૧. સુત્તન્તભાજનીયં

૧૭૨. છ ધાતુયો – પથવીધાતુ [પઠવીધાતુ (સી. સ્યા.) એવમુપરિપિ], આપોધાતુ, તેજોધાતુ, વાયોધાતુ, આકાસધાતુ, વિઞ્ઞાણધાતુ.

૧૭૩. તત્થ કતમા પથવીધાતુ? પથવીધાતુદ્વયં – અત્થિ અજ્ઝત્તિકા, અત્થિ બાહિરા. તત્થ કતમા અજ્ઝત્તિકા પથવીધાતુ? યં અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં કક્ખળં ખરિગતં કક્ખળત્તં કક્ખળભાવો અજ્ઝત્તં ઉપાદિન્નં, સેય્યથિદં – કેસા લોમા નખા દન્તા તચો મંસં ન્હારુ [નહારુ (સી.)] અટ્ઠિ અટ્ઠિમિઞ્જં [અટ્ઠિમિઞ્જા (સી.)] વક્કં હદયં યકનં કિલોમકં પિહકં પપ્ફાસં અન્તં અન્તગુણં ઉદરિયં કરીસં, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ અત્થિ અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં કક્ખળં ખરિગતં કક્ખળત્તં કક્ખળભાવો અજ્ઝત્તં ઉપાદિન્નં – અયં વુચ્ચતિ ‘અજ્ઝત્તિકા પથવીધાતુ’.

તત્થ કતમા બાહિરા પથવીધાતુ? યં બાહિરં કક્ખળં ખરિગતં કક્ખળત્તં કક્ખળભાવો બહિદ્ધા અનુપાદિન્નં, સેય્યથિદં – અયો લોહં તિપુ સીસં સજ્ઝં [સજ્ઝુ (સ્યા.)] મુત્તા મણિ વેળુરિયો સઙ્ખો સિલા પવાળં રજતં જાતરૂપં લોહિતઙ્કો [લોહિતઙ્ગો (સ્યા. ક.), લોહિતકો (?)] મસારગલ્લં તિણં કટ્ઠં સક્ખરા કઠલં [કથલં (ક.)] ભૂમિ પાસાણો પબ્બતો, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ અત્થિ બાહિરં કક્ખળં ખરિગતં કક્ખળત્તં કક્ખળભાવો બહિદ્ધા અનુપાદિન્નં – અયં વુચ્ચતિ ‘બાહિરા પથવીધાતુ’. યા ચ અજ્ઝત્તિકા પથવીધાતુ યા ચ બાહિરા પથવીધાતુ, તદેકજ્ઝં અભિસઞ્ઞૂહિત્વા અભિસઙ્ખિપિત્વા – અયં વુચ્ચતિ ‘‘પથવીધાતુ’’.

૧૭૪. તત્થ કતમા આપોધાતુ? આપોધાતુદ્વયં – અત્થિ અજ્ઝત્તિકા, અત્થિ બાહિરા. તત્થ કતમા અજ્ઝત્તિકા આપોધાતુ? યં અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં આપો આપોગતં સિનેહો સિનેહગતં [સ્નેહો સ્નેહગતં (સ્યા.)] બન્ધનત્તં રૂપસ્સ અજ્ઝત્તં ઉપાદિન્નં, સેય્યથિદં – પિત્તં સેમ્હં પુબ્બો લોહિતં સેદો મેદો અસ્સુ વસા ખેળો સિઙ્ઘાણિકા લસિકા મુત્તં, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ અત્થિ અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં આપો આપોગતં સિનેહો સિનેહગતં બન્ધનત્તં રૂપસ્સ અજ્ઝત્તં ઉપાદિન્નં – અયં વુચ્ચતિ ‘અજ્ઝત્તિકા આપોધાતુ’.

તત્થ કતમા બાહિરા આપોધાતુ? યં બાહિરં આપો આપોગતં સિનેહો સિનેહગતં બન્ધનત્તં રૂપસ્સ બહિદ્ધા અનુપાદિન્નં, સેય્યથિદં – મૂલરસો ખન્ધરસો તચરસો પત્તરસો પુપ્ફરસો ફલરસો ખીરં દધિ સપ્પિ નવનીતં તેલં મધુ ફાણિતં ભુમ્માનિ વા ઉદકાનિ અન્તલિક્ખાનિ વા, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ અત્થિ બાહિરં આપો આપોગતં સિનેહો સિનેહગતં બન્ધનત્તં રૂપસ્સ બહિદ્ધા અનુપાદિન્નં – અયં વુચ્ચતિ ‘બાહિરા આપોધાતુ’. યા ચ અજ્ઝત્તિકા આપોધાતુ યા ચ બાહિરા આપોધાતુ, તદેકજ્ઝં અભિસઞ્ઞૂહિત્વા અભિસઙ્ખિપિત્વા – અયં વુચ્ચતિ ‘‘આપોધાતુ’’.

૧૭૫. તત્થ કતમા તેજોધાતુ? તેજોધાતુદ્વયં – અત્થિ અજ્ઝત્તિકા, અત્થિ બાહિરા. તત્થ કતમા અજ્ઝત્તિકા તેજોધાતુ? યં અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં તેજો તેજોગતં ઉસ્મા ઉસ્માગતં ઉસુમં ઉસુમગતં અજ્ઝત્તં ઉપાદિન્નં, સેય્યથિદં – યેન ચ સન્તપ્પતિ યેન ચ જીરીયતિ યેન ચ પરિડય્હતિ યેન ચ અસિતપીતખાયિતસાયિતં સમ્મા પરિણામં ગચ્છતિ, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ અત્થિ અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં તેજો તેજોગતં ઉસ્મા ઉસ્માગતં ઉસુમં ઉસુમગતં અજ્ઝત્તં ઉપાદિન્નં – અયં વુચ્ચતિ ‘અજ્ઝત્તિકા તેજોધાતુ’.

તત્થ કતમા બાહિરા તેજોધાતુ? યં બાહિરં તેજો તેજોગતં ઉસ્મા ઉસ્માગતં ઉસુમં ઉસુમગતં બહિદ્ધા અનુપાદિન્નં, સેય્યથિદં – કટ્ઠગ્ગિ પલાલગ્ગિ [સકલિકગ્ગિ (સબ્બત્થ)] તિણગ્ગિ ગોમયગ્ગિ થુસગ્ગિ સઙ્કારગ્ગિ ઇન્દગ્ગિ અગ્ગિસન્તાપો સૂરિયસન્તાપો કટ્ઠસન્નિચયસન્તાપો તિણસન્નિચયસન્તાપો ધઞ્ઞસન્નિચયસન્તાપો ભણ્ડસન્નિચયસન્તાપો, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ અત્થિ બાહિરં તેજો તેજોગતં ઉસ્મા ઉસ્માગતં ઉસુમં ઉસુમગતં બહિદ્ધા અનુપાદિન્નં – અયં વુચ્ચતિ ‘બાહિરા તેજોધાતુ’. યા ચ અજ્ઝત્તિકા તેજોધાતુ યા ચ બાહિરા તેજોધાતુ, તદેકજ્ઝં અભિસઞ્ઞૂહિત્વા અભિસઙ્ખિપિત્વા – અયં વુચ્ચતિ ‘‘તેજોધાતુ’’.

૧૭૬. તત્થ કતમા વાયોધાતુ? વાયોધાતુદ્વયં – અત્થિ અજ્ઝત્તિકા, અત્થિ બાહિરા. તત્થ કતમા અજ્ઝત્તિકા વાયોધાતુ? યં અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં વાયો વાયોગતં થમ્ભિતત્તં રૂપસ્સ અજ્ઝત્તં ઉપાદિન્નં, સેય્યથિદં – ઉદ્ધઙ્ગમા વાતા અધોગમા વાતા કુચ્છિસયા વાતા કોટ્ઠાસયા [કોટ્ઠસયા (સી. સ્યા.)] વાતા અઙ્ગમઙ્ગાનુસારિનો વાતા સત્થકવાતા ખુરકવાતા ઉપ્પલકવાતા અસ્સાસો પસ્સાસો ઇતિ વા, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ અત્થિ અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં વાયો વાયોગતં થમ્ભિતત્તં રૂપસ્સ અજ્ઝત્તં ઉપાદિન્નં – અયં વુચ્ચતિ ‘અજ્ઝત્તિકા વાયોધાતુ’.

તત્થ કતમા બાહિરા વાયોધાતુ? યં બાહિરં વાયો વાયોગતં થમ્ભિતત્તં રૂપસ્સ બહિદ્ધા અનુપાદિન્નં, સેય્યથિદં – પુરત્થિમા વાતા પચ્છિમા વાતા ઉત્તરા વાતા દક્ખિણા વાતા સરજા વાતા અરજા વાતા સીતા વાતા ઉણ્હા વાતા પરિત્તા વાતા અધિમત્તા વાતા કાળવાતા વેરમ્ભવાતા પક્ખવાતા સુપણ્ણવાતા તાલવણ્ટવાતા વિધૂપનવાતા, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ અત્થિ બાહિરં વાયો વાયોગતં થમ્ભિતત્તં રૂપસ્સ બહિદ્ધા અનુપાદિન્નં – અયં વુચ્ચતિ ‘બાહિરા વાયોધાતુ’. યા ચ અજ્ઝત્તિકા વાયોધાતુ યા ચ બાહિરા વાયોધાતુ, તદેકજ્ઝં અભિસઞ્ઞૂહિત્વા અભિસઙ્ખિપિત્વા – અયં વુચ્ચતિ ‘‘વાયોધાતુ’’.

૧૭૭. તત્થ કતમા આકાસધાતુ? આકાસધાતુદ્વયં – અત્થિ અજ્ઝત્તિકા, અત્થિ બાહિરા. તત્થ કતમા અજ્ઝત્તિકા આકાસધાતુ? યં અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં આકાસો આકાસગતં અઘં અઘગતં વિવરો વિવરગતં અસમ્ફુટ્ઠં મંસલોહિતેહિ અજ્ઝત્તં ઉપાદિન્નં, સેય્યથિદં – કણ્ણચ્છિદ્દં નાસચ્છિદ્દં મુખદ્વારં, યેન ચ અસિતપીતખાયિતસાયિતં અજ્ઝોહરતિ, યત્થ ચ અસિતપીતખાયિતસાયિતં સન્તિટ્ઠતિ, યેન ચ અસિતપીતખાયિતસાયિતં અધોભાગં નિક્ખમતિ, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ અત્થિ અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં આકાસો આકાસગતં અઘં અઘગતં વિવરો વિવરગતં અસમ્ફુટ્ઠં મંસલોહિતેહિ અજ્ઝત્તં ઉપાદિન્નં – અયં વુચ્ચતિ ‘અજ્ઝત્તિકા આકાસધાતુ’.

તત્થ કતમા બાહિરા આકાસધાતુ? યં બાહિરં આકાસો આકાસગતં અઘં અઘગતં વિવરો વિવરગતં અસમ્ફુટ્ઠં ચતૂહિ મહાભૂતેહિ બહિદ્ધા અનુપાદિન્નં – અયં વુચ્ચતિ ‘બાહિરા આકાસધાતુ’. યા ચ અજ્ઝત્તિકા આકાસધાતુ યા ચ બાહિરા આકાસધાતુ, તદેકજ્ઝં અભિસઞ્ઞૂહિત્વા અભિસઙ્ખિપિત્વા – અયં વુચ્ચતિ ‘‘આકાસધાતુ’’.

૧૭૮. તત્થ કતમા વિઞ્ઞાણધાતુ? ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ, સોતવિઞ્ઞાણધાતુ, ઘાનવિઞ્ઞાણધાતુ, જિવ્હાવિઞ્ઞાણધાતુ, કાયવિઞ્ઞાણધાતુ, મનોવિઞ્ઞાણધાતુ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘વિઞ્ઞાણધાતુ’’.

ઇમા છ ધાતુયો.

૧૭૯. અપરાપિ છ ધાતુયો – સુખધાતુ, દુક્ખધાતુ, સોમનસ્સધાતુ, દોમનસ્સધાતુ, ઉપેક્ખાધાતુ, અવિજ્જાધાતુ.

૧૮૦. તત્થ કતમા સુખધાતુ? યં કાયિકં સાતં કાયિકં સુખં કાયસમ્ફસ્સજં સાતં સુખં વેદયિતં કાયસમ્ફસ્સજા સાતા સુખા વેદના – અયં વુચ્ચતિ ‘‘સુખધાતુ’’.

તત્થ કતમા દુક્ખધાતુ? યં કાયિકં અસાતં કાયિકં દુક્ખં કાયસમ્ફસ્સજં અસાતં દુક્ખં વેદયિતં કાયસમ્ફસ્સજા અસાતા દુક્ખા વેદના – અયં વુચ્ચતિ ‘‘દુક્ખધાતુ’’.

તત્થ કતમા સોમનસ્સધાતુ? યં ચેતસિકં સાતં ચેતસિકં સુખં ચેતોસમ્ફસ્સજં સાતં સુખં વેદયિતં ચેતોસમ્ફસ્સજા સાતા સુખા વેદના – અયં વુચ્ચતિ ‘‘સોમનસ્સધાતુ’’.

તત્થ કતમા દોમનસ્સધાતુ? યં ચેતસિકં અસાતં ચેતસિકં દુક્ખં ચેતોસમ્ફસ્સજં અસાતં દુક્ખં વેદયિતં ચેતોસમ્ફસ્સજા અસાતા દુક્ખા વેદના – અયં વુચ્ચતિ ‘‘દોમનસ્સધાતુ’’.

તત્થ કતમા ઉપેક્ખાધાતુ? યં ચેતસિકં નેવ સાતં નાસાતં ચેતોસમ્ફસ્સજં અદુક્ખમસુખં વેદયિતં ચેતોસમ્ફસ્સજા અદુક્ખમસુખા વેદના – અયં વુચ્ચતિ ‘‘ઉપેક્ખાધાતુ’’.

તત્થ કતમા અવિજ્જાધાતુ? યં અઞ્ઞાણં અદસ્સનં અનભિસમયો અનનુબોધો અસમ્બોધો અપ્પટિવેધો અસઙ્ગાહણા અપરિયોગાહણા અસમપેક્ખના અપચ્ચવેક્ખણા અપચ્ચક્ખકમ્મં દુમ્મેજ્ઝં બાલ્યં અસમ્પજઞ્ઞં મોહો પમોહો સમ્મોહો અવિજ્જા અવિજ્જોઘો અવિજ્જાયોગો અવિજ્જાનુસયો અવિજ્જાપરિયુટ્ઠાનં અવિજ્જાલઙ્ગી મોહો અકુસલમૂલં – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અવિજ્જાધાતુ’’.

ઇમા છ ધાતુયો.

૧૮૧. અપરાપિ છ ધાતુયો – કામધાતુ, બ્યાપાદધાતુ, વિહિંસાધાતુ, નેક્ખમ્મધાતુ, અબ્યાપાદધાતુ, અવિહિંસાધાતુ.

૧૮૨. તત્થ કતમા કામધાતુ? કામપટિસંયુત્તો તક્કો વિતક્કો સઙ્કપ્પો અપ્પના બ્યપ્પના ચેતસો અભિનિરોપના મિચ્છાસઙ્કપ્પો – અયં વુચ્ચતિ કામધાતુ. હેટ્ઠતો અવીચિનિરયં પરિયન્તં કરિત્વા ઉપરિતો પરનિમ્મિતવસવત્તી દેવે અન્તો કરિત્વા યં એતસ્મિં અન્તરે એત્થાવચરા એત્થ પરિયાપન્ના ખન્ધધાતુઆયતના રૂપા [રૂપં (સ્યા.)] વેદના સઞ્ઞા સઙ્ખારા વિઞ્ઞાણં – અયં વુચ્ચતિ ‘‘કામધાતુ’’.

તત્થ કતમા બ્યાપાદધાતુ? બ્યાપાદપટિસંયુત્તો તક્કો વિતક્કો…પે… મિચ્છાસઙ્કપ્પો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘બ્યાપાદધાતુ’’. દસસુ વા આઘાતવત્થૂસુ ચિત્તસ્સ આઘાતો પટિઘાતો પટિઘં પટિવિરોધો કોપો પકોપો સમ્પકોપો દોસો પદોસો સમ્પદોસો ચિત્તસ્સ બ્યાપત્તિ મનોપદોસો કોધો કુજ્ઝના કુજ્ઝિતત્તં દોસો દુસ્સના દુસ્સિતત્તં બ્યાપત્તિ બ્યાપજ્જના વિરોધો પટિવિરોધો ચણ્ડિક્કં અસુરોપો અનત્તમનતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘બ્યાપાદધાતુ’’.

તત્થ કતમા વિહિંસાધાતુ? વિહિંસાપટિસંયુત્તો તક્કો વિતક્કો…પે… મિચ્છાસઙ્કપ્પો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘વિહિંસાધાતુ’’. ઇધેકચ્ચો પાણિના વા લેડ્ડુના વા દણ્ડેન વા સત્થેન વા રજ્જુયા વા અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન સત્તે વિહેઠેતિ, યા એવરૂપા હેઠના વિહેઠના હિંસના વિહિંસના રોસના વિરોસના પરૂપઘાતો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘વિહિંસાધાતુ’’.

તત્થ કતમા નેક્ખમ્મધાતુ? નેક્ખમ્મપટિસંયુત્તો તક્કો વિતક્કો…પે… સમ્માસઙ્કપ્પો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘નેક્ખમ્મધાતુ’’. સબ્બેપિ કુસલા ધમ્મા ‘‘નેક્ખમ્મધાતુ’’.

તત્થ કતમા અબ્યાપાદધાતુ? અબ્યાપાદપટિસંયુત્તો તક્કો વિતક્કો…પે… સમ્માસઙ્કપ્પો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અબ્યાપાદધાતુ’’. યા સત્તેસુ મેત્તિ મેત્તાયના મેત્તાયિતત્તં મેત્તાચેતોવિમુત્તિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અબ્યાપાદધાતુ’’.

તત્થ કતમા અવિહિંસાધાતુ? અવિહિંસાપટિસંયુત્તો તક્કો વિતક્કો સઙ્કપ્પો અપ્પના બ્યપ્પના ચેતસો અભિનિરોપના સમ્માસઙ્કપ્પો – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અવિહિંસાધાતુ’’. યા સત્તેસુ કરુણા કરુણાયના કરુણાયિતત્તં કરુણાચેતોવિમુત્તિ – અયં વુચ્ચતિ ‘‘અવિહિંસાધાતુ’’.

ઇમા છ ધાતુયો.

ઇતિ ઇમાનિ તીણિ છક્કાનિ તદેકજ્ઝં અભિસઞ્ઞૂહિત્વા અભિસઙ્ખિપિત્વા અટ્ઠારસ ધાતુયો હોન્તિ.

સુત્તન્તભાજનીયં.