયમનુપુબ્બિકથા – અયમ્પિ હિ પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતીનગરે કુલગેહે નિબ્બત્તો દસબલસ્સ ધમ્મદેસનં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું ખિપ્પાભિઞ્ઞાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેત્વા યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો કસ્સપદસબલસ્સ સાસનસ્સ ઓસક્કનકાલે હેટ્ઠા વુત્તેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં સમણધમ્મં કત્વા પરિપુણ્ણસીલો જીવિતક્ખયં પત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તિ.

સો એકં બુદ્ધન્તરં દેવલોકે વસિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે બાહિયરટ્ઠે કુલગેહે નિબ્બત્તો. વયં આગમ્મ ઘરાવાસં વસન્તો ‘‘વોહારં કરિસ્સામી’’તિ સુવણ્ણભૂમિગમનીયં નાવં અભિરુહિ. નાવા ઇચ્છિતં દેસં અપ્પત્વાવ સમુદ્દમજ્ઝે ભિન્ના, મહાજનો મચ્છકચ્છપભક્ખો અહોસિ. અયં પન એકં દારુખણ્ડં ગહેત્વા સત્તમે દિવસે સુપ્પારકપટ્ટને ઉત્તિણ્ણો મનુસ્સાવાસં પત્વા ‘‘અચેલકનિયામેન મનુસ્સે ઉપસઙ્કમિતું અયુત્ત’’ન્તિ અવિદૂરે ઠાને એકં મહાતળાકા સેવાલં ગહેત્વા સરીરં વેઠેત્વા એકસ્મિં ઠાને પતિતં એકં કપાલં આદાય ભિક્ખાય પાવિસિ.

મનુસ્સા તં દિસ્વા ચિન્તેસું – ‘‘સચે લોકે અરહન્તા નામ અત્થિ, એવંવિધેહિ ભવિતબ્બં. કિં નુ ખો અય્યો ઉક્કટ્ઠભાવેન વત્થં ન ગણ્હાતિ, ઉદાહુ દિય્યમાનં ગણ્હેય્યા’’તિ વીમંસન્તા નાનાદિસાહિ વત્થાનિ આહરિંસુ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘સચાહં ન ઇમિના નિયામેન આગમિસ્સં, ન મે એતે પસીદેય્યું, યંકિઞ્ચિ કત્વા ઇમે વઞ્ચેત્વા જીવિકુપાયં કાતું વટ્ટતી’’તિ વત્થાનિ ન પટિગ્ગણ્હિ. મનુસ્સા ભિય્યોસોમત્તાય પસન્ના મહાસક્કારં કરિંસુ. સોપિ ભત્તકિચ્ચં કત્વા અવિદૂરટ્ઠાને દેવકુલં ગતો. મહાજનો તેન સદ્ધિંયેવ ગન્ત્વા દેવકુલં પટિજગ્ગિત્વા અદાસિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમે મય્હં સેવાલે નિવાસનમત્તે પસીદિત્વા એવંવિધં સક્કારં કરોન્તિ, એતેસં મયા ઉક્કટ્ઠેનેવ ભવિતું વટ્ટતી’’તિ સલ્લહુકાનિ રુક્ખફલકાનિ ગહેત્વા તચ્છેત્વા વાકેસુ આવુણિત્વા ચીરં કત્વા નિવાસેત્વા પારુપિત્વા જીવિકં કપ્પેન્તો વસિ.

અથ યો સો કસ્સપબુદ્ધકાલે સત્તસુ જનેસુ સમણધમ્મં કરોન્તેસુ એકો ભિક્ખુ સુદ્ધાવાસબ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તો. સો નિબ્બત્તસમનન્તરમેવ અત્તનો બ્રહ્મસમ્પત્તિં ઓલોકેત્વા આગતટ્ઠાનં આવજ્જેન્તો સત્તન્નં જનાનં પબ્બતં આરુય્હ સમણધમ્મકરણટ્ઠાનં દિસ્વા સેસાનં છન્નં નિબ્બત્તટ્ઠાનં આવજ્જેન્તો એકસ્સ પરિનિબ્બુતભાવં ઇતરેસં પઞ્ચન્નં કામાવચરદેવલોકે નિબ્બત્તભાવં ઞત્વા કાલાનુકાલં તે પઞ્ચ જને આવજ્જેતિ. ઇમસ્મિં પન કાલે ‘‘કહં નુ ખો’’તિ આવજ્જેન્તો દારુચીરિયં સુપ્પારકપટ્ટનં ઉપનિસ્સાય કુહનકમ્મેન જીવિકં કપ્પેન્તં દિસ્વા ‘‘નટ્ઠો વતાયં બાલો, પુબ્બે સમણધમ્મં કરોન્તો અતિઉક્કટ્ઠભાવેન અરહતાપિ આભતં પિણ્ડપાતં અપરિભુઞ્જિત્વા ઇદાનિ ઉદરત્થાય અનરહાવ અરહત્તં પટિજાનિત્વા લોકં વઞ્ચેન્તો વિચરતિ, દસબલસ્સ ચ નિબ્બત્તભાવં ન જાનાતિ, ગચ્છામિ નં સંવેજેત્વા દસબલસ્સ નિબ્બત્તભાવં જાનાપેમી’’તિ તંખણંયેવ બ્રહ્મલોકતો સુપ્પારકપટ્ટને રત્તિભાગસમનન્તરે દારુચીરિયસ્સ સમ્મુખે પાતુરહોસિ.

સો અત્તનો વસનટ્ઠાને ઓભાસં દિસ્વા બહિ નિક્ખમિત્વા ઠિતો મહાબ્રહ્મં ઓલોકેત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ ‘‘કે તુમ્હે’’તિ પુચ્છિ. અહં તુય્હં પોરાણકસહાયો અનાગામિફલં પત્વા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તો. અમ્હાકં પન સબ્બજેટ્ઠકો અરહત્તં પત્વા પરિનિબ્બુતો, તુમ્હે પઞ્ચ જના દેવલોકે નિબ્બત્તા. સ્વાહં તં ઇમસ્મિં ઠાને કુહનકમ્મેન જીવન્તં દિસ્વા દમેતું આગતોતિ વત્વા ઇદં કારણમાહ – ‘‘ન ખો ત્વં, બાહિય અરહા, નપિ અરહત્તમગ્ગં સમાપન્નો, સાપિ તે પટિપદા નત્થિ, યાય ત્વં અરહા વા અસ્સ અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્નો’’તિ. અથસ્સ સત્થુ ઉપ્પન્નભાવં સાવત્થિયં વસનભાવઞ્ચ આચિક્ખિત્વા ‘‘સત્થુ સન્તિકં ગચ્છાહી’’તિ તં ઉય્યોજેત્વા બ્રહ્મલોકમેવ અગમાસિ.

દારુચીરિયો મહાબ્રહ્મુના સંવેજિતો ‘‘મોક્ખમગ્ગં ગવેસિસ્સામી’’તિ વીસયોજનસતં મગ્ગં એકરત્તિવાસેન ગન્ત્વા સત્થારં પિણ્ડાય પવિટ્ઠં અન્તરઘરે સમ્પાપુણિત્વા સત્થુ પાદેસુ નિપતિત્વા ‘‘દેસેતુ મે, ભન્તે, ભગવા ધમ્મં, દેસેતુ સુગતો ધમ્મ’’ન્તિ યાવતતિયં યાચિ. સત્થા ‘‘એત્તાવતા બાહિયસ્સ ઞાણં પરિપાકં ગત’’ન્તિ ઞત્વા ‘‘તસ્માતિહ તે, બાહિય, એવં સિક્ખિતબ્બં દિટ્ઠે દિટ્ઠમત્તં ભવિસ્સતી’’તિ (ઉદા. ૧૦) ઇમિના ઓવાદેન ઓવદિ. સોપિ દેસનાપરિયોસાને અન્તરવીથિયં ઠિતોવ દેસનાનુસારેન ઞાણં પેસેત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ.

સો અત્તનો કિચ્ચં મત્થકપ્પત્તં ઞત્વા ભગવન્તં પબ્બજ્જં યાચિત્વા અપરિપુણ્ણપત્તચીવરતાય પત્તચીવરં પરિયેસન્તો સઙ્કારટ્ઠાનતો ચોળક્ખણ્ડાનિ સંકડ્ઢતિ. અથ નં પુબ્બવેરિકો અમનુસ્સો એકિસ્સા તરુણવચ્છાય ગાવિયા સરીરે અધિમુચ્ચિત્વા જીવિતક્ખયં પાપેસિ. સત્થા સાવત્થિતો નિક્ખમન્તો અન્તરવીથિયં બાહિયં સઙ્કારટ્ઠાને પતિતં દિસ્વા ‘‘ગણ્હથ, ભિક્ખવે, બાહિયસ્સ દારુચીરિયસ્સ સરીર’’ન્તિ નીહરાપેત્વા સરીરકિચ્ચં કારેત્વા ચાતુમહાપથે ચેતિયં કારાપેસિ. તતો સઙ્ઘમજ્ઝે કથા ઉદપાદિ – ‘‘તથાગતો ભિક્ખુસઙ્ઘેન બાહિયસ્સ સરીરજ્ઝાપનકિચ્ચં કારેસિ, ધાતુયો ગહેત્વા ચેતિયં કારેસિ, કતરમગ્ગો નુ ખો તેન સચ્છિકતો, સામણેરો નુ ખો સો, ભિક્ખુ નુ ખો’’તિ ચિત્તં ઉપ્પાદયિંસુ. સત્થા તં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા ‘‘પણ્ડિતો, ભિક્ખવે, બાહિયો’’તિ ઉપરિ ધમ્મદેસનં વડ્ઢેત્વા તસ્સ પરિનિબ્બુતભાવં પકાસેસિ. પુન સઙ્ઘમજ્ઝે કથા ઉદપાદિ ‘‘ન ચ સત્થારા બાહિયસ્સ બહુ ધમ્મો દેસિતો, અરહત્તં પત્તોતિ ચ વદેતિ. કિં નામેત’’ન્તિ? સત્થા ‘‘ધમ્મો મન્દો બહૂતિ અકારણં, વિસપીતકસ્સ અગદો વિય ચેસો’’તિ વત્વા ધમ્મપદે ગાથમાહ –

‘‘સહસ્સમપિ ચે ગાથા, અનત્થપદસંહિતા;

એકં ગાથાપદં સેય્યો, યં સુત્વા ઉપસમ્મતી’’તિ. (ધ. પ. ૧૦૦);

દેસનાપરિયોસાને ચતુરાસીતિ પાણસહસ્સાનિ અમતપાનં પિવિંસુ. ઇદઞ્ચ પન બાહિયત્થેરસ્સ વત્થુ સુત્તે (ઉદા. ૧૦) આગતત્તા વિત્થારેન ન કથિતં. અપરભાગે પન સત્થા સઙ્ઘમજ્ઝે નિસિન્નો બાહિયત્થેરં ખિપ્પાભિઞ્ઞાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

કુમારકસ્સપત્થેરવત્થુ

૨૧૭. નવમે ચિત્તકથિકાનન્તિ વિચિત્તં કત્વા ધમ્મં કથેન્તાનં. થેરો કિર એકસ્સપિ દ્વિન્નમ્પિ ધમ્મં કથેન્તો બહૂહિ ઉપમાહિ ચ કારણેહિ ચ મણ્ડયિત્વા બોધેન્તો કથેતિ. તસ્મા ચિત્તકથિકાનં અગ્ગો નામ જાતો.

તસ્સ પઞ્હકમ્મે અયમનુપુબ્બિકથા – અયમ્પિ હિ પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતીનગરે કુલગેહે પટિસન્ધિં ગણ્હિત્વા વયપ્પત્તો દસબલસ્સ ધમ્મકથં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું ચિત્તકથિકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો કસ્સપબુદ્ધસાસનોસક્કનકાલે સત્તન્નં ભિક્ખૂનં અબ્ભન્તરો હુત્વા પબ્બતમત્થકે સમણધમ્મં કત્વા અપરિહીનસીલો તતો ચુતો દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા એકં બુદ્ધન્તરં સમ્પત્તિં અનુભવમાનો અમ્હાકં સત્થુ કાલે રાજગહે એકિસ્સા કુલદારિકાય કુચ્છિમ્હિ ઉપ્પન્નો. સા ચ પઠમં માતાપિતરો યાચિત્વા પબ્બજ્જં અલભમાના કુલઘરં ગતા ગબ્ભં ગણ્હિ. તમ્પિ અજાનન્તી સામિકં આરાધેત્વા તેન અનુઞ્ઞાતા ભિક્ખુનીસુ પબ્બજિતા. તસ્સા ગબ્ભનિમિત્તં દિસ્વા ભિક્ખુનિયો દેવદત્તં પુચ્છિંસુ, સો ‘‘અસ્સમણી’’તિ આહ. દસબલં પુચ્છિંસુ, સત્થા ઉપાલિત્થેરં પટિચ્છાપેસિ. થેરો સાવત્થિનગરવાસીનિ કુલાનિ વિસાખઞ્ચ ઉપાસિકં પક્કોસાપેત્વા સોધેન્તો ‘‘પુરે લદ્ધો ગબ્ભો, પબ્બજ્જા અરોગા’’તિ આહ. સત્થા ‘‘સુવિનિચ્છિતં અધિકરણ’’ન્તિ થેરસ્સ સાધુકારં અદાસિ.

સા ભિક્ખુની સુવણ્ણબિમ્બસદિસં પુત્તં વિજાયિ. તં ગહેત્વા રાજા પસેનદિકોસલો પોસાપેસિ, કસ્સપોતિ ચસ્સ નામં કત્વા અપરભાગે અલઙ્કરિત્વા સત્થુ સન્તિકં નેત્વા પબ્બાજેસિ. કુમારકાલે પન પબ્બજિતત્તા ભગવતા ‘‘કસ્સપં પક્કોસથ, ઇદં ફલં વા ખાદનીયં વા કસ્સપસ્સ દેથા’’તિ વુત્તે ‘‘કતરકસ્સપસ્સાતિ. કુમારકસ્સપસ્સા’’તિ એવં ગહિતનામત્તા તતો પટ્ઠાય વુડ્ઢકાલેપિ કુમારકસ્સપોત્વેવ વુચ્ચતિ. અપિચ રઞ્ઞો પોસાવનિકપુત્તત્તાપિ કુમારકસ્સપોતિ તં સઞ્જાનિંસુ.

સો પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય વિપસ્સનાય ચેવ કમ્મં કરોતિ, બુદ્ધવચનઞ્ચ ગણ્હાતિ. અથ સો તેન સદ્ધિં પબ્બતમત્થકે સમણધમ્મં કત્વા અનાગામિફલં પત્વા સુદ્ધાવાસે નિબ્બત્તો મહાબ્રહ્મા તસ્મિં સમયે આવજ્જેન્તો કુમારકસ્સપં દિસ્વા ‘‘સહાયકો મે વિપસ્સનાય કિલમતિ, ગન્ત્વા તસ્સ વિપસ્સનાય નયમુખં દસ્સેત્વા મગ્ગફલપત્તિયા ઉપાયં કરિસ્સામી’’તિ બ્રહ્મલોકે ઠિતોવ પઞ્ચદસ પઞ્હે અભિસઙ્ખરિત્વા રત્તિભાગસમનન્તરે કુમારકસ્સપત્થેરસ્સ વસનટ્ઠાને અન્ધવને પાતુરહોસિ. થેરો આલોકં દિસ્વા ‘‘કો એત્થા’’તિ આહ. ‘‘અહં પુબ્બે તયા સદ્ધિં સમણધમ્મં કત્વા અનાગામિફલં પત્વા સુદ્ધાવાસે નિબ્બત્તબ્રહ્મા’’તિ આહ. કેન કમ્મેન આગતત્થાતિ? મહાબ્રહ્મા અત્તનો આગતકારણં દીપેતું તે પઞ્હે આચિક્ખિત્વા ‘‘ત્વં ઇમે પઞ્હે ઉગ્ગણ્હિત્વા અરુણે ઉટ્ઠિતે તથાગતં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છ, ઠપેત્વા હિ તથાગતં અઞ્ઞો ઇમે પઞ્હે કથેતું સમત્થો નામ નત્થી’’તિ વત્વા બ્રહ્મલોકમેવ ગતો.

થેરોપિ પુનદિવસે સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા મહાબ્રહ્મુના કથિતનિયામેનેવ પઞ્હે પુચ્છિ. સત્થા કુમારકસ્સપત્થેરસ્સ અરહત્તં પાપેત્વા પઞ્હે કથેસિ. થેરો સત્થારા કથિતનિયામેનેવ ઉગ્ગણ્હિત્વા અન્ધવનં ગન્ત્વા વિપસ્સનં ગબ્ભં ગાહાપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તતો પટ્ઠાય ચતુન્નં પરિસાનં ધમ્મકથં કથેન્તો બહુકાહિ ઉપમાહિ ચ કારણેહિ ચ મણ્ડેત્વા ચિત્તકથમેવ કથેતિ. અથ નં સત્થા પાયાસિરઞ્ઞો પઞ્ચદસહિ પઞ્હેહિ પટિમણ્ડેત્વા સુત્તન્તે (દી. નિ. ૨.૪૦૬ આદયો) દેસિતે તં સુત્તન્તં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા ઇમસ્મિં સાસને ચિત્તકથિકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

મહાકોટ્ઠિતત્થેરવત્થુ

૨૧૮. દસમે પટિસમ્ભિદાપત્તાનન્તિ ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા પત્વા ઠિતાનં મહાકોટ્ઠિતત્થેરો અગ્ગોતિ દસ્સેતિ. અયં હિ થેરો અત્તનો પટિસમ્ભિદાસુ ચિણ્ણવસિભાવેન અભિઞ્ઞાતે અભિઞ્ઞાતે મહાસાવકે ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્હં પુચ્છન્તોપિ દસબલં ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્હં પુચ્છન્તોપિ પટિસમ્ભિદાસુયેવ પઞ્હં પુચ્છતિ. ઇતિ ઇમિના ચિણ્ણવસિભાવેન પટિસમ્ભિદાપત્તાનં અગ્ગો નામ જાતો.

તસ્સ પઞ્હકમ્મે અયમનુપુબ્બિકથા – અયમ્પિ હિ પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતીનગરે મહાભોગકુલે નિબ્બત્તો અપરેન સમયેન સત્થુ ધમ્મકથં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું પટિસમ્ભિદાપત્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ. સો યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિ. કોટ્ઠિતમાણવોતિસ્સ નામં અકંસુ. સો વયપ્પત્તો તયો વેદે ઉગ્ગણ્હિત્વા એકદિવસં સત્થુ ધમ્મકથં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિ. સો ઉપસમ્પન્નકાલતો પટ્ઠાય વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પત્વા નિચ્ચકાલં પટિસમ્ભિદાસુ ચિણ્ણવસી હુત્વા પઞ્હં પુચ્છન્તો પટિસમ્ભિદાસુયેવ પુચ્છતિ. અથ નં સત્થા અપરભાગે મહાવેદલ્લસુત્તં (મ. નિ. ૧.૪૪૯ આદયો) અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા પટિસમ્ભિદાપત્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ.

તતિયવગ્ગવણ્ણના.